<ul><li>Samorząd terytorialny w Polsce w latach 1918-1939 oraz 1989-2009.   Sukcesy i porażki. </li></ul><ul><li>Andrzej K...
Wprowadzenie <ul><li>Samorząd terytorialny w okresie międzywojennym i w III RP funkcjonował w daleko odmiennych warunkach ...
TRADYCJE <ul><li>II RP.  W byłym zaborze pruskim i austriackim samorząd nawiązywał  do tradycji ukształtowanych przez zabo...
Dorobek teoretyków  <ul><li>II RP  .  Teoria państwowa.  </li></ul><ul><li>Samorząd jest opartą na przepisach ustawy zdece...
Dorobek teoretyków  <ul><li>II RP  .  Ustrój zdecentralizowany  </li></ul><ul><li>a) samorząd jest jednym typem decentrali...
Dorobek teoretyków  <ul><li>III RP  .  Minister Regulski do premiera Mazowieckiego (notatka służbowa) </li></ul><ul><li>Bu...
Dorobek teoretyków  <ul><li>III RP  . Michał Kulesza o tworzeniu mapy województw w 1998 r. </li></ul><ul><li>Kształt noweg...
Myśl polityczna <ul><li>II RP  . Z programu Związku Ludowo-Narodowego (1919)  </li></ul><ul><li>Ustrój państwowy Rzeczypos...
Myśl polityczna (III RP) <ul><li>Poseł o bezpośrednim wyborze wójta:   Skończy się również fikcja odpowiedzialności zbioro...
Reformy samorządowo-administracyjne <ul><li>II RP   Proces odbudowy państwowości po I wojnie światowej przebiegał gwałtown...
Pozycja ustrojowa <ul><li>II RP Samorząd terytorialny w konstytucji kwietniowej  </li></ul><ul><li>Art. 4; 1) W ramach Pań...
Radni i burmistrzowie <ul><li>II RP.   Elity lokalne w niewielkim stopniu opierały się na samorządowych instytucjach. Wiel...
Zróżnicowanie terytorialne   <ul><li>II RP.   Pod względem ustrojowo administracyjnym wspólnoty lokalne miały początkowo o...
Partycypacja społeczna   <ul><li>II RP.  Mimo ograniczeń politycznych i ekonomicznych, okres międzywojenny w życiu lokalny...
Podsumowanie   <ul><li>II RP.  Dorobek II Rzeczypospolitej pod tym względem jest skromny. Ograniczenie demokracji, zagroże...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Samorząd w II i III RP

10,222 views
9,955 views

Published on

Samorząd w ii i iii rp

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
10,222
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Samorząd w II i III RP

  1. 1. <ul><li>Samorząd terytorialny w Polsce w latach 1918-1939 oraz 1989-2009. Sukcesy i porażki. </li></ul><ul><li>Andrzej Konrad Piasecki </li></ul>
  2. 2. Wprowadzenie <ul><li>Samorząd terytorialny w okresie międzywojennym i w III RP funkcjonował w daleko odmiennych warunkach politycznych, społecznych i gospodarczych utrudniających porównanie. Biorąc jednak za punkt odniesienia określone zmienne można pokusić się o próbę zbilansowania porażek i sukcesów dwóch dwudziestoleci. </li></ul><ul><li>Celem prezentacji nie jest więc komparatystyczne zestawienie polskiego systemu samorządu terytorialnego w latach 1918-1939 oraz 1989-2009, ale refleksja nad oceną wykorzystania istniejących możliwości dla budowy samorządu terytorialnego. </li></ul>
  3. 3. TRADYCJE <ul><li>II RP. W byłym zaborze pruskim i austriackim samorząd nawiązywał do tradycji ukształtowanych przez zaborcę, natomiast w b. Królestwie Polskim oraz na ziemiach leżących na wschód od Bugu samorząd terytorialny wprowadzono dekretami Naczelnika Państwa na przełomie 1918 i 1919 r., bez sięgania do historii (skromnej zresztą) rosyjskiego samorządu terytorialnego. </li></ul><ul><li>III RP. Używanie słowa ,,restytucja’’ samorządu, nawiązanie do tradycji samorządowych organizacji (np. Związku Miast Polskich), jak i wielu konkretnych rozwiązań ustrojowo-finansowych. Odwołanie się do dziedzictwa wspólnot lokalnych jako element działalności komitetów obywatelskich w latach 1989-1990 oraz pierwszych decyzji rad gmin. Dotyczy to kwestii symboliki (współpraca z kościołem, przywrócenie dawnych nazw ulic, miejsc pamięci, świąt lokalnych), jak praktyki (proces reprywatyzacji, komunalizacja mienia). </li></ul>
