Uygur metinleri

12,154 views
11,849 views

Published on

UYGUR METİNLERİ

Published in: Education, Business
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
12,154
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
78
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Uygur metinleri

  1. 1. UYGURUYGUR METİNLERİMETİNLERİ
  2. 2. Yerleşik hayata geçen ilk TürkYerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur.Bu nedenle ilk Türktopluluğudur.Bu nedenle ilk Türk mimarisinin eserlerini onlar vermişlerdir.18mimarisinin eserlerini onlar vermişlerdir.18 harfli Uygur Alfabesiharfli Uygur Alfabesi kullanmışlardır.Maniheizm ve Budizmkullanmışlardır.Maniheizm ve Budizm inançlarını benimsemişlerdir.inançlarını benimsemişlerdir. Karabagasun ve Şine-uşi yazıtları, YaratılışKarabagasun ve Şine-uşi yazıtları, Yaratılış ve Göç destanları Uygurlara aittirve Göç destanları Uygurlara aittir
  3. 3. Uygurlara ait metinler, üslûp ve hikâye ediş bakımından GöktürkUygurlara ait metinler, üslûp ve hikâye ediş bakımından Göktürk Yazıtlarına benzer. Ancak Kül Tigin ve Bilge Kağan Anttı’ndakiYazıtlarına benzer. Ancak Kül Tigin ve Bilge Kağan Anttı’ndaki yüksek heyecan, millî şuur ve lirizm Uygurlara ait yazıtlardayüksek heyecan, millî şuur ve lirizm Uygurlara ait yazıtlarda yoktur.yoktur. Yenisey yazıtlarından hiçbirinin dikiliş tarihi belli değildir.Yenisey yazıtlarından hiçbirinin dikiliş tarihi belli değildir. Taşlardaki yazının Göktürk Yazıtlarındaki kadar gelişmemiş oluşu;Taşlardaki yazının Göktürk Yazıtlarındaki kadar gelişmemiş oluşu; bazı araştırıcıları, Yenisey Yazıtlarının daha eski olduğu fikrinebazı araştırıcıları, Yenisey Yazıtlarının daha eski olduğu fikrine götürmüştür.götürmüştür. Uygur yazıtları çoğunlukla mezar taşı olarak dikilmiştir.Uygur yazıtları çoğunlukla mezar taşı olarak dikilmiştir. Bu taşların bazıları birkaç kelimelik, çoğu 5-10 satırlıktır.Bu taşların bazıları birkaç kelimelik, çoğu 5-10 satırlıktır. İçlerinde 10 satırı geçenleri de vardır. Yenisey bengü taşları sadeİçlerinde 10 satırı geçenleri de vardır. Yenisey bengü taşları sade ve abartısız bir dille yazılmıştır. Çoğunlukla yazıt sahibinin kendive abartısız bir dille yazılmıştır. Çoğunlukla yazıt sahibinin kendi ağzından kısa özgeçmişi ve aile bireylerine, akrabalarına,ağzından kısa özgeçmişi ve aile bireylerine, akrabalarına, arkadaşlarına, hükümdarına, ülkesine ve milletine doyamadan buarkadaşlarına, hükümdarına, ülkesine ve milletine doyamadan bu dünyadan ayrıldığını anlattığı yazıtlarda oldukça içten bir söyleyişdünyadan ayrıldığını anlattığı yazıtlarda oldukça içten bir söyleyiş vardır.vardır. Uygurlara ait yazıtlardan ilki, Uygurların ikinci hükümdarı yuncUygurlara ait yazıtlardan ilki, Uygurların ikinci hükümdarı yunc adına dikilmiştir. Moğolistan’ın Sine Usu gölü civarında bulunanadına dikilmiştir. Moğolistan’ın Sine Usu gölü civarında bulunan yazıt, Kutlug Bilge Kül ve Moyunçur devirlerinden bahsetmektedir.yazıt, Kutlug Bilge Kül ve Moyunçur devirlerinden bahsetmektedir. Bu kitabe de dil ve yazı bakımından Göktürk Yazıtları’naBu kitabe de dil ve yazı bakımından Göktürk Yazıtları’na benzemektedir.benzemektedir.
