Your SlideShare is downloading. ×
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Zuvlumj tnu.
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Zuvlumj tnu.

6,908

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
6,908
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
10
Actions
Shares
0
Downloads
23
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. ÁÎËÎÂÑÐÎË, ÑΨË, ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ßÀÌ Àçèéí õºãæëèéí áàíêíû “Ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàëûí ¿åä íèéãìèéí ýìçýã á¿ëãèéí èðãýäýä áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõ òºñºë”-èéí ñàíõ¿¿æèëòýýð õýâëýâ.ÅЪÍÕÈÉ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ 12 ÆÈËÈÉÍÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ 10-12 ÄÓÃÀÀÐ ÀÍÃÈÉÍÒ¯¯Õ, ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÓÕÀÀÍÛ ÑÓÐÃÀËÒÛÍҪ˪Â˪êª, ÕªÒªËÁªÐ, ǪÂ˪ÌÆ ÕÈ×ÝÝË: Ò¯¯Õ ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÓÕÀÀÍ Óëààíáààòàð 2012 îí
  • 2. Åðºíõèé ýêñïåðò, ðåäàêòîð: Ö.×èìýäëõàì Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ãàçðûí ìýðãýæèëòýí, äîêòîð (Ph.D) ×.Ãàíöýöýã Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ãàçðûí ìýðãýæèëòýíÐåäàêòîð: Î.Ï¿ðýâ Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé òýðã¿¿ëýõ àæèëòàí, äîêòîð (Sc.D), ïðîôåññîð Ó.Òóÿà Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí, äîêòîð (Ph.D) Öààñíû õýìæýý 60õ84/8 Õýâëýëèéí õóóäàñ 10 õ.õ Õýâëýñýí òîî 1700 ø Óëààíáààòàð õîò 2012
  • 3. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæÒ¯¯Õ, ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÓÕÀÀÍÛ ÑÓÐÃÀËÒÛÍ ÕªÒªËÁªÐ ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÑÀÍ ÁÀà Менежментийн багийн Ц.Чимэдлхам ахлагч Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамны Ерөнхий боловсролын газрын мэргэжилтэн, доктор (Ph.D) Ñóðãàëòûí õºòºëáºð Î.Ï¿ðýâ боловсруулсан баг Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé òýðã¿¿ëýõ àæèëòàí, äîêòîð (Sc.D), ïðîôåññîð Ö.Äýëãýðñàéõàí Ìîíãîë óëñûí áîëîâñðîëûí èõ ñóðãóóëèéí Áàãøèéí ñóðãóóëèéí áàãø, ìàãèñòð Ç.Áààñàíæàâ Ìîíãîë óëñûí èõ ñóðãóóëèéí áàãø, äîêòîð (Ph.D), ïðîôåññîð Ë.Àëòàíçàÿà: Ìîíãîë óëñûí áîëîâñðîëûí èõ ñóðãóóëèéí áàãø, äîêòîð (Ph.D), ïðîôåññîð Ä.Íàðàíöýöýã Ìîíãîë óëñûí áîëîâñðîëûí èõ ñóðãóóëèéí áàãø, äîêòîð (Ph.D), ïðîôåññîð Ñ.Ò¿ìýíäýëãýð Ìîíãîë óëñûí áîëîâñðîëûí èõ ñóðãóóëèéí áàãø, äîêòîð (Ph.D) Ð.Äàðüõ¿¿ Ìîíãîë óëñûí èõ ñóðãóóëèéí áàãø, äîêòîð (Ph.D), ïðîôåññîð Ñ.Äîëãîðñ¿ðýí Íèéñëýëèéí “Îþóíû óíäðàà” öîãöîëáîð ñóðãóóëèéí áàãø, ìàãèñòð Ò.Àëòàíöýöýã Íèéñëýëèéí “Îð÷ëîí” ñóðãóóëèéí áàãø, ìàãèñòð Ö.Ñýëýíãý Ìîíãîë óëñûí áîëîâñðîëûí èõ ñóðãóóëèéí áàãø, äîêòîð (Ph.D) ×.Ãàæèääóëàì Íèéñëýëèéí 93 äóãààð ñóðãóóëèéí áàãø Ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéí Ó.Òóÿà эксперт Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí, äîêòîð (Ph.D) À.Öîëìîí: Áîëîâñðîë ñî¸ë øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû ìýäýýëýë, õÿíàëò øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé ãàçðûí äàðãà, ìàãèñòð Ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã Î.Ï¿ðýâ õýðýãæ¿¿ëýõ çºâëºìæ Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé òýðã¿¿ëýõ àæèëòàí, боловсруулсан баг äîêòîð (Sc.D) ïðîôåññîð Ç.Áààñàíæàâ Ìîíãîë óëñûí èõ ñóðãóóëèéí áàãø, äîêòîð (Ph.D), ïðîôåññîð Ó.Òóÿà Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí, äîêòîð (Ph.D) Ò.Íýìýõæàðãàë: Ìîíãîë óëñûí áîëîâñðîëûí èõ ñóðãóóëèéí áàãø, äîêòîð (Ph.D) Ö.Ñýëýíãý Ìîíãîë óëñûí áîëîâñðîëûí èõ ñóðãóóëèéí áàãø, äîêòîð (Ph.D) Ò.Àëòàíöýöýã Íèéñëýëèéí “Îð÷ëîí” ñóðãóóëèéí áàãø, ìàãèñòð Ñ.Äîëãîðñ¿ðýí “Îþóíû óíäðàà” ñóðãóóëèéí áàãø Ñургалтын хөтөлбөрийг Ó.Òóÿà хэрэгжүүлэх çºâëºìæийн Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí, äîêòîð (Ph.D) эксперт Ò.Ø¿ðýíöýöýã Íèéñëýëèéí áîëîâñðîëûí ãàçðûí ìýðãýæèëòýí, ìàãèñòð
  • 4. 4 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ ÃÀÐ×Èêìíºõ ¿ã 1. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õè÷ýýëèéí á¿òýö 62. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, çºâëºìæ 9 2.1 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí àðàâäóãààð àíãèéí ò¿¿õèéí õºòºëáºð 13 2.2 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí àðàâäóãààð àíãèéí íèéãìèéí óõààíû õºòºëáºð 23 2.3 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí àðâàííýãä¿ãýýð àíãèéí íèéãìèéí óõààíû õºòºëáºð 27 2.4 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí àðâàíõî¸ðäóãààð àíãèéí íèéãìèéí óõààíû õºòºëáºð 363. Ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ çºâëºìæ 46 3.1 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí àðàâäóãààð àíãèéí ò¿¿õèéí õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ çºâëºìæ 46 3.2 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí àðàâäóãààð àíãèéí íèéãìèéí óõààíû õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ çºâëºìæ 55 3.3 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí àðâàííýã, àðâàíõî¸ðäóãààð àíãèéí íèéãìèéí óõààíû õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ çºâëºìæ 62
  • 5. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 5 ªÌÍªÕ ¯Ã Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéã 12 æèëèéí òîãòîëöîîíä øèëæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä 2009-2010 îíûõè÷ýýëèéí æèëä øèëæèëòèéí 7 äóãààð àíãèéí, 2010-2011 îíû õè÷ýýëèéí æèëä 8 äóãààð àíãèéí, 2011-2012 îíûõè÷ýýëèéí æèëä 9 ä¿ãýýð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ çºâëºìæèéã áàãø òàíäõ¿ðã¿¿ëæ, õºòºëáºð á¿ðèéã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõýä òàíü òóñëàõ çîðèëãîîð ¿íäýñíèé ñóðãàëòóóäûã çîõèîíáàéãóóëñàí áèëýý. Ýíý óäàà áàãø íàðòàà åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí I-XII àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº,õºòºëáºð, òýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ çºâëºìæèéã õ¿ðãýñíýýð áèä åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéíèæ á¿ðýí ñóðãàëòûí õºòºëáºðòýé áîëæ áàéíà. ̺í äóíä, àõëàõ àíãèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, çºâëºìæ¿¿äèéãíýãòãýí õýâëýëýý. 2012-2013 îíû õè÷ýýëèéí æèëä 5, 10 äóãààð àíãèä äýâøèí ñóðàëöàæ áóé ñóðàã÷èä ýäãýýð àíãèéí ñóðãàëòûíõºòºëáºðººð àíõ õè÷ýýëëýõ áºãººä øèíýýð çîõèîãäñîí ñóðàõ áè÷ãèéã õýðýãëýíý. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí 5, 10 äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã àìæèëòòàéõýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíààñ îðîí íóòàã, àéìàã, íèéñëýëèéí ò¿âøèíäòóõàéí àíãèéí ñóðàã÷äûí îíöëîãò íèéöñýí ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿éã ýçýìø¿¿ëýõ çîðèëãî á¿õèé áàãø íàðòçîðèóëñàí ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëíà. Óëñ ýõ îðíûõîî èðýýä¿éí èðãýäèéã ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ áóÿíòàé èõ ¿éëñèéí òàíü çàì öàãààí áàéõ åðººëºðãºæ, àæëûí ºíäºð àìæèëò õ¿ñüå. ÁÎËÎÂÑÐÎË, ÑΨË, ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ßÀÌ
  • 6. 6 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ1. ÅЪÍÕÈÉ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ 12 ÆÈËÈÉÍ ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ X-XII ÀÍÃÈÉÍ ÑÓÐÃÀËÒÛÍ ÒªËªÂ˪êª, ÕÈ×ÝÝËÈÉÍ ÆÈËÈÉÍ Á¯ÒÝÖ
  • 7. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 7
  • 8. 8 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ
  • 9. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 92. ÅЪÍÕÈÉ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ 12 ÆÈËÈÉÍ ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ÑÓÐÃÀËÒÛÍ ÕªÒªËÁªÐ
  • 10. 10 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ
  • 11. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 11
  • 12. 12 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ
  • 13. Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2011 оны 11 дүгээр сарын 24 -ний өдрийн 470 дугаар тушаалын арвангуравдугаар хавсралт2.1. ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН 12 ЖИЛИЙН СУРГУУЛИЙН АРАВДУГААРАНГИЙН ТҮҮХÈÉÍ ХӨТӨЛБӨРХүлээгдэж буй ерөнхий үр дүн: • Монголын хийгээд дэлхийн түүхийн тухай гол, цэгцтэй мэдлэг, ойлголттой болох • Түүхэн баримт, эх сурвалжийг задлан шинжлэх, нэгтгэн дүгнэх чадвар эзэмших • Түүхэн баримт, эх сурвалжийг ашиглах, өөрийн үнэлэлт өгөх арга барилд суралцах • Монголын болон дэлхийн түүхийн үнэт зүйлээр бахархах Агуулгын Агуулга тогтолцооны Хүлээгдэж буй тодорхой үр бүрэлдэхүүн дүн Үнэлгээ хэсэг Мэдлэг Чадвар ХэрэглээНэг.Монголын -Монголчуудын угсаа гарвалыг -Төв Азийн угсаатнуудын -Монголчуудын угсаа -Монголчуудын угсаа -Монголчуудын угсаатүүх мэдэх тухай гарвалыг тодорхойлох гарвалын тухай гарвалыг тодорхойлох нийтлэг болон өвөрмөц мэдлэгийг өөрийн чадварын түвшинМонголчуудын -Монголчуудын угсаа гарвалыг -Хүннүгийн угсаа гарвал (тэнгэр язгууртай, хөх удам угсаатай холбонугсаа гарвал тодорхойлох толботой төрдөг г.м.) ярилцах -Монголчуудын угсаа(Эртнээс өнөөг -Хүннү-Сяньби(Сүмбэ)- үндэслэлүүдийг тоочих гарвалыг тодорхойлоххүртэл) -Өөрийн угсаа гарвалаа Жоужань (Монгол Нирун)- -Монголчуудын угсаа үндэслэлүүдэд өөрийн дээдэлж, үндэсний Татар Монголын угсаа - Өнөөгийн Монгол улсын гарвалыг тодорхойлох үнэлэлт өгөх байдлын бахархалтай болох гарвалын холбогдол угсаатны бүлгүүдийн (халх, үндэслэлүүдэд өөрийн түвшин -Бусад угсаатан, үндэстнийг буриад, казак г.м.) талаар үнэлэлт өгөх хүндэтгэх - Монгол угсааны аймгууд багаар хэлэлцэх -Өнөөгийн Монгол улсын -Өнөөгийн Монгол улсын угсаатны бүлгүүдийн -Монгол нэрийн тухай - Монголчуудын угсаа угсаатны бүлгүүдийн онцлогийг тайлбарлах гарвалын талаарх тухай ярилцах чадварын түвшин - Монголчуудын угсаа эрдэмтдийн санал, гарвалын тухай судлаачдын дүгнэлтийг жишээ, баримтаар санал, дүгнэлт тайлбарлах Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 13
  • 14. Монголын -Монголын нүүдлийн -Монголын нүүдлийн -Монголын нүүдлийн -Монголын нүүдлийн -Монголын нүүдлийннүүдлийн иргэншлийн онцлогийг мэдэх сонгодог мал аж ахуйн иргэншлийн онцлогийн иргэншлийн онцлогийг иргэншлийн онцлогийгиргэншил, үүсэл, хөгжил (байгаль, цаг уурын нөхцөлд жишээ, баримтаар зөв тайлбарлахамьдралын хэв -Монголын нүүдлийн зохицсон, ёс, уламжлалыг үндэслэн ярилцах чадварын түвшинмаяг (НТӨ II иргэншлийн эх үндэс нь -Монголчуудын уламжлалт хүндэтгэдэг г.м.) талаар -Монголын нүүдлийнмянганы II хагасаас нүүдлийн сонгодог мал аж ахуй аж төрөх ёсонд гарсан жишээ гаргах - Монголын нүүдлийн сонгодог мал аж ахуйнөнөөг хүртэл) болохыг ойлгох өөрчлөлт сонгодог мал аж ахуй үүсэл, хөгжлийг үндэслэн -Монголын нүүдлийн сонгодог болон эдийн засгийн тайлбарлах чадварын -Монголчуудын уламжлалт аж -Эртний Монголчуудын аж мал аж ахуйн үүсэл, хөгжилд бусад салбарын хөгжилд түвшин төрөх ёс, түүний уламжлал, төрөх ёс, амьдралын хэв өөрийн үнэлэлт өгөх өөрийн үнэлэлт өгөх шинэчлэлийг мэдэх маяг Монголын нүүдлийн -Монголын нүүдлийн сонгодог -Монголчуудын сонгодог мал аж ахуй, -Монголын нүүдлийн -Дундад үеийн мал аж ахуй, эдийн засгийн амьдралын хэв маяг, эдийн засгийн бусад иргэншлийн түүхэн онцлогийг Монголчуудын аж төрөх ёс, бусад салбарын өөрчлөлт, сэтгэлгээнд гарч байгаа салбарын түүхэн илрүүлэх амьдралын хэв маяг хөгжлийг бүдүүвчээр дүрслэн өөрчлөлтүүдийн талаар хөгжлийг хамааралд нь үзүүлэх өөрийн байр сууриа тодорхойлох чадварын -Монголчуудын аж төрөх -Орчин үеийн Монголчуудын илэрхийлэх түвшин ёсонд гарч байгаа өөрчлөлтийг аж төрөх ёс, амьдралын хэв -Монголчуудын амьдралын түүхийн үүднээс баримтаар маяг хэв маяг, сэтгэлгээнд гарч -Монголчуудын үндэслэх байгаа өөрчлөлтүүдийг амьдралын хэв маяг, -Монголын нүүдлийн мал аж жишээ, тохиолдолд үндэслэн сэтгэлгээнд гарч байгаа -Монголын нүүдлийн ахуй хийгээд эдийн засгийн тайлбарлах өөрчлөлтүүдийг тухайн иргэншилд өөрийн байр нь бусад салбарын уялдаа, үеийн түүхэн нөхцөл, сууринаас хандах хөгжил дотоод, гадаад хүчин зүйлийн шүтэлцээнд -Монголчуудын аж төрөх ёсны - Орчин үеийн Монголын тайлбарлах чадварын дэвшилт уламжлалыг өвлөх, нүүдлийн хийгээд түвшин хөгжүүлэх хандлага төлөвших суурьшмал иргэншлийн тухайМонгол улсын -Улсынхаа тусгаар тогтнолын -Улс орны улс төр, эдийн -Улс орныхоо тусгаар -Улс орны улс төр, -Улс орныхоо тусгаартусгаар тогтнолын түүхийг (улс төрийн, эдийн засаг, соёлын тусгаар тогтнол, түүнийг хамгаалах эдийн засаг, соёлын тогтнол, түүнийгтүүхэн замнал, засгийн, оюун санааны г.м.) тогтнолын тухай арга замуудыг үндэслэн тусгаар тогтнолын тухай хамгаалах арга замуудыгсургамж мэдэх тайлбарлах ярилцах өөрийн түвшинд 14 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ -Улс орны тусгаар тогтнол дэвшүүлэн тайлбарлах -Монгол улсын нутаг дэвсгэр, ба үндэсний аюулгүй -Монгол улсын тусгаар -Монгол улсын тусгаар чадварын түвшин хил, тэдгээрийн өөрчлөлт, байдлын тухай тогтнолын төлөө тэмцэж тогтнолын төлөө шалтгаан, учир холбогдлыг ирсэн үе үеийн нэрт тэмцэж ирсэн үе үеийн -Монгол улсын тусгаар ойлгох -Улс орныхоо тусгаар хүмүүсийн үлгэр дууриалал, нэрт хүмүүсийн үлгэр тогтнолын төлөө тогтнолын төлөө тэмцэж үйлсийг жишээ, тохиолдлоор дууриалал, гавьяат тэмцэж ирсэн үе үеийн -Монгол улсын тусгаар ирсэн үе үеийн нэрт монгол нэгтгэн дүгнэх үйлсийг үнэлэх, нэрт хүмүүсийн үлгэр тогтнолын ач холбогдлыг хүмүүсийн тэмцэл, гавьяаны бахархах дууриалал, үйлсийг өөрийн үгээр томъёолох тухай жишээ, тохиолдлоор үндэслэн тайлбарлах чадварын түвшин
  • 15. -Үндэсний аюулгүй байдал -ХХ зууны Монголын тусгаар -Улс орны тусгаар тогтнол -Улс орны тусгаар -Монгол улсын нутаг болон тусгаар тогтнолоо тогтнолын төлөөх тэмцэл, иргэн бүрт хамааралтай тогтнол болон аюулгүй дэвсгэр, хил хязгаарын хамгаалах арга замыг өөрийн сургамжийн тухай болохыг жишээ, баримтаар байдлыг хангахад өөрчлөлтийн учир байр сууринаас тодорхойлох нотлон тайлбарлах өөрийн хувь нэмэр шалтгааныг үндэслэн -Монгол улсын нутаг оруулахыг хичээх тайлбарлах чадварын -Монгол улсын түүхэн үеүдийн дэвсгэр, хилийн түүхэн түвшин нутаг дэвсгэр, хилийг газрын өөрчлөлт, өнөөгийн зурагт заах, тэмдэглэх байдлын тухай -Улс орныхоо тусгаар тогтнолыг эрхэмлэн дээдлэх -Улс орныхоо тусгаар тогтнолоор бахархахМонголчуудын -Монгол нутаг дахь эртний -Монгол нутаг дахь эртний -Монгол нутаг дахь эртний -Монгол нутаг дахь -Монгол нутаг дахьсоёлын түүхээс соёлын өв уламжлалыг мэдэх соёлын өв уламжлалын соёлын өв уламжлалыг эртний соёлын өв эртний соёлын өв -Монголчуудын соёлын онцлог тухай жишээ, баримтаар үндэслэн уламжлалын тухай эх уламжлалын талаар болон хүн төрөлхтний соёлд тайлбарлах сурвалжаас иш татан эргэцүүлэл, эсээ бичих оруулсан хувь нэмрийг ойлгох -Монголчуудын бичиг үсгийн ашиглах чадварын түвшин үүсэл, хөгжил, бичгийн -Монголчуудын эдийн болон -Монголчуудын соёлын дурсгалуудын тухай оюун соёлын өвүүдийг ялган -Монголчуудын эдийн -Монголчуудын эдийн уламжлал, шинэчлэлийн тухай ангилах болон оюуны соёлын болон оюун соёлын жишээ гаргах -Монголчуудын сургууль, өвүүдийг жишээ, өвүүдийг жишээ, боловсролын хөгжлийн -Монголчуудын соёлын баримтаар үндэслэн баримтаар үндэслэн -Үндэсний соёлоо эрхэмлэн тухай онцлогийг тодорхойлох ярилцах тайлбарлах чадварын дээдлэх, хөгжүүлэх хандлага -Монголчуудын эдийн түвшин төлөвших (эдлэг) болон оюун соёлын -Монголчуудын соёлын -Монголчуудын хүн өв уламжлал, шинэчлэлийг төрөлхтний соёлын өвд -Монголчуудын соёлын -Монголчуудын мэдлэг нийгмийн ухаан, уран зохиол, оруулсан хувь нэмрийг онцлогийг тодорхойлох ухааны уламжлал монгол хэл, дүрслэх урлаг тодорхойлон ярилцах чадварын түвшин -Монголчуудын ёс заншлын зэрэг хичээлүүдээр эзэмшсэн уламжлал мэдлэг, чадвартайгаа холбон -Монголын нүүдлийн -Монголчуудын соёлын -Монголчуудын шашин зарим зүй тогтлыг илрүүлэх соёлын онцлогийг хөгжлийн түүхийг танин шүтлэгийн уламжлал, -Монголчуудын эдийн болон үндэслэн хэлэлцэх мэдэхдээ нийгмийн шинэчлэл оюуны соёлыг харьцуулан ухаан, уран зохиол, тайлбарлах -Монголчуудын соёлын монгол хэл, дүрслэх -Монголчуудын ёс заншил, хөгжил, өөрчлөлтийн урлаг зэрэг хичээлүүдээр шашин шүтлэгийн талаар өөрийн үнэлэлт эзэмшсэн мэдлэг, уламжлалын онцлогийг өгөх чадвараа хэрэглэн жишээ, баримтаар нотлох тайлбарлах чадварын түвшин Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 15
  • 16. Монголын түүхэн -Монголын түүхэнд гарамгай -Монгол төрийн зарим -Тухайн түүхэн зүтгэлтний -Тухайн түүхэн -Тухайн түүхэнзүтгэлтнүүдийн үүрэг гүйцэтгэсэн нэрт зүтгэлтнүүдийн (Модун, амьдрал, үйл ажиллагааны зүтгэлтний амьдрал, зүтгэлтний амьдрал, үйлүйл хүмүүсийн амьдрал, үйл Чингис, Өгэдэй, Хубилай, онцлогийг тодорхойлох үйл ажиллагаа, үзэл ажиллагааг үндэслэнажиллагаанаас ажиллагаанаас мэдэх Батмөнх хаан, 1911, 1921, баримтлал, ажил, тайлбарлах чадварын 1990 оны хувьсгалын гол -Монголын түүх, соёлын бүтээлээс сургамж авах түвшин - Монголын түүхэнд түүхэн зүтгэлтнүүд) намтар, үйл зарим нэрт зүтгэлтнүүдийн зүтгэлтнүүдийн гүйцэтгэсэн ажиллагаа үйл ажиллагааг (эерэг, сөрөг) -Тухайн түүхэн -Тухайн түүхэн үүргийг тодорхойлох холбогдох жишээ, баримтад зүтгэлтний үйл зүтгэлтний амьдарч -Монголын соёлын зарим үндэслэн дүгнэх ажиллагаанд өөрийн байсан түүхэн нөхцөл, -Монголын түүхэн нэрт зүтгэлтнүүд (Өндөр үнэлэлт өгөх цаг хугацаа, амьдрал, зүтгэлтнүүдийн үүргийг үнэлж, гэгээн Занабазар, Д.Равжаа, -Монголын шинжлэх үйл ажиллагааг өөр тэдний сайн жишээнээс Зая бандида Намхайжамц, ухаан, шашны зарим -Монгол зарим зураач, хооронд нь холбон суралцах эрмэлзлэл төлөвших Лувсанпэрэнлэй, Парчин, нэрт зүтгэлтнүүдийн үйл зохиолч, эрдэмтдийн тодорхойлох чадварын Б.Шарав, ХХ зууны соёл, ажиллагааг (эерэг, сөрөг) намтарыг судлах, түвшин боловсролын зарим холбогдох жишээ, баримтад түүнээс өөрийн -Монголын түүхэн зүтгэлтнүүд г.м.) үндэслэн өөрийн үнэлэлт өгөх суралцах ажиллагаанд зүтгэлтэн зарим -Монголын шинжлэх тусгах хүмүүсийн хувь нэмрийг ухааны зарим нэрт жишээ, баримтаар зүтгэлтнүүд (Чойжи-Одсэр, -Тухайн түүхэн тайлбарлах чадварын Ш.Мянгат, О.Жамъян, хүмүүсийн амьдрал, үйл түвшин Б.Ринчин, Ц.Дамдинсүрэн, ажиллагаанаас хэрхэн -Монгол зураач, зохиолч, Ш.Лувсанвандан, суралцахыг төлөвлөх эрдэмтдийн тухайлсан Б.Ширэндэв г.м.) бүтээлд ажиглалт хийх, -Монголын шашны зарим өөрийн үнэлэлт өгөх нэрт зүтгэлтнүүд (I-VIII Богд, чадварын түвшин Хутагтууд- Жалханз хутагт, Дилав хутагт г.м )Монголын гадаад -Монголын гадаад бодлого, -Монголын гадаад бодлого, -Монголчуудын дипломат -Монгол төрийн гадаад, -Монголчуудын дипломатхарилцаа хийгээд олон улсын харилцааны тухай дипломат ёсны уламжлалын ёсны уламжлал, шинэчлэлийг дотоод бодлогын ёсны уламжлал,дэлхийн болон бүс мэдэх тухай жишээ, баримтаар харилцан хамаарлын шинэчлэлийг тайлбарлахнутгийн түүхэн дэх -Бүс нутгийн хийгээд дэлхий тодорхойлох талаар хувийн байр чадварын түвшинМонгол дахины түүхэн хөгжилд -XIII зуунд дэлхий дахинаа сууриа илэрхийлэх -Өнөөгийн Монгол улсын монголчуудын оруулсан хувь бий болгосон“Монголын -Өнөөгийн Монгол улсын гадаад бодлогын үндсэн 16 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ нэмрийг ойлгох амар амгалан” (Pax гадаад бодлогын үндсэн -Дэлхийн болон бүс чиглэлийг тайлбарлах -Монгол төрийн гадаад Mongolica)-гийн тухай чиглэлийг бүдүүвчээр нутгийн түүхэнд чадварын түвшин бодлогын түүхэн үеүдийг харуулах монголчуудын оруулсан -Дэлхийн болон бүс бүдүүвчээр харуулах -Дэлхий дахины болон бүс -Дэлхийн болон бүс нутгийн хувь нэмрийг үнэлж, нутгийн түүхэнд -Дэлхийн болон бүс нутгийн нутгийн амьдрал, хөгжилд түүхэнд монголчуудын бахархах монголчуудын оруулсан түүхэнд монголчуудын монголчуудын (Монгол оруулсан хувь нэмрийг хувь нэмрийг тодорхой оруулсан хувь нэмрийг хаадын захирсан Юань тодорхой баримтаар нотлон -Олон улсын харилцаан баримтаар тайлбарлах тодорхойлох гүрэн, Ил хаадын улс, Алтан тайлбарлах дахь Монгол улсын чадварын түвшин -Энх тайвныг эрхэмлэх үзэл, ордны улс г.м.) оруулсан -Олон улсын харилцаан дахь байр суурийг жишээ, -Монголын энх тайванч хүмүүжилтэй болох хувь нэмрийн тухай Монгол улсын байр суурийг баримтаар үндэслэн гадаад бодлогод өөрийн -Үндэсний бахархалын сацуу хүн жишээ, баримтаар үндэслэн ярилцах үнэлэлт өгөх байдлын төрөлхтний үнэт зүйлийг хүндэтгэх тайлбарлах түвшин