  4. 4. Dorobek teoretyków <ul><li>II RP . Teoria państwowa. </li></ul><ul><li>Samorząd jest opartą na przepisach ustawy zdecentralizowaną administracją państwową, wykonywaną przez lokalne organy, niepodległe hierarchicznie innym organom i samodzielne w granicach ustawy i ogólnego porządku prawnego […]. Wszelkie instytucje państwowo-prawne są dynamicznej natury i zgodnie z tym w różnych okresach czasu mogą posiadać odmienną formę prawną i polityczną. […] Osobowość prawna jednostek samorządowych tylko wtedy mogłaby stanowić wewnętrzną istotę samorządu, gdybyśmy uznali w samorządzie odrębne od państwa jednostki z własnymi, od państwa nie pochodzącymi prerogatywami zwierzchnimi. Takiego jednak prawnego ujęcia samorządu państwo współczesne nie dopuszcza. […] Wspólną cechą administracji samorządowej i rządowej jest wykonywanie imperium państwowego, cechą zaś odróżniająca oba rodzaje administracji jest moment formalno-organizacyjny: niezależność hierarchiczna i samodzielność w granicach ustaw samorządu. </li></ul><ul><li>J. Panejko, Geneza i podstawy samorządu europejskiego, Paryż 1926, s. 87. </li></ul>
  5. 5. Dorobek teoretyków <ul><li>II RP . Ustrój zdecentralizowany </li></ul><ul><li>a) samorząd jest jednym typem decentralizacji administracji; b) przedmiot samorządowej administracji nie różni się od przedmiotu administracji rządowej; z tego punktu widzenia nie można przeciwstawiać administracji samorządowej – administracji państwowej, bo samorząd jest tylko odmienną formą organizacji administracji państwowej; c) takie przeciwstawienie jest natomiast dopuszczalne z punktu widzenia podmiotów administracji, bo podmiotem administracji samorządowej jest nie państwo, ale odrębne podmioty, odrębne osoby prawne […] ; d) jednostki samorządowe jako osoby prawne wyróżniają się tem, że posiadają obowiązki i prawa (publiczne), zapewniające im stanowisko równorzędne z władzami rządowemi tj. władztwo administracyjne. Tem co indywidualizuje samorząd i wyodrębnia z pośród administracji jest – osobowość prawna jednostek samorządowych. </li></ul><ul><li>T. Bigo, Związki publiczno-prawne , Warszawa 1928, s. 140, 141. </li></ul>
  6. 6. Dorobek teoretyków <ul><li>III RP . Minister Regulski do premiera Mazowieckiego (notatka służbowa) </li></ul><ul><li>Budowa samorządów terytorialnych wymagać będzie pokonania szeregu barier wynikających m.in. Z oporu starych struktur i braku wiedzy w społeczeństwie. Dlatego aby reforma zakończyła się sukcesem zgodnie z oczekiwaniami społeczeństwa niezbędne jest stworzenie sprawnego kierownictwa, reprezentującego odpowiednią wiedzę, potencjał wykonawczy oraz silną bazę polityczną. Powinno ono koordynować całość zadań realizowanych w różnych płaszczyznach oraz kierować instytucjami wspomagającymi. </li></ul><ul><li>J. Regulski (red.), Reforma samorządowa. Materiały źródłowe 1980-1990, Warszawa 2000, s. 226. </li></ul>
  7. 7. Dorobek teoretyków <ul><li>III RP . Michał Kulesza o tworzeniu mapy województw w 1998 r. </li></ul><ul><li>Kształt nowego rządowo-samorządowego województwa powinien odpowiadać najważniejszemu wobec wszystkich pozostałych kryteriów – kryterium interesu państwowego. Tylko duże województwa, w których wpływ czynnika lokalnego równoważony jest pozycją silnego ustrojowo i kompetencyjnie wojewody są w stanie interes ten realizować:. Tworzenie mapy województw przebiegać powinno z uwzględnieniem następujących kryteriów: *funkcjonalnego; *bezpieczeństwa zbiorowego – wewnętrznego i zewnętrznego; *consensusu społecznego; *geograficzno-przyrodniczego (ekologicznego); *dostosowania do standardów europejskich; *kulturalno-historycznego; *polskiej racji stanu. </li></ul><ul><li>M. Kulesza, Budowanie samorządu. Wybór tekstów ze ,,Wspólnoty’’ 1990-2007 , Warszawa 2009, s. 255. </li></ul>
