Co to znaczy "wyjaśnić" i co ma do tego wolna wola? Przyczynowość w naukach społecznych

3,435 views

Published on

Materiały na zajęcia z metodologii nauk społecznych, Instytut Socjologii UwB

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
3,435
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2,294
Actions
Shares
0
Downloads
13
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Co to znaczy "wyjaśnić" i co ma do tego wolna wola? Przyczynowość w naukach społecznych

  1. 1. Co to znaczy „wyjaśnić” i co ma do tego wolna wola? Metodologia nauk społecznych 14 kwietnia 2014
  2. 2. Zdarzenie I Zdarzenie II Przyczyna Skutek ? Przyczynowość - relacja między jednym zdarzeniem (przyczyną) i drugim zdarzeniem (skutkiem), gdzie drugie zdarzenie jest konsekwencją wystąpienia pierwszego.
  3. 3. Wyjaśnić – uczynić zrozumiałym coś, czego się przedtem nie rozumiało. Wyjaśnić to wskazać w naszej wiedzy teoretycznej i opisowej taki zbiór twierdzeń, z których wynika twierdzenie orzekające, iż zaszło zdarzenie, które wyjaśniamy. Co to znaczy: wyjaśnić?
  4. 4. To na pewno Polak
  5. 5. Prawdopodobnie nie mył Pan dostatecznie często uzębienia…
  6. 6. To na pewno wina zużytych świec…
  7. 7. Dlaczego zegarek, który zostawiłem na stole, zniknął? • Widzieliśmy, jak Nowak wszedł do pokoju i go zabrał • Jeżeli ktoś zabierze zegarek ze stołu, to zegarek przestanie leżeć na stole Wyjaśnianie – fakt a prawo
  8. 8. Dlaczego zwolniono Hannę Lis? • Ponieważ nie przeczytała dokładnie przygotowanego materiału • Ponieważ nie zgadzała się z linią programową Wiadomości • Ponieważ zarządzający instytucjami publicznymi dążą do jednolitości światopoglądowej swoich uczestników, zgodnej z ich światopoglądem Wyjaśnianie – fakt a prawo
  9. 9. Wyjaśnianie a dowodzenie Wyjaśnianie - wskazanie racji dla stwierdzonego przez nas zdania Dlaczego tak jest jak stwierdziliśmy? Dowodzenie - orzekamy o wartości logicznej stwierdzenia Czy to, co stwierdziliśmy, jest prawdą?
  10. 10. Czy ona to zrobiła? (dowód) Dlaczego ona to zrobiła? (wyjaśnienie)
  11. 11. Wyjaśnianie a dowodzenie Dlaczego mieszkańcy Białegostoku wstydzą się „afery z logo”? Czy logo Białegostoku jest plagiatem? Dlaczego Leszek Miller został prezesem SLD? Czy SLD wejdzie do przyszłego parlamentu RP? Dlaczego Polacy całują kobiety w dłonie? Czy całowanie kobiet w dłonie jest higieniczne?
  12. 12. Dwa sposoby wyjaśniania Dedukcyjne Indukcyjne
  13. 13. Na czym polega wyjaśnianie dedukcyjne? Metale rozszerzają się pod wpływem temperatury Te tory kolejowe są zrobione z metalu Te tory kolejowe zmienią kształt pod wpływem gorąca Wszystkie książki filozoficzne są nudne Ta książka jest książką filozoficzną Ta książka jest nudna
  14. 14. Woda wrze w temperaturze 100 stopni Celsjusza Chłodnica mojego samochodu zawiera czystą wodę Jeśli temperatura wody w chłodnicy wzrośnie powyżej 100 stopni celsjusza, woda wyparuje Prawa i teorie Warunki początkowe Przewidywania i wyjaśnienia
  15. 15. ZASADA PRZYCZYNOWOŚCI MAX BORN (1949) Przyczynowość zaistnienie określonego bytu B zależy od zaistnienia innego bytu A, Zasada uprzedniości (antecedence) Zasada sąsiedztwa (contiguity) Pan Bóg nie gra w kości A. Einstein w liście do Maxa Borna
  16. 16. O północy 1 stycznia 1975 roku Mars pojawił się w pewnym punkcie nieba Planety poruszają się po elipsach wokół Słońca