  • 17. Хоёр. Дэлхийн -Хүн төрөлхтний иргэншлийн -Хүний үүсэл, хөгжлийн -Хүний үүсэл, хөгжлийн -Хүний үүсэл, хөгжлийн -Хүний үүсэл, хөгжлийнтүүх үндсэн үеүдийг ойлгох тухай талаарх баримт, эх сурвалжид тухай өөрийн байр талаар байр сууриа шинжилгээ хийх сууриа илэрхийлэх илэрхийлэх байдлынХүн хийгээд Хүн төрөлхтний иргэншлийн - Газар тариалан хийгээд -Газар тариалан, үйлдвэрлэх түвшинхүн төрөлхтний хөгжлийн үндсэн үеүүдийг үйлдвэрлэх аж ахуйн аж ахуйн үүсэл, хөгжлийг - Газар тариалан, - Газар тариалан,иргэншлийн үүсэл, харьцуулах үзүүлэлтийг үүслийн тухай зураглан илэрхийлэх үйлдвэрлэх аж ахуйн үйлдвэрлэх аж ахуйнхөгжлийн тухай өөрсдийн түвшинд тогтоох -Иргэншлийн анхны үүсэл, хөгжлийн талаар үүсэл, хөгжлийн ололтыг(Нэн эртнээс 2500 -Иргэншлийн анхны голомтуудыг газрын зурагт өөрийн үнэлэлт өгөх тодорхойлох чадварынжилийн өмнөх үе) -Хүн төрөлхтний иргэншлийн голомтуудын тухай заах, тайлбарлах түвшин туршлага, сургамжийг үнэлэх, -Эртний дорно дахины -Иргэншлийн анхны -Иргэншлийн анхны өөрийн сонголт хийх -Эртний дорно дахины иргэншлийн гол төвүүдийг голомтуудын онцлог, голомтуудын тухай иргэншил (Энэтхэг, Хятад, жишээ, баримтаар үндэслэн залгамжийг өнөө тайлбарлах чадварын Хоёр мөрний г.м.)-ийн тухай тайлбарлах үеийнхтэй харьцуулан түвшин -Эртний Грек, Ромын -Эртний Грек, Ромын ярилцах -Эртний дорно дахины иргэншлийн тухай иргэншлийн онцлогийг иргэншлийг баримтаар баримт, жишээгээр -Эртний дорно дахины тайлбарлах чадварын -Дундат үеийн дорно, тайлбарлах иргэншлийн онцлогт түвшин өрнийн иргэншлийн тухай -Дундат үеийн дорно, өөрийн үнэлэлт өгөх -Эртний Грек, Ромын -Аж үйлдвэржсэн болон өрнийн иргэншлийн -Эртний Грек, Ромын иргэншлийг үндэслэн үйлдвэржсэний дараах онцлогийг баримт, жишээгээр иргэншлийн талаар тайлбарлах чадварын иргэншлийн тухай тайлбарлах өөрсдийн үндэслэл, түвшин -Аж үйлдвэржсэн болон нотолгоо гарган -Дундат үеийн дорно, үйлдвэржсэний дараах хэлэлцэх өрнийн иргэншлийн иргэншлүүдийн талаар тухай тайлбарлах тайлбарлах -Дундат үеийн дорно, мэдлэгийн түвшин өрнийн иргэншлийн -Аж үйлдвэржсэн болон талаар өөрийн үнэлэлт үйлдвэржсэний дараах өгөх иргэншлүүдэд өөрийн үнэлэлт өгөх чадварын -Аж үйлдвэржсэн болон түвшин үйлдвэржсэний дараах иргэншлүүдийн талаар өөрийн байр суурийг илэрхийлэхАж үйлдвэрийн -Аж үйлдвэрийн хувьсгалын -Аж үйлдвэрийн хувьсгалын -Англи, Германы аж -Англи, Германы аж -Англи, Германы ажхувьсгал, эдийн үндсэн хоёр хэлбэр, түүхэн үндсэн хоёр хэлбэр үйлдвэрийн хувьсгалын үйлдвэрийн хувьсгалын үйлдвэрийн хувьсгалынзасгийн хөгжлийн хөгжлийн үе шатыг мэдэх (“доороос дээш” Английн эхлэл, үйл явц, үр дүнг хэлбэр, түүхэн үйл хэлбэр, түүхэн үеүдийгтүүхээс (XVIII жишээн дээр, “дээрээс харьцуулах явцын талаар өөрийн тайлбарлах чадварынзуунаас өнөөг -Аж үйлдвэрийн хувьсгалын доош” Германы жишээн байр сууриа илэрхийлэх түвшинхүртэл) гол ололт болон шинжлэх дээр)-ийн тухай -Дээрх аж үйлдвэрийн -Аж үйлдвэрийн ухаан, техник, технологи, эдийн хувьсгалын үе шатуудын -Дээрх аж үйлдвэрийн хувьсгалын үндсэн засгийн хөгжлийн тухай мэдэх холбоо хамаарлыг үндэслэн хувьсгалын түүхэн хэлбэр, үе шатуудын тайлбарлах үе шатуудын холбоо холбоо хамааралд хамааралд үнэлэлт өгөх үнэлэлт өгөх байдлын Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 17 түвшин
  • 18. -Аж үйлдвэрийн хувьсгалын -Аж үйлдвэрийн хувьсгалын -Аж үйлдвэрийн хувьсгал -Аж үйлдвэрийн -Аж үйлдвэрийн хувьсгал нийгэм, соёлын хөгжилд түүхэн үе шатуудын тухай хийгээд шинжлэх ухаан, хувьсгал хийгээд хийгээд шинжлэх ухаан, үзүүлсэн нөлөөг ойлгох -Аж үйлдвэрийн хувьсгал техник, технологийн дэвшлийг шинжлэх ухаан, техник, техник, технологийн болон соёл, шинжлэх жишээ, баримтаар нотлох технологийн дэвшлийн дэвшлийн тухай -Аж үйлдвэрийн хувьсгал ухаан, техник, технологийн тухай эргэцүүлэх тайлбарлах чадварын ба дэлхийн эдийн засгийн дэвшлийн тухай -Аж үйлдвэржилт болон түвшин өөрчлөлт, хөгжлийн түүхэн дэлхийн эдийн засгийн -Дэлхийн эдийн засгийн -Дэлхийн эдийн засгийн тоймыг тайлбарлах -Аж үйлдвэрийн хувьсгал хөгжлийг жишээ, баримтад хөгжлийн нийтлэг хөгжлийн байдлыг ба дэлхийн эдийн үндэслэн тайлбарлах (интеграцчилал г.м.) жишээ, баримтад -Аж үйлдвэржилтийн үр дүнг засгийн өөрчлөлт, хийгээд онцлогийг үндэслэн тайлбарлах үнэлэх болон эдийн засгийн эрх хөгжил, зах зээлийн шинэ -Дэлхийн эдийн засгийн жишээ, баримтад чадварын түвшин чөлөөг эрхэмлэх хуваарилалтын тухай байгууллагуудын үүсэл, үндэслэн тайлбарлах -Дэлхийн эдийн засгийн хөгжлийг үндэслэн байгууллагуудын -Дэлхийн эдийн засгийн тайлбарлах -Дэлхийн эдийн засгийн үүсэл, хөгжлийг жишээ, байгууллагуудын (бүс байгууллагуудын үүсэл, баримтаар тайлбарлах нутгийн ба үндэстний г.м.) -Улс орнуудын эдийн засгийн хөгжлийн тухай ярилцах мэдлэгийн түвшин үүсэл, хөгжлийн тухай хөгжлийн тэгш биш байдал, -Улс орнуудын эдийн эдийн засгийн эрх чөлөөний -Улс орнуудын эдийн засгийн хөгжлийн тэгш -Улс орнуудын эдийн өнөөгийн байдлын талаар засгийн хөгжлийн тэгш биш байдал, эдийн засгийн хөгжлийн тэгш биш баримт, эх сурвалжид биш байдал, эдийн засгийн эрх чөлөөний байдал, эдийн засгийн эрх тулгуурлан хэлэлцэх засгийн эрх чөлөөний өнөөгийн байдалд чөлөөний өнөөгийн байдлын өнөөгийн байдалд үнэлэлт өгөх чадварын тухай өөрийн үнэлэлт өгөх түвшинКолонийн систем -Колонийн системийн тухай -Колонийн эзэнт гүрнүүд -Колонийн эзэнт гүрнүүд -Колонийн эзэнт гүрнүүд -Колонийн эзэнт гүрнүүдхийгээд дэлхийн мэдэх байгуулагдсан нь (Испани, байгуулагдсан түүхэн үйл байгуулагдсан түүхэн байгуулагдсан түүхэнI, II дайн, ард Португаль, Англи, Франц явцыг жишээ, баримтаар үйл явцын талаар үйл явцыг тайлбарлахтүмнүүдийн -Колонийн системийн үүсэл, г.м.) тодорхойлох өөрийн байр сууриа чадварын түвшинүндэсний эрх задралыг бүдүүвчээр дүрслэх илэрхийлэх -Колонийн системийнчөлөөний -Дэлхийн I, II дайн хийгээд -Колонийн системийн мөн -Колонийн системийн мөн чанарыг жишээ,хөдөлгөөн -Колонийн системийн үүсэл, колонийн системийн задрал чанарыг жишээ, баримтад мөн чанарыг жишээ, баримтад үндэслэн(XV зууны үеэс явц, задралыг тайлбарлах үндэслэн тайлбарлах баримтад үндэслэн тодорхойлох чадварын1960-аад он) -Үндэсний эрх чөлөөний багаар хэлэлцэх түвшин Колончлол ба түүний үр хөдөлгөөний өрнөлт, тусгаар -Дэлхийн I, II дайн хийгээд -Дэлхийн I, II дайн -Дэлхийн I, II дайн 18 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ дагаврын талаар өөрийн байр тогтносон улсуудын тухай колонийн системийн задрал, хийгээд колонийн хийгээд колонийн сууриа илэрхийлэх үр дагаврыг нэгтгэн дүгнэх системийн задрал, үр системийн задрал, үр -Шинэ колончлолын тухай дагаварт өөрийн үнэлэлт дагаварт өөрийн үнэлэлт -Үндэсний эрх чөлөөний өгөх өгөх чадварын түвшин хөдөлгөөний өрнөлт, тусгаар -Үндэсний эрх чөлөөний -Үндэсний эрх чөлөөний тогтносон улсуудын тухай хөдөлгөөний өрнөлт хөдөлгөөний өрнөлт тайлбарлах болон тусгаар тогтносон болон тусгаар тогтносон улсууд дэлхийн улс улсууд дэлхийн улс -Шинэ колончлолын тухай төрийн системд хэрхэн төрийн системд хэрхэн өөрийн түвшинд тайлбарлах нөлөөлсөн тухай нөлөөлсөн тухай ярилцах тайлбарлах мэдлэгийн түвшин
  • 19. -Шинэ колончлолын -Шинэ колончлолыг талаар өөрийн байр тайлбарлах чадварын сууриа илэрхийлэх түвшинХүний эрх, эрх -Хүний эрх, эрх чөлөө, -Хүний эрх, эрх чөлөөний -Хүний эрх, эрх чөлөөний -Хүний эрх, эрх -Хүний эрх, эрх чөлөөнийчөлөө, ардчиллын ардчилал нь хүн төрөлхтний төлөөх түүхэн тэмцэл, төлөө тэмцлийг түүхэн чөлөөний төлөө тэмцлийн түүхийг түүхэнтөлөө тэмцлийн үнэт зүйл болохыг мэдэх тэдгээрийн сургамж баримтаар үндэслэн тэмцлийн түүхэн баримтаар үндэслэнтүүхээс тайлбарлах сургамжид өөрийн тайлбарлах чадварын -Хүний эрх, эрх чөлөө, -Боолчлолыг устгахын төлөө үнэлэлт өгөх түвшин ардчиллын төлөө түүхэн тэмцэл, түүний үр дүн -Боолчлолыг устгахын төлөө -Боолчлолыг устгахын тэмцэл, сургамжаас ойлгох тэмцэл, түүний үр дүнг багаар -Боолчлолыг устгахын төлөө тэмцэлд өөрийн -Сонгуулийн эрхийн төлөө хэлэлцэх төлөө тэмцлийн талаар үнэлэлт өгөх чадварын -Хүний эрх, эрх чөлөөг тэмцэл өөрийн байр сууриа түвшин хамгаалахын зайлшгүйг -Сонгуулийн эрхийн төлөө илэрхийлэх -Сонгуулийн эрхийн үндэслэн тайлбарлах -Эмэгтэйчүүдийн эрхийн тэмцлийн шалтгаан, үр төлөө тэмцлийн -Ардчиллын хөгжлийн түүхэн төлөө тэмцэл дагаврыг томьёолох -Сонгуулийн эрхийн шалтгаан, үр дагаврыг замналыг түүхийн тодорхой төлөө тэмцлийн үндэслэн тайлбарлах баримтуудаар нотлох -Ардчиллын төлөө тэмцлийн -Ардчиллын төлөө тэмцлийн шалтгаан, үр дагаврыг чадварын түвшин түүхэн замнал түүхэн замналыг жишээ, баримтаар үндэслэн -Хүн төрөлхтний үнэт баримтаар үндэслэн тоочих ярилцах -Ардчиллын төлөө зүйл-хүний эрх, эрх чөлөө, -Хүний эрхийг хамгаалах тэмцлийн түүхэнд өөрийн ардчиллыг хөгжүүлэх хандлага байгууллагууд үүсч, -Хүний эрхийг хамгаалах -Ардчиллын төлөө үнэлэлт өгөх чадварын төлөвших хөгжсөн, тэдгээрийн үйл байгууллагууд үүсч, хөгжсөн, тэмцлийн түүхэнд түвшин ажиллагаа тэдгээрийн түүхэн үйл хүндэтгэлтэй хандах ажиллагааны онцлогийг -Хүний эрхийг хамгаалах -Хүний эрхийн талаарх өөрийн үгээр тайлбарлах -Хүний эрхийг хамгаалах байгууллагуудын үүсэл, түүхэн баримт бичгүүд, байгууллагууд үүсэл, хөгжил, тэдгээрийн үйл тэдгээрийн агуулга (АНУ-ын -Хүний эрхийн талаарх хөгжил, тэдгээрийн ажиллагааны үр дүнг “Тусгаар тогтнолын тунхаг”, баримт бичгүүдийг өөрийн үйл ажиллагааны үр тайлбарлах чадварын Францын “Хүн ба иргэний жишээ, баримтаар баяжуулан дүнг жишээ, баримтаар түвшин эрхийн тунхаг”, НҮБ-ын тайлбарлах баяжуулан тайлбарлах “Хүний эрхийн түгээмэл -Хүний эрхийн талаарх тунхаглал” г.м.) -Хүний эрхийн төлөөх үе -Хүний эрхийн талаарх баримт бичгүүдийг үеийн тэмцэгчдийн үйл баримт бичгүүдийг жишээ, баримтаар -Хүний эрх, эрх чөлөөний ажиллагааны үр дүнг жишээ, баримтаар баяжуулан тайлбарлах төлөө үе үеийн тэмцэгчдийн харьцуулах баяжуулан хэлэлцэх чадварын түвшин үйл ажиллагаа, үр дүн -Хүний эрхийн төлөө -Хүний эрхийн төлөөх тэмцэгчдийн үйл тэмцэгчдийн үйл ажиллагаанд өөрийн ажиллагаанд өөрийн үнэлэлт өгөх байдлын үнэлэлт өгөх түвшин Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 19
  • 20. Дэлхийн соёлын -Дэлхийн соёлын үүсэл, -Хүн төрөлхтний эдийн -Хүн төрөлхтний эдийн -Хүн төрөлхтний эдийн -Хүн төрөлхтний эдийнтүүхээс хөгжлийн түүхийн тухай мэдэх (эдлэг) болон оюуны соёлын (эдлэг) болон оюуны (эдлэг) болон оюуны болон оюуны соёлын гол(НТӨ 3500 жилийн гол ололтууд соёлын гол ололтуудыг олон соёлын гол ололтуудыг ололтуудыг хүндэтгэх,тэртээгээс өнөөг -Дэлхийн соёлын талын жишээ, баримтаар үнэлэн, бахархах бахархах байдлынхүртэл) гайхамшгуудыг тайлбарлах -Дэлхийн голлох шашнуудын тайлбарлах түвшин (Буддизм, Христос, Лал г.м.) -Дэлхийн голлох -Дэлхийн голлох -Дэлхийн соёлын түүхээр үүсэл, хөгжил, дэлгэрэлтийн -Дэлхийн голлох шашнуудын шашнуудын үүсэл, шашнуудын үүсэл, бахархах, өөрийн сонголт хийх тухай үүсэл, хөгжил, дэлгэрэлтийг хөгжил, дэлгэрэлтийн хөгжил, дэлгэрэлтийн жишээ, баримтаар талаар жишээ, баримтад талаар жишээ, баримтад -Сэргэн мандалт болон тайлбарлах тулгуурлан ярилцах тулгуурлан тайлбарлах шашны шинэтгэл, чадварын түвшин тэдгээрийн гол агуулга, -Сэргэн мандалт болон -Сэргэн мандалт болон -Сэргэн мандалт болон түүхэн ач холбогдол шашны шинэтгэл, тэдгээрийн шашны шинэтгэл, шашны шинэтгэл, гол агуулгыг жишээ, тэдгээрийн гол агуулга, тэдгээрийн гол агуулга, -Дэлхийн соёлын баримтаар тайлбарлах ач холбогдлын талаар ач холбогдлыг (Ертөнцийн хуучин хийгээд ярилцах тайлбарлах чадварын шинэ гайхамшиг г.м.) -Дэлхийн соёлын түвшин гайхамшгууд гайхамшгуудыг харьцуулан -Дэлхийн соёлын тайлбарлах гайхамшгуудыг бахархах -Дэлхийн соёлын -Дэлхийн соёлын зарим гайхамшгуудад өөрийн гарамгай зүтгэлтнүүдийн -Дэлхийн соёлын зарим -Дэлхийн соёлын зарим үнэлэлт өгөх чадварын тухай гарамгай зүтгэлтнүүдийн үйл гарамгай зүтгэлтнүүдийн түвшин ажиллагаанд өөрийн үнэлэлт тухай баримт, эх -Дэлхийн олон соёлын өгөх сурвалжид тулгуурлан -Дэлхийн соёлын зарим түүхийн сургамж багаар хэлэлцэх гарамгай зүтгэлтнүүдийн -Дэлхийн олон соёлын үйл ажиллагааг түүхийн сургамжийн талаар -Дэлхийн олон соёлын тайлбарлах чадварын хэлэлцүүлэг зохиох түүхийн сургамжийн түвшин талаар эргэцүүлэл, эсээ бичих -Дэлхийн олон соёлын түүхийн сургамжийн талаар эргэцүүлэл, эсээ бичих чадварын түвшин 20 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ
  • 21. Олон улсын -Олон улсын харилцааны -Олон улсын харилцаа, -Олон улсын харилцаа, -Олон улсын -Олон улсын харилцаа,харилцааны түүхэн хөгжлийг мэдэх түүний хөгжлийн түүхэн түүний түүхэн хөгжлийн үе харилцааны түүхэн түүний түүхэн хөгжлийнтүүхэн хөгжил үеүд (Олон улсын шат, агуулгыг тайлбарлах хөгжлийн үе шатуудад үе шат, агуулгыг( Эхэн үе буюу -Глобальчлал, түүний хөгжлийн харилцааны эхэн үе- 1648 өөрийн байр сууринаас тайлбарлах мэдлэгийнВестфалийн энхийн үе шатуудыг мэдэх оны Вестфалийн гэрээ, -Олон улсын харилцааны хандах, үнэлэлт өгөх түвшинхурлаас (1648 Францын үе (1648-1815), асуудлыг (дэлхий, бүсон) өнөөг хүртэл), -Орчин үеийн хүн төрөлхтний Английн үе (1815-1919), нутаг, улс орны түвшинд -Олон улсын -Олон улсын харилцааныдаяаршлын глобаль асуудал болон Ойрх үе (1919 оноос өнөөг г.м.) шийдвэрлэх арга, харилцааны тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх(глобальчлал) тогтвортой хөгжлийн тухай хүртэл)-ийн тухай механизмын үүсэл, хөгжлийг асуудлыг ардчилсан, арга, механизмын үүсэл,асуудал ойлгох түүхийн үүднээс тайлбарлах энх тайванч арга замаар хөгжлийг тайлбарлах -Олон улсын маргаантай шийдвэрлэх тухай мэдлэгийн түвшин -Хүн төрөлхтний глобаль асуудлууд, тэдгээрийн -Тогтвортой хөгжлийн үндэслэн тайлбарлах асуудлуудыг шийдвэрлэх түүхэн замнал, сорилтын үзэл баримтлал (Рио-Де- -Тогтвортой хөгжлийн арга замыг өөрийн түвшинд тухай Жанеро-1992 он), түүний -Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал, ач тодорхойлох ач холбогдлыг үндэслэн үзэл баримтлал, түүний холбогдлыг тайлбарлах -Эл асуудлыг шийдвэрлэх тайлбарлах ач холбогдлыг нотлон чадварын түвшин -Тогтвортой хөгжил, мянганы улс төрийн аргын хөгжил тайлбарлах хөгжлийн зорилтуудыг өөрийн (Ариун холбоо, Үндэстний -Мянганы хөгжлийн -Мянганы хөгжлийн түвшинд тайлбарлах холбоо, Нэгдсэн үндэстний зорилтууд, тэдгээрийн ач - Мянганы хөгжлийн зорилтуудын ач байгууллага, тэдгээрийн үйл холбогдлыг тодорхойлох зорилтууд, тэдгээрийн холбогдлыг өөрийн -Олон улсын харилцааны ажиллагаа) ач холбогдлыг өөрийн улсын жишээн дээр тодорхой нөхцөлд дасан -Дэлхий нийтийн асуудлууд, улсын бодит жишээнд тодорхойлох мэдлэгийн зохицох хандлага төлөвших -Дипломат харилцаа, тэдгээрийг шийдвэрлэх арга, үндэслэн ярилцах түвшин дипломат ёсны хөгжлийн саналыг өөрийн жишээгээр тухай тайлбарлах -Дэлхий нийтийн асуудлууд, тэдгээрийг -Орчин үеийн дэлхий шийдвэрлэх арга замыг нийтийн асуудлууд (дайн ба үндэслэн тайлбарлах энхийн асуудал, байгаль, чадварын түвшин экологийн хямрал, хүн амзүйн асуудал, өлсгөлөн, ядуурал, терроризм, мэдээлэл харилцааны технологийн дэвшил г.м.) -Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал болон мянганы хөгжлийн зорилтуудын тухай -Дэлхий нийтийн асуудлыг шийдвэрлэх арга зам хийгээд мянганы хөгжлийн зорилтууд Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 21
  • 22. 22 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæХөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ерөнхий арга зүй: Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 10 дугаар ангид судлах түүхийн сургалтын хөтөлбөрийнзорилго нь суурь боловсролын хүрээнд сурагчдын эзэмшсэн түүхийн мэдлэг, чадвар, хэрэглээ/хандлагыгбүрэн дунд боловсролын түвшинд цэгцлэн хөгжүүлэх, төлөвшүүлэх хийгээд түүхийн гол, чухал асуудлыгтүүхэн үүднээс танин мэдэх, түүнийгээ амьдрал, үйл ажиллагаандаа хэрэглэх чадвартай болгоходоршино.Тус хөтөлбөрийн агуулга нь Монголын түүх, Дэлхийн түүх гэсэн хоёр үндсэн хэсгээс бүрднэ.Эдгээр хэсэг тус бүрт Эх түүх болон дэлхийн түүхийн гол, чухал агуулгыг асуудалчилсан байдлаарсонгон тодорхойллоо. Агуулгыг сонгон тогтоохдоо дараах шаардлагыг баримтлав. Үүнд: -Орчин үеийн түүхийн шинжлэх ухааны ололтод тулгуурлах -Түүхийн сургалтын агуулгын болон аргазүйн нэгдлийг хангах - Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн бүтэц, харьцааг зохистой тогтоох - Бүрэн дунд боловсрол эзэмших сурагчдын хувийн болон нийгмийн хэрэгцээ, шаардлагыг харгалзан, тэд түүхээр зайлшгүй судалвал зохих асуудлуудыг зөв сонгох зэрэг болно.Энэхүү “Түүх” сургалтын хөтөлбөрийн зарим онцлог нь: - Монголын ба Дэлхийн түүхийн гол, чухал асуудлуудын тус тусын онцлогийг нээн харуулахын зэрэгцээ харьцуулан судлах боломж олгосон - Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсэг бүр дэх түүхийн мэдлэг, чадварыг цогц байдлаар танин мэдэх боломжтой г.м.Эл хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхийн тулд: 1. Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг судлахдаа суурь боловсролын түвшинд үзэж судалсан түүхийн хичээлүүд, тэрчлэн “Монгол хэл”, “Уран зохиол”, “Нийгмийн ухаан” болон байгалийн ухааны хичээлүүдтэй нягт холбох. Жишээлбэл, Монголын соёлын нэрт зүтгэлтнүүдийн амьдрал, үйл ажиллагаа, тэдний түүхэнд оруулсан хувь нэмрийг тодорхойлоход тэдгээр хичээлийн мэдлэгийг уялдуулан холбох, ашиглах г.м. 2. Хөтөлбөрт сонгон авсан асуудлуудын гол агуулгад анхаарлаа хандуулах. Жишээлбэл, Монголын түүхийн хэсэгт “Монголчуудын уламжлалт аж төрөх ёс” гэсэн ойлголтыг нүүдлийн мал аж ахуйд тулгуурлан, цаг улирлын аясаар тодорхой орон зайд нүүдэллэн, харьцангуй өргөн уудам газар нутгийг эзэмшин амьдардаг, байгаль орчинтойгоо зохицон аж төрдөг, өөрийн аж ахуйгаас хэрэгцээгээ хангадаг, зах зээлээс хязгаарлагдмал зэрэг онцлогийг ойлгуулах 3. Олон ургальч үзлийн өнөөгийн нөхцөлд тухайлсан асуудлаар судалгааны болон танин мэдэхүйн олон янзын санал бодолтой танилцуулан, түүнд сурагчид өөрийн гэсэн байр сууриа илэрхийлэх боломжийг бүрдүүлэхэд анхаарах. 4. Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсгүүд буюу бүлэг сэдвүүдийг судлахдаа асуудлыг аль болох олон талаас нь авч үзэхийг чухалчлах. Жишээ нь, эл хөтөлбөрийн хоёр үндсэн хэсэгт байгаа соёлын түүхийн асуудлуудыг судлахдаа Монголын болон Дэлхийн эдийн хийгээд оюуны соёл, тэдгээрийн түүхтэй холбогдох гайхамшигт ололт, амжилтууд, соёлын гарамгай зүтгэлтнүүдийн тухай тодорхой жишээ, баримтаар харьцуулах арга, аргачлалыг хэрэглэх 5. Эл сургалтын үр дүнг сурагчдын эзэмшсэн мэдлэг, мэдээллийн багтаамжаар нь бус төлөвшсөн хандлага, цогц чадамжаар нь үнэлэх болсон өнөө үед тэдний сэтгэн бодох чадварыг хөгжүүлэх нь чухлыг манай багш нар анхаарлынхаа гадна орхиж болохгүй нь мэдээж. Бүтээлч чадамжийг нь хөгжүүлэх аргуудыг хичээлд хэрэглэснээр сурагчид судалж буй материалын агуулгыг тунгаан бодох, асуудлын мөн чанарыг ухааран ойлгох, түүнд хандах өөрийн байр сууриа тодорхойлох, санал бодлоо оновчтой, ойлгомжтой илэрхийлэх, өргөн цараатай сэтгэх, мэдлэг бүтээх чадвар төлөвшүүлэхэд ихээхэн нөлөөтэй.
  • 23. Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2011 оны 11 дүгээр сарын 24 -ний өдрийн 470 дугаар тушаалын арвандөрөвдүгээр хавсралт2.2. ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН 12 ЖИЛИЙН СУРГУУЛИЙН АРАВДУГААРАНГИЙН НИЙГМИЙН УХААНÛ ХӨТӨЛБӨРХүлээгдэж буй ерөнхий үр дүн: - Нийгэм (гэр бүл, бүлэг, байгууллага, олон нийт г.м.), нийгмийн харилцааны тухай болон ёсзүй, эрхзүй, эдийн засгийн үндсэн ойлголтуудыг эзэмших - Нийгэм, соёлын болон ёсзүй, эрхзүйн албан, албан бус хэм хэмжээг мөрдөх, эдийн засгийн амьдрал, сонголтод суралцах - Нийгэм, бүлэг-хамт олон, байгууллагын үйл ажиллагаанд идэвхтэй, сонголттой оролцох, бусдаас суралцах, бусдад үлгэр дууриал үзүүлэх - Нийгэм, бүлэг-хамт олон, хувь хүмүүстэй зохистой харилцах, өөрийн эрх, үүрэг, ёсзүй, хариуцлагыг зан үйлдээ хэвшүүлэх, бусдад хүндэтгэлтэй хандах Агуулгын Хүлээгдэж буй Агуулга Үнэлгээ тогтолцооны тодорхой үр дүн бүрэлдэхүүн хэсэг Мэдлэг Чадвар ХэрэглээНийгэм, нийгмийн - Хувь хүн ба гэр Хувь хүн ба гэр бүл (гэр бүл- бичил - Гэр бүл нийгмийг бүрдүүлэгч суурь, - Гэр бүлийн дотоод харилцаа, үнэт Эзэмшсэнхарилцаа: бүл хоорондын бүлэг, нийгмийн институци ) хоорондын бичил бүлэг болохыг амьдралын зүйлээ эрхэмлэх, хамгаалах өөрийн мэдлэг,• Хувь хүн ба харилцааны харилцаа: жишээ, баримтаар нотлох байр суурьтай болох чадварын гэр бүл (гэр хэлбэр, үүргийг - Гэр бүл бол нийгмийг бүрэлдүүлэгч - Гэр бүлийн харилцааны - Гэр бүлийн харилцааны үндэсний хэрэглээний бүл- бичил ойлгох суурь нэгж, анхдагч бичил бүлэг хэлбэрүүдийг баримтаар уламжлалыг хүндэтгэх түвшингээр бүлэг, нийгмийн - Гэр бүл нийгмийн институци болох тодорхойлох - Гэр бүлийн харилцаан дахь эцэг, үнэлнэ. институци) - Нийгмийн хяналт (нийтлэг үнэт зүйл: хайр сэтгэл ба - Гэр бүлийн харилцаан дахь эцэг, эхийн, бусад гишүүд, үр хүүхдийн хоорондын ба нийгмийн гаж хүндэтгэл, гишүүд, тэдний нэгдмэл эхийн, бусад гишүүдийн, үр хүүхдийн үүрэг, оролцоонд өөрийн үнэлэлт харилцаа үзэгдлийн тухай зорилго, дүр, үүргийн тогтолцоо, ёс үүргийг жишээгээр үндэслэн өгөх• Нийгмийн хяналт мэдэх суртахуун г.м.) тайлбарлах - Нийгмийн дэг ёс бичмэл болон• Хувь хүний - Гэр бүлийн харилцаа: эхнэр, нөхрийн, - Нийгмийн дэг ёс бичмэл болон бичмэл бус хуулийн дагуу хэрэгждэг нийгэмшил -Нийгмийн дэг ёс, эцэг, эх, үр хүүхдийн, садан төрлийн, бичмэл бус хуулийн дагуу талаар хувийн байр суурьтай болох соёлд дасан хамтран амьдрах арга ухаан, үнэ цэнэ хэрэгждэгийг үндэслэн тайлбарлах - Хүмүүс нийгмийн дэг ёсны дагуу зохицох г.м. - Хүмүүс нийгмийн дэг ёсны дагуу хувийн болон нийгмийн үүргээ хэр - Гэр бүлийн гишүүдийнхээ өмнө болон хувийн болон нийгмийн үүргээ хэр биелүүлж байгаа талаар эргэцүүлэл нийгэмд гүйцэтгэх үүрэг: эдийн засаг, биелүүлж байгаад шинжилгээ хийх бичих хүмүүжил-нийгэмшлийн, бэлгийн- - Өөрийн оршин суугаа нутаг, - Өөрийн оршин суугаа нутаг, нөхөн үржихүйн , нийгмийн залгамж сургуулийн нийгмийн хяналтын сургуулийн нийгмийн хяналтад бие холбооны г.м. талаар төсөл (багаар) боловсруулах даан оролцох - Гэрлэлт, гэр бүлийн хэв маяг, зан - Нийгмийн албан ба албан бус заншлын тухай ойлголт хяналтын үүргийн тухай хувийн үнэлэмжээ илэрхийлэх Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 23