  4. 4. Uygurların ikinci devresinde ortaya konan eserlerde,Uygurların ikinci devresinde ortaya konan eserlerde, önemli değişiklikler görülür. Her şeyden önce Göktürk yazısıönemli değişiklikler görülür. Her şeyden önce Göktürk yazısı bırakılmış, Soğd alfabesiyle eserler verilmiştir. Bununbırakılmış, Soğd alfabesiyle eserler verilmiştir. Bunun sebebi dindir. Manihaizm’in kabulüyle Maniheist olansebebi dindir. Manihaizm’in kabulüyle Maniheist olan Soğdların yazısı alınmış, fakat Göktürk yazısı az da olsaSoğdların yazısı alınmış, fakat Göktürk yazısı az da olsa kullanılmıştır.kullanılmıştır. İkinci bir sebep, 840 yılından sonra Uygurlar, yerleşik birİkinci bir sebep, 840 yılından sonra Uygurlar, yerleşik bir medeniyete geçmişlerdir Bu dönemde dile yabancı kelimelermedeniyete geçmişlerdir Bu dönemde dile yabancı kelimeler girmiş ve dil yalınlığını kaybetmiştir. Bu devirde daha çokgirmiş ve dil yalınlığını kaybetmiştir. Bu devirde daha çok Budizm ve Manihaizm dinlerine ait eserler ağır basmaktadır.Budizm ve Manihaizm dinlerine ait eserler ağır basmaktadır. Bunlardan başka Aitun Yaruk ile İki Kardeş Hikâyesi, özelBunlardan başka Aitun Yaruk ile İki Kardeş Hikâyesi, özel bir değere sahiptir. Altun Yaruk’ta Budizm İnancının temelbir değere sahiptir. Altun Yaruk’ta Budizm İnancının temel kurallarından söz edilmektedir.kurallarından söz edilmektedir. Turfan Türk Metinleri adlı eserin bunlar içinde ayrı bir yeriTurfan Türk Metinleri adlı eserin bunlar içinde ayrı bir yeri vardır. Bilhassa 8. cüzde yer alan Sekiz Yükmek adınıvardır. Bilhassa 8. cüzde yer alan Sekiz Yükmek adını taşıyan metin, kelime zenginliği bakımından dikkatitaşıyan metin, kelime zenginliği bakımından dikkati çekmektedir. Metinde açık bir ifade hâkimdir.çekmektedir. Metinde açık bir ifade hâkimdir. İslâmiyet’ten önceki Türk Edebiyatının örneklerini verenİslâmiyet’ten önceki Türk Edebiyatının örneklerini veren Göktürk ve Uygur Yazıtları, şüphesiz sadece bunlar değildir.Göktürk ve Uygur Yazıtları, şüphesiz sadece bunlar değildir. Kullanılan dilin bir hayli işlenmiş edebî bir dil olması, çokKullanılan dilin bir hayli işlenmiş edebî bir dil olması, çok öncelerde Türk diliyle yazılmış eserlerin bulunmasıöncelerde Türk diliyle yazılmış eserlerin bulunması gerektiğini düşündürmektedir.gerektiğini düşündürmektedir.