  8. 8. Myśl polityczna <ul><li>II RP . Z programu Związku Ludowo-Narodowego (1919) </li></ul><ul><li>Ustrój państwowy Rzeczypospolitej opiera ZL-N na równym udziale wszystkich obywateli, bez różnicy płci, narodowości i wyznania, w prawach wyborczych, ścisłym rozgraniczeniu uprawnienia władz prawodawczych, wykonawczych i sądowych, odpowiedzialności władzy wykonawczej przed przedstawicielstwem narodowym, jednolitości administracji państwowej i szerokim samorządzie miejscowym. </li></ul><ul><li>R. Szwed (red.), Samorząd terytorialny w Polsce w latach 1918-1939. Wybór materiałów źródłowych , Częstochowa 2001, s. 566. </li></ul>
  9. 9. Myśl polityczna (III RP) <ul><li>Poseł o bezpośrednim wyborze wójta: Skończy się również fikcja odpowiedzialności zbiorowej, która do tej pory spoczywała na zarządach gmin, czy na organach stanowiących. Paradoksalnie można powiedzieć, że ustawa umożliwi również ograniczenie zjawisk korupcyjnych i biurokracji, ponieważ jednoosobowa odpowiedzialność i bardzo jednoznaczne umiejscowienie kompetencji przy konkretnych stanowiskach być może zakończy rozrost zjawisk tak krytycznie ocenianych przez opinię publiczną, a także przez Wysoką Izbę. Ustawa ułatwi również egzekucję jednoznacznie umiejscowionych kompetencji, usprawni i wyeliminuje spory kompetencyjne pomiędzy organami samorządu terytorialnego i bardzo powszechne dzisiaj kłótnie i wątpliwości, kto jest ważniejszy w gminie: przewodniczący rady gminy czy wójt, burmistrz, prezydent, kto od kogo zależy i komu podlega. Zmusi także komitety wyborcze do tworzenia bardziej merytorycznych, a nie politycznych programów wyborczych, ze względu na świadomość, że od tej pory tak naprawdę największy wpływ, prawie jedyny, na obsadę najważniejszego jednak stanowiska samorządowego w terenie będzie miał nie komitet polityczny, nie komitet wyborczy, lecz wyborcy. </li></ul><ul><li>Z przemówienia Witolda Gintowt-Dziewałtowskiego (SLD) podczas drugiego czytania projektu ustawy, 8 maja 2002 r. </li></ul>
  10. 10. Reformy samorządowo-administracyjne <ul><li>II RP Proces odbudowy państwowości po I wojnie światowej przebiegał gwałtownie i wymagał od Polaków powszechnego zaangażowania oraz wielkich ofiar. Walka o rząd i granice mobilizowała mieszkańców miast i gmin w wymiarze ogólnym. Działalność komitetów obywatelskich w latach 1918-1920 polegała przede wszystkim na zapewnienie bezpieczeństwa i rekruta. Radni podejmowali uchwały wspierające walkę o kresy, organizowali zbiórki pieniędzy na plebiscyty angażowali się na różne sposoby w umacnianie państwa. </li></ul><ul><li>III RP. W głębokich przemianach społeczno-politycznych lat 1989-1990 wspólnoty lokalne odegrały podmiotową rolę. Wynikało to ze zdecentralizowanego ruchu opozycji solidarnościowej lat osiemdziesiątych, aktywizacji politycznej podczas kampanii wyborczych, szybkiego wyłonienia nowych elit lokalnych w oparciu o struktury komitetów obywatelskich, związków zawodowych, na bazie rozwoju przedsiębiorczości. Oddolne ciśnienie na reformy oraz demokratyczny charakter przemian wymuszały na politycznym centrum orientację na sprawy lokalne, tym bardziej że umożliwiało to poczucie bezpieczeństwa międzynarodowego. </li></ul>
  11. 11. Pozycja ustrojowa <ul><li>II RP Samorząd terytorialny w konstytucji kwietniowej </li></ul><ul><li>Art. 4; 1) W ramach Państwa i w oparciu o nie kształtuje się życie społeczeństwa; 2) Państwo zapewnia mu swobodny rozwój, a gdy tego dobro powszechne wymaga, nadaje mu kierunek lub normuje jego warunki; 3) Państwo powoła samorząd terytorialny i gospodarczy do udziału w wykonywaniu zadań życia zbiorowego. </li></ul><ul><li>III RP. Samorząd terytorialny w konstytucji z 2 kwietnia 1997 r. </li></ul><ul><li>1. Ustrój terytorialny Rzeczypospolitej Polskiej zapewnia decentralizację władzy publicznej. 2. Zasadniczy podział terytorialny państwa uwzględniający więzi społeczne, gospodarcze lub kulturowe i zapewniający jednostkom terytorialnym zdolność wykonywania zadań publicznych określa ustawa (art. 15). </li></ul><ul><li>1. Ogół mieszkańców jednostek zasadniczego podziału terytorialnego stanowi z mocy prawa wspólnotę samorządową . 2. Samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej. Przysługującą mu w ramach ustaw istotną część zadań publicznych samorząd wykonuje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność. (art. 16) </li></ul>