  • 24. Нийгмийн хяналт: - Нийгмийн албан ба албан бус - Нийгмийн гаж , сөрөг үзэгдлүүд бий - Нийгмийн дэг ёс нь бичмэл болон хяналтын үүргийн тухай амьдралд болох шалтгаан, нөхцөл, сэргийлэх, бичмэл бус (ёс заншил, ёс суртахуун) олон тохиолддог жишээ, баримтаар гэтлэх арга замын талаарх өөрийн хуулийн дагуу хэрэгждэг нийгмийн тайлбарлах үнэлэмж амьдралын үйл явц - Нийгмийн гаж , сөрөг үзэгдлүүд бий - Хувь хүний нийгмийн шинж ба - Хүмүүс нийгмийн дэг ёс (эмх цэгц)-ны болох шалтгаан, нөхцөл,гэтлэх арга нийгэмшлийг өөртөө хэвшүүлэх дагуу хувийн болон нийгмийн үүргээ замыг эрж хайх хувилбар дэвшүүлэх - Нийгэмшлийн хүчин зүйлүүдэд биелүүлдэг тухай - Хувь хүний нийгмийн шинж ба өөрийн үнэлэлт өгөх - Нийгмийг дэг ёсыг сахиулах буюу нийгэмшлийг тодорхойлох - Анхдагч, хоёрдогч, сөрөг ба дахин нийгмийн хяналт нь нийгмийн эмх - Хувь хүний нийгэмшил буюу соёлыг нийгэмшлийн ялгааны талаар хувийн цэгцийг зохион байгуулах өвөрмөц хэм өөриймшүүлэх тухай амьдралын байр сууриа илэрхийлэх хэмжээ болох нь жишээ, баримтаар тайлбарлах - Хувь хүн нийгэмших буюу соёлыг - Нийгмийн албан (эрх зүй, хууль) ба - Анхдагч, хоёрдогч, сөрөг ба дахин өөриймшүүлсэн хандлага албан бус хяналт (ёс заншил, ёс зүй, нийгэмшлийн ялгааг үндэслэн - Хувь хүний нийгэмшилд хүмүүсийн шашин г.м) -ын тухай тайлбарлах өмч хөрөнгө, мэргэжил, боловсролын - Нийгмийн гаж үзэгдлийн тухай ойлголт, - Хувь хүний нийгэмшлийн хүчин ялгаатай байдал нөлөөлөх талаар тэдгээрийн хэлбэрүүд, тэдгээрээс зүйлүүд ба нөлөөллийг бүдүүвч өөрийн үнэлэлт өгөх сэргийлэх, гэтлэх арга замууд зураглалаар илэрхийлэх Хувь хүний нийгэмшил: - Хувь хүний нийгэмшилд хүмүүсийн - Хувь хүний нийгмийн (социаль) шинж өмч хөрөнгө, мэргэжил, боловсролын ба нийгэмшлийн тухай ялгаатай байдал хэрхэн нөлөөлөх - Нийгэмшил бол хувь хүн амьдралын талаар эргэцүүлэмж бичих зөв зорилго, үнэт зүйл, хэм хэмжээ, нийгэмд эзлэх байр суурь, үүрэг зэрэг соёл эзэмших үйл явц, нийгэмшлийн үе шат: анхдагч ба хоёрдогч, сөрөг ба дахин нийгэмшил - Хувь хүний нийгэмшлийн хүчин зүйл: гэр бүл, сургууль, боловсрол, найз нөхөр, бүлэг, байгууллага, соёл, урлаг, эдийн засаг, нийтийн - мэдээллийн хэрэгсэл г.м. - Хувь хүний нийгэмшилд өмч хөрөнгө, мэргэжил, боловсролын ялгаатай байдал нөлөөлөх тухайЁс зүй: - Хувь хүний ёс - Хувь хүний ёс суртахуун: - Хувь хүний ёс суртахууны хэм - Хувь хүний ёс суртахууны хэм Эзэмшсэн- Ёс суртахууны суртахууны хэм - Хувь хүний ёс суртахууны хэм хэмжээ, хэмжээ, түүний үнэ цэнэ, үүргийг хэмжээ, түүний үнэ цэнэ, үүргийг мэдлэг, 24 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ хэм хэмжээ хэмжээ, түүний үнэ түүний үнэ цэнэ, үүрэг бүдүүвч зураглалаар илэрхийлэх үнэлэх чадварын цэнэ, үүргийг ойлгох - Хувь хүний ёс суртахууны ухамсарын - Хувь хүн ёс суртахууны ухамсарын - Хувь хүн ёс суртахуунаа хэр хэрэглээний- Үндэсний ёс - Үндэсний ёс заншил тухай тухай жишээгээр тайлбарлах ухамсарладаг тухай үндэслэн түвшингээр заншил ба хувь хүний - Хувь хүний ёс суртахууны харилцаа - Хувь хүний ёс суртахууны ярилцах үнэлнэ. ёс суртахууны (нэр төрөө эрхэмлэх, өөртэйгөө болон харилцааны тухай жишээ, - Хувь хүний ёс суртахууны төлөвшлийн бусадтай харилцах, хөдөлмөр, өмч тохиолдлоор тайлбарлах харилцаанд өөрийн үнэлэлт өгөх шүтэлцээний тухай хөрөнгөнд хандах г.м.)-ны тухай - Хувь хүний ёс суртахууныг - Хувь хүний ёс суртахууны мэдэх - Хувь хүний ёс суртахууныг төлөвшүүлэх арга замын хувилбар төлөвшлийн тухай өгүүлэмж бичих төлөвшүүлэх боломж, арга замын дэвшүүлэх - Өөрийгөө таних, өөрийгөө - Өөрийн зан үйлд тухай - Өөрийгөө хүмүүжүүлэх ухаанд хүмүүжүүлэх ухаан, аргад суралцах ёс суртахууны хэм - Өөрийгөө (биеэ) мэдэх монгол ухаан, суралцах арга замыг үндэслэн талаар үнэлэлт өгөх хэмжээг баримтлах арга: тодорхойлох
  • 25. - Сэтгэлээ засах ухаан - Өөрийгөө мэдэх монгол ухаан, аргын - Өөрийгөө удирдах ухаан, аргад - Үгээ шинжих ухаан тухай жишээ, баримтаар тайлбарлах суралцах тухай эргэцүүлэмж бичих, - Хүслээ захирах ухаан - Өөрийгөө мэдэх монгол ухаан, асуудал дэвшүүлэх - Гэмээ мэдэх ухаан аргаас үйл ажиллагаандаа - Өөрийгөө таних, өөрийгөө хүмүүжүүлэх хэрэгжүүлэх ухаан, арга - Оршин суугаа нутаг, сургуулийн - Өөрийгөө удирдах ухаан, арга хүрээнд өөрийгөө хэрхэн - Өөрийгөө үнэлэх ухаан хүмүүжүүлэх талаар үндэслэн тайлбарлах - Өөрийгөө удирдах ухаанд суралцах арга замыг тодорхойлон төлөвлөхЭрх зүй: - Хүний эрхийг - Олон улсын хүмүүнлэгийн эрх -- Олон улсын хүмүүнлэгийн эрх - Олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүй Эзэмшсэн дайн, хүчирхийлэл зүй нь зэвсэгт мөргөлдөөн- дайн, зүй нь зэвсэгт мөргөлдөөн- дайн, нь зэвсэгт мөргөлдөөн- дайны мэдлэг,-Хүний эрх зэрэг эрсдэлтэй хүчирхийллийн үед мөрдөх хэм хүчирхийллийн үед мөрдөх хэм үед хүний амь нас, нэр хүндийг чадварын-Дүрэм, журам, хууль үед хамгаалах хэмжээний тогтолцоо болох тухай хэмжээний тогтолцоо болохыг хамгаалдаг талаар өөрийн үнэлэлт хэрэглээний-Төрийн байгуулал хэм хэмжээний ойлголт тайлбарлах өгөх түвшингээр тогтолцоо, олон улсын - Олон улсын хүмүүнлэгийн эрхзүй -- Хүн худалдаалах гэмт хэрэг болон - Хүн худалдаалах гэмт хэрэг болон үнэлнэ. хүмүүнлэгийн эрхзүйн дайн, хүчирхийллийн үед хүний мансууруулах бодис хэрэглэх мансууруулах бодис хэрэглэх тухай мэдэх эрхийг хамгаалах болон хүмүүнлэгийн зэрэг хүний эрх зөрчих үзэгдлээс зэрэг хүний эрх зөрчих үзэгдлээс үйлсийг хэрэгжүүлэх дүрэм, журам урьдчилан сэргийлэх, тэмцэхтэй урьдчилан сэргийлэх арга замыг -Төрийн үйлчилгээ, болох тухай холбогдох жишээ, тохиолдолд сурталчлахад оролцох төрийн алба, төрийн - Хүн худалдаалах гэмт хэрэг болон шинжилгээ хийх - Төрийн байгууллагаас иргэдэд албан хаагч, түүний чиг мансууруулах бодис (хар тамхи - Төрийн үйлчилгээний төрлүүдийг үзүүлж буй төрийн үйлчилгээний үүргийн тухай мэдэх г.м.) хэрэглэх зэрэг хүний эрх зөрчих жишээ, тохиолдлоор нотлон төрөл, чанар, хүртээмжид өөрийн үзэгдлээс урьдчилан сэргийлэх тухай тайлбарлах үнэлэлт өгөх - Төрийн байгууллага - Төрийн үйлчилгээний тухай - Төрийн албаны онцлогийг жишээ, - Төрийн алба, үйлчилгээ, төрийн болон төрийн албан - Иргэдэд үзүүлэх төрийн үйлчилгээний баримтаар тайлбарлах албан хаагчийг хүндэтгэх, соёлтой тушаалтантай бие даан төрлүүд - Иргэд төрийн үйлчилгээ авах үйлчлүүлэхэд суралцах харилцах - Төрийн алба, түүний ангилал боломж, баталгааг өөрийн түвшинд - Төрийн байгууллага, албан - Төрийн албан хаагч, түүний ангилал, тодорхойлох тушаалтанд санал, хүсэлтээ зөв тус тусын чиг үүрэг - Төрийн албан хаагчийн тус тусын чиг илэрхийлж сурах - Төрийн болон төрийн захиргааны үүргийн тухай жишээгээр тайлбарлах байгууллага, албан тушаалтанд - Төрийн байгууллага, албан санал, хүсэлтээ (өргөдөл, гомдол г.м.) тушаалтанд санал, хүсэлтээ хэрхэн илэрхийлэх тухай илэрхийлэх аргыг шинжлэхЭдийн засаг: Эдийн засгийн харилцаанд оролцогч - Зардал, ашиг, орлогын ойлголтыг - -Пүүс, компани (үйлдвэрийн газар) - Эзэмшсэн - Эдийн засгийн талуудаас: пүүс, компани, үйлдвэрийн газрын -ийн жишээгээр эдийн засгийн мэдлэг,Эдийн засгийн зардал, ашиг, - Эдийн засгийн зардал ба ашиг, үйл ажиллагаа, бүтээмжтэй холбон зардал ба ашиг, орлогын тооцоо хийх чадварынүндсэн ойлголт орлогын тухай орлогын (пүүс, компаний жишээн дээр) хэрэглэх хэрэглээний ойлгох тухай ойлголт - Менежмент бол байгууллагын үйл - Байгууллагын (бизнесийн) түвшингээр - Пүүс, компанийн (үйлдвэрийн газар) - Пүүс, компанийн ажиллагааг төлөвлөх, хүний нөөц, менежментийн үйл ажиллагаа үнэлнэ зорилго, үйл ажиллагаа болон хэлбэр, хөрөнгө, зардал, төрлийн тухай санхүү, материалын бүх нөөцийг (төлөвлөх, хүний нөөц, санхүү, ашиг, орлогын тухай - Пүүс, компанийн (үйлдвэрийн газар) зохион байгуулах, манлайлах, хяналт материалын бүх нөөцийг зохион ойлгох хөрөнгө, зардал, ашиг, орлогын тухай тавих зэрэг нэгдмэл үйл ажиллагаа байгуулах, манлайлах, хяналт - Менежментийн ойлголт болохыг тодорхойлох тавих)-ны зураглал гаргах тухай мэдэх - Менежментийн тухай ойлголт - Менежмент ба менежерийн чиг - Менежмент ба менежерийн ур - Маркетингийн тухай үүргийг жишээгээр тайлбарлах чадварт суралцаж эхлэх мэдэх - Менежмент ба пүүс, компаний - Менежмент ба пүүс, компаний - Амжилтад хүрсэн тодорхой пүүс, амжилтын уялдааны тухай амжилтын уялдааг жишээ, компаний менежментэд шинжилгээ тохиолдлоор тодорхойлох хийх Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 25
  • 26. Зах зээлийн ойлголт - Хөдөлмөрийн - Маркетингийн тухай ойлголт - Маркетинг нь хувь хүн, пүүс, - Маркетингийг өөрийн түвшинд зах зээлийн компаний бүтээгдэхүүн, ажил хэрэглэх тухай үндэслэн үйлчилгээг бүтээх замаар гачигдсан - Маркетингийн иж бүрдэл, тэдгээрийн тайлбарлах - Хөдөлмөрийн зах зээлийн тухай болон хэрэгцээтэй зүйлийг олж авах уялдаа нь пүүс, компаний амжилтад - Хөдөлмөрийн зах ойлголт удирдлагын үйл ажиллагаа болохыг хэрхэн нөлөөлөх тухай өөрийн зээлийн эрэлт ба - Хөдөлмөр нь эдийн засгийн нөөц тайлбарлах үнэлэмж ажил эрхлэлттэй болох тухай - -Хувь хүн, гэр бүлийн эдийн засгийн - Хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлт, - Маркетингийн иж бүрдэл, тэдгээрийн холбон мэргэжлээ шийдвэр гаргалтад маркетингийг нийлүүлэлт, үнийн тухай уялдаа нь пүүс, компаний амжилтад зөв сонгоход хэрхэн ашиглах талаарх өөрийн - Цалин хөлс, цалин хөлсний түвшинд хэрхэн нөлөөлөхийг жишээ, суралцах нөлөөлөх хүчин зүйлсийн тухай үнэлэлт тохиолдлоор тайлбарлах - Хөдөлмөрийн үр ашиг, бүтээмжийн - Хувь хүн, гэр бүлийн эдийн засгийн тухай - Хүчин зүйлсийн зах зээл болон шийдвэр гаргалтад маркетингийг - Ажил эрхлэлт ба мэргэжил сонголтын хөдөлмөрийн зах зээлийн уялдааг хэрхэн ашиглахыг тодорхойлох хамаарлын тухай жишээ, тохиолдлоор үнэлэх - Хүчин зүйлсийн зах зээл болон - Ажил, мэргэжлийн тухай - Хөдөлмөрийн зах зээл ба ажил хөдөлмөрийн зах зээлийн уялдааг эрхлэлтийн холбоо, хамааралд жишээ, тохиолдлоор тодорхойлох өөрийн түвшний үнэлэлт өгөх - Хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлт ба - Өөрийн улсын хөдөлмөрийн зах ажил эрхлэлтийн холбоо хамааралд зээлийн байдалд хувийн ажиглалт, өөрийн түвшний шинжилгээ хийх судалгаа хийх - Ажил эрхлэлттэй холбон ирээдүйн - Өөрийн улсын хөдөлмөрийн зах мэргэжлээ зөв сонгох хандлага зээлийн өнөөгийн хандлагыг жишээ, төлөвших баримтаар тайлбарлах - Ямар мэргэжлийг сонгоход өөрийн авьяас, сонирхол хэр тохирохыг - Мэргэжлүүдэд тавигдах шаардлагыг илрүүлэх, үнэлэх жишээгээр тайлбарлахАргазүйãýýñ: Эдгээрээс “Хувь хүн ба гэр бүл (гэр бүл- бичил бүлэг, нийгмийн институци ) хоорондын харилцаа” дэд айг хэрхэн ойлгуулах, чадвар, хэрэглээ болгохарга, аргачлалаас үлгэрчлэн харуулъя. Гэр бүл нь нийгмийг бүрэлдүүлэгч суурь нэгж, анхдагч бичил бүлэг болох тухай, гэр бүл нийгмийн институци болох тухай, гэр бүлийн харилцааныонцлог, гэр бүлийн гишүүдийнхээ өмнө болон нийгэмд гүйцэтгэх үүрэг, гэрлэлт, гэр бүлийн хэв маяг, зан заншлын тухай ойлголтыг цогцоор судална. 26 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ
  • 27. Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2012 оны 05 дугаар сарын 03-ний өдрийн À/208 дугаар тушаалын ãó÷èíõî¸ð дугаар хавсралт2.3. ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН 12 ЖИЛИЙН СУРГУУЛИЙН АРВАН НЭГДҮГЭЭР АНГИЙННИЙГМИЙН УХААНÛ ХӨТӨЛБӨРХүлээгдэж буй ерөнхий үр дүн: - Нийгэм, соёл, эдийн засаг, улс төр, эрхзүй, олон улсын харилцааны тулгуур ойлголтуудыг эзэмших - Нийгмийн амьдралыг танин мэдэх, судлах аргуудаас хэрэглэж сурах - Нийгэм, соёл, эрхзүйн албан, албан бус хэм хэмжээг зан үйлдээ мөрдөх - Бүлэг, хамт олон, хувь хүмүүс, байгууллага, олон нийттэй зохистой харилцах Агуулгын Хүлээгдэж буй тодорхой Агуулга Үнэлгээ тогтолцоо үр дүн Мэдлэг Чадвар ХэрэглээНийгэм, нийгмийн Мэдэх: - Нийгэм, нийгмийн - Нийгэм, нийгмийн - Нийгэм, нийгмийн харилцааны - Нийгэм, нийгмийнхарилцаа - Нийгэм, нийгмийн бүтцийн харилцааны нэр томьёо, харилцааны нэр томьёо, нэр томьёо, тодорхойлолтыг харилцааны ойлголтуудыг тухай мэдэх тодорхойлолт тодорхойлолтыг тайлбарлах бүдүүвчээр зураглах онолын болон практикийн - Бүлэг болон нийгмийн Нийгмийн макро түвшин: - Нийгмийн тухай ойлголтоо - Нийгмийн бүтцийн тухай түвшинд үндэслэн институтыг ойлгох - нийгмийн тухай ойлголт жишээ, тохиолдлоор үндэслэн багаар хэлэлцэх тодорхойлох чадварын - Нийгмийн харилцаа, нийгмийн бүтэц: тайлбарлах - Хүний төрөлх болон олж түвшин нийгмийн харилцан - статус - Нийгмийн бүтэц нь нийгэм авсан статусын ялгааг жишээ, - Монголын нийгмийн микро, үйлдлийн тухай мэдэх - үүрэг зохион байгуулалттай, баримтаар хэлэлцэх макро бүтцэд холбогдох - Нийгэм хэрхэн - институт зохицуулалттай, эмх цэгцтэй, - Үүргийн тухай тодорхой статус баримтад тулгуурлан өөрийн өөрчлөгддөг болон Нийгмийн микро түвшин: тогтвортой оршихуй болохыг бүхий хүмүүсийн жишээн дээр үнэлэлт өгөх чадварын нийгмийн хэв маягуудын - нийгмийн үйлдэл тайлбарлах ярилцах түвшин тухай мэдэх - нийгмийн харилцан - Статусуудын үүргийн ялгаа - Нийгмийн үйлдэл, харилцан - Нийгмийн тухай үзэл, үйлдэл болон уялдаа холбоог үйлдлийн тухай тохиолдлыг - Нийгэм, нийгмийн онол болон нийгмийн - бүлэг, түүний шинж, тодорхойлох багаар хэлэлцэж, өөрсдийн харилцааны тулгамдсан судалгааны аргын талаар хэлбэр - Өөрийн статус, түүний үүргийг үнэлэлт өгөх асуудлаар сургуулийн ойлголттой болох нэрлэн, үүргийн зөрчилт - Хувь хүний өдөр тутам хүрээнд бичил судалгаа Чадах: байдлыг жишээгээр тайлбарлах үйлдэж буй жирийн үйлдэлтэй хийх, үр дүнг боловсруулах - Нийгэм, нийгмийн бүтэц, - Хүмүүс өдөр тутам өөр нийгмийн соёл, эдийн засаг, түгээх чадварын түвшин нийгмийн харилцан Нийгмийн оршин тогтнол, хоорондоо хэрхэн харилцдаг, улс төр зэрэг институтууд үйлдэл, нийгмийн оршин өөрчлөлт, хөгжил: энэ нь нийгэм, нийгмийн үйлдэл, хэрхэн холбогдож байгааг тогтнол, өөрчлөлт, хөгжил - нийгмийн хэв маягууд нийгмийн харилцан үйлдэлтэй өөрийн үйл ажиллагааны үр - Нийгмийн үзэгдэл, үйл зэрэг ойлголтуудыг - нийгмийн өөрчлөлт, хэрхэн холбогдож байгааг дагавруудтай холбон үнэлэх, явцын уялдаа холбоо, жишээгээр тайлбарлах шинэчлэл, хөгжил жишээгээр тодорхойлох хувийн алдаатай үйлдлээс тэдгээрийн шалтгаан, - Хувь хүний зан үйл, - Монголын нийгмийн улс төр, сэргийлж сурах үр дагавар, өөрчлөлтийг үйлдэлд нөлөөлөх эдийн засаг, гэр бүл, боловсрол, - Бусад хичээл, сургалтын тодорхойлох чадварын хувийн болон нийгмийн соёл зэрэг институтуудын үйл ажиллагаандаа нийгмийн түвшин хүчин зүйлсийн илрэлийг хүрээнд тулгамдаж буй асуудлыг судалгааны арга, аргачлалаас тодруулах тодруулах ашиглах Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 27
  • 28. - Нийгмийн микро, макро Нийгмийн судалгааны - Уг асуудлыг шийдвэрлэж буй - Сурагчдын сурлагын түвшний үйл явдлыг аргаас: онцлог, арга замыг баримт, амжилтын талаар өмнө баримт, нотолгоонд - нийгмийн судалгааны нотолгоонд тулгуурлан дурдсан аргуудыг хэрэглэн тулгуурлан судлах арга аргын тухай ойлголт, тодорхойлох судалж, түүнд нөлөөлж буй барилтай болох хэрэглэх үе шат - Төр, эдийн засаг болон гэр нийгмийн хүчин зүйлсийг Бие даан амьдрах, - нийгмийн судалгааны бүл, боловсрол, шашин шүтлэг тодруулах (өрхийн орлого, нийгэмших: арга, хандлагууд (тоон ба зэрэг нь хэрхэн өөрчлөгдсөн эцэг, эхийн боловсрол, оршин - Нийгмийн микро, макро чанарын) (өөрчлөгдөж байгааг)-ийг суугаа нутаг г.м) түвшний нөхцөл байдалд - мэдээлэл цуглуулах, нийгмийн түүхэн хэв маягуудын дасан зохицох шинжлэх арга жишээгээр тодорхойлох - тайлбарлах арга г.м. - Сурагчдын сурлагын амжилтыг судлахад асуулга, ярилцлага, сурвалжлага зэрэг аргуудыг хэрхэн хэрэглэх, төлөвлөгөө зохиохСоёл Мэдэх: Соёлын тухай - Соёл бол хүн нийгмийн гишүүний - Соёлын тухай ойлголтоо - - Соёл, түүний бүтэц, ойлголт: хувьд эзэмшдэг, амьдрал хэрэглэн, нийгмийн тодорхой бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн тухай - Соёлын тухай ойлгох ахуйдаа хэрэглэдэг, бас бүлэг, үндэстэн, угсаатны мэдлэг, ойлголтын түвшин - Соёл бий болох, оршин - Соёлын бүтээн өвлүүлдэг мэдлэг, итгэл соёлын онцлогт үнэлэлт өгөх - - Соёлын тухай ойлголтоо тогтнох хийгээд өөрчлөгдөх тодорхойлолт үнэмшил, бэлгэдэл, зан заншил, хэрэглэн, нийгмийн тодорхой талаар мэдэх (агуулга, мөн хэм хэмжээ, ёс суртахуун, эрхзүй - Соёл бий болох, оршин бүлэг болон үндэстэний соёлын - Соёлын бүтэц, бүрэлдэхүүн чанар) болон бусад чадвар, дадлуудыг тогтнох, хөгжих цаг хугацаа, онцлогт өөрийн үнэлэлт өгөх хэсгүүдийг ойлгох агуулсан цогц зүйл болохыг орон зайн шүтэлцээний тухай чадварын түвшин жишээ, баримтаар үндэслэн багаар хэлэлцэх - - Соёл бий болох, оршин Чадах: тодорхойлох тогтнох, хөгжих цаг хугацаа, - Соёл нь тодорхой цаг хугацаа, орон зайн шүтэлцээг бүдүүвч, - Нийгмийн болон бүлэг, орон зайд бий болж, оршин зураглалаар илэрхийлэн хамт олны соёлыг ажиглах, тогтнох, хөгжихийг баримт, тодорхойлох чадварын түвшин судлахад нийгмийн жишээгээр үндэслэх - - Соёлын албан, албан бус судалгааны энгийн - Соёл нийгэм, түүний бүлэг, - Соёлын албан, албан бус хэм хэм хэмжээ хүмүүсийн зан үйлд аргыг хэрэглэн мэдээлэл нийтлэгүүдийн онцлог шинжийн хэмжээ хүмүүсийн зан үйлд хэрхэн хэрэгждэгийг нийгмийн цуглуулах, боловсруулалт нийлбэр цогц болох тухай хэрхэн хэрэгждэгийг нийгмийн судалгааны холбогдох аргыг хийх - Соёл тодорхой орон зай, өөрийн үндэслэл гаргах судалгааны холбогдох аргыг хэрэглэн судлах, үр дүнг үнэлэх цаг хугацаанд бий болж, - Соёлын оршихуй хийгээд хэрэглэн ажиглах, судлах чадварын түвшин оршин тогтнож, хөгждөг нь өөрчлөлтийг нотлон тайлбарлах - - Соёл нийгмийн - Соёл, нийгмийн амьдралын амьдралын бусад хүрээтэй бусад хүрээнүүдтэй хэрхэн хэрхэн шүтэлцэхийг олон 28 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Бие даан амьдрах- шүтэлцэх болон бусад - Соёл нийгмийн амьдралын талаас нотлон тайлбарлах нийгэмших: хүрээнүүдийг төлөвшүүлдгийг бусад хүрээтэй хэрхэн чадварын түвшин үндэслэх шалгуурыг өөрийн шүтэлцэхийг илрүүлэх - - Соёлын үүрэг, үнэ цэнийн - Соёлын бүтэц, бүрэлдэхүүн түвшинд боловсруулах шалгууруудыг хэрэглэх, үр дүнг тухай мэдлэг, ажиглалтдаа хэсгүүдээс өдөр тутмын гаргах, багаар хэлэлцэх үндэслэн эргэцүүлэмж бичих амьдралдаа хэвшүүлэх чадварын түвшин - - Соёлын бүтэц, - Соёл нийгмийн амьдралын - Соёлын хувь хүнийг бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн бусад хүрээтэй - Соёл хүний нийгэмшилд ямар нийгэмшүүлэх үнэ цэнийн нийтлэг ба ялгааг жишээ, шүтэлцэхүй үүрэг гүйцэтгэдгийг эрэмбэлэн тухай өөрийн үнэлэлт өгөх баримтаар үндэслэн, нотлон тайлбарлах мэтгэлцэх чадварын түвшин
  • 29. Соёлын хувь хүнийг - Соёлын бүтцийг (оюуны болон - Соёлын тухай мэдлэгээ - Соёлын үндсэн бүрэлдэхүүн нийгэмшүүлэх үүрэг, үнэ эдийн) зөв хэрэглэн үндэснийхээ хэсгүүдийг харьцуулан цэнэ ангилах, шүтэлцээг нь соёлын хөгжил, өөрчлөлтийн тодорхойлох чадварын түвшин баримтаар тайлбарлах талаар хувийн байр сууриа - Соёлын бүтцийн тухай илэрхийлэх мэдлэгээ хэрэглэн, оюуны - Соёлын харилцааны хэм болон эдийн соёлд холбогдох - Соёлын бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг хэмжээний, нийгэмшүүлэх, жишээ, баримтад өөрийнСоёлын бүтэц, бүрэлдэхүүн зөв тоочих, тэдгээрийн ялгаа ба танин мэдүүлэх зэрэг үүрэг, үнэлэлт өгөх чадварын түвшинхэсгүүд: нийтлэгийг жишээ, баримтаар үнэ цэнийн тухай мэдлэг, - Урлаг, утга зохиол, шинжлэх үндэслэх ажиглалтаасаа үндэслэн ухаан, шашны үүрэг, үнэ цэнийн- Эдийн болон оюуны соёл - Соёлын бүрэлдэхүүн хэсэг хэл, эргэцүүлэмж бичих тухай мэдээлэл цуглуулж, мэдлэг, бэлгэдэл, ёс суртахуун, - Соёлын бүтэц, бүрэлдэхүүн тэдгээрт боловсруулалт хийх, хэм хэмжээ, үнэлэмж зэргийг тус хэсгүүдийн нийтлэг ба ялгааны мэдээлэх чадварын түвшин- Соёлын бүрэлдэхүүн тус жишээ, баримтаар нотлон талаар өөрийн байр сууриа - Соёлын бүрэлдэхүүн хэсэг хэсгүүд-хэл, мэдлэг, тодорхойлох илэрхийлэх бэлгэдэл нь хүмүүсийн зан бэлгэдэл, ёс суртахуун, - Урлаг, утга зохиол, шинжлэх - Соёлын үндсэн бүрэлдэхүүн үйл, харилцааны хэм хэмжээнд үнэлэмж болон урлаг, утга ухаан, шашны үүрэг, үнэ цэнийг хэсгүүдийг тодорхой хэрхэн нөлөөлдгийг жишээ, зохиол, шашин, шинжлэх жишээ, баримтаар үндэслэх шалгуураар ангилж, баримтаар үндэслэх, нотлон ухааны тухай ойлголт - Соёлын бүрэлдэхүүн хэсгүүд харьцуулан ярилцах тайлбарлах чадварын түвшин болон урлаг хүмүүсийн аж - Соёлын бүтцийн тухай - Соёлын тухай мэдлэгээ төрөх зан үйлийн загвар, мэдлэгээ хэрэглэн, оюуны хэрэглэн үндэснийхээ соёлын хэм хэмжээ болдгийг өдөр болон эдийн соёлд холбогдох уламжлал, шинэчлэлээс тутмын амьдралын жишээгээр жишээ, баримтуудыг хэлэлцэх, харьцуулан тодорхойлох тайлбарлах өөрсдийн үнэлэлт өгөх чадварын түвшин-Соёлын түвшний ялгаа - Урлаг, утга зохиол, шинжлэх(хувь хүний, үндэсний, олон ухаан, шашны үүрэг, үнэулсын соёл г.м.) цэнийн тухай мэдээлэл цуглуулах, сурвалжлага хийх, тэдгээртээ боловсруулалт хийх, үр дүнг өөрийн түвшинд - Хувь хүний, үндэсний, олон улсын түгээх соёлын түвшний ялгааг жишээ, - Соёлын бүрэлдэхүүн хэсэг баримтаар үндэслэх бэлгэдэл хүмүүсийн зан үйл, харилцааны хэм хэмжээнд хэрхэн нөлөөлдөгт өөрийн үнэлэлт өгөх - Соёлыг хувь хүний, үндэсний, олон улсын соёл хэмээн түвшинчлэхийн шалгуур үзүүлэлтийг өөрийн түвшинд гаргах Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 29