  5. 5. Türeyiş Destanı:Türeyiş Destanı: Bir Uygur destanıdır. Büyük Türk imparatorluğununBir Uygur destanıdır. Büyük Türk imparatorluğunun Göktürkler'den sonraki halkası olan Uygur Türkleri, TüreyişGöktürkler'den sonraki halkası olan Uygur Türkleri, Türeyiş Destanı ile soylannın yeryüzünde ilk görünüşleriniDestanı ile soylannın yeryüzünde ilk görünüşlerini anlatırken aynı zamanda da, bütün Türk boylarında yaygınanlatırken aynı zamanda da, bütün Türk boylarında yaygın bir inanış olarak beliren, soyun ilâhî bir kaynağabir inanış olarak beliren, soyun ilâhî bir kaynağa bağlanması fikrini bir kere daha belirtmiş olmaktadırlar.bağlanması fikrini bir kere daha belirtmiş olmaktadırlar. Uygur Türeyiş Destanının, Göktürk-Bozkurt Destanı ileUygur Türeyiş Destanının, Göktürk-Bozkurt Destanı ile olan çok yakın benzerlikleri, ilk okuyuşta anlaşılacak kadarolan çok yakın benzerlikleri, ilk okuyuşta anlaşılacak kadar açıktır. Hemen bütün Türk Destanlarının birinci derecedekiaçıktır. Hemen bütün Türk Destanlarının birinci derecedeki unsuru olan kurt süsü, gerek Türeyiş ve gerekse Bozkurtunsuru olan kurt süsü, gerek Türeyiş ve gerekse Bozkurt Destanlarında özellikle ilâhileştirilmekle, neslin başlangıcıDestanlarında özellikle ilâhileştirilmekle, neslin başlangıcı ve sürekliliği bu ilâhî süse bağlanmaktadır.ve sürekliliği bu ilâhî süse bağlanmaktadır. Türeyiş Destanı, aslında bir büyük destanın başlangıçTüreyiş Destanı, aslında bir büyük destanın başlangıç kısmına benzemektedir. Büyük bir ihtimâlle, Göktürk-kısmına benzemektedir. Büyük bir ihtimâlle, Göktürk- Bozkurt destanı gibi Uygur Türeyiş Destanı da, ilk büyükBozkurt destanı gibi Uygur Türeyiş Destanı da, ilk büyük Türk Destanı olan Yaradılış Destanının etkisi altında gelişipTürk Destanı olan Yaradılış Destanının etkisi altında gelişip meydana getirilmiş, daha dar bir çevrenin küçük çapta birmeydana getirilmiş, daha dar bir çevrenin küçük çapta bir yaradılış destanıdır.yaradılış destanıdır.
  6. 6. Destan:Destan: Büyük Hun Hakanlarından birinin iki kızı vardı. KızlarınınBüyük Hun Hakanlarından birinin iki kızı vardı. Kızlarının ikisi de bir birinden güzeldi. Öyle güzeldi ki, Hunlar, bu ikiikisi de bir birinden güzeldi. Öyle güzeldi ki, Hunlar, bu iki kızın da, ancak ilahlarla evlenebileceğine inanıyor ve bukızın da, ancak ilahlarla evlenebileceğine inanıyor ve bu kızların insanlar için yaratıldığını söylüyorlardı.kızların insanlar için yaratıldığını söylüyorlardı. Hakan da aynı şekilde düşündüğü için kızlarını insanlardanHakan da aynı şekilde düşündüğü için kızlarını insanlardan uzak tutmanın yollanın aradı, ülkesinin en kuzey ucunda,uzak tutmanın yollanın aradı, ülkesinin en kuzey ucunda, insan ayağı az basan veya insan ayağı hiç görmeyen birinsan ayağı az basan veya insan ayağı hiç görmeyen bir yerinde, çok yüksek bir kule yaptırdı.yerinde, çok yüksek bir kule yaptırdı. Kızların ikisini de bu kuleye kapattı. Ondan sonra da aklıncaKızların ikisini de bu kuleye kapattı. Ondan sonra da aklınca inandığı ilaha yalvarmağa, gelip kızlarıyla evlenmesi içininandığı ilaha yalvarmağa, gelip kızlarıyla evlenmesi için yakarmağa başladı. Öyle yalvarıyor, öyle yakarıyordu kiyakarmağa başladı. Öyle yalvarıyor, öyle yakarıyordu ki sonunda bir gün. Hakanın kendi aklınca inandığı İlâhsonunda bir gün. Hakanın kendi aklınca inandığı İlâh dayanamadı ve bir Bozkurt şekline girip geldi. Hundayanamadı ve bir Bozkurt şekline girip geldi. Hun Hakanının kızlarıyla evlendi.Hakanının kızlarıyla evlendi. Bu evlenmeden bir çok çocuklar doğdu; bunlara DokuzBu evlenmeden bir çok çocuklar doğdu; bunlara Dokuz Oğuz-On Uygur denildi. Çocukların hepsinin sesi BozkurtOğuz-On Uygur denildi. Çocukların hepsinin sesi Bozkurt sesine benzedi. Yine bu çocuklar, birer Bozkurt ruhusesine benzedi. Yine bu çocuklar, birer Bozkurt ruhu taşıyarak çoğaldılar.taşıyarak çoğaldılar.