  12. 12. Radni i burmistrzowie <ul><li>II RP. Elity lokalne w niewielkim stopniu opierały się na samorządowych instytucjach. Wiele wpływowych osób lokalnego życia politycznego funkcjonowało poza strukturami samorządowymi. Byli to urzędnicy państwowi (starostowie), wojskowi, parlamentarzyści, liderzy partyjni, przedsiębiorcy, przedstawiciele wolnych zawodów, księża. </li></ul><ul><li>III RP . Stworzenie kompetentnych samorządowych kadr jest z pewnością jednym z największych sukcesów przemian społeczno-politycznych po 1989 r. Sprzyjał temu doskonalony system wyborczy a także demokratyczny charakter państwa, w którym trudno zostać znaczącym politykiem bez dorobku samorządowego, bez wsparcia konkretnej wspólnoty, która ten dorobek poświadczy. Z kadencji na kadencję wzrasta liczba parlamentarzystów posiadających takich dorobek. O jeden mandat radnego stara się przeciętnie 5 kandydatów. </li></ul>
  13. 13. Zróżnicowanie terytorialne <ul><li>II RP. Pod względem ustrojowo administracyjnym wspólnoty lokalne miały początkowo odmienne warunki na ziemiach byłych państw zaborczych i w b. Królestwie Polskim. Odrębne przepisy samorządowo-administracyjne posiadało województwo Śląskie, a także Wielkopolska, Pomorze i Wileńszczyzna. Na te podziały nakładały się głębokie różnice ekonomiczne, społeczne, polityczne, jak również religijne i narodowościowe utrudniające lokalnym wspólnotom integrację w oparciu o miejsce zamieszkania. </li></ul><ul><li>III RP . Zróżnicowanie częściowo opierało się na granicach ukształtowanych w okresie zaborów. Odrębny charakter miały tereny Ziem Odzyskanych. Postępująca transformacja przyniosła nowe procesy polaryzacji nie zmniejszając początkowo tradycyjnego zróżnicowania międzyregionalnego Polski. Najszybciej rozwijały się duże aglomeracje i gminy położone wzdłuż głównych szlaków komunikacyjnych, zwłaszcza w zachodniej części kraju. Najwolniej regiony, w których kumulowały się problemy gospodarcze i społeczne, szczególnie na wschodzie kraju </li></ul>
  14. 14. Partycypacja społeczna <ul><li>II RP. Mimo ograniczeń politycznych i ekonomicznych, okres międzywojenny w życiu lokalnych wspólnot przyniósł znaczący postęp, w oświacie, kulturze, urbanistyce. Specyfiką tych lat było też spore zaangażowanie w działalność samorządu przedstawicieli kościołów i związków wyznaniowych. </li></ul><ul><li>III RP . Partycypacja obywatelska była od początku słabością samorządowego systemu. W pierwszych wyborach w 1990 r. widoczne było nawet nikłe zainteresowanie biernym prawem wyborczym. Frekwencja przy urnach nigdy nie przekroczyła 50%. Zmniejszenie liczby radnych (od 2002 r.) utrudniło zdobycie mandatu osobom niezaangażowanym w działalność struktur politycznych. Słabość organizacji pozarządowych uniemożliwiała oparcie samorządowych organów na szerokiej bazie społecznej. Sołectwa i osiedla nie były traktowane partnersko przez gminy. </li></ul>
  15. 15. Podsumowanie <ul><li>II RP. Dorobek II Rzeczypospolitej pod tym względem jest skromny. Ograniczenie demokracji, zagrożenie zewnętrzne oraz zróżnicowanie wewnętrzne hamowały możliwości rozwoju lokalnego. Samorząd terytorialny, wbrew radom teoretyków i mimo programowego poparcia ze strony wielu partii politycznych, nie stał się fundamentem władzy publicznej Polski przedwojennej. Te niedostatki podobnie jak i inne mankamenty funkcjonowania państwa polskiego przed II wojną światową (np. nieskuteczna polityka zagraniczna), kładą się cieniem na ocenie dorobku II RP. </li></ul><ul><li>III RP . Samorząd terytorialny ma bardzo dobre warunki rozwoju. Dotyczy to zwłaszcza rozwiązań prawnych, majątku, niezależności politycznej, jakości elit lokalnych. Wolność, demokracja, rozwój gospodarczy i postęp cywilizacyjny umożliwiły upodmiotowienie wspólnot lokalnych w sposób niespotykany historii Polski i na większą skalę niż ma to miejsce w krajach b. Bloku Wschodniego. </li></ul>

×