  • 30. Эдийн засаг: Мэдэх: - Улсын (үндэсний) - Үндэсний эдийн засгийн - Үндэсний эдийн засгийн нэгдмэл - ҮНБ, ДНБ-ийн өсөлт нь - Үндэсний эдийн засгийн эдийн засгийн нэгдмэл тогтолцоо үзүүлэлтүүдийг нэрлэх, ялгах, үндэсний эдийн засгийг хэмжих нэгдмэл үзүүлэлтүүдийг нэрлэх, үзүүлэлтүүдийг мэдэх жишээгээр тайлбарлах үзүүлэлт болохыг жишээгээр ялгах, жишээгээр тайлбарлах - Эдийн засгийн нэгдмэл нотлон ярилцах чадварын түвшин үзүүлэлтүүдийн холбоо - Макро эдийн засгийн - Макро эдийн засгийн хамаарлыг ойлгох - ҮНБ, ДНБ-г орлогоор, зарлагаар үзүүлэлтүүдийг жишээ, үзүүлэлтүүдийг хүснэгт, - Эдийн засгийн өсөлт ба - Үндэсний баялаг тооцох аргачлалыг эзэмших бодлогоор үндэслэх, үнэлэлт графикаар дүрслэн хүн амын аж байдлын өгөх тодорхойлох чадварын түвшин шүтэлцээг ойлгох - Эдийн засгийн өсөлт, бууралт ба - Аж үйлдвэржүүлэлт нь - Аж үйлдвэржүүлэлт нь - Мөнгө, банк, санхүү, хүн амын аж байдлын түвшингийн үндэсний эдийн засгийн үндэсний эдийн засгийн татвар, төсөв, инфляци, - Эдийн засгийн өсөлт хамаарлыг тодорхойлох, нэрлэсэн тогтвортой өсөлтөд нөлөөлдгийг тогтвортой өсөлтөд хэрхэн ажилгүйдлийн тухай мэдэх (нэрлэсэн, бодит) ба хүн болон бодит өсөлтийг жишээгээр өөрийн үндэслэгээнд нөлөөлөхийг статистикийн Чадах: амын аж байдал тайлбарлах тулгуурлан нотлох мэдээ, баримтад тулгуурлан - Эдийн засгийн нэгдмэл - Үндэсний эдийн засгийг - Эдийн засгийн өсөлт ба хүн нотлох чадварын түвшин- Эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийг жишээгээр тогтворжуулахад мөнгө, банк, амын аж байдлын түвшний - Эдийн засгийн өсөлт ба хүн үндсэн ойлголт тайлбарлах санхүү, төсөв, татварын зөв хамаарлыг тайлбарлах амын аж байдлын түвшний - Үндэсний баялагийг бодлого зайлшгүйг баримтаар - Үндэсний эдийн засгийн хамаарлыг харуулсан график тодорхойлох үндэслэх өсөлтөд дүн шинжилгээ хийх зохиох, түүнийгээ тайлбарлах хялбаршуулсан - Эдийн засгийн хэлбэлзэлийн үр чадварын түвшин аргачлалыг хэрэглэж дагавар нь инфляци, ажилгүйдэлд - Үндэсний эдийн засгийн сурах хүргэдгийг тодорхойлох байдал, өсөлтөд ажиглалт, - Инфляци, ажилгүйдлийн - Эдийн засгийн хэлбэлзэл, - Инфляци, ажилгүйдлийн статистик шинжилгээ хийх шалтгаан, үр дагавар, мөчлөг шалтгаан, үр дагавар, холбогдлыг - Инфляци ба ажилгүйдлийн чадварын түвшин эдийн засгийн холбогдлыг бүдүүвчээр үзүүлэх тухай багаар хэлэлцэх - Инфляци ба ажилгүйдэл, тооцоолох тэдгээрийн хамаарлыг Бие даан амьдрах - Инфляци - Мөнгө, банк, санхүүгийн бодлого, тодорхойлох чадварын түвшин -нийгэмших: - Ажилгүйдэл хөрөнгийн зах зээл- үнэт цаас, - Үндэсний эдийн засгийн өсөлт - Үндэсний эдийн засгийн - Макро эдийн засгийн хувьцааны талаар мэдээлэл дэх татварын нөлөөлөлд өсөлт дэх татварын нөлөөлөлд үзэгдлүүдийн тухай цуглуулж, дүн шинжилгээ хийх холбогдох мэдлэгээ хэрэглэн, холбогдох мэдлэгээ хэрэглэн, мэдлэгээ ашиглан, эдийн - Төсөв, татвар, татварын бодлого дүн шинжилгээ хийх шинжилгээ, дүгнэлт хийх засгийн бодит байдлыг - Мөнгө, банк, санхүүгийн зохистой хэрэгжих арга замыг - Үнэт цаасны зах зээл чадварын түвшин зөв үнэлж, эдийн засгийн бодлого, хөрөнгийн өөрийн түвшинд боловсруулж ба хөрөнгийн биржийн - Үнэт цаасны зах зээл сонголтод суралцах зах зээл - үнэт цаас, тайлбарлах ажиллагааны тухай багаар ба хөрөнгийн биржийн- Зах зээлийн хувьцааны тухай - Орлогыг дахин хуваарилахын ярилцах ажиллагааны тухай мэдээлэл ойлголт эдийн засгийн үр ашгийг цуглуулах, боловсруулах, тайлбарлах - Мөчлөгийн ажилгүйдлийг мэдээлэх чадварын түвшин 30 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ - Төсөв, татвар, татварын инфляцитай холбон хэлэлцэх - Мөчлөгийн ажилгүйдлийг бодлого инфляцитай холбон тодорхойлох чадварын түвшин - Ажилгүйдэл, ядуурлын шалтгаан, - Ажилгүйдэл, ядуурлыг үр дагавар, тэдгээрийг бууруулах - Ажилгүйдэл, ядуурлыг бууруулах арга замын тухай - Эдийн засаг дахь орлогын арга замыг баримт, жишээгээр бууруулах арга замын тухай өөрсдийн санал, хувилбарыг дахин хуваарилалт тодорхойлох өөрсдийн санал, хувилбарыг дэвшүүлэн нотлох чадварын дэвшүүлж, багаар хэлэлцэх түвшин - Ядуурал, түүнийг бууруулах арга зам
  • 31. Улс төр, ардчилал Мэдэх: -Улс төрийн тухай ойлголт - Улс төр нь нийгэмд хамтын -Улс төрийн ойлголтоо ашиглан, -Улс төр хэмээх ойлголтыг шийдвэр гаргах, түүнийг өнөөгийн Монголын улс төрийн өөрийн түвшинд тодорхойлох - Улс төр, улс төрийн амьдралд хэрэгжүүлэх үйл байдалд өөрийн үнэлэлт өгөх чадварын түвшин засаг, засаглал, улс ажиллагаа болохыг үндэслэн - Улс төрийн тухай мэдлэгээ - Улс төрийн тухай ойлголтоо төрийн тогтолцоо, -Улс төрийн тодорхойлолт тодорхойлох хэрэглэн, улс төрийн тодорхой ашиглан, өнөөгийн Монголын ардчиллын тухай ойлгох - Улс төр нь нийгмийн гишүүдийн үйл явцад задлан шинжлэл, улс төрийн байдлын талаар саналын эрс ялгаатай байдлаас нэгтгэн дүгнэлт хийх өөрийн байр суурийг шалтгаалж, улс төрийн засаг, -Улс төрийн шийдвэр гаргах үйл илэрхийлэх чадварын түвшин эрх мэдэл, төр зэрэг тусгай ажиллагаанд дүн шинжилгээ - Улс төрийн тодорхой үйл арга хэрэгслийн үндсэн дээр хийх явцыг ажиглан өөрийн шийдвэр гаргах үйл ажиллагаа үнэлэлт, дүгнэлт өгөх гэдгийг жишээ, баримтаар нотлон чадварын түвшин тайлбарлах - Улс төрийн засгийн тухай -Улс төрийн шийдвэр гаргах -Улс төрийн засаг - Асуудал зөрчилтэй ч нийтээр жишээ, тохиолдол зохиох (оролт, явц, гаралт) үйл дагаж мөрдөх шийдвэр гаргахад - Улс төрийн эрх мэдлийн ажиллагаанд шинжилгээ хийх тусалдаг тусгай хэрэгслийг улс хэлбэрүүдийн (хүч хэрэглэх, чадварын түвшин төрийн засаг гэдгийг бүтэцчилэн үүрэг үүсгэх, наймаалцах) - Улс төрийн засгийн талаар Чадах: тодорхойлох шалгууруудыг амьдрал дахь илрэл, байдлын жишээ, тохиолдол зохиох - Улс төр, улс төрийн засаг, өөрсдийн түвшинд гаргах талаар багаар хэлэлцэх чадварын түвшин засаглал, улс төрийн эрх - Улс төрийн засаг гэдэг нь - Улс төрийн эрх мэдлийн - Улс төрийн эрх мэдлийн мэдэл амьдрал, ахуйд -Улс төрийн засаглал нийгмийн нэг болон хэд хэдэн хуваарилалт, хэрэгжилтийн хэлбэрүүдийн (хүч хэрэглэх, хэрхэн холбогдож байгааг бүлгээс өөрсдийн хүсэл зоригийг тухай элит болон плюралист үүрэг үүсгэх, наймаалцах) нийгмийн судалгааны аргыг бусад бүлэгт тулган хүлээлгэх онолын нийтлэг, ялгаанд амьдрал дахь илрэл, байдлыг хэрэглэн, ажиглах, судлах чадвар болохыг жишээ, өөрийн үнэлэлт өгөх үндэслэн тодорхойлох чадвартай болох баримтаар нотлох - Улс төрийн нэр хүнд, түүний чадварын түвшин - Эдгээр мэдлэг, ойлголтыг - Улс төрийн засгийг эрх эх үүсвэрүүдийн тухай багаар - Улс төрийн эрх мэдлийн нийгмийн амьдралд мэдэл, нэр хүнд, албадлагын хэлэлцэх хуваарилалт, хэрэгжилтийн хэрэглэх, улс төрийн үйл тусламжтайгаар хэрэгжүүлэх тухай элит болон плюралист явцыг ажиглах замаар энэ -Улс төрийн эрх мэдэл үйл ажиллагаа нь улс төрийн онолын нийтлэг, ялгааг чиглэлийн мэдлэг бүтээх засаглал болохыг үндэслэн харьцуулан тодруулах томьёолох - Улс төрийн тогтолцооны бүтэц- чадварын түвшин Улс төрийн тогтолцоо: - Улс төрийн эрх мэдэл нь хүсэл оролт, хувиралт, гаралт, эргэх - Улс төрийн нэр хүнд, түүний -Улс төрийн тогтолцооны зоригоо хэрэгжүүлэх арга, чадвар холбоо гэсэн бүрэлдэхүүн эх үүсвэрүүдийг үндэслэн ойлголт гэдгийг баримт, жишээгээр нотлон хэсгүүдэд өөрийн үнэлэлт өгөх тайлбарлах чадварын түвшин тайлбарлах - Улс төрийн тогтолцооны Бие даан амьдрах, -Улс төрийн тогтолцоо хэмээх - Улс төрийн шийдвэр гаргалтын бүтэц, оролт, хувиралт, нийгэмших: -Улс төрийн тогтолцооны ойлголтыг бүдүүвчээр илэрхийлэх тухай мэдлэгээ ашиглан, гаралт, эргэх холбоо гэсэн бүтэц, бүрдэл -Улс төрийн тогтолцооны үүнийг анги, сургууль, аймаг, бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг бүрдлүүдийг жишээгээр нийслэлийн болон УИХ-ын үндэслэн тодорхойлох - Улс төр хийгээд -Улс төрийн тогтолцооны тайлбарлах үйл ажиллагааны жишээгээр чадварын түвшин нийгмийн амьдралд дотоод бүтэц -Улс төрийн тогтолцооны бүтцийн ярилцах Улс төрийн шийдвэр гаргах үйл идэвхтэй оролцох, оролт, хувиралт, гаралтыг - Иргэдийн улс төрийн оролцоо, явц болон үйл ажиллагааны ардчиллын үнэт - Иргэдийн улс төрийн харуулсан загвар бүтээх түүний хэлбэрүүдийг өдөр байдалд шинжилгээ хийх зүйлүүдийг амьдралд зөв оролцоо, түүний хэлбэр - Улс төрийн тогтолцооны дотоод тутмын амьдралтай холбон чадварын түвшин хэрэгжүүлэхэд өөрийн бүтцийг (сонирхлыг илэрхийлэх, хэлэлцэх Улс төрийн оролцоо, түүний сонголт хийх -Ардчиллын тухай ойлголт, нэгтгэх, хэрэгжүүлэх) жишээ, - Ардчилал, түүний хэлбэрүүдийн талаар ардчиллын хөгжлийн үе баримтаар үндэслэх хэлбэрүүдийн тухай багаар хэлэлцэх, мэтгэлцэх чадварын шат - Иргэдийн улс төрийн оролцооны хэлэлцэх түвшин хэлбэрүүдийг жишээ, баримтаар -Монгол дахь ардчилал тайлбарлах Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 31
  • 32. - Ардчиллын тухай ойлголтыг - Ардчиллын ойлголтыг хэрэглэн, - Монголын ардчиллын тайлбарлах Монголын ардчиллын өнөөгийн өнөөгийн байдалд ардчиллын - Ардчиллын хөгжлийн үе шатыг байдалд өөрийн үнэлэлт өгөх тухай мэдлэгээ хэрэглэн, ялгах - Монголын ардчиллын тухай өөрийн үнэлэлт өгөх чадварын - Монгол дахь ардчиллын үйл эргэцүүлэмж бичих түвшин явцын тухай жишээ,тохиолдол - Монголын ардчиллын тухай зохиох эргэцүүлэмж бичих чадварын түвшин Мэдэх: - Хүний эрхийг хангаж, - Хүний эрхийг хангаж, хамгаалах - Манай улсад үйл ажиллагаа - Манай улсад үйл ажиллагааЭрхзүй: хамгаалах үндэсний үндэсний болон олон улсын явуулж буй хүний эрхийн олон явуулж буй хүний эрхийн - Хүний эрхийг хангах, болон олон улсын тогтолцооны байгууллагуудыг улсын байгууллагыг нэрлэх, олон улсын байгууллагыг- Хүний эрх хамгаалах үндэсний тогтолцоо (механизм) нэрлэх, ялгах, уг тогтолцоог энэ тухай мэдээлэл олох, МХТ- нэрлэх, энэ тухай мэдээлэл болон олон улсын - Хүний эрхийг бүдүүвчлэх ийг ашиглан тэдгээрийн тухай олох, үүнд МХТ-ийг тогтолцооны талаар хамгаалах - Үндэсний болон олон улсын танилцуулах бүтээлчээр сонгон ашиглах мэдлэг эзэмших (хүмүүнлэгийн эрхзүйн байгууллагуудын хүний эрхийг - Хүний эрхийн тодорхой чадварын түвшин болон хүн худалдаалах хангах, хамгаалах чиглэлийн тохиолдолд үндэсний болон - Хүний эрхийн тодорхой - Хүний эрхийг зөрчсөн гэмт хэргийн г.м.) нийтлэг болон ялгаатай чиг олон улсын механизм хэрхэн тохиолдолд үндэсний болон аливаа хэрэг, маргааныг чиглэлээр ажилладаг үүргийг тодорхойлох хэрэгжихийг хэрэг хянан олон улсын механизм хэрхэн шийдвэрлэдэг үндэсний болон олон - Хүний эрхийн тухай үндэсний шийдвэрлэх ажиллагааны хэрхэн хэрэгжиж байгааг талаар ойлголттой болох улсын байгууллагууд болон олон улсын эрхзүйн тухай мэдлэгээ ашиглан хэрэг хянан шийдвэрлэх - Хүний эрхийн тухай баримт бичгүүдийг ( Хүний ярилцах, мини шүүх хурал ажиллагааны тухай мэдлэгээ Чадах: үндэсний болон эрхийн түгээмэл тунхаглал зохион байгуулах ашиглан хэлэлцэх чадварын олон улсын эрхзүйн (ХЭТТ), Эдийн засаг, нийгэм, - ХЭТТ, ЭЗНСОУП, ИУТЭОУП түвшин - Хүний эрхийг хангаж, (хүмүүнлэгийн эрх зүйн соёлын эрхийн тухай олон улсын -ын холбогдох зүйл, заалтыг - ХЭТТ, ЭЗНСОУП, ИУТЭОУП- Дүрэм, журам, хамгаалах байгууллагын г.м.) баримт бичгүүд Пакт (ЭЗНСОУП), Иргэний болон МУ-ын Үндсэн хуулийн -ын холбогдох зүйл, заалтыг хууль тухай болон хүний улс төрийн эрхийн тухай олон холбогдох зүйл, заалттай МУ-ын Үндсэн хуулийн эрхийг зөрчсөн хэрэг, - Хүний эрх ба хэрэг улсын Пакт (ИУТЭОУП) нэрлэх, харьцуулан бичиглэх холбогдох зүйл, заалттай маргааныг хэрхэн хянан шийдвэрлэх агуулгыг ялгах харьцуулан бичиглэл хийх шийдвэрлэхийг ажиллагаа - ХЭТТ-ын мэдлэгээ тодорхой чадварын түвшин тайлбарлах - Хэрэг хянан - Өргөдөл, гомдол хэрхэн эрх, үүргийг тайлбарлахад - ХЭТТ-ын мэдлэгээ хэрэглэн, - Бизнесийн үйл шийдвэрлэх гаргах, шийдвэрлүүлэх тухай хэрэглэх тодорхой эрх, үүргийг- Төрийн ажиллагаанд дагаж ажиллагаанд жишээгээр тайлбарлах тайлбарлах чадварын байгуулал мөрдөх эрх зүйн болон оролцогчдын эрх, үүрэг - Сонгож авсан аж ахуйн түвшин ёс суртахууны хэм - Хэрэг, маргааныг - Бизнесийн үйл ажиллагаанд нэгжийн дүрэм, журам, үйл - Сонгож авсан аж ахуйн хэмжээг тодорхойлох шийдвэрлэх шүүхийн дагаж мөрдөх хууль, дүрмийг ажиллагаатай танилцах, нэгжийн дүрэм, журам бус арга нэрлэх, тэдгээрээс сонгон шинжилгээ хийх болон үйл ажиллагаанд нь - Өргөдөл, гомдол унших, тайлбарлах шинжилгээ хийх, үнэлэлт 32 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Бие даан амьдрах, - МУ-ын Үндсэн хуулиас төр өгөх чадварын түвшин нийгэмших: - Бизнесийн үйл - МУ-ын Үндсэн хуулийг судлан, иргэний тэгш харилцах - МУ-ын Үндсэн хуулиас төр ажиллагаанд дагаж түүнд төр иргэний харилцааны зарчмыг тодорхойлсон заалтыг иргэний тэгш харилцах - Төр, иргэний мөрдөх эрх зүйн болон үндсийг хэрхэн тодорхойлсныг олох, жишээ, баримтаар зарчмыг тодорхойлсон харилцааны хэм хэмжээг ёс суртахууны хэм тайлбарлах тайлбарлах заалтыг олох, жишээ, сахиж сурах хэмжээ - Төр иргэнийхээ өмнө, иргэн - Төр иргэнийхээ өмнө, иргэн баримтаар тайлбарлах - Төр иргэний харилцаа, төрийнхөө өмнө хүлээх эрх, төрийнхөө өмнө ямар эрх, чадварын түвшин түүнийг хуулиар үүргийг өөрсдийн түвшинд үүрэгтэйг Үндсэн хуулийн - Төр иргэнийхээ өмнө, иргэн зохицуулах тухай тодорхойлох холбогдох зүйл, заалтаар төрийнхөө өмнө ямар эрх, - Төр, захиргааны эрх нотлон ярилцах үүрэгтэйг Үндсэн хуулийн хэмжээний хязгаарлалт холбогдох зүйл, заалтаар нотлон тодорхойлох чадварын түвшин
  • 33. Олон улсын Мэдэх: - Олон улсын харилцаа, - Олон улсын харилцаа, түүний - Түүхийн мэдлэгтээ - Түүхийн мэдлэгтээ тулгуурланхарилцаа - Олон улсын харилцаа, түүний үүсэл, хөгжил үүсэл, хөгжлийг түүхэн тулгуурлан олон улсын олон улсын харилцаа, түүний үндсэн баримтаар тайлбарлах харилцаа, түүний үүсэл, түүний үүсэл, хөгжлийн хэлбэрүүдийг ойлгох - Олон улсын - Олон улсын харилцааны үндсэн хөгжлийн онцлогийг онцлогийг тодорхойлох - Олон улсын харилцааны харилцааны үндсэн хэлбэрүүдийг тэдгээрт хамаарах хэлэлцэх чадварын түвшин тогтолцооны онцлогийг хэлбэрүүд: салбар тус бүрийн тодорхой - Олон улсын харилцааны - Олон улсын харилцааны мэдэх - Олон улсын эдийн жишээ, баримтаар нотлох ямар хэлбэрүүд манай салбаруудын үйл засгийн харилцаа улсын хувьд хэрэгжиж ажиллагаа, үр дүнд өөрийн Чадах: (олон улсын худалдаа, - Олон улсын харилцааны үндсэн байгаад өөрийн үнэлэлт өгөх үнэлэлт өгөх чадварын - Олон улсын харилцааны олон улсын жуулчлал хэлбэрүүдийг (улс төрийн, эдийн - Олон улсын харилцааны түвшин үндсэн хэлбэрүүд, г.м.) засгийн, соёлын г.м.) өөрийн хэлбэрүүдээс ямар хэлбэр - Олон улсын харилцааны тэдгээрт хамаарах - Олон улсын улс улсын болон гадаад улсын уг манай улсын хөгжилд чухал хэлбэрүүдээс ямар хэлбэр салбаруудын үйл төрийн харилцаа хэлбэрийн үйл ажиллагааны болох талаар үндэсний манай улсын хөгжилд ажиллагааг тодорхой (гэрээ, хэлэлцээр жишээгээр харьцуулан статистик болон МХТ-ийг чухал нөлөө үзүүлж байгаа жишээ, баримтаар байгуулах, элчин, тайлбарлах ашиглан, өөрсдийн түвшинд талаар үндэсний статистик тайлбарлах төлөөлөгч солилцох тооцоолол хийж, дүгнэлт болон МХТ-ийг ашиглан, г.м.) - Олон улсын харилцааны гаргах өөрсдийн түвшинд Бие даан амьдрах, - Олон улсын соёлын тогтолцоонд нөлөөлөгч хүчин тооцоолол хийх, үнэлэлт нийгэмших: харилцаа (шинжлэх зүйлсийг шүтэлцээтэйгээр өгөх чадварын түвшин - Олон улсын ухаан, боловсрол, тайлбарлах - Орчин үеийн олон улсын харилцааны хэлбэрүүд техник, технологийн - Орчин үеийн олон улсын харилцааны тогтолцооны болон тогтолцооны салбар дахь харилцаа - - Олон улсын харилцааны харилцааны тогтолцооны өөрчлөлт, чиг хандлагыг тухай багаар хэлэлцэн, г.м.) тогтолцоог бүдүүвчээр өөрчлөлт, чиг хандлагыг бүс үндэслэн тайлбарлах үнэлэлт, дүгнэлт өгөх - Олон улсын зураглан тодорхойлох нутаг, дэлхийн жишээгээр чадварын түвшин харилцааны тогтолцоо үндэслэн ярилцах (нэг туйлт, хоёр туйлт, гурван туйлт, олон туйлт г.м.), түүний онцлогАРГАЗҮЙ: ЕБС-ийн ахлах анги буюу 11-р ангийн нийгмийн ухааны сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх аргазүй нь тухайн боловсролыг тухайн анги, наснысурагчдад олгох хувийн болон нийгмийн хэрэгцээ, шаардлагад нь тулгуурласан зорилтыг шийдвэрлэхэд чиглэнэ. Үүнд:- Сурагчдад нийгэм, нийгмийн харилцаа, соёл, эдийн засаг, улс төр, ардчилал, эрхзүй, олон улсын харилцааны ойлголт, баримт, бодит үйл явцад шинжлэл хийж, нийгмийн үзэгдэл, үйл явц, тэдгээрийн хөгжил, өөрчлөлтийг таних, үнэлэх мэдлэг, чадвар эзэмшүүлэх- Сурагчдад нийгмийн үзэгдэл, үйл явц, түүний хөгжлийн тухай мэдлэг, үзэл бодол хийгээд нийгмийн амьдралын аливаа асуудлаар оновчтой шийдвэр гаргах чадвар, хандлага төлөвшүүлэх- Сурагчдын нийгмийн мэдрэмж, сэтгэхүй, хувийн туршлага болон оролцоо, сонголтыг хөгжүүлэх зэрэг болно. Өөрөөр хэлбэл, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд нийгмийн ухааныг багшлахуйн болон суралцахуйн бодит үйл ажиллагаанд тулгуурласан идэвхтэй сургалтынаргыг хэрэглэхийн зэрэгцээ нийгмийн судалгааны аргуудаас сонгон, бүтээлчээр хэрэгжүүлэх нь зүйтэй. Тухайлбал: 1. Нийгмийн судалгааны аргууд (мэдээ, баримт цуглуулах, боловсруулах арга, индукци, дедукцийн арга, анхдагч болон хоёрдогч эх сурвалжийг судлах арга, туршилтын арга, загварчлах арга, тохиолдлын дагнасан судалгаа, богино болон урт хугацааны судалгаа, статистик судалгаа, түүврийн арга, ярилцлага, асуулга, ажиглалтын арга г.м.) 2. Оюуны довтолгоон Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 33 3. Тохиолдлын судалгаа
  • 34. 34 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 4. Багаар ажиллах 5. Дүрд тоглох 6. Мэтгэлцээн 7. Сурвалжлага болон үйлчилгээ үзүүлэх 8. Дүрд тоглох 9. Олон нийт, байгууллагуудтай бичгээр харилцах 10. Хүний нөөц, туршлагыг ашиглах зэрэг болно. Эдгээрээс оюуны довтолгооны аргыг хэрэглэх үндэслэл, хэрхэн хэрэглэх хийгээд хэрэглэх аргачлалыгүлгэрлэн харуулъя. Бусад аргуудыг ч эдгээр нийтлэг бүтцийн дагуу бүтээлч хэрэглээрэй. Оюуны довтолгоон (Brainstorming) гэдэг нь сурагч өөрийн туршлага, мэдлэг, мэдээлэл, бас сэдвийнхээталаарх бодол санаа хийгээд нээлттэй, чөлөөтэй ярилцсан зүйлээ цэгцлэн илэрхийлэх оюуны үйл юм.Сурагчид сонгосон сэдэвтэй холбоотой санаа бодлоо чөлөөтэй илэрхийлнэ. Оюуны довтолгооны үедмэдээллийг шүүн хэлэлцүүлэх, тайлагнах үйл ажиллагааг сурагчид гүйцэтгэж, багш бататгаж өгөх ньзохимжтой.Үндэслэл: Оюуны довтолгоон нь бүх сурагч мэдлэг, чадвараасаа үл хамааран хэлэлцэж буй асуудалд ижилнөхцөлд, тэгш оролцох бололцоо олгодог үйл ажиллагаа юм. Сурагчийн санал, үйлдлийн талааршүүмжлэх болон ямар нэгэн үнэлгээ өгөхгүй учир бүх сурагч санаа бодлоо адил тэгш солилцож,нээлттэй оролцоно. Мөн энэ арга нь сурагчид хувийн туршлагаасаа хуваалцах, өөрийн түвшинд мэдлэгбүтээх боломж олгодог. Энэ нь судалж буй асуудлын мөн чанарыг гүнзгий танин мэдэхэд, бас ангидболдог уламжлалт хэлэлцүүлгүүдэд гарсан ойлголт, чадварын холбоо хамаарлыг тогтоох зэрэгт ихээхэнүр дүнтэй арга.Хэрхэн хэрэглэх: Оюуны довтолгооныг аль ч хэлбэрийн хичээлд хэрэглэж болно. Сурагчийн оюуны үйлийг идэвхжүүлэх,санаа бодлыг нь үнэлэх, эргэлзээтэй болон бэрхшээлтэй асуудлуудыг шийдвэрлэх, сурагчийн сонирхлыгхөгжүүлэх зэрэг аль ч сэдэвт ашиглаж болдог. Сургалтын эхэнд санаа бодлоо солилцох үе нь асуудлыгөдөр тутмын амьдрал дахь жишээгээр тодруулах, сурагчид сэдвийнхээ талаар илүү сонирхон судлахболомж олгоно. Энэ үед сурагчид ямар үзэл бодолтой болсон, тэд юу мэдэж байна, бас юу мэдэхгүйбайгаа зэргийг олж харна. Магадгүй орон нутагт хэрэгжүүлэх шинэ санааны тухай ч санал солилцожболно. Энэ нь бас ангилах, эрэмбэлэх, харьцуулах, анализ, синтез хийх, үнэлэх зэрэг оюуны олонтөрлийн үйл болон мэдээллүүдээр хангана. 1. Сэдвээ сонгох Аль ч сэдвийг судлахад оюуны довтолгооны аргыг хэрэглэнэ. Гэхдээ сэдэв нь асуудал дэвшүүлсэн, асуудал шийдвэрлэх, асуудал шийдвэрлэх арга замыг эрж хайх хэлбэр, агуулгатай, хэлц үг, зүйрлэлээр илэрхийлэгдсэн, сонирхол татсан сэдвүүд байх нь чухал. Жишээ нь, “Эдийн засаг” айгаар “Татварыг ялгавартай тогтоох эдийн засгийн үндэслэл”, “Соёл” айгаар “Даяаршлын нөхцөл дэх монгол үндэсний соёлын онцлог” г.м. сэдэв байж болно. 2. Дүрмээ тайлбарлах, оюуны довтолгооныг хэрэгжүүлэх Тухайн сэдвээр үзэл бодлоо хуваалцах, сэтгэн бодож, эргэцүүлэх, шийдвэр гаргахуйн эхний алхам нь хүн бүр оюуны довтолгооны дүрмээ ойлгох, түүнийгээ мөрдөх. Үүний тул хэлэлцэх дүрмээ товч, цөөн үгээр сурагчдад мэдээлэх. Жишээлбэл, a. Санаандаа орж ирсэн ямар нэг зүйлээ шууд мэдээлэх б. Бусад сурагч юу хэлснийг үнэлэх, эсвэл шүүмжлэх хэрэггүй в. Бусдын санааг дэлгэрүүлэх, эсвэл өөрөө бүтээхийг хичээ г. Хэрвээ таны санаанд ямар нэг зүйл орж ирэхгүй бол минут хүлээ, тэгээд дахин бод, оролд 3. Үр дүнг гаргах Оюуны довтолгооноор шинэ санааг тодорхой болгох, эмхлэх хүртэл үргэлжлүүлэх, мөн үзэл санаануудаа шүүн тунгаах, хянах замаар баталгаатай мэдээллүүдийг цэгцлэх. Энэ нь олон төрлийн хэлэлцүүлэг, дасгалыг шаарддаг. “Та хэлэлцүүлгийн үед ямар нэг шинэ зүйлийг илрүүлсэн үү?”, “Та ямар шинэ мэдээллийг ойлгосон бэ?” гэх мэт асуултуудад хариулсан сурагчийг урамшуулах г.м. Энэ аргыг хэдийд хэрэглэх нь өгөөжтэй вэ? - Тухайн сэдэв, асуудлыг чиглэсэн зорилготой, зориуд хэлэлцэхийн өмнө - Асуудал шийдвэрлэхийн эхлэл болгож - Тодорхой асуудал, сэдвийн талаар санал бодлоо чөлөөтэй солилцох үед - Үзсэн кино, дүрс бичлэг, бусад мэдээллийн талаар эргэх холбоо тогтоох үед хэрэглэх тус тус өгөөжтэй.