  7. 7. Göç DestanıGöç Destanı Uygurların yurdunda "Hulkun" isimli bir dağ vardı. Bu dağdanUygurların yurdunda "Hulkun" isimli bir dağ vardı. Bu dağdan Tuşla ve Selenge isimli iki ırmak çıkardı. Bir gece oradaki birTuşla ve Selenge isimli iki ırmak çıkardı. Bir gece oradaki bir ağacın üzerine gökten ilâhi bir ışık indi. iki ırmak arasında yaşayanağacın üzerine gökten ilâhi bir ışık indi. iki ırmak arasında yaşayan halkhalk bunu dikkkatle izlediler. Ağacın gövdesinde şişkinlik oluştu,bunu dikkkatle izlediler. Ağacın gövdesinde şişkinlik oluştu, ilâhi ışık dokuz ay on gün şişkinlik üzerinde durdu. Ağacın gövdesiilâhi ışık dokuz ay on gün şişkinlik üzerinde durdu. Ağacın gövdesi yarıldı ve içinden beş çocuk göründü. Bu ülkenin halkı bu çocuklarıyarıldı ve içinden beş çocuk göründü. Bu ülkenin halkı bu çocukları büyüttü. En küçükleri olan Buğu Han büyüyünce hükümdar oldu.büyüttü. En küçükleri olan Buğu Han büyüyünce hükümdar oldu. ÜlkeÜlke zengin halk mutlu oldu.zengin halk mutlu oldu. Çok zaman geçti. Yulug Tigin isimli bir prens hükümdar oldu.Çok zaman geçti. Yulug Tigin isimli bir prens hükümdar oldu. Çinlilerle çok savaştı. Bu savaşlara son vermek için oğlu Gali TiginiÇinlilerle çok savaştı. Bu savaşlara son vermek için oğlu Gali Tigini bir Çin prensesi ile evlendirmeğe karar verdi. Çinliler , prensesebir Çin prensesi ile evlendirmeğe karar verdi. Çinliler , prensese karşılık hükümdardan Tanrı dağının eteğindeki Kutlu Dağ adınıkarşılık hükümdardan Tanrı dağının eteğindeki Kutlu Dağ adını taşıyan dağı istediler. Gali Tigin dağı verdi. Çinliler dağı götürmektaşıyan dağı istediler. Gali Tigin dağı verdi. Çinliler dağı götürmek için dağın etrafında ateş yaktılar, dağ kızınca üzerineiçin dağın etrafında ateş yaktılar, dağ kızınca üzerine sirkesirke döktüler. Ufak parçalara ayrılan dağı arabalara koyarak Çin'edöktüler. Ufak parçalara ayrılan dağı arabalara koyarak Çin'e taşıdılar. Memleketteki bütün kuşlar, hayvanlar kendi dilleriyle butaşıdılar. Memleketteki bütün kuşlar, hayvanlar kendi dilleriyle bu dağın gidişine ağladılar. Bundan yedi gün sonra da Gali Tigin öldü.dağın gidişine ağladılar. Bundan yedi gün sonra da Gali Tigin öldü. Kıtlık ve kuraklık oldu. Yurtlarını bırakarak göç etmek zorundaKıtlık ve kuraklık oldu. Yurtlarını bırakarak göç etmek zorunda kaldılar.Artık kuşlar bile uçarken "Göç Göç" diye ötüyorlardı.kaldılar.Artık kuşlar bile uçarken "Göç Göç" diye ötüyorlardı.
  8. 8. Yenisey YazıtlarıYenisey Yazıtları
  9. 9. Uygurların matbaada kulandığı ilk aletUygurların matbaada kulandığı ilk alet
  10. 10. Uygurların kullandığı 12 hayvanlı takvimUygurların kullandığı 12 hayvanlı takvim..
  11. 11. Kazım KORGANCIKazım KORGANCI 10-F 43710-F 437

×