Your SlideShare is downloading. ×
гарчиггүй 1
гарчиггүй 1
гарчиггүй 1
гарчиггүй 1
гарчиггүй 1
гарчиггүй 1
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

гарчиггүй 1

520

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
520
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Энэтхэгийн ДалайЧөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас(Энэтхэгийн далай-с шууд холбогдсон)Харайх: Удирдах, ХайлтЭнэтхэгийн далайЭнэтхэгийн далай нь Дэлхийн гурав дахь том далай бөгөөд дэлхийн усан гадаргуугийн 20%-ийг эзлэнэ. Уг далай нь хойд талаараа Ази, баруун талаараа Африк, зүүн талаараа Малайзынхойг, Австрали, урд талаараа Өмнөд мөсөн далайгаар (Антарктидаар) хүрээлэгдэнэ. Энэтхэгийндалай нь зүүн уртрагийн 20°-аар Атлантын далайгаас [1], зүүн уртрагийн 147°-аар Номхондалайгаас тус тус тусгаарлагдана. Хамгийн хойд цэг нь хойд өргөргийн 30° буюу Персийн буланюм. Энэтхэгийн далайн урт, өргөн нь ойролцоо бөгөөд 10,000 км өргөн, нийт талбай нь73,556,000 км² (Улаан тэнгис, Персийн буланг оролцуулаад), усны нийт эзэлхүүн нь 292,131,000км³ болно. Далайн дундаж гүн 3,890 м.Энэтхэгийн далайн усны гүний зурагЭнэтхэгийн далайд хэд хэдэн томоохон мөрөн - Замбези, Шат-Эль-Араб, Инд, Ганга,Брахмапутра, Иравади зэрэг цутгана. Уг далайд 2 том урсгал урсгал байна. Эхнийх буюу хойдурсгал нь цагийн зүүний дагуу, дараагийнх нь экваторийн өмнөд хэсэгт цагийн зүүний эсрэгчиглэлд урсана. Далайн гүний урсгал нь Атлантын далай, Улаан тэнгисээс ирэх урсгалаасхамаарна. Хойд өргөргийн 20° орчимд гадаргуугийн усны хэм 22 °C, түүнээс зүүн тийш 28 °C-аас давна. Өмнөд туйл руу ойртоход далайн усны гадаргуугийн хэм огцом буурна. Өмнөдөргөргийн 65° орчимд мөсөн уул тааралдана. Давсжилт нь 3,2 - 3,7% байх бөгөөд Арабынтэнгис, баруун өмнөд Австрали орчимд ус хамгийн өндөр давсжилттай байна.
  • 2. Атлантын далай нь манай гаригийн 5-ны 1 гадаргууг эзлэдэг, хэмжээгээрээ 2-т орох далай юм.Тус далайн нэр нь Атласын нурууг дагаж байрлаж байгаа болон Эртний Грекийн домогт гардагАтласын Тэнгисээс үүсэлтэй.Тус далай нь S хэлбэрээр хойноос урагш чиглэсэн байрлалаар оршдог. Экваторын шугамаарXойд ба Өмнөд Атлантын далай болж хуваагдана. Баруун талаараа Америк тив, зүүн талаарааЕвроп болон Африкаар хашигдаж, Номхон далайтай хойд талаараа Хойд мөсөн далайгаар, өмнөталаараа Дрейкийн гарцаар холбогдоно. Мөн Хойд ба Өмнөд Америкийн хооронд байгуулсанПанамын сувгаар Номхон далайтай холбогдоно.Манай гаригийн гадаргуун 20%-ыг эзлэх Атлантын далай нь хэмжээгээрээ зөвхөн Номхондалайн дараа ордог. Ойролцоох тэнгисүүдийг хамруулвал 106,400,000 км², хамруулахгүй бол82,400,000 км² талбай эзлэнэ. Энэ өгүүлэл хэт богино байна. Үүнийг өргөжүүлж ВикипедиаНомхон далай (Латин хэл: Mare Pacificum, "номхон тэнгис"), нь Дэлхийн хамгийн том далайюм. Уг далайн нэрийг Португалийн далайчин, судлаач Фердинанд Магеллан өгсөн байна.Номхон далай нь хойд талаараа Хойд мөсөн далай, өмнөд талаараа Антарктид,баруун талаараа Ази, Австрали, зүүн талаараа Америк тивээр хүрээлэгдэнэ. 169.2 саяхавтгай дөрвөлжин км буюу Дэлхийн усан гадаргуугийн 46%, нийт гадаргуугийн 32%-ийг эзлэнэ[1]. Экваторийн дагуу Хойд Номхон далай, Өмнөд Номхон далай гэж хуваагдана.Марианы хотгор хамгийн гүн цэг нь бөгөөд 10,911 метр болно[2].Агуулга[нуух] • 1 Тойм • 2 Усны шинж чанар • 3 Мөн үзэх • 4 Ишлэл • 5 Гадаад холбоос[засварлах] Тойм