  • 35. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 35 Дээрх аргуудыг хэрэглэн тухайн ангид судлах нийгмийн ухааны агуулгын бүрэлдэхүүн - нийгэм,нийгмийн харилцаа, соёл, эдийн засаг, улс төр, ардчилал, эрхзүй, олон улсын харилцаа айн үндсэнмэдлэг, чадвар болон хэрэглээ / хандлагыг оновчтой эзэмшүүлэх хийгээд төлөвшүүлэхэд сурагчдынхэрэгцээ, сонирхол, боломж, бололцоог оновчтой харгалзана. Жишээ нь, “Улс төр” айгаар ардчилалгэж юу болох, ардчиллын үнэт зүйлүүдийг амьдралдаа зөв хэрэгжүүлэхэд өөрийн сонголт хийх чадвартсуралцахад нь туслах зорилгоор дараах жишээ, тохиолдлыг багаар шүүн хэлэлцүүлж, мэтгэлцүүлнэ.Тухайлбал: Дараах жишээ, тохиолдолд сурагчдыг ажиллуулна. Үүнд:Жишээ, тохиолдол: Далайн хүчтэй шуурганд хөлөг онгоц нь өртсөний улмаас хорин хүүхэд болон өсвөр насны зургаанохин, хөвгүүн, нийт 26 хүн далайд төөрчээ. Тэд таван өдөр далайд завьтайгаа хөвсөөр нэгэн аралдхүрэв. Тэр арал дээр хоол хүнс, ус байсан ч хүн, амьтангүй байв. Эрлийн багийнхан тэднийг эрж олоххүртэл тэд амьд мэнд байхын тулд юу хийх ёстой вэ? Арал дээр амьдрахад дүрэм, журам хэрэгтэй. Түүнийг бүгдээрээ мэдэж, мөрдөх ёстой гэдгийгхүүхдүүд бүгд хүлээн зөвшөөрөв. Харин дүрэм, журмыг хэн гаргах вэ? 17 настай Бат эхлээд үг хэлэв. Бат: Би энд хамгийн ахмад бөгөөд хүч чадалтай нь. Иймээс өөрсдийгөө хэрхэн хамгаалахыг бусдаасилүү мэднэ. Тэгэхлээр энэ өдрөөс хойш бүх дүрэм, журмыг би гаргаж байх болно. Оюун (16 настай): Санал нийлэхгүй байна. Дүрэм, журмыг зөвшөөрөх эсэхээ насаар бага байлаач хүн бүр бие даан шийддэг. Тэдний саналыг харгалзах хэрэгтэй. Хүн бүр бие биедээ тус болж чадна.Бүгдэд тушаал буулгаж байдаг дарга бидэнд хэрэггүй. Болд (15 настай): Өөр бодолтой байна. Асуудал шийдэх бүрт оролцох хүсэлтэй хүн бидний доторолон байна. Бид бүх цагаа ярьсаар өнгөрөөх нь ээ. Биднийг төлөөлөх хүмүүсийг л сонгочихъё. Хэн чтолгойлж болно. Гэхдээ л сонгоё. Ариунаа (14 настай): Өсөх насны хүүхдүүд шийдвэр гаргах туршлага дутна гэж үзэж байна. (Эх сурвалж: Давид Ли Масон нар. Ардчиллыг бүх нийтэд. Сурагчийн ном. УБ., 2000. 2-3-р талд)Даалгавар нь: - Дээрх хүүхдүүдийн санал бодлын давуу, сул талыг багаараа хэлэлцэн тодорхойлно уу. - Хэний саналыг дэмжих вэ? Яагаад? - Эдгээр саналын аль нь ардчиллыг хэрэгжүүлж байгаа тухай илэрхийлж байна вэ? Хариултынхаа үндэслэлийг тайлбарлана уу. - Хөлөг онгоцны хүүхдүүдийг хэн, хэрхэн удирдах вэ?Үнэлгээний аргазүйн талаар: Үүнд “Нийгэм, нийгмийн харилцаа” айг сурагчдын танин мэдэх чадварын хөгжлийн түвшингээр үнэлэхжишиг даалгаврыг үлгэрчлэн харуулъя. Жишээлбэл, Сурагчийн танин Илрүүлэх жишиг даалгавар мэдэхүйн түвшинМэдлэг Нийгэм, нийгмийн бүтцийн тодорхойлолтыг үндэслэх, нотлохОйлголт Нийгмийн статус, үүрэг, соёл, нийгмийн үйлдэл, харилцан үйлдэл гэсэн ойлголтуудын ялгаа, уялдаа холбоог тайлбарлахХэрэглээ Сургуулийн бүтцийг тодорхойлон, статус, үүргийн холбоог бүдүүвчээр харуулахЗадлаг (анализ) Сургууль ба эмнэлгийн нийгмийн бичил бүтцийг тодруулан, тэдгээрийг хооронд нь харьцуулахНийлэг (синтез) Сургууль, эмнэлгийн бүтцийг харьцуулж, эдгээр байгууллагын чиг үүрэг, хүмүүсийн хэрэгцээний хамаарлыг нийтлэгийг тодорхойлохҮнэлэмж Өөрийн нутгийн сургууль, эмнэлгийн үйлчилгээний давуу, сул талыг тодруулах, үйлчилгээний нь чанарыг сайжруулах талаар өөрийн санал, үнэлэлтийг дэвшүүлэх
  • 36. Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2012 оны 05 дугаар сарын 03-ны өдрийн À/208 дугаар тушаалын äº÷èíòàâ дугаар хавсралт2.4. ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН 12 ЖИЛИЙН СУРГУУЛИЙН ÀÐÂÀÍÕΨÐДУГААР АНГИЙННИЙГМИЙН УХААНÛ ХӨТӨЛБӨРХүлээгдэж буй ерөнхий үр дүн: - Нийгэм, соёл, эдийн засаг, улс төр, эрхзүй, олон улсын харилцааны ойлголтуудыг өргөжүүлэн эзэмших - Нийгмийн амьдрал, үйл явцыг задлан шинжлэх, нэгтгэн дүгнэх, судлах аргуудыг хэрэглэх - Нийгэм, соёл, эрхзүйн албан, албан бус зан үйлийн хэм хэмжээг үнэлэх, сонгон мөрдөх - Бүлэг - хамт олон, хувь хүмүүс, байгууллага, олон нийт, нийгэмд дасан зохицох Агуулгын Хүлээгдэж буй тодорхой Агуулга Үнэлгээ тогтолцоо үр дүн Мэдлэг Чадвар Хэрэглээ Мэдэх: - Нийгмийн давхраажлын нэр - Нийгмийн бүтэц болон - Нийгмийн тэгш биш - Нийгмийн давхраажлын тухайНийгэм, нийгмийн - Нийгмийн давхраажлын томьёо, тодорхойлолт нийгмийн давхраажил байдал ба давхраажлын ойлголтыг тодорхойлох чадварынхарилцаа тухай ойлгох - Нийгмийн давхраажлын хоорондын уялдаа холбоог холбоо хамаарлыг түвшин - Нийгмийн давхраажлын ойлголт: тайлбарлах ойлгон, өөрийн - Нийгмийн тэгш биш байдал ба хэмжигдэхүүнүүдийг - нийгмийн ялгарал - Нийгмийн давхраажил үүсэх амьдралын нөхцөл, давхраажлын холбоо хамаарлыг танин мэдэх - нийгмийн тэгш биш шалтгаан, үр дагаврыг боломжоо үнэлэх, үндэслэн, тайлбарлах чадварын - Монголын нийгмийн байдал тодорхойлох амьдралын зорилгоо түвшин давхраажлын өмнөх - нийгмийн бүлэг, - Оршин суугаа орон нутгийн дэвшүүлэх, болзошгүй - Нийгмийн давхраажлын үндсэн үеийн болон өнөөгийн давхраа, анги нийгэм, сургууль-байгууллага эрсдлийг тооцоолох хэмжигдэхүүнүүдийг нэрлэх, бүтцийг харьцуулан - нийгмийн дээд, дунд, дахь давхраажлыг өөрийн - Нийгмийн давхраажлын ялгах, тодорхойлох чадварын ойлгох доод давхраа түвшинд судлах үндсэн хэмжигдэхүүнүү- түвшин - Нийгмийн шилжих (байр - Нийгмийн давхраажлын - Сурагчидтай холбоотой дийн (орлого, боловсрол, - Сурагч өөрөө нийгмийн аль суурийн) хөдөлгөөн, хэмжигдэхүүн: тухайлбал, сурлагын амжилт, эрх мэдэл, нэр хүнд г.м.) бүлэг, давхрааны төлөөлөл түүний хэлбэр, сувгийн - эдийн засаг (өмч, өөртөө итгэх байдал, шашин жишээ, баримтыг багаар болохоо үндэслэх, нотлох тухай ойлгох орлого, бусад) шүтлэг, ёс суртахуун, нийгмийн хэлэлцэн, өөрсдийн чадварын түвшин - Нийгмийн хамгаалал, - боловсрол, мэргэжил идэвх, оролцоо зэрэгт нийгмийн үнэлэлт өгөх нийгмийн халамж, - эрх мэдэл давхраажил ямар нөлөө үзүүлж - Нийгмийн ялгаатай хэв - Монголын нийгмийн 36 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ нийгмийн даатгалын - нэр хүнд байгааг тодруулах маягууд дахь нийгмийн давхраажил ба ядуурлын учир тогтолцооны тухай мэдэх - Нийгмийн тэгш биш байдлын - Нийгмийн давхраажил, давхраажлын шалтгаан, тэдгээрийн хамаарлыг Чадах: бусад хэлбэрүүд: түүний бүтцэд холбогдох тоо, байдалд хувийн жишээ, баримтаар тайлбарлах - Нийгмийн давхраажлын - жендер баримт, хүснэгтэн мэдээллийг үнэлэлт өгөх чадварын түвшин учир шалтгаан, түүний үр - угсаа гарал, арьс өнгө шинжлэх, үнэлэлт, дүгнэлт өгөх - Нийгэм дэх ялгаварлах - дагаврыг тайлбарлах - нас г.м - Орлого, мэргэжил, боловсрол, үзэл, хандлагаас - Монголын нийгмийн халамжийн - Нийгмийн давхраажлын эрхэлж буй ажил зэрэг татгалзах, бусдын ийм бодлого, үйлчилгээний байдлыг үндсэн хэмжигдэхүүнүүдийг үзүүлэлтээр нийгмийн хандлага, үйлдэлд статистикийн мэдээ, баримтад тодорхойлох бүлгүүдийн байр суурийн ялгааг шүүмжлэлтэй хандах тулгуурлан шинжлэх, өөрийн тодруулах үнэлэлт өгөх чадварын түвшин - Монгол дахь ядуурлын - байдалд өөрийн үнэлэлт өгөх
  • 37. - Монголын өнгөрсөн болон - Нийгмийн шилжих (байр - Сурах зан үйл жендерийн - Монголын төрөөс - Орон нутгийн нийгмийн өнөө үеийн нийгмийн суурийн) хөдөлгөөн: хувьд ялгаатай байгаа эсэхэд хэрэгжүүлж буй нийгмийн давхраажлын талаар нийгмийн давхраажил, тэдгээрийн - байр суурийн шилжих ажиглалт хийх халамжийн бодлого, судалгааны аргуудаас хэрэглэн онцлогийг тодорхойлох, хөдөлгөөн, түүний - Нийгмийн бүлгүүдийн талаарх үйлчилгээний байдалд бичил судалгаа хийх, түүнийгээ үнэлэлт өгөх хэлбэрүүд тогтсон хандлага болон сөрөг өөрийн байр сууриа боловсруулах чадварын түвшин Бие даан амьдрах, - Тэдгээрийн сувгууд үзэл, ялгаварлах үзлийн ялгаа, илэрхийлэх нийгэмших: уялдааг тайлбарлах - Монголын нийгмийн - Нийгмийн хамгаалал: - Монголын нийгмийн давхраажил давхраажлын талаар ба ядуурлын учир шалтгаан, бичил судалгаа хийх, - нийгмийн халамж тэдгээрийн хамаарлыг өөрийн үнэлэлт өгөх - нийгмийн даатгал баримтад тулгуурлан - Нийгмийн давхраажил тодорхойлох дахь өөрийн байр суурийг (статус) - Монголын төрөөс хэрэгжүүлж тодорхойлж, нийгмийн буй нийгмийн халамжийн давхраажлын нөхцөлд бодлого, үйлчилгээний байдлыг дасан зохицох шинжлэх, үнэлэлт өгөхСоёл Мэдэх: -Соёлын нийтлэг шинжүүд -Соёлын нийтлэг шинжүүдийг - Соёлын тухай ойлголтыг - Соёлын нийтлэг (харилцах, ойлгох, хамтран илрүүлэх шалгуур үндэслэн тодорхойлох чадварын -Соёлын нийтлэг шинж болон шинж амьдрах, дасан зохицох хэрэгсэл үзүүлэлтийг өөрсдийн түвшин соёлын олон янз байдлын болдог г.м.)-ийг илрүүлэх түвшинд гаргаж,тэдгээрийн - Соёлын нийтлэг шинж болон тухай ойлгох - Соёлын нийтлэг шинж болон тухай багаар хэлэлцэх олон янз байдлыг нийгмийн -Соёлын түвшин, - Соёлын дотоод дотоод нэгдлийг жишээ, баримтаар -Соёлын олон янз байдлын судалгааны аргаар илрүүлэх хэлбэрүүдийг нэгдэл үндэслэн тайлбарлах тухай мэдлэгээ хэрэглэн, чадварын түвшин мэдэх - Соёлын олон янз байдлыг үндэснийхээ соёлын төрөл - Соёлын олон янз байдлын тухай - Соёлын үүрэг, ач холбогдлыг нийгмийн судалгааны аргаар зүйлд өөрийн үнэлэлт, мэдлэгээ хэрэглэн, үндэснийхээ ойлгох илрүүлэх, жишээ, баримтаар дүгнэлт өгөх соёлын төрөл зүйлд өөрийн - Соёлын олон янз байдал нотлох -Дэлхийн үндэстэн, угсаатан үнэлэлт, дүгнэлт өгөх чадварын -Дэлхийн үндэстэн, угсаатан болон болон улс орнуудын соёлын түвшин улс орнуудын соёлын ялгаатай ялгаатай байдал, өвөрмөц - Дэлхийн үндэстэн, угсаатан байдал, өвөрмөц онцлогийг онцлогийн тухай харьцуулсан болон улс орнуудын соёлын - Соёлын эрх чөлөө үндэслэн тайлбарлах эргэцүүлэмж бичих ялгаатай байдал, өвөрмөц -Хүний эрх, эрх чөлөө нь соёлын -Хувь хүний болон нийгмийн онцлогийг хүндэтгэх хандлагын Чадах: олон янз байдлын үүсэл, хөгжлийн амьдрал дахь соёлын түвшин -Соёлын түвшин баталгаа болох тухай жишээ, уламжлагдах, шинэчлэгдэх - Хувь хүний болон нийгмийн -Соёлын олон төрөл зүйл тохиолдол зохиох үйл явцын талаар амьдрал дахь соёлын уламжлал, болон хэлбэрүүд, тэдгээрийн харьцуулсан үнэлэлт, дүгнэлт өөрчлөлтийг жишээ, баримтаар оршин тогтнол, хөгжлийг хийх харьцуулан тодорхойлох тодорхой жишээн дээр бие -Соёлын хэлбэрүүд -Хүний эрх ба соёлын олон чадварын түвшин даан судлах төрөл зүйлийн холбоо - Соёлын эрх чөлөөний асуудлаар хамаарлын талаар хувийн хувийн байр сууриа үндэслэлтэй -Соёлд өөрийн оруулах байр сууриа илэрхийлэх илэрхийлэх чадварын түвшин хувь нэмрийг төлөвлөн -Соёлын түвшин ба тодорхойлох -Соёлын хэм хэмжээ хэлбэрүүдийн ялгаа, -Соёлын түвшин ба хэлбэрүүдийн нийтлэгийн талаар багаар ялгаа, нийтлэгийг жишээ, хэлэлцэх баримтаар үндэслэн тайлбарлах -Соёлын түвшин ба хэлбэрүүдийг -Соёлын хэлбэрүүдийн чадварын түвшин -Соёлын өөрчлөлт (сонгодог, ардын, нийтийн г.м.) амьдрал дахь илрэл, -Соёлын хэлбэрүүдийн илрэл, ялгах, зөв томьёолох байдлын талаар жишээ, байдлыг жишээ, тохиолдлоор бие тохиолдол зохиох даан нотлох чадварын түвшин Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 37
  • 38. Бие даан амьдрах- - Соёлын үүрэг, ач холбогдол - Соёлын хэлбэр тус бүрийг -Соёлын хэлбэрүүдийн -Соёлын хэлбэрүүдийн шүтэлцээ нийгэмших: холбогдох онолын болон орших, хөгжихүйн ялгаа, болон зөрчилдөөнийг ажиглах, практикийн тодорхой үндэслэлээр нийтлэг болон зөрчилдөөний задлан шинжлэх, үнэлэх нотлон тодорхойлох тухай багаар мэтгэлцэх чадварын түвшин -Монголын үндэсний соёлын -Соёлын хэлбэрүүдийн шүтэлцээ -Уламжлал, зан заншил, ёс - Уламжлал, зан заншил, ёс хэв маягийг үнэлэх, түүнээс болон зөрчилдөөнийг нийгмийн суртахууны хэм хэмжээнд суртахууны хэм хэмжээчлэх, суралцах, бусад үндэстний амьдрал дахь жишээ, баримтаар өөрийн тайлбар хийх, зохицуулах чиг үүргийн соёлд хүндэтгэлтэй хандах батлан тайлбарлах үнэлэлт өгөх хэрэгжилтэд үнэлэлт өгөх, -Соёлын албан (хууль,эрхзүй г.м.) -Монгол дахь үндэсний түүнийгээ жишээ, баримтаар ба албан бус (ёс суртахуун, шашин, зонхилогч соёл, дагуул болон нотлох чадварын түвшин зан заншил г.м.) хэм хэмжээг сөрөг соёлын тухай бичил - Монгол дахь үндэсний харьцуулан тодорхойлох сурвалжлага хийх, үр дүнг зонхилогч соёл, дагуул болон -Монгол үндэсний зонхилогч соёл, боловсруулж, хэлэлцэх сөрөг соёлын тухай мэдээ, дагуул ба сөрөг соёлын ялгааг -Монголын сонгодог болон баримт цуглуулах, үр дүнг илрүүлэх шалгууруудыг гаргах ардын, нийтийн соёлд боловсруулж, хэлэлцүүлэх -Соёлын өөрчлөлтийн арга замыг холбогдох урлаг, утга чадварын түвшин (шинэчлэл, нээлт, шинэ бүтээл, зохиолын жишээ, тохиолдлыг - Монголын сонгодог болон нэвтрэлт, солилцоо г.м.) жишээ, хэлэлцэх, өөрсдийн үнэлэлт ардын, нийтийн соёлд холбогдох баримтаар нотлон тайлбарлах өгөх урлаг, утга зохиолын жишээ, тохиолдлыг иш татах, өөрийн -Монголын үндэсний үнэлэлт өгөх чадварын түвшин сонгодог болон нийтийн - Монголын үндэсний соёлын соёлын өөрчлөлтийн тухай талаар дүр бүтээх чадварын жүжигчилсэн тоглолтыг түвшин хэсэгчилсэн хэлбэрээр хийх - Соёлын үүрэг, ач - Соёлын үүрэг, ач холбогдлын - Соёлын хийгээд үндэсний соёлын холбогдлын талаар тухай эсээ, эргэцүүлэл бичих үүрэг, ач холбогдлыг тодорхой эргэцүүлэмж бичих чадварын түвшин жишээ, баримтаар нотлохЭдийн засаг: Мэдэх: - Төрийн эдийн засгийн - Төрийн эдийн засгийн - Төрийн эдийн засгийн - Төрийн эдийн засгийн - Төрийн эдийн засгийн бодлого, түүний агуулга бодлого, түүний агуулгыг бодлого, түүний агуулгад бодлого, эдийн засаг дахь бодлогын тухай мэдэх - Эдийн засаг дахь тайлбарлах дүн шинжилгээ хийх төрийн оролцооны тухай нотлон - Гадаад худалдаа, түүний төрийн үүрэг, төрийн - Эдийн засаг дахь төрийн - Эдийн засаг дахь тайлбарлах чадварын түвшин хэрэгцээ, бүтцийг ойлгох зохицуулалтын арга үүрэг, төрийн зохицуулалтын төрийн үүрэг, төрийн - Төрийн эдийн засгийн бодлого, - Валютын зах зээлийн хэрэгсэл арга хэрэгслийг тодорхойлох зохицуулалтад өөрийн түүний агуулгад шинжилгээ- Эдийн тухай ойлгох - Улс хооронд худалдаа хийх - Гадаад худалдааны хэрэгцээ, үнэлэлт өгөх хийх, түүнийгээ өөрийн түвшинд засгийн - Дэлхийн эдийн засгийн хэрэгцээ, шаардлага шаардлагыг жишээгээр - Бидний хэрэглэж буй бараа, мэдээлэх чадварын түвшин 38 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ үндсэн тухай ойлгох - Гадаад худалдааны бодлого тайлбарлах бүтээгдэхүүнийг дэлхийн - Эдийн засаг дахь төрийн үүрэг, ойлголт - Эдийн засгийн хөгжлийн - Валютын зах зээл, валютын - Гадаад худалдааны ашиг, олон улсад үйлдвэрлэдгийг төрийн зохицуулалтыг жишээ, асуудлуудыг мэдэх ханш алдагдлыг шинжлэх өөрийн байр сууринаас баримтаар үндэслэн тайлбарлах Чадах: - Гадаад худалдааны - Монгол улсын гадаад тайлбарлах чадварын түвшин - Эдийн засаг дахь төрийн төлбөрийн тэнцэл, баланс худалдааны бодлогыг өөрийн - Манай улсын хувьд “туйлын - Үндэсний болон дэлхийн улс үүрэг, зохицуулалтын - Монгол улсын гадаад үндэслэгээ гарган тайлбарлах ба харьцангуй” давуу тал юу орнуудын бараа, бүтээгдэхүүний талаар тайлбарлах худалдааны бодлого, - Нэрлэсэн болон бодит болох тухай багаар хэлэлцэх чанар, хэрэглээнд өөрийн байр - Гадаад худалдааны түүний хэрэгжилт валютын ханшийг жишээгээр - Манай улсын гадаад сууринаас үнэлэлт өгөх чадварын ашиг, алдагдлыг өөрийн - Дэлхийн эдийн засгийн тайлбарлах худалдааны алдагдалыг түвшин түвшинд тодорхойлох тухай - Гадаад худалдааны бүрдэл, бууруулах талаар үзэл - Манай улсын эдийн засгийн экспорт, импорт, төлбөрийн бодлоо илэрхийлэх “туйлын ба харьцангуй” давуу тэнцэл зэргийг жишээгээр талыг тодорхойлох чадварын тайлбарлах түвшин
  • 39. - Эдийн засгийн өсөлттэй - Дэлхийн эдийн засагт гарч - Манай улсын эдийн засгийн - Манай улсын гадаад холбоотойгоор байгаль, буй өөрчлөлт, шинэчлэлтэд даяаршлын давуу ба сул худалдааны бүрдэл, экспорт, экологи, нийгэм, улс Монгол улсын баримталж талын талаар өөрийн импорт, төлбөр, тэнцлийг төрийн хоорондын - Даяаршил, эдийн засгийн буй байр суурийг жишээгээр үнэлэлт өгөх статистик мэдээ, баримтанд- Зах зээлийн уялдаа, нөлөөлөлд даяаршлын асуудлууд тайлбарлах - Манай улсын уул уурхайн тулгуурлан графикаар дүрслэн ойлголт шинжлэл хийх аргаас - Даяаршил, дангааршлын үйлдвэрүүдийн эдийн засагт харуулах чадварын түвшин сурах холбоо хамаарлыг өөрийн үзүүлж буй нөлөөлөлд дүн - Манай улсын эдийн засгийн улсын эдийн засгийн жишээ, шинжилгээ хийх даяаршлын давуу ба сул талын - Үндэстэн дамнасан баримтаар тодорхойлох - Үндэстэн дамнасан талаар өөрийн үнэлэлт өгөх Бие даан амьдрах- корпорацын тухай ойлголт - Эдийн засгийн даяаршлын корпораци нь үйл чадварын түвшин нийгэмших : - Тогтвортой хөгжлийн нэг хэлбэр нь “Үндэстэн ажиллагаа явуулж буй улс - Манай улсын уул уурхайн асуудлууд дамнасан корпораци” орныхоо эдийн засагт ямар салбарын эдийн засагт үзүүлж - Төрийн эдийн засгийн болохыг жишээ, баримтаар эерэг, сөрөг үр дагавар буй жин хэмжээ, нөлөөлөлд бодлого, зохицуулалтыг тодорхойлох бий болгох талаар өөрийн статистик мэдээлэл ашиглан, хүндэтгэх - Манай улсын хувьд эдийн үнэлэлт өгөх шинжилгээ хийх чадварын - Гадаад худалдааны засгийн үр ашиг нэмэгдсэн ч - Байгалийг ашиглах болон түвшин бодлогыг өөрийн байгаль, экологийн тэнцвэр байгаль, экологийн - Үндэстэн дамнасан корпораци түвшинд үнэлэх алдагдаж байгааг жишээгээр тэнцвэрийг хангах эрхзүй, нь эдийн засагт ямар эерэг, сөрөг - Монголын гадаад тайлбарлах соёлын орчин бүрдүүлэх үр дагавартайг жишээ, баримтаар худалдааг өсгөх талаар - Хүний хөгжил нь эдийн талаар хувийн байр сууриа нотлон тайлбарлах чадварын хувийн байр сууриа засгийн хөгжилд хэрхэн илэрхийлэх түвшин илэрхийлэх нөлөө үзүүлдгийг бусад - Монгол улсын хувьд хүний - Байгаль ашиглах болон улсын болон өөрийн улсын хөгжлийн боловсролын байгаль, экологийн тэнцвэрийг жишээгээр харьцуулан үзүүлэлт өндөр ч эдийн хангах эрхзүй, соёлын орчинг тайлбарлах засгийн өсөлтөд үзүүлэх хэрхэн бүрдүүлэх талаар нөлөө сул байгаад өөрийн хувийн байр сууриа илэрхийлэх үнэлэлт өгөх чадварын түвшин - Монгол улсын хувьд эдийн засгийн өсөлтөд чухал нөлөөтэй хүчин зүйлсийг статистик мэдээ, баримтанд тулгуурлан өөрийн түвшинд дэвшүүлэх чадварын түвшинУлс төр, ардчилал Мэдэх: - Сонирхлын бүлэг - Нийгэм дэх сонирхлын -Нийгэм дэх сонирхлын - Улс төрийн тухай ойлголтыг - Сонирхлын бүлэг,улс бүлгүүдийн чиг үүрэг, үйл бүлгүүдийн чиг үүрэг, тодорхойлох чадварын түвшин төрийн нам, төр, ажиллагааг онолын ойлголт, үйл ажиллагааны тухай - Нийгэм дэх сонирхлын сонгууль, ардчиллын практикийн жишээгээр хэлэлцүүлэг бүлгүүдийн чиг үүрэг, үйл үнэт зүйлүүдийн тухай тайлбарлах зохион байгуулах ажиллагааг бодит жишээгээр ойлгох - Сонирхлын бүлгүүд болон олон -Сурагч сонирхлын аль бүлэгт үндэслэн тайлбарлах чадварын нийтийн байгууллагын үйл оролцох, ямар үйл ажиллагаа түвшин Чадах: ажиллагааны нийтлэг ба ялгааг явуулахаа төлөвлөн бүдүүвчээр харуулах илэрхийлэх - Эдгээр ойлголтыг - Сонирхлын бүлгүүдийн нийгмийн амьдралын үйл ажиллагааны чиглэл, - Улс төрийн нам, түүний улс төр, ардчиллын үйл хэлбэрүүдийг эрэмблэн тоочих ангилал, хэв маягийг бүдүүвч - Улс төрийн нам, түүний явцыг ажиглах, судлахад бэлтгэх ангилал, хэв маягийн тухай хэрэглэх, энэ талаарх - Улс төрийн нам, түүний онцлог, -Улс төрийн нам хийгээд ойлголтын зураглал хийх судалгаанд нийгмийн - Улс төрийн нам, түүний үүрэг үүргийг тодорхойлох нийтийн мэдээллийн хувь чадварын түвшин судалгааны аргаас хүний болон нийгмийн үүрэгт - Улс төрийн намын чиг үүргийг Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 39 ашиглаж сурах задлан шинжлэл, дүгнэлт хийх тодорхойлох чадварын түвшин
  • 40. Бие даан амьдрах- Улс төрийн намын тогтолцоо - Улс төрийн намын ангилал, -Улс төрийн намын - Улс төрийн намын тогтолцоонынийгэмших: хэв маягийг өөрийн үгээр тогтолцооны тухай мэдлэгээ тухай мэдлэгээ хэрэглэн, тайлбарлах хэрэглэн, Монголын улс Монголын томоохон улс төрийн- Улс төр, ардчиллын - Улс төрийн намын тогтолцоог төрийн томоохон намуудын намуудын үйл ажиллагаанд соёлд суралцах, эдгээр Төрийн ойлголт: жишээ, баримтаар үндэслэх үйл ажиллагаанд өөрийн өөрийн үнэлэлт өгөх чадварын соёлыг хувь хүн, бүлэг, үнэлэлт өгөх түвшин байгууллага, олон нийт, нийгэмд түгээн -Төрийн онцлог шинж -Төрийн тухай ойлголт (ойлгох - Төрийн онцлог - Төрийн тухай ойлголтоо ам, хэвшүүлэх хандлагууд)-ыг үндэслэн шинжүүдийн тухай бичгээр илэрхийлэх чадварын тодорхойлох эргэцүүлэл бичих түвшин -Төрийн эрх мэдэл -Төрийн онцлог шинжүүд (хүн ам, - Төрийн эрх мэдлийн тухай - Төрийн эрх мэдэл, түүний нутаг дэвсгэр, нийтлэг эрх мэдэл)- онолын ойлголт, түүний хуваарилалтыг тодорхойлох ийн талаар холбогдох үндэслэлүүд амьдрал дахь хэрэгжилтийн чадварын түвшин гаргах байдлыг харьцуулж, багаар - Үндэсний төр, засгийн улс -Төрийн үүрэг -Төрийн эрх мэдэл, түүний агуулга, хэлэлцэх төрийн зарим шийдвэрийн хэлбэрийг жишээ, баримтаар - Үндэсний төр, засгийн улс давуу ба сул талыг тодорхойлох нотлон тайлбарлах төрийн зарим шийдвэрийн шалгуур, үзүүлэлт гаргах -Төрийн хэлбэр -Төрийн эрх мэдэл хуваарилах давуу ба сул талын тухай чадварын түвшин тухай (хууль тогтоох, гүйцэтгэх, холбогдох үндэслэл гарган шүүх эрх мэдэл г.м.) ойлголтыг багаар мэтгэлцэх зураглан үзүүлэх - Төрийн эрх мэдлийг -Төрийн байгууллага -Төрийн дотоод, гадаад чиг үүргийг - Төрийн эрх мэдэл хэрэгжүүлэх хэлбэрүүдэд ялган тодорхойлох хуваарилах (хууль тогтоох, харьцуулсан шинжлэл хийх - Төрийн хэлбэрүүдийг баримт, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдэл чадварын түвшин жишээ, тодорхойлолтоор нотлон г.м.) тухай санал, бодлоо Төр - , иргэний харилцаа тайлбарлах багаар хэлэлцэх - Төрийн төв болон орон нутгийн - Төрийн хэлбэрүүдийн тухай - Төрийн дотоод, гадаад байгууллагууд, тэдгээрийн эргэцүүлэл бичих чиг үүргийн агуулгыг бодит чиг үүргийг тус тус үндэслэн - Төрийн дотоод, гадаад чиг жишээгээр үндэслэн тайлбарлах тодорхойлох үүргийн агуулгыг нийгмийн чадварын түвшин - Төр, иргэний харилцааны амьдралын жишээгээр эрхзүйн болон ёс суртахууны ярилцаж, өөрсдийн үнэлэлт - Төр, иргэний харилцааны -Сонгуулийн ойлголт зарим зохицуулалтыг жишээгээр өгөх зарим зөрчилтэй асуудлыг тайлбарлах - Төр, иргэний харилцааны өөрийн түвшинд дэвшүүлэх зарим зөрчилтэй асуудлыг чадварын түвшин багаар хэлэлцэх - Монгол дахь сонгууль, -Сонгуулийн тухай ойлголтыг - Сонгууль оролцооны ямар сонгуулийн тогтолцоонд энэ 40 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ -Сонгуулийн тогтолцоо үндэслэн тайлбарлах хэлбэрт хамаарах болон талаарх мэдлэгээ хэрэглэн, - Сонгуулийн зарчмуудыг Монгол дахь сонгууль, хувийн үнэлэлт өгөх чадварын эрэмбэлэн тоочих сонгуулийн тогтолцоонд түвшин - Ардчиллын онолууд ба -Сонгуулийн тогтолцоо, түүний өөрийн үнэлэлт өгөх - Сонгогч ба сонгогдогчдын хэлбэр үндсэн хэлбэрүүдийг (мажоритар, - Сонгогч ба сонгогдогчдын үйл ажиллагааны эргэх холбоо, пропорционал, холимог г.м.) үйл ажиллагааны эргэх хамаарлыг загварчлан харуулах өөрийн үгээр тайлбарлах холбоо, хамаарлыг чадварын түвшин - Ардчиллын үнэт зүйлүүд загварчлан харуулах - Манай улсад - Ардчиллын онолуудыг - Манай улсад - ардчиллын суурь үнэт харьцуулан тайлбарлах ардчиллын суурь зүйлүүд хэрхэн үнэт зүйлүүд хэрхэн хэрэгжиж байгаад өөрийн байр хэрэгжиж байгаад өөрийн сууриа илэрхийлэх чадварын үнэлэлт өгөх түвшин