  17. 17. Ta częściowo zanurzona w wodzie słomka wydaje się złamana Promień światła, przechod ząc z jednego ośrodka do drugiego, zmienia swój kierunek
  18. 18. Pani Kowalska uderzyła męża Wszystkie zwierzęta posiadają potrzebę wyładowania uczuć agresji
  19. 19. Warunki uogólnień indukcjonistycznych 1. Duża ilość zdań obserwacyjnych składających się na podstawę uogólnienia 2. Powtarzalność obserwacji w różnych warunkach 3. Żadne zdanie obserwacyjne nie może przeczyć wyprowadzonemu prawu ogólnemu
  20. 20. Indukcjonizm • Nauka rozpoczyna się od obserwacji • Uzyskane w ten sposób wypowiedzi (zdania obserwacyjne) stanowią podstawę, z których można wyprowadzać prawa i teorie Jeśli duża ilość przedmiotów A została zaobserwowana w różnorodnych okolicznościach i jeżeli wszystkie bez wyjątku zaobserwowane A posiadały własność B, to wszystkie A mają
  21. 21. Fakty uzyskane dzięki obserwacji Przewidywania i wyjaśnienia Prawa i teorie Tak wygląda indukcjonistyczny model nauki
  22. 22. Przyczynowość nie ma podstaw logicznych!
  23. 23. To, co wiemy na temat przyczyny i skutku, to tylko ich występowanie i następstwo czasowe.
  24. 24. Logiczne uzasadnienie indukcji Wszystkie zaobserwowane kruki są czarne Wszystkie kruki są czarne =
  25. 25. Probabilistyczne uzasadnienie teorii indukcji Jeśli duża ilość przedmiotów A została zaobserwowana w różnorodnych okolicznościach i jeżeli wszystkie bez wyjątku zaobserwowane A posiadały własność B, to wszystkie A prawdopodobnie mają własność B.
  26. 26. Możliwe reakcje na problem indukcji Indukcji nie można uzasadnić za pomocą logiki ani doświadczenia, więc nauka nie może być racjonalnie uzasadniona. Wiara w prawa i teorie jest tylko nawykiem psychicznym Metoda indukcyjna jest elementem paradygmatów naukowych, stanowi część kultury Ale nauka wcale nie opiera się na indukcji!
  27. 27. Czy to jest dobre wyjaśnienie Po gruntownych badaniach nad tym zagadnieniem odkryliśmy, że niektórzy ludzie są uprzedzeni, a powodem tego jest fakt, że wolą być uprzedzeni. Inni znowu ludzie nie są uprzedzeni, a powodem tego jest fakt, że wolą być nieuprzedzeni.
  28. 28. Problem wolnej woli
  29. 29. • Wyobraźmy sobie, że podejmujemy decyzję, czy ponieść lewą, czy prawą rękę. • Czy istnieje Istota zdolna do przewidzenia, którą rękę podnieśliśmy? • Czy – jeśli nasza wolna wola jest wolna – to czy możemy wywrócić przewidywania tej Istoty? Problem Newcombe’a i wolna wola
  30. 30. Jak byś postąpił/a? 1 000 000 złotych albo nic Możesz: A. Wziąć oba pudełka B. Wziąć tylko pudełko brązowe Istota dzień wcześniej przewidziała, co wybierzesz. Jeżeli weźmiesz oba pudełka, to pudełko 2 będzie puste. Jeśli wybierzesz tylko pudełko 2, istota włoży do niego milion złotych
  31. 31. Robert Nozick Dla prawie wszystkich jest całkowicie jasne i oczywiste jak należy wybrać. Problem tkwi w tym, że pytani o rozwiązanie dzielą się na dwie prawie równe grupy mające przeciwne zdanie na ten temat, a duża liczba pytanych osób sądzi, że ci wybierający drugie rozwiązanie są po