  • 3. Номхон далай дээр нар жаргаж буй байдал (Олон улсын сансрын станцаас авсан зураг).Номхон далай нь Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/3-ийг буюу 179.7 сая кв.км талбай эзлэнэ. Энэ ньДэлхийн бүх хуурай газраас илүү гардаг байна. Хойноос урагш 15,500 км, баруунаас зүүн тийш19,800 км өргөн болно. Хамгийн гүн цэг нь Марианы хотгор, 10,911 м гүн. Далайн дундаж гүн4,280 метр байдаг байна[1].Номхон далайд нийтдээ 25,000 аралтай. Энэ нь Дэлхийн бусад бүх далайн арлуудаас тооныхувьд илүү гарна. УГ арлуудын ихэнхи нь экватороос өмнө зүгт байрлана.Номхон далайн хэмжээ плитийн хөдөлгөөнөөс хамааран жилд 2-3 см-ээр буюу ойролцоогоор 0.5км.кв-р багасаж байгаа ба Атлантын далайн хэмжээ эсрэгээр нэмэгдэж байгаа болно.Номхон далайн баруун эргийн зөв биш хэлбэрээс үүдэн олон тооны тэнгисүүд байрлах үүнд:Селебесийн тэнгис, Шүрэн тэнгис, Зүүн Хятадын тэнгис, Филиппинийн тэнгис, Япон тэнгис,Өмнөд Хятадын тэнгис, Сулу тэнгис, Тасманы тэнгис, Шар тэнгис зэрэг багтана. Номхон далайнь Малаккийн хоолойгоор Энэтхэгийн далайтай, Магелланы хоолойгоор Атлантын далайтай,Берингийн хоолойгоор Хойд мөсөн далайтай холбогдоно.Номхон далайг 180-р голдчийн дагуу Баруун ба Зүүн Номхон далай гэж хуваана. Баруун Номхондалай нь Дэлхийн бөмбөрцөгийн зүүн хэсэгт буюу Ази тивийн орчим, харин Зүүн Номхон далайнь Америк тивийн орчим, Дэлхийн бөмбөрцөгийн баруун хагаст байрлана.[засварлах] Усны шинж чанарДалайн шуурга, Калифорни.Усны хэм нь өргөргийн дагуу өөрчлөгдөх бөгөөд экватор орчимд 25-30 °C, Хойд, болон Өмнөдмөсөн далай орчимд зарим хэсэгтээ хөлдүү байна. Давсжилт нь мөн өргөргийн дагууөөрчлөгдөнө. Экватор орчимын ус нь дунд өргөргийн усыг бодвол бага давсжилттай байна. Учирнь экватор орчимд их хэмжээний хур тунадас унадаг байна. Туйл орчимд давсжилт мөн багабайдаг нь ууршилт бага явагддагтай холбоотой. Номхон далайн ус нь Атлантын далайгаас илүүдулаан байна.Бөмбөрцгийн хойд хагаст Номхон далайн урсгал цагийн зүүний дагуу, өмнөд хагаст цагийн зүүний эсрэг байна. Хойд мөсөн далай нь Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст, Хойд туйлын орчим байрлах Дэлхийн далайнууд дотор хамгийн жижиг, хамгийн гүехэнд тооцогдох, жилийн бүх улиралд мөсөөр хучигдан оршдог далай юм[1]. Хэдийгээр Олон Улсын Усзүйн байгууллагаас (International Hydrographic Organization, IHO) "Далай" гэж тодорхойлдог боловч зарим далай судлаачид Атлантын далайн нэг тэнгис буюу Арктикийн тэнгис гэж нэрлэх 
  • 4. нь бий[2].Хойд мөсөн далай нь Еврази ба Хойд Америкаар хүрээлэгдэн орших ба усны температур,давсжилтын хэмжээ нь улирлаас хамаарна. Өөрөөр хэлбэл мөсний хайлалт ба усны хөлдөлтөөсхамаардаг байна[3]. Бусад далайнуудтай харьцуулахад хамгийн бага давсжилттай, мөн хамгийнбага ууршилттай далай юм. Далайн усны давсжилтын хэмжээнд эх газраас цутгах их хэмжээнийцэнгэг ус, Атлантын далай болон Номхон далайтай усаа чөлөөтэй солилцдоггүй зэрэг шалтгаангол нөлөөтэй. Зуны улиралд далайн мөсөн бүрхүүлийн 50% нь хайлдаг байна[1].