  • 41. - Ардчиллын хэлбэрүүдийг - Хүний эрх ба ардчиллын - Хүний эрх ба ардчиллын үнэт жишээ, баримтаар үндэслэн үнэт зүйлүүдийн зүйлүүдийн Монголын нөхцөл дэх тодорхойлох шүтэлцээний талаар хэрэгжилтийг тайлбарлах - Ардчиллын суурь үнэт сурвалжлага хийх зүйлүүдийг ялгах, бүлэглэх Мэдэх: - Бүлгийн болон цөөнхийн - Бүлгийн болон цөөнхийн - Нийгмийн бүлгүүд хийгээд - Нийгмийн бүлгүүд хийгээдЭрхзүй: - Бүлгийн болон цөөнхийн эрх эрхийг ялган таних, цөөнхийн эрх, эрх ашиг цөөнхийн эрх, эрх ашгийг ялган эрхийн талаарх мэдлэгээ тодорхойлох хамгаалагдсан болон таних, тодорхойлох чадварын- Хүний эрх өргөжүүлэх - Хүний эрх ба хэрэг хянан - Иргэний, эрүүгийн, захиргааны хөндөгдсөн байдлыг түвшин - Төр, иргэн, захиргааны шийдвэрлэх ажиллагаа хэрэг, маргааны ялгаа, илрүүлэх судалгаа хийх, - Иргэний, эрүүгийн, захиргааны хоорондын харилцааны тэдгээрийг хянан шийдвэрлэх мэдээлэл цуглуулах, хэрэг, маргааныг хянан эрх зүйн зохицуулалтыг - Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны нийтлэг болон тайлагнах шийдвэрлэсэн жишээ, баримт- Дүрэм, ойлгох ажиллагааны төрөл: ялгаатай талыг харьцуулан - Иргэний, эрүүгийн, цуглуулах, дүн шинжилгээ хийх журам, хууль - Захиргааны хариуцлага, Иргэний, Эрүүгийн, тайлбарлах захиргааны хэрэг, чадварын түвшин захиргааны зөрчлийн Захиргааны - Хэрэг, маргаан хянан маргааныг хянан - Төв болон арилжааны банк,- Төрийн тухай ойлгох шийдвэрлэх ажиллагаанд шийдвэрлэсэн жишээ, Санхүүгийн зохицуулах байгуулал - Өмгөөлөгчийн эрх, - Банк, санхүү, татварын оролцогчдын эрх, үүрэг, баримт цуглуулах, хороо, Хөрөнгийн бирж, үүргийн тухай мэдэх харилцаанд оролцохдоо хариуцлагыг ялгах, шинжилгээ хийх Татварын ерөнхий газар зэрэг Чадах: дагаж мөрдөх хэм хэмжээ тодорхойлох, тухайн - Төв болон арилжааны банк, байгууллагын үйл ажиллагаа, - Банк, санхүү, татварын харилцаанд оролцох Санхүүгийн зохицуулах эрх хэмжээний ялгааг жишээ, эрхзүйн зохицуулалтын - Төр, иргэн, захиргааны - Банк, санхүү, татварын хороо, Хөрөнгийн баримтаар тайлбарлах тухай мэдлэг, ойлголтоо хоорондын харилцааг эрхзүйн мэдлэгээ хэрэглэн, бирж,Татварын ерөнхий чадварын түвшин амьдрал ахуйд хэрэглэх зохицуулсан эрхзүйн хэм үл хөдлөх хөрөнгө эзэмших, газар зэрэг байгууллагын - Иргэн, захиргааны хоорондын хэмжээ захиран зарцуулах болон үйл ажиллагаа, эрх харилцаанд иргэний эдлэх - Захиргааны хариуцлага, хөрөнгийн зах зээлд хэмжээтэй танилцах, эрх, хүлээх үүрэг, хариуцлага, захиргааны зөрчил оролцоход шаардагдах эдгээр байгууллагаар иргэд захиргааны эдлэх эрх, хүлээх - Өмгөөлөгч, түүнийг хэрхэн зохицуулалтыг ашиглах үйлчлүүлэхэд мөрдөх үүрэг, хариуцлагыг бүдүүвч Бие даан амьдрах- сонгон авах - Захиргааны үйл ажиллагаа дүрэм, журмыг судлах зураглалаар илэрхийлэх нийгэмших: болон захиргаатай харилцах - Иргэн, захиргааны чадварын түвшин чадвар олох хоорондын харилцаанд - Өмгөөлөгчийн үйл - Хүний эрхийг зөрчсөн - Иргэн захиргааны зөрчил иргэний эдлэх эрх, ажиллагаанд шүүмжлэлтэй аливаа хэрэг (хүний гаргах, захиргаа хууль хүлээх үүрэг, хариуцлага, хандах, өөрийн үнэлэлт өгөх амь нас, нэр хүндэд зөрчих үйлдлүүдийг ялгах, захиргааны эдлэх эрх, чадварын түвшин хүчирхийлэн халдах, аль алинаас нь урьдчилан хүлээх үүрэг, хариуцлагын хүн худалдаалах, сэргийлэх тухай бүдүүвч зураглал мөлжих, хууран мэхлэх - Өмгөөлөгч, түүнийг хэрхэн бэлтгэх г.м.), маргааныг хэрхэн сонгон авах тухай тайлбарлах - Өмгөөлөгчийн эрх, үүргийн шийдвэрлэх тухай талаар хуулийн зарим мэдлэгээ хэрэглэн, заалтыг үндэслэн багаар өөрийн болон бусдын хэлэлцэх эрх, эрх ашгийг хамгаалж сурах Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 41
  • 42. Олон улсын Мэдэх: - Олон улсын харилцааны - Олон улсын харилцааны - Олон улсын харилцааны - Олон улсын харилцааныхарилцаа - Олон улсын харилцаа, ойлголт ойлголтыг тодорхойлох ойлголтыг багаар хэлэлцэх тухай ойлголтыг олон түүний өөрчлөлт, чиг - Орчин үеийн олон улсын - Олон улсын харилцаан дах - Олон улсын харилцааны талаас үндэслэн тайлбарлах хандлагыг ойлгох харилцааны өөрчлөлт, чиг харилцан ашигтай хамтын хүмүүнлэгийн тусламж, чадварын түвшин - Дэлхийн улс орнууд хандлагын тухай ажиллагааны тухай хөрш болон туслалцаа манай - Олон улсын харилцааны хамтран ажиллахын өндөр хөгжилтэй улс орнуудын улсад хэрхэн хэрэгжиж хүмүүнлэгийн тусламж, үр ашгийг олон улсын жишээгээр тайлбарлах байгаа талаар мэдээлэл туслалцаа манай улсад хамтын нийгэмлэгүүд - Олон улсын харилцааны цуглуулах, боловсруулах хэрхэн хэрэгжиж байгаад (НҮБ, НҮБ-ын гол ба хүмүүнлэгийн тусламж бусдад танилцуулах өөрийн түвшинд шинжлэл төрөлжсөн байгууллага, - Олон улсын хамтын үзүүлдэг байгууллагуудын - Олон улсын хамтын хийх чадварын түвшин АПЕК, АСЕАН, Европын ажиллагаа нь олон улсын үйл ажиллагааг статистикийн нийгэмлэгүүдийн үйл - Олон улсын хамтын холбоо, ШХАБ, харилцааны зохистой хэлбэр мэдээ, баримтад тулгуурлан ажиллагаа, түүн дэх нийгэмлэгүүдийн үйл НАТО г.м.)-ийн үйл болох тухай тайлбарлах манай улсын ажиллагааны ажиллагаа, түүн дэх манай ажиллагааны жишээн - Олон улсын хамтын талаар тодорхой сэдэвт улсын ажиллагааны талаар дээр мэдэх нийгэмлэгүүдийн үйл цуврал ханын сонин гаргах эсээ бичих чадварын түвшин ажиллагааны цар хүрээ, үр - Олон улсын харилцаанд - Монгол улс гадаад бодлогын Чадах: нөлөөг статистикийн баримтаар улс орноо төлөөлөн үндсэн чиглэл болон - Олон улсын харилцааны - Олон улсын харилцаан дахь үндэслэх оролцож буй сайн үндэсний аюулгүй байдлын субъектүүдийг жишээ, Монгол улсын оролцоо: - Олон улсын харилцаан дахь дурынхан болон үзэл баримтлалдаа аль улс баримтаар тайлбарлах - Монгол улсын гадаад Монгол улсын оролцоог Монгол цэргийнхний үйл орнуудтай, ямар зарчмын харилцааны болон улсын гадаад харилцааны болон ажиллагаанд өөрийн дагуу харилцах талаар Бие даан амьдрах, үндэсний аюулгүй үндэсний аюулгүй байдлын үзэл үнэлэлт өгөх тодорхойлсныг үндэслэн нийгэмших: байдлын үзэл баримтлалын баримт бичгийн - Монгол улс гадаад тайлбарлах чадварын түвшин - Олон улсын баримтлалаас тодорхой заалтаар үндэслэн бодлогын үндсэн - Олон улсын харилцааны харилцааны зарчим - Монгол улсын гадаад тайлбарлах чиглэл болон үндэсний зарчим, эрхзүй, ёсзүйн болон эрх зүй, ёс зүйн харилцааны үндсэн - Төр, ард түмэн, олон улсын аюулгүй байдлын үзэл хэм хэмжээг сахих ба энэ хэм хэмжээг сахихад чиглэлүүд байгууллага, үндэстэн дамнасан баримтлалдаа аль улс талаар зөрчигдөж байгаа суралцах - Төв Ази ба Монгол улс байгууллага нь олон улсын орнуудтай, ямар зарчмын асуудалд өөрийн байр сууриа - Зүүн хойд Ази ба харилцааны субъект болохыг дагуу харилцах талаар илэрхийлэх хандлагын түвшин Монгол улс тодорхой жишээгээр үндэслэн тодорхойлсныг өөрийн - Олон улсын харилцааны тайлбарлах үгээр тайлбарлаж, хувийн субъект: үнэлэлт өгөх - Төр - Олон улсын харилцааны - Ард түмэн зарчим, эрхзүй, ёсзүйн - Олон улсын хэм хэмжээг сахих байгууллага - Олон улсын харилцааны зарчим, ба зөрчигдөж байгаа - Үндэстэн хэм хэмжээг олон улсын зарим талаар тодорхой жишээ, 42 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ дамнасан гэрээ, хэлэлцээр, конвенцийн баримтаар хэлэлцэх байгууллага г.м. холбогдох зүйл, заалтаар нотлон тайлбарлах - Олон улсын харилцааны зарчим, хэм хэмжээ (олон улсын эрхзүй болон ёсзүйн хэм хэмжээ)-ний тухай
  • 43. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 43АРГАЗҮЙ: ЕБС-ийн 12-р ангийн Нийгмийн ухааны сургалтад багшлахуй болон суралцахуйн өмнөх ангидхэрэглэсэн аргазүй, аргачлалыг өргөжүүлэн гүнзгийрүүлж хэрэглэнэ (11-р ангийн нийгмийн ухаанысургалтын хөтөлбөрийн аргазүйн хэсгийг үзнэ үү). Тухайлбал: Нийгмийн судалгааны аргуудаас төлөөлөл болгож мэдээ, баримт цуглуулах,боловсруулах аргыг “Нийгэм, нийгмийн харилцаа” айгаар хэрхэн хэрэглэхийг жишээгээр харуулъя.Монгол улсын үндэсний статистикийн хорооноос сар бүр гаргадаг “Монгол улсын нийгэм, эдийн засгийнбайдал” танилцуулгад заасан нийгмийн гол үзүүлэлтүүд болох хүн амын тоо, ажилгүй иргэд, нийгмийндаатгал, эрүүл мэнд, гэмт хэрэг, мөн макро эдийн засгийн үзүүлэлт болох үнэ, мөнгө, зээл, үнэт цаас,улсын нэгдсэн төсөв, гадаад худалдаа, үйлдвэрлэл, үйлчилгээний талаарх хамгийн сүүлийн үеийн тоо,баримтыг ашиглан, түүнд сурагчдыг бие даалган ажиллуулна. Сурагчид энэхүү баримт, мэдээлэлдүндэслэн боловсруулалт, гаргалгаа хийж, өөрийн үнэлэлт, дүгнэлт өгөх боломжтой. Жишээ нь: Үндэсний статистикийн 2012 оны 3-р сарын танилцуулгад Нийгмийн халамжийн тэтгэвэр, тэтгэмжидхамрагдагчдын тоо өсөлттэй байгааг харж болно.Үүнд нөлөөлсөн хүчин зүйлсийг багаар хэлэлцэнтодорхойлно уу. “Нийгмийн халамжийн тэтгэвэрт 2012 оны эхний улиралд 53.7 мян.хүн хамрагдсан нь өмнөх онымөн үеийнхээс 2.5 мян.хүн буюу 4.8 хувь, олгосон тэтгэврийн хэмжээ 390.7 сая төг буюу 4.7 хувиарнэмэгджээ.” (Эх сурвалж: Монгол улсын нийгэм, эдийн засгийн байдал. Монгол улсын үндэсний статистикийн хороо. 2012/03, 9-р талд)Даалгавар: - Үүнийг сүүлийн 3 жил буюу 2010-2012 оны I улирлын байдлаар харьцуулан харуулсан график бүтээ. - Энэхүү графикаасаа нийгмийн халамжид хамрагдагчдын тоо болон тэдэнд зарцуулсан тэтгэвэр, тэтгэмжийн мөнгө өсч байгаа шалтгаан, хүчин зүйлсийг тоочин эрэмблэ г.м. Үүнчлэн тухайн ангид судлах нийгмийн ухааны агуулгын бүрэлдэхүүн - нийгэм, нийгмийн харилцаа,соёл, эрхзүй, эдийн засаг, улс төр, ардчилал, олон улсын харилцаа айн үндсэн мэдлэг, чадвар болонхэрэглээ / хандлагыг оновчтой эзэмшүүлэх хийгээд төлөвшүүлэх арга, аргачлалыг сурагчдын хэрэгцээ,сонирхол, боломж, бололцоог харгалзан зохистой сонгож хэрэглэнэ. Үлгэрлэвэл: төр, ард түмэн, олонулсын байгууллага, үндэстэн дамнасан байгууллага нь олон улсын харилцааны субъект болохыг тодорхойжишээгээр үндэслэн тайлбарлуулахын тулд дараах ойлголт, жишээнүүдэд сурагчдыг ажиллуулж болно.Даалгавар: Дараах ойлголт, жишээг уншаад, эдгээр нь олон улсын харилцааны аль субъектэд хамаарахыгтэмдэглээрэй. Хариултынхаа үндэслэл, нотолгоог жишээ, баримтаар тайлбарлаарай. Үүнд: № Ойлголт, жишээ Хариулт, тайлбар Олон улсын тавцан дээр өөрийн улс орон, ард түмний эрх ашгийг илэрхийлэн, хамгаалахын зэрэгцээ бусад улс үндэстний эрх ашгийг хүндэтгэн харилцах, олон 1 улсын гэрээ, хэлэлцээр байгуулах болон олон улсын байгууллагад гишүүнээр элсч, хамтран ажиллах, мөн олон улсын харилцааны уур амьсгалд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлдэг субъект. Энэхүү байгууллага нь хоёр ба түүнээс дээш оронд үйлдвэр, ажлын байр нь байдаг компани буюу байгууллага юм. Эдгээр нь ихэвчлэн аль нэг улсад аж ахуйн нэгж маягаар үүсээд, яваандаа бусад улс оронд салбараа нээн, үйл ажиллагаа 2 явуулдаг үйлдвэрлэл, үйлчилгээний томоохон байгууллага юм. Өнөөдөр 600 гаруй томоохон корпораци дэлхийн аж үйлдвэрийн болон хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн 1/5 гаруйг ханган дэлхийн эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэж байна. Улс орнууд өөрсдийн эдийн засаг, улс төрийн болон бусад ашиг сонирхол, хэрэгцээг хангах зорилгоор нэгддэг. Хоёр ба түүнээс дээш тооны улс өөрсдийн 3 нийтлэг ашиг сонирхолоо хэрэгжүүлэхийн тулд хамтарч байгуулсан байгууллага. Тэрхүү байгууллагууд нь олон улсын эрх зүйн хэм хэмжээ болон өөрийн байгууллагын дүрэм, журмын хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулах ёстой. Өөрийгөө төлөөлөх тодорхой байгууллагаар дамжуулан олон улсын харилцаанд 4 оролцдог субъект. - 12-р ангийн нийгмийн ухааны үнэлгээний аргазүйн талаар: Үнэлгээ бол нэг талаас, сургалтын хөтөлбөрт тусгагдсан хүлээгдэж буй ерөнхий болон тодорхойүр дүнг сурагчид ямар түвшинд эзэмшснийг нөгөө талаас, багш сургалтын хөтөлбөрөө хэр зэрэг
  • 44. 44 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæхэрэгжүүлсэнийг илрүүлэх, оношлох зорилготой. Иймээс үнэлгээ нь сурагчдын сурлагыг ахиулах,сургалтын хөтөлбөрийг боловсронгуй болгох үндэслэл болдог. Үнэлгээний арга, хэрэгсэл бүр ньсурагчийн мэдлэг, чадвар, хандлагын түвшин, төлөвшлийг хэмжинэ. Сурагчдыг үнэлэх ажлыг дараах үешаттайгаар төлөвлөн хэрэгжүүлэх нь зүйтэй. Үүнд: А.Үнэлэх үзүүлэлтүүдийг ай тус бүрээр тодорхойлох. Жишээ нь: дараах үзүүлэлтүүдээр сурагчдын мэдлэг, чадвар, хандлага, төлөвшлийг үнэлнэ.Жишээлбэл, Нийгэм, нийгмийн харилцаа айгаар: - Нийгмийн давхраажилд холбогдох ойлголтуудын онолын тодорхойлолт, эдгээрийг практикт хэрэглэх чадварын түвшин - Монголын өнгөрсөн болон өнөө үеийн нийгмийн давхраажлын төлөв байдалд үнэлэлт, дүгнэлт өгөх чадварын түвшин - Өөрийн орон нутгийн нийгмийн давхраажил, ангийн сурагчдын нийгмийн давхраажлын төлөөллийг судлах - Нийгмийн давхраажил, түүний шалтгаан, бусад хүчин зүйлсийг тодруулах, дүгнэх чадварын түвшин - Төрийн бодлогын нийгмийн давхраажилд үзүүлэх эерэг, сөрөг нөлөөг баримжаалах, өөрийн үнэлэлт, дүгнэлтийг баримт, нотолгоотойгоор хамгаалах чадварын түвшин Б.Үнэлэх арга, хэрэгслийг сонгох, төлөвлөх“Монголын өмнөх болон өнөө үеийн нийгмийн давхраажлын төлөв байдалд үнэлэлт, дүгнэлт өгөхчадварын түвшин”-г үнэлэхдээ дараах аргуудыг ашиглана. - Асуулт тавих. Үүнд:  Монголын нийгмийн давхраажлыг судалсан ямар ямар бүтээлийг мэдэх вэ? Тэдгээрийн ялгаа, онцлог юу вэ?  Монголын түүхэн үеүд дэх давхраажлын онцлог нь вэ? Тэдгээрийг давхраажлын аль хэмжигдэхүүнээр тодорхойлох нь илүү ач холбогдолтой вэ?  Өнөө үеийн Монголын нийгмийн давхраажил бүрэлдэн тогтоход ямар хүчин зүйлс нөлөөлснийг (орлого, боловсрол, эрх мэдэл, нэр хүнд г.м.) тодорхойлно уу.  Ядуурал нь тэгш биш байдалд, тэгш биш байдал нь ядууралд ямар нөлөөтэй вэ? - Эсээ бичүүлэх. Дараах сэдвүүдээр эсээ бичүүлж болно.  Ядуурлын үндсэн шалтгаан нь боловсролын түвшин доогуур байдал мөн  Хөдөөнөөс хот руу чиглэсэн шилжих хөдөлгөөн нь ядуурлын илрэл мөнЭсээг үнэлэхдээ дараах хүснэгтийг ашиглаж болно. Үнэлгээний Гүйцэтгэлийн түвшин шалгуур A B C D F Сэдвийн агуулгад Сэдэв ба дэд Сэдэв ба дэд Зарим дэд сэдвүүд Зарим дэд сэдвүүд Бүгд алдаатай хамаарах дэд сэдэв хоорондын сэдэв хоорондын сэдвийн агуулгад сэдэвтэйгээ, эсвэл 1 сэдвүүдийг логик уялдаа логик уялдаа холбогдоогүй өөр хоорондоо оновчтой хангагдсан хангагдсан холбоо муутай сонгосон байдал Нотолж буй Баримт, Баримт, Зарим баримт, Баримт, нотолгоонд Баримт, үндэслэл нотолгоонд нотолгоонд нотолгоо нь логикийн хангалттай нотолгоонд тулгуурласан тулгуурласан хувьд алдаатай тулгуурлаагүй тулгуурлаагүй 2 эсвэл хангалттай эсвэл логикийн үндэслэлд хувьд алдаатай тулгуурлаагүй Няцааж буй Баримт, Баримт, Зарим баримт Баримт, нотолгоонд Баримт, үндэслэл нотолгоонд нотолгоонд нотолгоо нь логикийн хангалттай нотолгоонд 3 тулгуурласан тулгуурласан хувьд алдаатай тулгуурлаагүй тулгуурлаагүй эсвэл хангалттай эсвэл логикийн тулгуурлаагүй хувьд алдаатай Найруулга зүй, үг Найруулга, үг Найруулгын Найруулга, үг үсгийн Найруулга, үг үсгийн Бүх хэсэг үсгийн алдаа үсгийн алдаагүй, бага зэргийн алдаатай ойлголт алдаатай, буруу алдаатай нэр томьёо, алдаатай сонгосон ойлголт сонгосон 4 ухагдахууны оновчтой сонголттой 6 Бусад …………. Мөн “Эдийн засаг” айн холбогдох сэдвээр сурагчдын мэдлэг, чадвар, хэрэглээг үнэлэх жишигдаалгаврын нэгэн хувилбарыг толилуулъя. Үүнд: Дандар, Цэцэг нар Улаанбаатар хотод олон жил хоолны газар ажиллуулсан. Дараах 3 сонголтыг ашиглан, Дандар, Цэцэг нар энэхүү бизнесээ өргөжүүлэхэд нь зөвлөгөө өгнө үү.
  • 45. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 45 Даалгаврын агуулга: Сонголт 1. Автомухлаг худалдаж аван хоолныхоо газрын дэргэд байрлуулж,тэндээ хүмүүс хооллох Сайн тал нь: Хуучин хоолны газрыг нь хүмүүс мэднэ, гал тогооны хэрэгслээ аль алинд нь хэрэглэххэмнэлттэй, шинээр үйлчлүүлэгчид нэмэгднэ, ингэснээр орлого нэмэгднэ. Муу тал: Зардал ихссэнээр орлого багасах магадлалтай, ингэж өөрчлөлт хийхэд гарах зардал ихболж, өртөг нэмэгдэнэ. Сонголт 2.Хотод байрлал сайтай, үнэтэй хоолны газар худалдаж авах Сайн тал нь: Шинэ хэрэглэгчидтэй болсноор орлого нэмэгдэнэ. Баян, чинээлэг хүмүүст өндөр үнэтэйүйлчилгээ үзүүлэх Муу тал нь: Өндөр үнэтэй зар сурталчилгаа хийлгэх, шинээр засвар хийх тул нэмж зээл авахшаардлага гарна. Сонголт 3. Одоогийн байгаа хоолны газраа хааж, хотын төвд талбай их газар нүүж орох Сайн тал: Урьдынхаасаа илүү олон үйлчлүүлэгчтэй болж, орлогоо нэмэгдүүлж болох юм. Муу тал: Хуучин хэрэглэгчдээ алдаж мэднэ, шинэ газар худалдаж авахад өндөр үнэтэй, тиймээссанхүүгийн дэмжлэг хэрэгтэй болно, хотын төвд түрээс өндөр бөгөөд шинэ газар үйлчлүүлэгчгүй болжмэднэ. Түвшин 1. Хоолны газар нэр хүнд сайтай тул хуучин газраа байсан нь дээр, хуучин газраа байх ньнүүх зэрэг зардал хэмнэх ашигтай г.м. Санаа бүрт 1 оноо Түвшин 2. Хоолны газар нэр хүнд сайтай тул хуучин газраа байсан нь дээр үйлчлүүлэгчид нь тэднийгмэдэх тул найз нөхөд нь танилдаа тэдний хоолны газрын талаар мэдээлэл өгнө. Хэрэв өөр газар руунүүвэл хуучин үйлчлүүлэгчид нь тэднийд хооллох гэж зорьж очих магадлал бага тул орлогогүй, ашиггүйболж мэднэ. 5 оноо. Түвшин 1-ийн 2 хариултад 5 оноо. Түвшин 2-ын нэмэлт хариулт бүрт 1-2 оноо, түвшин 2-ын 2 хариулт6 оноо, Түвшин 2-ын 3 хариулт 7 оноо,Түвшин 2-ын 4 хариулт 8 оноо Хэдийгээр эхний түвшний хариултыг сайн тайлбарласан ч хамгийн дээд тал нь 6 оноо, харинхоёрдугаар түвшний хариулт хамгийн сайн тайлбарлагдсан ч дээд оноо 8 тус тус өгнө. Түвшин 3.Түвшин 2-ын хамгийн багадаа 2 хариултыг хэлэлц. Төгсгөлд нь бизнесээ өргөжүүлэхийнтулд дээрх 3 сонголтын аль нь хамгийн зөв, нөгөө хоёроосоо ямар давуу талтай талаар ярилцан үнэлэлт,дүгнэлт хийгээрэй. Үүнд онооны дараах загварыг ашиглаж болно.Түвшин 3 Хамгийн зөв гэж сонгосон сонголтоо баталгаажуулсан байдал 9-12 онооТүвшин 2 Сонголт бүрийн талаарх хэлэлцүүлэг болон хэрхэн бизнесээ өргөжүүлэх тухай эргэцүүлэл 5-8 онооТүвшин 1 Сонголтуудын сөрөг талууд болон эдгээрийн санал, үнэлэлт 1-4 оноо
  • 46. 46 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 3. ÑÓÐÃÀËÒÛÍ ÕªÒªËÁªÐÈÉà ÕÝÐÝÃƯ¯ËÝÕ ÇªÂ˪ÌÆ3.1. ЕЪÍÕÈÉ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ 12 ÆÈËÈÉÍ ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ÀÐÀÂÄÓÃÀÀÐ АНГИЙН Т¯¯ÕÈÉÍ ÕªÒªËÁªÐÈÉà ÕÝÐÝÃƯ¯ËÝÕ ÇªÂ˪ÌÆÍýã. Òóñ ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä àíõààðàõ çàðèì ãîë ç¿éë: à. ÅÁ-ûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí 10-ð àíãèä “Ò¿¿õ” õè÷ýýë ñóäëàõûí ¿íý öýíý, à÷ õîëáîãäëûí òóõàéä: Ìàíàé óëñûí ÅÁÑ-èéí 11 æèëèéí òîãòîëöîîíû ¿åä àõëàõ àíãè áóþó 10-ð àíãèä ñóðàã÷èä Ýõ ò¿¿õýýñóäëàõã¿éãýýð, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí àòòåñòàòàíäàà ýõ ò¿¿õèéí áîëîâñðîëûí ä¿í, ¿íýëãýýã¿éãýýðá¿ðýí äóíä ñóðãóóëü òºãñºæ, åðºíõèé øàëãàëòûã çºâõºí 8, 9-ð àíãèä ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèíäñóäëàñàí ìýäëýã, ÷àäâàðàà ñýðãýýí áýëòãýõ áàéäëààð ºã÷ áàéñàí íü ò¿¿õèéí áîëîâñðîëûí çàëãàìæèò÷àíàð, ñóðàã÷äûí ýðýëò, õýðýãöýý õèéãýýä ºä㺺ãèéí äàÿàðøèë, äàíãààðøëûí íºõöºëä ìîíãîëûí Ýõò¿¿õýý ºñâºð, çàëóó ¿åäýý ñèñòåìòýé, öýãöòýé ñóäëóóëàõ áîäëîãî, øààðäëàãàä ÷ íèéöýõã¿é áàéâ. Ýäãýýðäóòàãäëûã ÁÑØÓ-íû ñàéäûí 2011 îíû 369-ð òóøààëààð (Ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õè÷ýýëèéí æèëèéíá¿òöèéã øèíý÷ëýí áàòëàõ òóõàé) çàñàæ, ººðººð õýëáýë, 10-ð àíãèä “Ò¿¿õ”-èéã 2012-2013 îíû õè÷ýýëèéíæèëýýñ ýõëýí, 7 õîíîãò 2 öàã, æèëä á¿ãä 70 öàã ñóäëàõ ÷óõàë øèéäâýð ãàðãàñàí þì. ¯¿íèé äàãóó òóñõè÷ýýëèéí õºòºëáºð, ñóðàõ áè÷ãèéã øèíýýð çîõèîí õýâë¿¿ëýâ. Èéìä óóë õè÷ýýëèéí õºòºëáºðèéãñóðãàëòûí ïðàêòèê, àìüäðàëä õýðýãæ¿¿ëýõýä ìýðãýæëèéí áàãø íàð äýýðõ ÷óõàë ¿íý öýíý, à÷ õîëáîãäëûãíü õàðãàëçàí àëü áîëîõ á¿òýýë÷ àæèëëààðàé. á.Õºòºëáºðèéí àãóóëãà, á¿òöèéí îíöëîãèéí òóõàéä: Ýë сургалтын хөтөлбөрийн гол зорилго нь суурь боловсролын шатанд сурагчдын эзэмшсэн түүхийнмэдлэг, чадвар хийгээд хэрэглээ, хандлагыг цэгцлэн хөгжүүлэх, төлөвшүүлэх áîëîí түүхийн гол, чухаласуудлыг түүхэн үүднээс танин мэдэх, түүнийгээ амьдрал, үйл ажиллагаандаа хэрэглэх чадвартайболгоход оршино. Ýíýõ¿¿ хөтөлбөрийн агуулга нь Монголын түүх, Дэлхийн түүх гэсэн хоёр үндсэнхэсгээс бүрднэ. Эдгээр хэсэг тус бүрт Эх түүх болон дэлхийн түүхийн гол, чухал асуудлуудыг сонгон,агуулгыг тодорхойлñîí. Òèéìýýñ ýнэхүү “Түүх” сургалтын хөтөлбөрийн онцлог нь: - Суурь боловсролын түвшинд судалсан “Түүх-I, II, III” хичээлүүдийí àãóóëãûã нэгтгэн дүгнэæ ºãñºí - Монголын ба Дэлхийн түүхийн гол, чухал асуудлуудын тус тусын онцлогийг àñóóäàë÷ëàí нээн харуулæ,òýäãýýðèéã æèøèí харьцуулæ, судлах боломж олгоñîí - Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсэг бүр дэх түүхийн мэдлэг, чадвар, õýðýãëýý, õàíäëàãûã цогц байдлаар танин мэдэх боломжийг сурагчдад бүрдүүлñýí çýðýã áîëíî.Õөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхýä íèéòëýã àíõààðàõ ç¿éë íü: - Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг судлахдаа суурь боловсролын түвшинд ñóäàëñàí түүхийн хичээлүүд, тэрчлэн суурь áîëîâñðîë болон дунд ангид үзэж байгаа “Монгол хэл”, “Уран зохиол”, “Нийгмийн ухаан” болон байгалийн ухааны хичээлүүдтэй нягт холбох. Жишээлбэл, Монголын соёлын нэрт зүтгэлтнүүдийн амьдрал, үйл ажиллагаа, тэдний шинжлэх ухаанд оруулсан хувь нэмрийг тодорхойлоход тэдгээр хичээлийн мэдлэгийг ашиглах г.м. - Хөтөлбөрт сонгон авсан ò¿¿õýí асуудлуудын îíîë,ïðàêòèêèéí óã чанарûã íýýí õàðóóëàõ Жишээлбэл, Монголын түүхийн хэсэгт “монголчуудын язгуур аж төрөхүй” гэсэн ойлголт бóé, түүнийг нүүдэлчдийн аж төрөхүйí îíöëîã хэмээн үзэж, ýíý íü нүүдлийн мал аж ахуйд тулгуурлан, цаг улирлын аясаар тодорхой хүрээ бүхий орон зайд нүүдэллэн, харьцангуй өргөн уудам газар нутгийг эзэмшин, байгаль орчинтойгоо зохицон аж төрдөг, өөрийн аж ахуйгаас хэрэгцээгээ хангадаг, зах зээлèéí õóâüä хязгаарлагдмал зэрэг шинжүүдийг íü ойлгуулах - Олон ургальч үзлийн өнөөгийн нөхцөлд тухайлсан асуудлаар судалгааны болон танин мэдэхүйн хүрээнд байгаа олон янзын санал бодолтой танилцуулан, түүнд сурагчид өөрийн гэсэн байр сууриа илэрхийлэх боломжийг бүрдүүлэх, ийм чадварыг тэдэнд эзэмшүүлэхэд анхаарах Тухайлбал, “Монголчуудын угсаа гарвал” хэсгийн “Хүннү нарын угсаа гарвал”-ын тухай асуудлыг судлахдаа эрдэмтэд хүннүг монголчуудын өвөг дээдэс гэж үзэхийн сацуу хятад, түрэг, энэтхэг- төвд, славян-фин гаралтай гэж үздэг санал байдаг хийгээд эдгээрийн үндэслэлүүдийн тухай товч боловч ярилцах нь зүйтэй. Ийм жишээ, тохиолдлын үндэслэгээ, нотолгоо гаргах арга барилыг сурагчдад эзэмшүүлэхэд òîäîðõîé анхаарах - Агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсгүүд буюу бүлэг сэдвүүдийг судлахдаа асуудлыг аль болох олон талаас нь авч үзэхийг чухалчлах. Жишээ нь, эл хөтөлбөрийн хоёр äàõü үндсэн хэсэгт байгаа соёлын түүхийн асуудлуудыг судлахдаа Монголын болон Дэлхийн эдийн хийгээд оюуны соёл, тэдгээрийн түүхтэй холбогдох гайхамшигт ололт, амжилтууд, соёлын гарамгай зүтгэлтнүүдийн тухай тодорхой жишээ, баримтаар харьцуулах арга, аргачлалаар авч үзэх - Эл сургалтын үр дүнг сурагчдын эзэмшсэн мэдлэг, мэдээллийн багтаамжаар нь бус төлөвшсөн хандлага, цогц чадамжаар нь үнэлэх болсон өнөө үед тэдний сэтгэн бодох чадварыг хөгжүүлэх