  32. 32. Argument 1. Istota dokonała swojego przewidywania wczoraj, teraz zaś w pudełku 2 jest albo milion złotych, albo nic. Jeśli tak, to pieniądze te nie znikną tylko dlatego, że wezmę oba pudełka, a uzyskam w ten sposób o tysiąc złotych więcej. Nie jestem chciwy, ale tysiąc złotych piechotą nie chodzi. Jeżeli natomiast pudełko 2 jest puste, to z pewnością lepiej wziąć oba pudełka i dostać chociaż tysiąc złotych. W obu przypadkach lepiej jest wziąć oba pudełka.
  33. 33. Argument 2. Załóżmy, że wezmę oba pudełka. W takim razie, Istota prawie na pewno przewidziała to i zostawiła 2 pudełko puste – prawie na pewno dostanę 1000 zł. Z drugiej strony, jeśli wezmę tylko pudełko 2, Istota prawie na pewno wsadziła w nie milion złotych. Wolę dostać milion złotych niż tysiąc – powinienem więc wziąć pudełko 2…
  34. 34. ` Istota Przewiduje, że weźmiesz oba pudełka Przewiduje, że weźmiesz tylko pudełko 2 Ty Bierzesz oba pudełka 1 000 zł 1 001 000 zł Bierzesz tylko pudełko 2 0 1 000 000 zł
  35. 35. Kryterium wartości oczekiwanej Przy założeniu, że przewidywania Istoty są w 60% prawidłowe: – Wziąć oba pudełka: 0,6*1000+0,4*1001000=401000 – Wziąć jedno pudełko: 0,4*0+0,6*1000000=6000000 Należy więc wziąć pudełko 2. Należy wziąć pudełko 2 wtedy, gdy prawdopodobieństwo, że Istota przewidzi Twój ruch poprawnie będzie wynosiło co najmniej 0,5005.
  36. 36. Problem Newcomba - wnioski • Jeśli wierzymy w wolną wolę, wybierzemy oba pudełka • Wystarczy, że dopuścimy możliwość przewidzenia naszych decyzji w 51%, by opłacało się branie tylko pudełka 2
  37. 37. Jak wyjaśniamy w naukach społecznych? Modele wyjaśniania Wyjaśnianie nomologiczno-dedukcyjne Wyjaśnienia wieloczynnikowe Wyjaśnienia statystyczne Wyjaśnienia genetyczne Wyjaśnienia teleologiczne
  38. 38. Wyjaśnianie nomologiczno-dedukcyjne Explanans 1. Zdanie ogólne stwierdzające stały związek między B i Z 2. Zdanie jednostkowe stwierdzające zajście B Eksplanandum Zdanie jednostkowe stwierdzające zajście Z Wyjaśniamy, dlaczego Jan wbrew oczywistości jest przekonany, iż jego zakład pracy funkcjonuje świetnie: 1. powołując się na znane prawo, w myśl którego zajmowanie wysokiej pozycji w strukturze organizacji sprzyja optymistycznemu widzeniu jej funkcjonowania 2. stwierdzając, iż Jan zajmuje w strukturze danej organizacji wysoką pozycję.
  39. 39. Im więcej wozów strażackich, tym większe straty spowodowane pożarem…
  40. 40. Im więcej sprzedanych lodów, tym więcej utonięć
  41. 41. 1. Przyczyna poprzedza skutek 2. Empiryczna korelacja między zmiennymi 3. Skutek nie może być wyjaśniany w kategoriach trzeciej zmiennej Kryteria wyjaśniania nomotetycznego
  42. 42. Korelacja a związek przyczynowy Badania wykazały, że uczniowie zażywający marihuany otrzymują wyższe oceny w szkole
  43. 43. Wyjaśnianie wieloczynnikowe ZWBA ... Przyczyny rewolucji na Majdanie to: - kryzys gospodarczy Ukrainy - korupcja - wewnętrzne spory liderów poszczególnych partii - tendencje separatystyczne -… -… W sytuacji tej zjawiska A, B, C,…, W pozostają wobec siebie w stosunku interakcji ze względu na wywołanie zjawiska Z. Koniunkcja tych zjawisk stanowi poprzednik prawa wyjaśniającego zajście Z.
  44. 44. Wyjaśnianie statystyczne Rozważmy wyjaśnienie zdobycia przez kogoś dyplomu wyższych studiów faktem, iż wcześniej podejmował on te studia oraz twierdzeniem statystycznym, iż prawdopodobieństwo ukończenia studiów dla ogółu je rozpoczynających wynosi 0,7. Prawa probabilistyczne mówią jedynie o pewnych możliwościach, o szansach – a nie o konieczności.

×