Агуулга[нуух] • 1 Газарзүй • 2 Уур амьсгал • 3 Байгалийн баялаг • 4 Амьтан ба ургамал • 5 Байгаль хамгаалал • 6 Мөн үзэх • 7 Ишлэл • 8 Дэлгэрүүлж унших • 9 Гадаад холбоос[засварлах] ГазарзүйХойд мөсөн далай нь АНУ-аас 1.5 дахин их буюу 14,056,000 км² талбайтай[4], эргийн нийт урт нь45,389 км[4]. Үндсэндээ бусад далайнуудаас бүрэн тусгаарлагдсан, Еврази, Хойд Америк,Гренланд, болон өөр хэд хэдэн арлуудаар хүрээлэгдэнэ. Норвегийн, Баренцийн, Цагаан, Карийн,Лаптевийн, Зүүн-Сибирийн, Чукоткын, Гренландын, Бофортын, Баффины, Гудзоны зэрэгтэнгисүүдтэй. Номхон далайтай Берингийн хоолойгоор, Атлантын далайтай Гренландынтэнгис[1] болон Лабрадорын тэнгисээр холбогдоно. Газарзүйн координат нь: 90°00′N 0°00′E
  • 5. Хойд мөсөн далайн усны гүн болон түүнийг тойрон орших хуурай газрын топозурагУсан доор байрлах Ломоносовын нуруугаар, Хойд мөсөн далайн сав нь хоёр сав газар болонхуваагдана. Эхнийх нь буюу Евразийн сав нь 4,000 - 4,500 метр гүн, хоёрдох нь болохАмеразийн сав нь 4,000 орчим метр гүнтэй. Хойд мөсөн далайн дундаж гүн нь 1,038 метр [5],хамгийн их гүн нь Евразийн савд байрлах 5,450 метр юм.Хойд мөсөн далайн дийлэнхийг мөс бүрхэх бөгөөд, зуны улиралд уг мөс хайлан зайрмагтана.Хойд мөсөн далайн хүйтэн агаар экватор зүг шилжих ба дунд өргөргийн орчим халуун агаартайнийлэн бороо, цас орох нөxцлийг бүрдүүлнэ.[засварлах] Уур амьсгалХойд мөсөн далай нь туйлын уур амьсгалтай бөгөөд өвлийн улирал нь харанхуй, хүйтэн, цэлмэгтэнгэртэй байна. Зуны улирал нь нартай, харьцангуй чийглэг, манантай байх ба цас болон борооорно.Гадаргуугийн температур нь жигд тогтвортой, 0 хэмээс арай доогуур байна. Жилийн 10 сард ньдалайн ихэнх хэсэг цасаар хучигдсан байх ба хамгийн их цас 3 ба 4-р сард орно. Энэ үед м өсөндээрхи цасны зузаан 20-50 см хүрнэ.[засварлах] Байгалийн баялагГазрын тос, байгалийн хий, полиметаллын шороон орд, элс, хайрга зэрэг ашигт малтмал, загас,далайн хав, халим зэргийг агнаж болно.Уг далайн төв хэсэг нь АНУ, Орос, Канад, Норвеги, Дани зэрэг улсуудын алиных нь чхарьяалалд багтахгүй байгаа бөгөөд [6] Дэлхийн газрын тос, байгалийн хийн нээгдээгүй байгаанөөцийн дөрөвний нэгтэй тэнцэх хэмжээнийхийг уг далайгаас илрүүлж болно гэж таамаглажбайна[7].
  • 6. [засварлах] Амьтан ба ургамалЦагаан баавгайОнцлох амьтан нь халим болон далайн хав [8] бөгөөд уг далайн экосистем нь маш хэврэг юм[8].Хойд мөсөн далайд фитопланктон өргөн тархалттай бөгөөд эх газраас цутгах гол, Номхон далайболон Атлантын далайн ус фитопланктоны тэжээлийг зөөж авчирна[9]. Зуны улиралд наржаргадаггүй тул фитопланктон үржих тааламжтай нөхцөл болно [9].[засварлах] Байгаль хамгаалалХойд мөсөн далайн мөсөн бүрхүүл нимгэрэхийн зэрэгцээ улирлын чанартайгаар озоны давхрагацоорч байгаа нь эрдэмтдийн санааг зовоож байна.Мөсөн бүрхүүл нимгэрч байгаа нь дэлхийн дулааралтай холбоотой гэж үзэж [10]. Олонхиэрдэмтэд Дэлхийн дулаарлын улмаас Хойд мөсөн далайн мөс хайлан, Хойд Атлантын далайдихээхэн хэмжээний цэвэр ус нийлэн, Атлантын далайн урсгалыг (термохалайн эргэлт -thermohaline circulation) өөрчилж болзошгүй хэмээн таамагладаг байна. Энэ нь Дэлхийн цагуурыг ихээхэн өөрчилж болзошгүй юм[10].Хойд мөсөн далай нь цацраг идэвхт бодисоор нилээдгүй бохирдож байгаагийн нэг жишээ ньОросын цөмийн хаягдал [11] [12] юм.

×