  • 47. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 47 нь чухлыг манай багш нар îíöãîéëîí àíõààðàõ. Бүтээлч чадамжийг нь хөгжүүлэх аргуудыг хичээлд хэрэглэснээр сурагчид судалж буй материалын агуулгыг тунгаан бодох, мөн чанарыг íü ухааран ойлгох, түүнд хандах өөрийн байр сууриа тодорхойлох, өөрийн санал бодлыг оновчтой, ойлгомжтой илэрхийлэх, өргөн цараатай сэтгэх, мэдлэг бүтээх чадвар төлөвшүүлэхэд ихээхэн нөлөө үзүүлнэ. - Сургалтын хөтөлбөрийн агуулгыг сурагчдад гүнзгий танин мэдүүлэх зорилгоор агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсгүүäýýð ойлголтын зураглал,îþóíû çóðàãëàë хийж, үр дүнтэй àøèãëàõ Æèøýý íü, ¿¿íòýé õîëáîãäóóëæ, ò¿¿õèéí õè÷ýýë äýýð ñóðàã÷äààð îþóíû çóðàãëàë õèéëãýõ òàëààð á¿òýýë÷ àæèëëàæ áàéãàà ò¿¿õèéí áàãø Í.Öýãìýä (Óâñ àéìàã) íàðûí òóðøëàãûã ñóäëàõ, õýðýãëýõ òàëààð ýðýë õàéãóóë õèéõýä ÷ èë¿¿äýõã¿é.Хоёр. Õºòºëáºðèéí àгуулгыã õýðýãæ¿¿ëýõ онцлог Õºòºëáºðèéí агуулгыг сонгон тогтоохдоо хүн төрөлхтний түүхийн болон үндэсний түүхийн үнэтзүйлсийг сурагчдад эзэмшүүлэхийг гол зарчим болгосон. Монголûí үндэсний түүхýí үнэт зүйлд дараахзүйлсийг хамруулæ болно. Үүнд: − Монголчуудын нүүдлийн иргэншил, амьдралын хэв маяг − Монгол хүний онцлог шинж, дүр төрх − Монгол улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал çýðýã áîëíî.Эдгээрийг үндэсëýí òóñ õºòºëáºðèéí “Ìîíãîëûí ò¿¿õýýñ” ãýñýí 1-ð õýñãèéí àãóóëãûí бүрэлдэхүүн хэсýãíü: • Монголчуудын угсаа гарвал • Нүүдлийн иргэншил хийгээд нүүдлийн мал аж ахуй • Монголчуудын тусгаар тогтнол • Монголчуудын соёл • Монголын түүхэн зүтгэлтнүүд, тэдгээрийн үйл ажиллагаа • Дэлхий дахины болон бүс нутгийн түүхэнд монголчуудын оруулсан хувь нэмэр, гүйцэтгэсэн үүрэг гэсэн 6 гол зангилаа асуудлààñ òîãòîæ áàéãàà áîëíî. Æèøýý íü, “Монголчуудын угсаа гарваль” гэсэн агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсэг íü “Монгол нутаг дахь эртний нүүдэлчид”, “Монгол нутаг дахь эртний улсуудын угсаа гарваль”, “Түрэг угсааны улсуудын үеийн ноёрхолын үеийн Монголчууд”, “Монгол ханлиг, аймгууд” гэсэн 4 äýä ñýäâýýñ бүрднэ. Монгол нутагт НТӨ II мянганы II хагаст нүүдлийн мал аж ахуй нь аж ахуйн биеэ даасан салбарболон үүсчээ. Ингэснээр нүүдлийн мал аж ахуйг дагнан эрхлэдэг овог, аймгуудаас нүүдэлчид бий болов.Улмаар нүүдэлчдийн иргэншил төлөвшив. Хүрэл, төмөр зэвсэгтний эхэн үед Дотоод Азийн í¿¿äýë÷äèéíîðîí íóòãèéí ò¿ãæèãäìýë ÿâöóó áàéäàë ýâäýãäýí, àæ àõóé, ñî¸ëûí õàðèëöàà õîëáîî èõýýõýí òýëæ, óãñààñî¸ëûí ялгаа бүхий á¿ñëýë буй болсныг баримтаар тодруулаí ÿðèëöàõ нь чухал. Монголчуудын угсаа гарвалийн òàëààð äàðààõ ãóðâàí õàíäëàãà буйг òàéëáàðëàíà. Нэгдүгээрò,Мîíãîë÷óóäûí óãñàà ãàðвалийг Õ¿íí¿, Дунхутай холбон òàéëáàðëàäàã. Хоёрдугаарò, Зөвхөн Äóíõóãмîíãîë÷óóäûí ºâºã гээд, Äóíõóãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä Ñÿíüáè, Óõóàíü, Ìуþí, Òîáà, Жужань, Òîãîí, Êèäàí,Øèâýé çýðýã àéìãèéã õàìðóóëàí ¿çäýã. Гуравдугаарò, Ìîíãîë÷óóäûã øèâýé àéìãààñ ãàðàëòàé õýìýýâ÷ò¿¿íèé ºìíºõ үеийн áóñàä àéìàã, óëñóóäòàé õîëáîоã¿éãýýð òóñãàéä íü àâ÷ ¿çäýã õàíäëàãà. ̺í Хүннүнарыг монголчуудын өвөг, áàñ монголчууд нь Түрэг, Хятад, Энэтхэг болон төвөдººñ гаралтай гэх çýðãýýðсудлаачид өөр өөрөөр тайлбарладагийг дурьдаж болно. VI-IX зууны ¿åèéí Ìîíãîë óãñààíû àéìãóóä буюу Түрэг улсуудын ноёрхолын үед Ìîíãîë óãñààíûàéìãóóäûí èõýíõ íü Түрэг, Уйгур улсын бүрэлдэхүүнд орж, “òàòàð” хýìýýí íýðлэгдэн îðøèí áàéâ. Үүнийсацуу Ìîíãîë óãñààíû çàðèì îâîã, àéìãóóä øèâýéãèéí íóòàãò øèëæèí ñóóðüøñàíûã Õÿòàä ñóðâàëæèä“ìýí-ү øèâýé ” íýðýýð òýìäýãëýсэн аж. “Монголчуудын нүүдлийн иргэншил, амьдралын хэв маяг” гэсэн бүлэг сэдэвт монголчуудсуурьшмал ард түмнээс ялгарах нүүдлийн иргэншлийã бүтээн бий болгосон түүхтэй ард түмэн гэдгийгнээн харуулах нь зүйтэй. Энэ нь Монголчуудûí í¿¿äëèéí мал аж ахуйн ìºí ÷àíàðûã òîäîòãîõûí сацууаж ахуйн бусад салбаруудын хөгжлийг àñóóäàë÷ëàí îéëãóóëàõàä àíõààðíà ãýñýí ¿ã. Монголчуудынамьдралын хэв маягийг уламжлалт хийгээд орчин үеийн õýìýýí ангилан ¿çýæ, тэдгээрийн үндсэншинжүүдийг тодорхойлсоныг сурах бичгээсээ ашиглах боломжтой. “Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн замнал, сургамж” гэсэн á¿ëýã ñýäýâò улсын тусгаартогтнолын үндсэн шалгуурууд тухайлбал, төрийн бүрэн эрхт байдал, өөрийн гэсэн газар нутагтай байх,хил хязгаар нь халдашгүй дархан байх, иргэдийнхээ эрх чөлөөг хуулиар баталгаажуулсан, үндэснийхэл, соёл, түүхтэй, төрийн бэлгэдэлтэй байх зэргийг эн тэргүүнээ авч үздэг. Улсын тусгаар тогтнолгэсэн ойлголт íü улс төрийн, эдийн засгийн, оюун санааны тусгаар тогтнолûã áàãòààõ бөгөөд энд улстөрийн тусгаар тогтнол нь онцгой áàéð эзэлдэг. Улс орны тусгаар тогтнол нь үндэсний аюулгүй байдалгэсэн ойлголттой нягт холбоотой. Үндэсний аюулгүй байдалд оршин тогтнохуйн, эдийн засгийн, хүний,хүрээлэн буй орчны, мэдээллийн аюулгүй байдал зэрэг багтдагийг сурагчдын туршлагыг үндэслэн,
  • 48. 48 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæбаримт, жишээгээр нотлон тайлбарлаíà. “Монголчуудын соёлын түүхээс” гэсэн á¿ëýã ñýäâèéí гол агуулга нü Монголын соёл нь хүнтөрөлхтний соёл, боловсрол, иргэншèлòýé нягт харилцаатай хөгжиж ирсний зэрэгцээ өөрийн гэсэнонцлогтойг тодруулна. Монголын түүх, соёлын өв уламжлалд багтах дурсгалуудыг түүх, соёлындурсгал, соёлын биет бус өв хэмээн ангилж болно. Түүх, соёлын дурсгалд эртний хүмүүсийн хэрэглэжбайсан багаж, зэвсэг, булш, оршуулга, хот суурин, буган хөшөө, хадны сүг зураг, гэрэлт хөшөө, хүн чулуу,тахилгын байгууламж зэрэг багтана. Үүнээс гадна угсаатны хувцас чимэглэл, гэр болон ахуйн тоногхэрэгсэл, хөгжмийн зэмсэг, уламжлалт тоглоом наадам, шашин шүтлэгтэй холбоотой эд өлгийн зүйл,уран зураг, хөөмөл, цутгамал, сийлбэр, зээгт наамал, хатгамал, шуумал, шавар болон вааран эдлэлзэрэг урлагийн бүтээлүүд багтана. Харин соёлын биет бус өвд эх хэл, бичиг, үндэсний язгуур урлаг, гар урлалын дэг сургууль, ардын ёсзаншил, зан үйлийн болон эрдэм ухаан, бэлгэдэх ёсны уламжлал зэрãèéã багтаàна. Тэрчлэн соёлын түүхийн асуудалд бичиг үсэг, сургууль, боловсрол, эрдэм ухаан хийгээд шинжлэхухааны хөгжил, эдèéí соёл, урлаг, уран сайхны соёл, монголчуудын шашин шүтлэг чухал байр суурьэзэлдэг. Эдгээрийг орон нутгийн түүх, соёлын дурсгал, соёлын биет болон биет бус өв, музейнүзмэрүүдтэй холбох замаар нээн харуулна. “Монголын түүхэн зүтгэлтнүүдийн үйл ажиллагаанаас” гэсэн бүлэг сэдэвò түүхийн ýçýí áèå-субьектийн тухай асуудлыг тодруулан гаргаж, монголын түүхийн үе үед хүндтэй гавьяа байгуулсанхүмүүсийн төлөөллийг авч үзсэн. Иймд Монголын улс төр, нийгэм, соёл, шинжлэх ухаан, шашнызүтгэлтнүүдийг үйл ажиллагааны нь баримт, тодорхой түүхэн үнэлэлт, дүгнэлтээр баяжуулан тайлбарлахнь зүйтэй. “Монголын гадаад харилцаа хийгээд дэлхийн болон бүс нутгийн түүхэн дэх Монгол” бүлэгсэдэвт монгол төрийн гадаад харилцааны түүхэн тоймын сацуу дэлхий дахинаа дипломат бодлого,дипломат ёс ёслол, горим журмыг бий болгосон тухай асуудал гол байр суурь эзэлж байгааг баримтаарнотлон харуулах õýðýãòýé. Түүнчлэн “Дэлхий дахины түүхийг бүтээдэг тухайлсан, онцгойлсон ард түмэн гэж үгүй, харин манайгарагийн улс түмнүүд өөр өөрийн гэсэн хувь нэмрээ оруулж байдаг”-ийг үндэслэл болгон, дэлхийнболон бүс нутгийн түүхэнд монголчуудын оруулсан хувь нэмэр, гүйцэтгэсэн үүргийг тодруулан гаргана.Тухайлбал, монгол нутаг хүн анх үүссэн өлгий нутгийн нэг болох, бидний монголчууд хүн төрөлхтнийтүүхэнд нүүдлийн иргэншлийн өвөрмөц хэв маягийг бий болгон өнөөг хүртэл хадгалан хөгжүүлж ирсэн,Төв Азид нүүдэлчдийн анхны төрт улсыг байгуулсан, бичиг үсэг, уртын дуу, хөөмэй, бий бийлгээ, моринхуур, монгол бөх, сурын харваа зэрэг олон арван хосгүй үнэт соёлыг бий болгон уламжлуулан хөгжүүлжбайгаа, өрнө, дорнын харилцаа холбоог өргөтгөн, өнөөгийн дэлхийшлийн эх үндсийг тавьсан, Оросыгнэгтгэх, хожмын Хятад улсыг төлөвшин тогтнох, Дундат Азийн урлаг, соёлд асар их нөлөө үзүүлсэн зэрэголон баримтыг тодотгон ярилцаàðàé. Энэхүү хичээлийн агуулгын 2-ð хэсэг нь дэлхий дахины түүхэнд хамаарна. 2-ð õýñýã áóþó “Äýëõèéíò¿¿õýýñ” õýñãèéí àãóóëãûã òîâ÷ òîäðóóëüÿ. “Хүний хийгээд хүн төрөлхтний иргэншлийн үүсэл, үе шатууд” ãýñýí á¿ëýã ñýäýâò хүний үүслийнтухай судлуулахдаа манай гараг үүссэн ãåîëîãèéí анхны эрин нь 4600 сая жилийн тэртээгээс энгийнорганизм, ургамал үүсэх хүртлэх буюу 580 сая жилèéí хугацааг хамран үргэлжиëñýí, хоёр дахь эрин ньПалеозойн эрин 570-225 сая жил, гурав дахь эрин нь Мезозойн эрин 225-65 сая жил, äөрөвдэх эрин ньКайнозойн эрин 65 саяас 10 мянган жил хүртэлх хугацааг хамарсанûã äóðäàæ áîëíî. Энэхүү дөрөвдэхэринд хүн бий болжээ. Хүний үүслийн тухай асуудлыг дараах үе шатанд хуваан үзэж болно. ¯¿íä: - Àâñòðàëîïèòåê-Àâñòðàëèéí áè÷èí õ¿í - Homo habilis-×àäâàðëàã õ¿í - Homo erectus-Áîñîî ÿâàã÷ õ¿í - Homo sapeins-Îþóí óõààíò õ¿í Оюун ухаант хүí Homo sapeins-èé үүслийн асуудлаар хүн анх хэд хэдэн газар íóòàã áóþó Àçè,Àôðèê, Åâðîï òèâä ойролцоо цаг хугацаанд үүссэн гэж үçäýã полицентризмын онол, харин òîäîðõîéнэг газар íóòàã тухайлбал, ªìíºä Àôðèêèéí бүс нутагт хүн анх үүссэн гэж ¿çäýã моноцентризмын онолáèé áºãººä ýäãýýðòýé õîëáîí, Ìîíãîë íóòàã õ¿íèé ¿¿ñëèéí ºëãèé íóòãèéí íýã áîëîõûã æèøýý, áàðèìòààðíîòëîí òàéëáàðëàõ íü ç¿éòýé. Иргэншил, түүний хөгжлийн үе шатуудын тухай асуудлыг авч үзэхдээ, “Иргэншил гэдэг нь нэгдсэнорганизм бөгөөд түүний бүхий л хэсгүүд нь хоорондоо холбоотой, харилцан нөлөөлөлд ямагторшино. Иргэншил нь өөрийн үйл ажиллагааны дотоод механизмтай систем” гэсэн А.Ж.Тойнбигийнүзэл баримтлалыг иш үндэс болгоæ áîëíî. “Èðãýíøèë” ãýñýí íýð òîìь¸îã XVIII çóóíû ¿åèéí ôðàíöûíñî¸í ãýãýýð¿¿ëýã÷èä àíõ øèíæëýõ óõààíû ýðãýëòýä îðóóëñàí àж. Т¿¿õ÷èä иргэншил гэсэн ойлголтондçýðëýãèéí áîëîí á¿ä¿¿ëãèéí ¿åèéã (Ìîðãаíû íýðøëýýð) õàëñàí õ¿í òºðºëõòíèé õºãæèë, äýâøëèéí¿å¿¿äèéã áàãòààí îéëãîäîã. Õ¿í òºðºëõòíèé èðãýíøëèéí õºãæëèéã õ¿íèé õýðýãöýý, ÷àäâàð, ìýäëýãèéí
  • 49. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 49õºãæèë, ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè, ýäèéí çàñãèéí àðãà, óëñ òºð, íèéãìèéí áàéãóóëàë, îþóí ñàíààíûõºãæëèéí ò¿âøèí çýðãèéã õàðãàëçàí ¿å÷èëнэ. Ýäãýýð øàëãóóðûã ¿íäýñ áîëãîâîë èðãýíøëèéí õºãæèë,õýâìàÿãèéã: 1. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí èðãýíøèë 2. ¯éëäâýðæñýí èðãýíøèë 3. Үéëäâýðæñýíèé äàðààõ èðãýíøèë õýìýýí 3 òîìîîõîí ¿åä õóâààí ¿çýæ áîëíî.Газар тариалангийн иргэншил нь Íåîëèòèéí, Ýðòíèé äîðíî äàõèíû, Ãàçàð äóíäûí òýíãèñèéí óìàðäá¿ñèéí, Äóíäàò çóóíû ãýñýí дөрвөн ¿íäñýí èðãýíøëýýñ á¿ðääýã. Харин үйлдвэржсэн иргэншил ньүйлдвэржүүлэлтийн өмнөх болон үйлдвэржсэн иргэншил гэсэн хоёр ¿åèéã дамжин хөгжжээ. “Аж үйлдвэрийн хувьсгал хийгээд эдийн засгийн хөгжлийн түүхээс” гэсэн бүлэг сэдвийн голзангилаа асуудлууд нь: − Английн аж үйлдвэрийн хувьсгал − Шинжлэх ухаан, техникийн шинэ нээлт, тэдгээрийн үйлдвэрлэлд үзүүлсэн нөлөө − Улс орнуудын хөгжлийн тэгш бус байдал, түүнд нөлөөлсөн хүчин зүйлүүд − ХХ зууны эхэн үеийн улс орнуудын хөгжлийн ерөнхий чиг хандлага − 1929-1932 оны эдийн засгийн хямрал, түүнийг даван туулах гэсэн оролдлогууд (либераль- реформист, социал-реформист, тоталитари г.м.) − Өндөр хөгжилтэй улс орнуудын эдийн засгийн хөгжлийн чиг хандлага − Социалист системийн улс орнуудын эдийн засгийн хөгжлийн чиг хандлага − “Гуравдахь ертөнцийн улс орнууд”-ын эдийн засгийн хөгжлийн чиг хандлага − Исламын ертөнцийн улс орнуудын хөгжлийн чиг хандлага зэрýг болно. “Колонийн систем, дэлхийн дайн, үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн” гэсэн á¿ëýã ñýäâýýðколоничлол, түүний мөн чанар, дэлхийн дайнууд, үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний асуудлыг авчүзнэ. Колони, колонийн системийн түүх нь газар зүйн их нээлтийн үеэс эхлэн орчин үеийн утгаар бий бîëñîí.Колоничлол нь улс орны бие даасан байдал, тусгаар тогтнолыг үгүйсгэж, колонийн ард түмнүүдийн эрх,эрх чөлөөг хязгаарлан, улс орны эдийн засгийг метрополь (колончлогч) óëñ орны хавсарга болгодог.Êîëîíè÷ëîë íü эхэндээ колониудыг шууд тонон дээрэмдэж, хүн амд нь татвар ногдуулж байсан болаажимдаа худалдааны тэгш бус арилжаа наймаа, бараа солилцоо õèéõ çàìààð колончлох чухал үүргийггүйцэтгэâ. Колониуд нь эдийн засгийн хувьд метрополиудтай нягт хэлхээ холбоотой байж, тэдгээрт түүхийэд нийлүүлэгч, үйлдвэрийн бараа бүтээгдэхүүнийг борлуулах гол түшиц болон хувирчээ. Êîëîíè÷ëîë íüäýýðõ сөрөг үр дагаварóóäтай боловч метрополь улс орны колонè дахь соёл, шинжлэх ухаан, аж төрөхёсны нөлөөг үгүйсгэж болохгүй. Дэлхийн хоёр удаагийн дайн нь хүн төрөлхтөнд асар их гай гамшиг учруулсан билээ. Дэлхийн нэгдүгээрдайны гол шалтгаан нь колони болон нөлөөний хүрээ, түүхий эдийн хийгээд борлуулалтын зах зээлийнтөлөөх улс гүрнүүдийн геополитикийн зөрчил байлаа. Харин дэлхийн хоёрдугаар дайны гол шалтгааннь дэлхий дахинд өөрийн ноёрхолоо тогтоох гэсэн фашист, милитарист хүчнүүдийн эрмэлзлэл байсан.Дэлхийн нэгдүгээр дайн 1554 өдөр, хоёрдугаар дайн 2190 өдөр үргэлжилсэн. Дайн хүн төрөлхтөнд асарих гай гамшиг учруулсанûã ìàðòàõ ¸ñã¿é. Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн нь түүхэнд колонийн системийг задрал, сүйрэлд хүргэхэджишээлбэл, 1950,1960-аад он ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëºº,òóñãààð òîãòíîëûí õºäºë㺺í онцгой байр эзэлдэг. “Хүний эрх, эрх чөлөө, ардчиллын төлөө тэмцлийн түүхээс” гэсэн бүлэг сэдэвт хүний эрх,эрх чөлөөний тэмцэл нь нийгэмд хүмүүсийн хооронд тэгш бус байдал бий болсон тэр цагаас эхтэй.Хүмүүсийн тэгш бус байдлын анхны хэлбэрийн нэг нь Эртний Энэтхэгт үүссэн кастын систем байâ.Маур угсааны анхны хаад Энэтхэгийг нэгтгэсэн бөгөөд энэ үед зохиогдсон “Манугийн хуулинд” хүн амààдөрвөн кастад хуваажээ. Хүний эрх, эрх чөлөөний төлөө тэмцэлд өөрийн гэсэн байр сууриа эзэлсэн 1215 оны Английн “МагнаХарти” (Эрх чөлөөний их Харти) хэмээх баримт бичиг, Английн парламент 1679 оны V сард баталсанХабеас Корпусын хуулийн эмхтгэл, АНУ-ын “Тусгаар тогтнолын тунхаг” хийгээд “Үндсэн хууль”, Францын“Хүн ба иргэний эрхийн тунхаглал” зэрэг олон баримт бичгүүдийн гол агуулгаас тодруулан тайлбарлана.Үүний сацуу 1689 онд Английн эрхийн тунхаг батлагдаж, Үндсэн хуульт хаант засаг тогтжээ. Сэргэнмандалтын үеийн сэтгэгчид бүхний õàìãèéí дээд хэмжүүр нь хүн хэмээн үзэж хүмүүнлэг ¸ñíû үзэлсанаа (гуманист)-ã дэвшүүлэн тавьсан. Ийнхүү õ¿ì¿¿íëýã ¸ñíû ¿çýë íü хүний нийгэмд гүйцэтгэх үүрэг,ач холбогдол, байр суурийг шинээр үнэлж, дундат зууны ертөнцийг үзэх схоластик үзлийг сөрөн гарчирсэн нь оюун санааны хүрээнд гарсан түүхэн том өөрчлөлт бîëîâ. Хүний эрх, эрх чөлөөний төлөө тэмцэлд хамжлагын харилцааг халах, боолчлолыг устгах, Үндсэнхуульт засаг тогтоохын төлөөний тэмцэл түүхэн цаг үедээ гол байр суурь эзэлж байв. Тэрчлэн хүнийэрхийн төлөө үе, үеийн õ¿ì¿¿ñ тэмцэж ирсэн түүхýýñ нээн õàðóóëíà. “Дэлхийн соёлын түүхээс” гэсэн бүлэг сэдэвт соёлын түүхийг нэн эртний хийгээд эртний үеийн,
  • 50. 50 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæдундат зууны үеийн, үйлдвэржсэн иргэншлийн, ХХ зууны áîëîí XXI çóóíû ýõíèé соёл хэмээн тоймчлонавч үзнэ. Жишээ нь, ХХ зууны нийтийн соёлûí хөгжлийн чиглэл, хандлагыг дараах байдлаар тодорхойлжболно. Хөгжлийн үе шат Нийтийн соёлын хэлбэр Түүний нийгмийн ухамсарт үзүүлсэн нөлөөлөл ХХ зууны эх Хошин шог, хямд тогтмол хэвлэл, Суртал ухуулгын нэг гол хэрэгсэл болж байлаа. дуугүй кино 1920-1930 îí Радио, телевиз, кино урлаг Суртал нэвтрүүлэг, сурталчилгааны хэрэгсэл болж, сонгон үзэх боломж бүрдүүлсэн 1950-1970 îí Радио, телевиз өргөн дэлгэрч, олон Нийтийн соёл хүний амьдралын нэг чухал хэсэг улсын нэвтрүүлэг бий болов. болов. 1980-ààä оноос Радиотелекоммуникацийн сүлжээ Мэдээлэл харилцааны эргэх холбоо тогтож, õîéø даяаршиж, дэлхий дахиныг холбосон мэдээллийн эх сурвалжийг хүмүүс сонгон үзэх интернетийн сүлжээ бий болов. боломж бүрдүүлсэн. ХХ зууны соёлд олон хэв маяг гарчээ. Тухайлбал, модернизм, дадаизм, экспрессионизм, футуризм,абстракционизм, сюррализм, конструктиâèзм, постмодернизм, монументализм, поп-арт зэрэг олон хэвмаяг бий болсон. “Олон улсын харилцааны түүхэн хөгжил, даяаршил” гэсэн бүлэг сэдэвт хүн төрөлхтний түүхэндмаргаантай, шийдвэрлэвэл зохих асуудлуудаа хоёр арга замаар, тухайлбал, хүч хэрэглэх буюу дайнаар,эс бөгөөс улс төрийн замаар буюу хэлэлцэн тохиролцох гэсэн замаар шийдвэрлэж ирсэн. Дайнааршийдвэрлэх арга зам нь үндсэндээ XVII зууны дунд үе хүртэл ноёрхож байсан бол 1648 онд буюу 30жилийн дайны дараагаар улс төрийн аргаар шийдвэрлэх эхлэл тавигдсан байна. Энэ үеэс олон улсынхарилцааг • Вестфалийн тогтолцооны үе (1648-1789). Хүчний тэнцвэрт байдлыг хангах үзэл бий болсон. • Венийн (1815-1914). “Европын концерт”-ын үзэл бий болсон. • Версаль-Вашингтоны (1919-1939). Олон туйлт харилцаа бий болсон. • Ялта-Потсдамын (1945-1991) Хоёр туйлт харилцаа бий болсон. • Хоёр туйлт харилцааны дараах загвар буюу хүйтэн дайны дараах эрин үе хэмээн үечилж болно. Энэхүү хичээлийн агуулга нь монголын хийгээд дэлхий дахины түүхийн гол зангилаа агуулгыг асуудалчлан сонгосон онцлогтой бөгөөд өмнө судалсан тухайлбал, 7,8,9-р ангийн “Түүх” хичээлүүдтэй нягт залгамж холбоотойг аль болох анхааран хэрэгжүүлэх нь зүйтэй. Гурав. Õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àргазүйн онцлог Тус сургалтын хөтөлбөр áîëîí ò¿¿íèé дагуу бичсэн Ò¿¿õ-4 ÓÁ. ,2012 (Çîõèîã÷ Ç.Áààñàíæàâ,Æ.Áîëäáààòàð, Ä.Íàðàíöýöýã íàð) шинэ сурах бичгийн агуулгыг ¿íäýñëýí á¿ëýã ñýäýâ õèéãýýä нэгж болонээлжит хичээлийн хөтөлбөр,òºëºâëºëòèéã õèéõ á¿ðýí áîëîìæòîéã àíõààðíà óó. Õàðèí íэгж хичээлийнхөтөлбөр боловсруулахдаа сурагчдын сэтгэхүй хөгжүүлэх, мэдлэгээ өөрөө бүтээхэд нь дэмжлэг болохүйлийн баримжааг танин мэдэхүйн үе шатуудаар ялгаж төлөвлөх нь чухал. Үүнд: - Үйлийн баримжааг ялган таниулах зорилгоор сурагчдын өмнө олж авсан төсөөлөл, мэдлэгийгсэргээхэд чиглýсэн ярилцлага өрнүүлэх хувилбарт асуултууд, мөн үндсэн áàðèìò, ойлголт, нэр томьёотойажиллуулах дасгалуудыг ã¿éöýòã¿¿ëíý. Мөн сурах идэвх, оролцоог нь сэдэлжүүлэх ажлыг тодîðõîéтөлөвлөнө. Энэ нь шинэ ìýäëýã, мэдээллийг хүлээн авах, өөртөө эрэл хайгуул хийх, түүхийг сонирхон биедаан судлахад дөхөм болно. Тухайлбал, Äýëõèéí ñî¸ëûí (äýëõèéí ñî¸ë ãýäýã íü ýðòíýýñ ºíººã õ¿ðòëýõèðãýíøë¿¿äèéí õ¿ðýýíä ÿíç á¿ðèéí àðä ò¿ìí¿¿äèéí á¿òýýñýí á¿õ ¿íäýñíèé ñî¸ëûí øèëäýã îëîëòóóäûííýãäýë.) ò¿¿õòýé õîëáîãäîõ сэдвээр сурагчдын өмнөх төсөөллийг шалгах, сэргээí ñàíóóëàõ, øèíý ìýäëýã,îéëãîëò îëãîõ үүднээс сурагчдад зураг, баримтат кино үзүүлэх, сураãчид тухайн эх сурвалжаас түүхэндхолбогдох нэр томьёо, он цаг, газар íóòãèéí нэр, òàéëáàð, òîäîðõîéëîëòûã тэмдэглэõ, òóõàéí ñýäâýýðýðãýö¿¿ëýë, ýñýý áè÷èõ ã.ì. сэдэлжүүлэх даалгаврыг ã¿éöýòã¿¿ëíý. - Үйлийн баримжааг эзэмшүүлэхдээ түүхэн ìýäëýã, мэдээллийг хүснэгт, диаграм áîëîí äàðààëñàí,çýðýãöñýí îí öàãèéí çóðàãëàë çîõèîëãîõ, ò¿¿õýí ¿éë ÿâäëóóäûã тодорхой шалгуурт үндэслэн ангилах,бүлэглэх, жишин харьцуулах, нэгтгэн дүгнэх, ижил, ялгаатай талууд, шалтгаан, үр дагавар, түүхэнсургамжийг тодорхойлох, тэрчлэн өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлэх, ¿íýëýëò ä¿ãíýëò ºãºõ зэргээрмэдээлэл боловсруулах, мэдлэг бүтээх сэтгэхүйн үйлдлүүд хийх дасгал, даалгавруудыг õèéëãýíý.Тухайлбал, “Ìîíãîëûí ò¿¿õýí ç¿òãýëòí¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãàà” á¿ëýã ñýäâèéí õ¿ðýýíä ñóðàã÷äàäàìüäðàëûí ò¿¿õ ñóäëàë,íàìòàð ñóäëàë çýðýã îð÷èí ¿åèéí ÷àíàðûí ñóäàëãààíû àðãóóäûã õýðýãë¿¿ëæñóðãàõ çîðèëãîîð äàðààõ àðãà÷ëàëûã õýðýãë¿¿ëíý. Æèøýýëáýë, ýä¿ãýý àìüäàð÷, àæèëëàæ áàéãàà ìàíàéò¿¿õýí ç¿òãýëòí¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãààã ñóäëàõûí òóëä: à.Òóõàéí ò¿¿õýí ç¿òãýëòíèé íàìòàð
  • 51. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 51 á. Óã ò¿¿õýí ç¿òãýëòíèé ãîë ¿éë àæèëëàãàà â. Òóõàéí ò¿¿õýí ç¿òãýëòíèé ã¿éöýòãýñýí ò¿¿õýí ¿¿ðýã ã. Ýë ò¿¿õýí ç¿òýëòíýýñ òóñãàí àâàõ áà ýðãýö¿¿ëýëòýé õàíäàõ ç¿éë ãýñýí ¿éëèéí äàãóó ÿðèëöëàãà,ñóðâàëæëàãà àâ÷, ìýäýýëýë, èëòãýë áýëòãýí áàãèéí õýëýëö¿¿ëýã õèéõ ã.ì.-ýýð шинжилгээ, судалгаа,ýðäìèéí эрэл хайгуулûí àðãà áàðèëä ñóðàëöóóëæ áîëíî. - Үйлийн баримжааг үнэлэн хөгжүүлэх даалгавар нь унших, бичих, ярих, сэтгэн бодох чадвараахөгжүүлэх, бие дааж гүйцэтгэх ажлууд çýðýã хувилбартай байвал нэн сайн. Тухайлбал, сурагчдын хувийнтөсөөлөл, хийсвэр сэтгэлгээг илүү их хөгжүүлэхэд чиглэсэн бие дааж гүйцэтгэх даалгавар îëîí áàéõ íü÷óõàë. Èéì äààãàâðóóäûã áàãààð ã¿éöýòã¿¿ëýõ áîëîìæòîé. Дээрх аргазүйн шийдэл нь áàãø түүхийн мэдээллийг дамжуулан ярих биш, харин түүх бүтээгдсэнтухайн орчинд нь сэтгэх, тодорхой түүхэн баримтад өөрийн гэсэн эрэл хайгуул, судалгаа хийх дадлага,туршлага хуримтлуулах, түүхэн үйл явц өөрөө соёл áîëæ, хэлбэржиж, óëàìæëàãäàæ байгааг бодитоéойлгоход туслаíà. Уг хөтөлбөрийн àëü ÷ агуулгыг дараах аргазүйн õóâèëáàð, шийдлýýð хэрэгжүүлэх ¯¿íä: Түүхийг судлах явдал нь өнгөрсөн үеийн тухай бидний мэдлэгийн гол эх сурвалж болох бичгийн эхсурвалж, материалд тулгуурлаäàã. ¯үгээрээ одоо болон ирээдүйн түүхийн дүр төрх, хандлагыг тодорхойлжболно. Түүхэн баримт, эх сурвалж нь сурагчдын анхаарлыг тухайн сэдэв, агуулгад төвлөрүүлж, сонирхлыгнь татах, тэдний хүртэхүй, сэтгэн бодох чадвар, танин мэдэх идэвх, оролцоог нь хөгжүүлж, бие дааннэгтгэн дүгнэх чадвар, дадал, хандлагыг төлөвшүүлдэг.Тухайлбал, ¿¿íä òàéëáàðëàëûí (интерпретаци)аргыг äàðààõ áàéäëààð àøèãëàõ Ýíý íü: - Тухайн түүхэн сурвалж, баримт бичгийн гол агуулгыг õýäýí үндсэн хэсэгт хувааж ¿çýæ болох талаар санал бодлоо илэрхийлэх - Эдгээрээс гол түүхэн баримт, ойлголт, нэр томьёог сонгон авч, дүгнэлт хийх - Тухайн түүхэн баримт, эх сурвалжийн зохиогч хэн болохыг тодорхойлох - Тóхайн ò¿¿õýí баримт, эх сурвалжийн агуулгад хэрхэн шинжилгээ хийх г.м. Дээрх аргачлалыг æèøýý íü, õºòºëáºðèéí “Ìîíãîëûí ò¿¿õýýñ” 1-ð õýñãèéí “Ìîíãîëûí ñî¸ëûíò¿¿õýýñ” á¿ëýã ñýäâèéí “Ìîíãîë÷óóäûí øàøèí ø¿òëýã”-èéí òóõàé àñóóäàë÷ëàí ñóäëóóëàõàä Ìîíãîëóëñûí ¯íäýñíèé íèéòèéí íîìûí ñàíãèéí ãàð áè÷ìýëèéí ñàí õºìðºãò õàäãàëàãäàæ áóé Æèâçóíäàìáàõóòàãòûí øàâèéí çàõèðãàà áóþó Ýðäýíýøàíçóäáûí “ßàìíû ä¿ðýì ”(òºð ãýðýëòèéí 5-ð îíä çîõèîñîí) ýõñóðâàëæèéã òàéëáàðëàõàä õýðýãëýæ áîëíî. ¯¿íä:“Íýãýí ç¿éë Îëîí ãàçðààñ õ¿ðãýæ èðñýí àëáàíû áè÷ãèéã øàíçóäáà, ã¿í, äà ëàì íàðò ¿ç¿¿ëñýí õîéíî ÿàìíû áè÷ãèéíõýðãèéã äààæ øèéòãýõ ñàðûí õî¸ð çàéñàí, íýã áè÷ýý÷ õÿíàí ¿çýæ òîâ÷ ò¿¿æ äàíñàíä òýìäýã àâàãòóí. ¯¿íäãàãöõ¿¿ ãýäðýã õàðèó ÿâóóëàõ òºäèé õýðýã áîëâîîñ èðñýí ºäðèéã òîîöîæ á¿ãä òàâàí ºäðèéã ºíãºð¿¿ëýõã¿éìºí ñàðûí õî¸ð çàéñàíãààñ øàíçóäáà, ã¿í, äà ëàì íàðò ¿ç¿¿ëæ õóðäàí ÿâóóëàãòóí. Õýðâýý äàíñ áàéöààõ,çàðëàí áàéöààõ, º÷èã àâàõ (õýðýãòíýýñ áàéöààëò àâàõ) ç¿éëèéã çàâäàæ ñàÿ ãýäðýã ÿâóóëàõ õýðýã áîëâîîñæè÷ øààðäàí ã¿éöýëä¿¿ëñýí öàãò ìºí ýíý ¸ñîîð õóðäàí øèéòãýæ ÿâóóëàãòóí.” ãýæýý.Эíýõ¿¿ ñóðâàëæ áè÷èãò äàðààõ íýìýëò àðãà÷ëàëààð øèíæèëãýý õèéæ áîëíî. Òóõàéëáàë: - Энэхүү түүхэн баримт, эх сурвалж бидэнд ямар замаар дамжиж ирэв? Энэ нь уг эх хувь уу, хуулбар уу? гэдгийг тогтоох - Үүний дараа гол, үндсэн агуулга, утга санааг тодорхойлох. Энэхүү түүхэн эх сурвалжийг юуны учир бичих болсныг тодруулах, таамаглал дэвшүүлэх - Тухайн түүхэн баримт, эх сурвалжтай ажиллахдаа өөр нэмэлт материал, эх сурвалжаар баяжуулан дэлгэрүүлэх, тайлбар хийх - Түүхэн баримт, эх сурвалжид өөрийн гэх дүгнэлт хийж, үнэлэлт өгөхДөрөв. Үнэлгээний онцлог • БСШУ-ны сайдын 2010 оны 08 дугаар сарын 06–ны өдрийн 361 дүгээр тушаалаар Ерөнхий боловсролын сургуулийн суралцагчийн мэдлэг, чадвар, төлөвшлийг үнэлэх, дүгнэх журмыг батлан мөрдөж байгааг сайтар ашиглаарай. Энэхүү журмыг үндэслэн, ýíý хичээлийн үнэлгээний зарим арга зүйг зөвлөе. Үүнд: − Суралцагчийн мэдлэг, чадвар, төлөвшлийг танин мэдэхүйн түвшний шалгуурт нийцсэн даалгавар гүйцэтгүүлэх замаар тухайн нэгж болон ээлжит хичээлийн онцлогоос хамааран үнэлгээний дараах аргуудыг дангаар нь буюу хослуулан хэрэглэнэ.
  • 52. 52 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Арга Агуулга Амаар гүйцэтгэх Асуулт, хариулт, ярилцлага, мэтгэлцээн, шүүлэг, сэдâèéí òàéëàí хамгаалалт Áè÷ãýýð õариулах, бодох, тооцоолох, эх зохиох, найруулан бичих, бүдүүвч, диаграм, график, Бичгээр ã¿éöýòãýõ хүснэгт, загвар çîõèîõ, боловсруулах үйл шаардсан äàñãàë, хяналтын ажил, тест, илтгэл, реферат, тайлан, төсөл ã¿éöýòã¿¿ëýõ г.м. Äадлагын ажил, ажиглалт, туршилт, ñóðâàëæëàãà хийх, туршлага судлах, сурталчиëàõ, Практик ажил ìýäýýëýõ, судалгааны төсөлд оролцох, áîäèò á¿òýýë, øèéäýë ãàðãàõ г.м. IV-XII ангийн суралцагчийг нэгж хичээл, I хагас жил (2 дугаар улирлын эцэст), II хагас жил − (4 дүгээр улирлын эцэст) болон жилийн эцэст тухайн хичээлийг заасан багш стандарт үнэлгээгээр үнэлнэ. Үнэлгээг журналд тэмдэглэнэ.Тухайн хичээлийн I, II хагас жилийн үнэлгээ нь нэгж хичээлүүдийн, жилийн эцсийн үнэлгээ нь I, II хагасжилийн үнэлгээний арифметик дундажààð ãàðäàã.. − IV-XII ангиудад анги дэвших шалгалтгүй хичээлийн жилийн эцсийн үнэлгээг хувийн хэргийн сурлагын үнэлгээний хэсэгт тодорхойлон бичнэ. − Нэгж хичээл, ээлжит хичээлийн явцад багш сурагчдын сурах хүсэл, эрмэлзэл, хэрэгцээ, сонирхлыг төрүүлсэн, тэдэнд урам хайрласан, идэвхжүүлсэн, зөвлөсөн аман үнэлгээг тодорхой хэрэглэх нь зохистой юм. • Сураã÷дын сурлагын амжилтын үнэлгээг Á.Блумийн таксономи äàãóó багш бүр үнэлгээний даалгавар боловсруулан хэрэглэх чадвартай байх íü зүй ёсíû øààðäëàãà. Блумийн òàêñîíîìèéí мөн чанарыг дутуу ойлгосноос сургалтын практикт òîãòìîë хэрэглэх нь учир дутагдалтай байдаã. Á.Блумийн таксономийг түүхийн сургалтанд хэрхэн буулгаж хэрэглэх боломжийн талаар товч тодруулъя. Тухайлбал: − “Äýëõèéí ò¿¿õýýñ” õýñãèéí “Êîëîíè÷ëîë, êîëîíèéí ñèñòåì” á¿ëýã ñýäâèéí ìýäëýãèéí á¿òöèéã ýë таксономийн мэдлэгийн 4 хэлбэрээр когнитив үйлийн 6 үе шаттай нь уялдуулан, түүнд харгалзах 19 äýä когнитив (танин мэдэхүйн ) үйлийг баримжаалан доорх хүснэгтээр ¿ç¿¿ëëýý. Энэ нь когнитив үйлийн аль түвшинд äýýðõ мэдлэгийн ямар хэлбэр хамаарч түүнд мэдлэгийн ямар дэд òºðºë харгалзаж байгааг зэрэгцүүлэн харах боломжтой. Ýíý íü òанин мэдэхүйн тухайн үе шатанд харгалзах мэдлэг, дэд мэдлэгийн хүрээнд сургалтын зорилгыг тодорхой ангилж, түүнийгээ хэрхэн хэрэгжүүлэх аргазүйг оновчтой тодорхойлох, үнэлэх даалгавар боловсруулах аргачлал болно. ¯¿íä:
  • 53. Б.Блумын таксономи дахь танин мэдэхүйн үе шат Мэдлэгийн хэлбэр Баримтын Ойлголтын мэдлэг Үйлийн мэдлэг Метакогнитив (бясалган мэдлэг хэрэглэх мэдлэг) Мэдлэгийг сэргээн санах Ойлгох Хэрэглэх Задлан шинжлэх, нэгтгэх Үнэлэх Бүтээх (Тодорхой хэсэг (Ñанах ойгоос зохих (Аливаа мэдлэг, мэдээллийг тодорхой (Дасгал, даалгаврыг (Тухайн агуулгыг бүрэлдэхүүн (Шалгуур ба зүйлийг хооронд нь дотоодшат, мэдлэгийг сэргээн утга учиртайгаар бүтээх үйл явц ) гүйцэтгэх, асуудлыг хэсгүүдэд нь задлаад хэсэг тус стандартад үндэслэн уялдаа холбоогоор нь нэгэн хэрэглэх) шийдвэрлэхэд тодорхой бүр нь өөр хоорондоо болон асуудлыг шүүж үнэлэх) бүхэл хэсэг болгон бүтээх) аргачлал хэрэглэх) бүхэлдээ яìар хамааралтай үйлийн үеэрэмбэ байгааг тодорхойлох үйл явц ) гаргах тунгаах илэх хэрэгжүүлэх рөнхийлөх тайлбарлах руулах төлөвлөх этгэхогнитив ангилах буулгах тогтоох алгах лгааг үгнэх анах таних бүтээх г.м. жиш их үүс гэх үүн гүй ц с я д шК то д жиш ээ е системч ш -Энэ хэсэгт мэдлэгийн -Энэ хэсэгт баримтад тулгуурласан -Мэдлэгийн өмнөх дэд -Энэ хэсэгт ямар нэгэн зүйлийг -Энэ хэсэгт өмнө -Энэ хэсэгт танин дэд төрлүүд болох нэр сэргээн санах түвшний мэдлэгийн төрлүүдийг ашиглан гүйцэтгэхдээ “яаж хийх дурьдсан үйлийн мэдэхүйн тухай ерөнхий томьёоны мэдлэг (тухайн хоорондын уялдаа холбоо, учирзүйн үндэслэл, нотолгоо гаргах, тухай мэдлэг” буюу үйлийн мэдлэгийн дэд мэддлэг,мөн түүнчлэн үйл явдлын тулгуур нэр хамаарлыг илэрхийлэх зэрэг шинээр шинэ нөхцөлд хэрэглэх, мэдлэгийн дэд төрлүүд болох төрлүүдийг ашиглан тухайн хүн өөрийн танин томьёо), элåментийн бүтээгдэх мэдлэг буюу өгөгдсөн загварын дагуу судлагдахууны онцлогтой түүхэн явдлыг өөрийн мэдэхүйн òóõàé мэдлэг, мэдлэг (Болсон процесс, àнгилал, эрэмбэлэлийн мэдлэг мэдээллийг боловсруулах, чадвар, дэс дарааллын бодлоор тайлбарлах, метакогнитив мэдлэгийн дэд тухайн сэдвээр асуудал (тодорхой зүйлүүдийн хоорондох дүгнэлт хийх, шийдвэрлэх алгоритм мэдлэг (дэс үнэлэн дүгнэх, түүхэн төрлүүд болох стратегийн шийдэхэд зайлшгүй хэрэг холбоосыг тогтоох,зохистой эрэмблэлд зэрэг чадварууд хамаарна. дараалсан алхмуудыг мэдэх, шийдвэрүүдийг дүгнэх, мэдлэг (аливаа асуудлыг болох суурь ойлголт оруулах), зарчим, ерөнхийллийн -Êîëîíè, êîëîíè÷ëîëûí ямар алхам хийх ёстойг үнэлэх, тухайн нөхцөл шийдвэрлэхэд хэрэглэгдэх хамаарна.-хэдийд?, мэдлэг (асуудлыг шийдвэрлэх, юмс òóõàé мэдлэгийг хэрэглэх шийдвэрлэх), судлагдахууны дэх шийдвэр боломжит ерөнхий мэдлэг) багтана. мэдлэгийн æèøýýí äýýð Хэн?, хаана?, хэзээ?, үзэгдлийгсудлахад хэрэглэгдэх), онол, чадварын түвшин онцлогтой арга, арга барилын байсан эсэх талаар -Аливаа зүйлийг цээжлэх, ямар үйл явдал? ãэх загвар, бүтцийн мэдлэг (мэдлэгийн өөр мэдлэг (яаж хийх, ямар арга тайлбар тавих утгыг гүнзгий ойлгох, шат, зэрэã нэр томьёоны салбарт үзэгдлийг хамааруулан ойлгох, хэрэглэхээ төлөвлөх), зохис -Өгөгдөл нь ¿р дүнтэй уншихад харгалзаа : болон тусгай мэдлэг, тайлбарлах, урьдчилан таамаглахад той үйлийг хэзээ хийхээ таамаглалаа хэрэглэгдэх стратегүүдийг үе гэсэн цээжлэх замаар эзэмшиж хэрэглэгддэг онол, загварын мэдлэг) тодорхойлох шалгуурын баталж,үгүйсгэж эзэмшиж хэрэглэх үйлийн болох мэдээллүүд хамаарна мэдлэг (тухайн үед ямар арга байгаа эсэх, ýерэг чадвараар илэрнэ. -Энэ нь өгөгдсөн мэдээллийн агуулгын хэрэглэхээ сонгох) болон сөрөг талууд, -Шинээр дүрслэх,тодорхой эрэмбийн -Êîëîíè ãýæ þó áîëîõ, бичвэрийг хүснэгтэнд оруулах , -Түүхэн үйл явдлыг онцлог шинжүүд, шалгуурын дагуу таамаглал огнитив êîëîíè÷ëîëûí óã зургаар илэрхийлэх зэргээр өөрчлөх, нөхцөлдүүлж байгаа шалтгаан, бүтэц, бүрэлдэхүүнийг дэвшүүлэх, ÷àíàð,ÿâöûã ò¿¿õèéí тайлбарлах тэдгээрийн хамаарлыг тогтоох зэрэг төлөвлөх,тухайн асуудлын ¿¿äíýýñ òîäðóóëàõ -Ерөнхий ойлголт, зарчмын тодорхой тогтоох, гол гол бусыг ялгах, чадвараар илэрнэ. шалгуурт нийцсэн ê øàëãóóðóóäûã ãàðãàõ. тохиолдлыг нэрлэж жишээ гаргах өгөгдсөн мэдээллийн бүтцийг - Êîëîíè÷ëîëûí шинж, шийдвэрлэх аргыг бодож ¯¿íä: -Тодорхой тохиолдол, жишээнүүдийг илэрхийлэх, түүхэн үзэгдэл, õандлагà,ººð÷ëºëòèéã олох, боловсруулах, - Êîëîíè íü өвөрмөц онцлог, нийтлэг шинж үйл явдлын харилцан ухааран ойлгох өгөгдсөн асуудлыг êîëîíè÷ëîã÷èéí чанараар нь тодорхой ойлголт, зарчимд хамааралыг олох, зорилгыг чадварын түвшин шийдвэрлэх төлөвлөгөөг (ìåòðîïîëè) íî¸ðõîëä тохируулах тодорхойлох,бусдын хэрэгжүүлэх çýðýã чадвараар áóé óëñ òºð, ýäèéí -Түүхийн мэдээллийн агуулгыг нэг хэрэглэсэн аргын харилцан илэрнэ. çàñãèéí áèå äààñàí өгүүлбэрээр илэрхийлэн дүгнэх хамаарлыг мэдэх зэрэг -Êîëîíè, êîëîíè÷ëîëûí áàéäëàà àëäñàí óëñ, -тодорхой жишээнүүдээс шинэ бодомж чадваруудаар илэрнэ. ойлголтыг нэгтгэн ä¿ãíýõ, “Êîëîíè÷ëîë, êîëîíèéí ñèñòåì” ãàçàð íóòàã ãýäãèéã гаргах ¿íýëýëò ºãºõ чадварын -Түүхэн үзэгдэл,үйл явцын ижил ба түвшин ялгаатай талыг гаргах Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 53 -Үйл явдал, үзэгдэл, түүний өрнөлийн талаар таамаглал дэвшүүлэх
  • 54. - Êîëîíèéã òóñãàé -Түүхэн үзэгдэл, үйл явцын шалтгаан, -Өгөгдсөн мэдээллийг задлан äýãëýìýýð (ìåòðîïîëè- үр дагаврын хамаарлыг илрүүлэн шинжлэх, нэгтгэх чадварын êîëîíè÷ëîã÷ óëñóóä õàðü тайлбарлах, ойлгосноо өөрийн үгээр түвшин óëñ, ãàçàð íóòãóóäàä илэрхийлэх, дүгнэлт, нотолгоог баримт, ººðèéí òºðèéí íî¸ðõëûã жишээгээр батлах, мэдээллээс логик òóëãàæ, êîëîíè÷ëîëûí дүгнэлт гаргах, асуудлын мөн чанарыг áîäëîãî ÿâóóëäàã) олон шинжлэх ухааны уулзвараас çàõèðäàãèéã тайлбарлах зэрэг чадваруудаар илэрнэ. Øàëãóóð - Êîëîíè, êîëîíè÷ëîëä õîëáîãäîõ эх - Êîëîíè÷ëîë íü ãàçàðç¿éí сурвалжуудыг ангилах èõ íýýëòýýð ýõýëñýí - Ýë ñýäýâò õîëáîãäîõ òүүхэн баримт, эх - XYI-XYII çóóíä ãàçàðç¿éí сурвалжийг ойлгож ухаарах èõ íýýëò ¿ðãýëæèëæ, ýíý - Êîëîíè, êîëîíè÷ëîëûí òóõàé өөрийн ÿâöàä Åâðîïûí óëñóóä ойлголтоор тайлбарлах чадварын Àçè, Àìåðèêò èõýýõýí түвшин êîëîíè ýçýìøèëòýé áîëñîí -Êîëîíè÷ëîëûí óã ÷àíàð íü êîëîíè÷ëîã÷- ìåòðîïîëè óëñûã õºãæ¿¿ëæ, êîëîíè Ìýäëýã èëð¿¿ëýõ: Îéëãîëò èð¿¿ëýõ: Õýðýãëýãýýã èëð¿¿ëýõ: Îþóíû çàäëàã,íèéëýã ¯íýëýìæèéã èëð¿¿ëýõ: óëñûí õºãæëèéã -Øèíý ò¿¿õèéí ¿å äýõ êîëîíè÷ëîëûí -Êîëîíè÷ëîëûí óëñòºð, ¿éë èëð¿¿ëýõ: -Øèíý ò¿¿õèéí ¿å äýõ ñààòóóëäàãèéã,ãýõäýý áàñ øàëòãààíûã èëòãýõ ò¿¿õýí áàðèìò 3-ààñ íèéãýì,ýäèéí çàñãèéí -Êîëîíè (êîëîíè÷ëóóëàã÷) -Êîëîíè÷ëîã÷ êîëîíè÷ëîëûí òóõàé êîëîíè áà êîëîíè÷ëîã÷ äîîøã¿éã çºâ äóðäíà óó. øàëòãààíûã æèøýý, óëñûí òóõàé ýðãýö¿¿ëýìæ (ìåòðîïîëè) áà ìýäëýãýý õýðýãëýí,ºíºº óëñóóäûí õîîðîíä áàðèìòààð ¿íäýñëýí áè÷ýýðýé êîëîíè óëñûí ÿëãàà öàãèéí øèíý êîëîíè÷ëîëûí õóäàëäàà, ñî¸ëûí çýðýã òàéëáàðëàíà óó. õèéãýýä íèéòëýã èëðýë, õàíäëàãûí òàëààð õàðèëöàà áàéäãèéã ãýìýýð ç¿éëèéí òóõàé õóâèéí ¿íýëýìæ ºãíº ¿¿. - Äýëõèéí 2-ð äàéí íü îéëãîëòûí çóðàãëàëààð êîëîíèéí ñèñòåìèéí òîäîðõîéëîîðîé. çàäðàëûã ýõë¿¿ëæ,20-ð çóóíû ýöýñ ãýõýä óã ñèñòåì Æèøèã äààëãàâðûí æèøýý: á¿ðýí çàäàð÷, òóñãààð òîãíîñîí áóþó “ãóðàâäàã÷ åðòºíöèéí óëñóóä” áèé áîëæ õºãæñºí ã.ì 54 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæÄýýð äóðäñàí÷ëàí (6-ð òàëä) 10-ð àíãèéí “Ò¿¿õ”-èéí øèíý ñóðàõ áè÷èã (2012) õýâëýãäñýí áºãººä ýë àíãèéí ò¿¿õèéí ñóðãàëòàíä àøèãëàõ áóñàä íîì, ãàðûíàâëàãà, õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã á¿òýýë÷ àøèãëààðàé.
  • 55. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 553.2. ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН 12 ЖИЛИЙН СУРГУУЛИЙН ÀÐÀÂÄÓÃÀÀÐ АНГИЙН НИЙГМИЙН УХААÍÛ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ЗӨВЛӨМЖБСШУ-ны сайдын 2011 оны 369-р тушаалаар (Сургалтын төлөвлөгөө,хичээлийн жилийн бүтцийгшинэчлэн батлах тухай) 12 жилийн тогтолцооны 10-р ангид “Нийгмийн ухаан” хичээлийг хичээлийнжилд бүгд 35 цаг судлахаар заасан. Энэхүү зөвлөмжид ай тус бүрийн агуулгын талаар анхаарах заримасуудлыг товч тусгалаа.“Нийгэм, нийгмийн харилцаа” айн агуулга10-р ангид “Нийгэм, нийгмийн харилцаа” айн хүрээнд: - Хувь хүн ба нийгмийн бичил институци болох гэр бүл, эдгээрийн хоорондын харилцааны тухай - Нийгмийн хяналт - Хувь хүний нийгэмшил гэсэн үндсэн 3 багц мэдлэг, чадвар, хандлагыг сурагчдад элементрачлан эзэмшүүлж, төлөвшүүлнэ. Хувь хүн хийгээд нийгмийн бичил институци гэр бүл, эдгээрийн хоорондын харилцаа, хувь хүнийнийгэмшлийн тухай мэдлэг, чадвар, хандлагад сурагчдыг суралцуулах талаар манай багш нар онол,арга зүйн зохих бэлтгэл, багагүй туршлагатай тул хөтөлбөрт шинээр тусгагдсан Нийгмийн хяналт хэмээхойлголтын талаар товч тодруулж, зөвлөе. Нийгэм бол хамтын зохион байгуулалттай, эмх цэгц, дэг журамтай, оршин тогтнол, хөгжил, өөрчлөлтбүхий тогтолцоо гэдгийг сурагчид өмнөх ангиудад судалсан бөгөөд нийгмийн эмх цэгц аяндаа, урсгалаархэрэгждэггүй, нийгэмд эмх цэгцгүй, бас гажуудалт үзэгдэл, үйл явдлууд гардгийг танин мэдэх нь 11, 12-рангид нийгэм, нийгмийн харилцааны тухай ахисан түвшинд судлахад чухал ач холбогдолтой. Нийгмийндэг журам гэдэг нь түүний амьдрал, үйл ажиллагаа эмх цэгцтэй, нэгтгэн зохицуулагдсан байдал юм.Нийгмийн дэг журмын зөрчлийг гэтлэх, аливаа асуудлыг зөвшилцөхөд ч бас дэг журам хэрэгтэй. Хүмүүснийтлэг үйлчлэх дэг журмын хүрээнд өөрсдийн зорилго, үзэл бодлоо илэрхийлж, хэрэгжүүлж байдаг.Жишээ нь, хүн бүр дуртай зүг рүүгээ машин жолоодвол юу болох билээ? Баруун тийшээ ч, зүүн тийшээч, улаан гэрэл ассан үед ч, хаашаа ч хамаагүй давхивал яах вэ? Энэ нь эмх замбараагүй, гажуудалтбайдал бий болгоно. Нийгмийн дэг журам нь хэм хэмжээгээр зохицуулагддаг. Хэм хэмжээ нь хүмүүсюу хийж болох, юу хийж болохгүйг, мөн нийгэмд биеэ хэрхэн авч явах, юунаас өөрийгээ сэрэмжлэх,хамгаалах, аврах зэргийг зааж, сахиулдаг. Өөрөөр хэлбэл, хэм хэмжээ гэдэг нь хүмүүс ямар ч үед байнгадаган мөрдөж байх үйл, төрх байдлын ерөнхий дүрэм, журам юм. Хэм хэмжээг тогтоогдсон байдал,чигүүргээр нь албан ба албан бус хэм хэмжээ, төрөл зүйлийн хувьд нийгмийн, соёлын, эрхзүйн, ёсзүйнхэм хэмжээ хэмээн ангилдаг. Нийгэм, нийгмийн институт, байгууллага, бүлэг-хамт олны үйл хөдлөл, дэгжурмыг хэвийн, эмх цэгцтэй, хэм хэмжээтэй байлгахад нийгэм, соёлын зохицуулалт, хяналт зайлшгүйшаардлагатай болдог. Иймээс нийгмийн хяналт гэдэг нь нийгмийн хэм хэмжээ, үнэт зүйлс, тэдгээрийгамьдралд хэрэгжүүлэхэд хэрэглэдэг урамшуулал хийгээд хориг зэмлэлийн (санкци) цогц юм. Нийгмийнхяналтын утга, агуулга нь нийгэм дэх гаж зан үйлийг арилгах гэсэн хүмүүсийн шаардлага, чармайлтболон басхүү гажуудал үйлдэгчийг зэмлэх, шийтгэх, мөн дахин хүмүүжүүлэхэд оршдог. Хүмүүс нийгмийнхэв журмыг зөрчдөг ч олонх нь даган биелүүлдэг. Нийгмийн дэг журам, хэм хэмжээг сахин биелүүлэхийгбусдаас шаардаж байдаг. Нийгмийн хяналтаар бас нийгэмд тогтсон хэм хэмжээний хэрэгжилтийгхангадаг. Нэрт социологч Т.Парсонс (АНУ) нийгмийн хяналтын 3 арга байдгийг тодорхойлсон. Үүнд: - Тусгаарлах: Энэ нь гаж үйл үйлдэгчийг бусад хүмүүсээс салган тусгаарлана гэсэн үг. Гаж үйл буюу нийгмийн гаж үзэгдэл гэдэг нь гэмт хэрэг үйлдэх, хар тамхи зэрэг мансууруулах бодис хэрэглэх, биеэ үнэлэх г.м үйлдлүүд байдгийг бид мэднэ. - Онцгойруулах: Гаж үйл үйлдэгчийг бусад хүмүүстэй уулзах, харилцахыг хязгаарладаг ч нийгмээс бүрэн тусгаарлахгүй. Гаж үйл үйлдэгч нарыг нийгмийн хэм хэмжээг сахихад бэлэн болсон үед нийгэмд хэвийн амьдрахыг зөвшөөрнө. - Цагаатгах: Гаж үйл үйлдэгчийг цагаатгах нь тэднийг хэвийн амьдралд амьдрах, нийгмийн дотор эрх, үүргээ хэрэгжүүлэхэд бэлтгэж байгаа хэрэг. Нийгмийн эмх цэгц, дэг журмыг албан ба албан хэм хэмжээгээр хангахыг дээр дурьдсанчлан басалбан ба албан бус арга, хэлбэрээр хянан зохицуулна. Албан хяналтын хэлбэр нь хууль, эрхзүй юм.Албан хяналтын тогтолцоо нь хууль, эрх зүй болон холбогдох байгууллагуудын үйл ажиллагаагаархэрэгжинэ. Дүрэм, журмын хэрэгжилтийг хянах, дэг журмыг сахиулах чиг үүрэг бүхий байгууллагууднийгмийн албан хяналтыг хэрэгжүүлнэ. Ялангуяа, нийгмийн зөрчил, гажуудалд албан хяналт тавихчиг үүрэг, үйл ажиллагааг цагдаа, шүүх, хорих анги зэрэг байгууллагууд гүйцэтгэнэ. Тиймээс нийгмийн
  • 56. 56 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæхяналтыг сурагчдад социологи өнцгөөс ойлгуулахын зэрэгцээ “Эрх зүй”, ”Ёс зүй” айн мэдлэгтэй нягтхолбон хэрэглүүлээрэй Албан бус хяналт нь ёс заншил, шашин зэрэг юм. Нийгмийн дэг ёс, тогтсон хэм хэмжээ зөрчигчийгнүд үзүүрлэх, шоолох, шүүмжлэх зэрэг нь гаж зан үйлд саад болдог албан бус хяналтын төрөл юм.Нийгмийн албан бус хяналтын үндсэн 4 хэв маяг бий. Үүнд: - Урамшуулах: Инээмсэглэх, дэмжин дохих, алба ахиулах зэрэг нь эерэг зан үйлийг хөхиүлж, гажууд зан үйлийг дам буруушаадаг. - Шийтгэх: Дургүйцэл, зэмлэл, сануулга зэрэг нь гаж зан үйлийн эсрэг дам чиглэж, түүнийг арилгах хүсэл, хандлагыг нөхцөлдүүлнэ. - Итгүүлэх: Жишээ нь, дасгалжуулагч гар бөмбөгийн спортыг орхисон тамирчинг амжилтаа хадгалах, тамирчин байхад нь итгүүлэх - Нийгмийн хэм хэмжээг хянаж дахин үнэлэх: Энэ нь гаж гэж үзсэн зан үйлийг хэвийн гэж үнэлэх г.м. Жишээ нь, түүхэн өмнөх үед эрэгтэйчүүд гэрийн ажил хийх нь ердийн биш төдийгүй бүр гаж гэж үзэж байсан бол одоо хэвийн зүйл болсон гэж үнэлэх г.м.“Ёс зүй” айн агуулга Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн IX ангийн “Ёс зүйн” айд нийгмийн ёс суртахууны асуудалголлож байсан бол Х ангид хувь хүний ёс суртахууны хөгжил, төлөвшлийн асуудал зонхилно. Эл ангийнхувьд ёс суртахуунд холбогдох үндсэн ойлголтууд нь өргөн хүрээтэй тайлбарлагдах тул сургалтыгзохион байгуулахдаа дараах зүйлсэд анхаарахыг багш нарт зөвлөж байна. Үүнд:- Ёс суртахууны нийгмийн үүрэг, хэм хэмжээ нь нийгэмд үйлчилдэг бусад хэм хэмжээнээс ялгарах онцлог хийгээд уялдаа холбоо, ёс суртахууны бүтэц, ёс суртахуун ба ёс заншил, уламжлалын харилцан шүтэлцээ гэсэн үндсэн ойлголтуудын утга холбогдлыг нээх замаар хувь хүн өөрийн эрхэм чанаруудаа хөгжүүлэх, нэр төрөө эрхэмлэх, ёс уламжлалдаа хүндэтгэлтэй хандах хэрэгцээ, шаардлага, ач холбогдлын тухай ярилцах, сурагчдын өөртэйгөө ажиллах сэдэл тэмүүллийг өдөөх чиглэлийг ямагт эрэлхийлэх;- Ёс суртахууны нийтээр даган баримтлах хэм хэмжээний хүрээ хязгаарыг хувь хүний төлөвшил хүмүүжилтэй түлхүү холбох, хувь хүн өөрийгөө танин мэдэх, үүрэг хариуцлагаа ухаарах, ингэснээр хүн бол зөвхөн өөрийн эрх ашгийн төлөө амьдарч ажиллах төдийгүй хүрээлэн байгаа бүхний төлөө, бусад хүмүүс, нийгэм, эх орныхоо ашиг сонирхлын үүднээс сэтгэн бодож, ажиллахад сургах чиглэлийг ямагт баримтлах хэрэгтэй юм. Ёс суртахууны хүмүүжүүлэх нөлөөллийг хэрэгжүүлэх нь багш нараас нэлээд хүч шавхсан үйлажиллагаа юм. Энэ байдлыг харгалзан үзэж сургалтын үйл ажиллагаанд сурагчдын идэвх оролцоо,бие даасан байдлыг хангахад чиглэсэн олон талт үйл ажиллагааг хамруулахыг тус хөтөлбөрт зорьсонболно. Үүнтэй холбогдуулан тус хөтөлбөрийг хэрэглээ болгоход үндсэн гурван зүйлд анхаарахыг зөвлөжбайна. Үүнд: 1. Сурах бичгийн үндсэн бичвэрээс өмнө сэдэлжүүлэх асуудлтуудыг маш оновчтой тавих, эдгээр асуултандаа бэлэн хариулт аль болох шаардахгүй байхыг хичээх хэрэгтэй. Сэдэв бүрийн үндсэн бичвэрийн өмнө байгаа “ишлэл” үгсийг сэдэлжүүлэх асуултад ашиглаж болно. Жишээ нь, “Хүнийг хүн болгож байдаг зүйл бол ёс суртахуун” XVIII зууны Францын философич К.А. Гельвеций (2.2) гэсэн ишлэл байна. Энэхүү хэллэгийг тайлбарлан хэлэлцэхийг санал болговол энд хүмүүжил, төлөвшлийн чухал асуудал хөндөгдөж байна гэдэг нь тодорч харагдана. Юуны өмнө “хүнийг хүн болгоно” хэмээх үгийг сурагчид хэрхэн ойлгож байгааг нь лавлан асуух хэрэгтэй. Ёс суртахуунтай хүн төрдөггүй, тэрбээр төлөвшдөг, хүн бүрийн тийнхүү төлөвших бололцоо нээлттэй байдаг гэх мэтчилэн сурагчид хүний нийгмийн шинж, онцлог төлөвших талаар онцлон тэмдэглэж болох юм. Багш, хүнийг ийнхүү хүн болгож байгаа тэр зүйлийг яагаад ёс суртахуун гэж нэрлэсний учрыг асууж лавлаж болно. Сурах бичгийн “зарим нэр томьёоны толь”-д ёс суртахуун хэмээх ойлголтын тодорхойлолт бий. Энэхүү тодорхойлолтыг сурагчид уншиж, өмнө ярилцсан санаагаа нэгтгэн эрэмбэлснээр сургалтын оюунлаг үйл ажиллагааг өдөөж болно. 2. Үндсэн бичвэртэй ажиллах үе. Энэ үед сэдвийн гол санаанд нийцүүлэн асуулт тавьж болно. Жишээ нь, Хувь хүний ёс суртахууны төлөвшил” (2.3) сэдвийн үндсэн бичвэрийг унших үед “Хүний бүх харилцаа ёс суртахууны алтан дүрэмд суурилах боломжтой юу?” г.м. Энэ нь “Алтан дүрэм” гэж нэрлэсний учир холбогдол, ийм дүрэм баримтлахын шалтгаан, ач холбогдол гэх мэт олон асуудлын дагуу эрэл хайгуул хийнгээ бичвэрийг унших боломж олгоно.
  • 57. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 57 3. Бичвэрийн дараа гол төлөв өөрийгөө шалгах, өөрийн гэсэн үнэлэлт дүгнэлттэй болох, хамтран ярилцах, бие дааж эргэцүүлэхэд чиглэсэн даалгаврууд өгөгдсөн байгаа нь тухайн сэдвийн, ялангуяа, хүмүүжүүлэх үүргийг хэрэгжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой гэдгийг анхаарах хэрэгтэй.“Эрх зүй” айн агуулга, арга зүй“Эрх зүй” айн хүрээнд: - Олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн тухай - Хүний наймаа, хүн худалдаалах гэмт хэргийн тухай - Төрийн алба, түүний чиг үүргийн тухай гэсэн үндсэн 3 багц мэдлэг, чадвар, хандлагыг сурагчдад эзэмшүүлнэ.Төрийн алба, түүний чиг үүргийн хүрээнд төрийн үйлчилгээ, төрийн алба, төрийн албан хаагч, тэднийчиг үүргийн тухай судалж, үүний үндсэн дээр төрийн байгууллагатай харилцах, төрийн үйлчилгээг авахмэдлэг, чадвараа нэмэгдүүлэх учиртай. Энэ талаар өмнөх ангиудад шат дараалан судалж байсан тулнийгмийн ухааны багш нар онол, арга зүйн зохих бэлтгэл, туршлагатай тул хөтөлбөрт шинээр тусгагдсанолон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүй болон хүн худалдаалах гэмт хэргийн талаар товч тодрууллаа.Олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн талаар: Энэхүү сэдвээр сургалтын хөтөлбөрийн дагуу дараахагуулгыг судлана. Үүнд: - Олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн тухай ойлголт, түүнийг судлахын учир холбогдол - Зэвсэгт мөргөлдөөн - дайн, хүчирхийллийн үед мөрдөх хэм хэмжээний тухай зэрэг болно.Олон Улсын Хүмүүнлэгийн эрх зүй (international humanitarian law (IHL)) гэдэг нь зэвсэгт мөргөлдөөнд (хоёрба түүнээс дээш тооны улсуудын хооронд үүссэн) оролцоогүй болон цаашид дайтах боломжгүй болсонхүмүүсийг хамгаалах, дайнд хэрэглэгдэх арга, хэрэгслийг хязгаарлах тухай эрх зүйн хэм хэмжээнийцогц бөгөөд зарим тохиолдолд дайны хууль ч гэдэг. Энэхүү эрх зүйг судлах нь дэлхийн иргэншлийнболон хүний эрхийн боловсрол, амьдрах ур чадварын хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулдаг. Энэ сэдвийнхүрээнд зөвхөн дайны үед төдийгүй, хүн төрөлхтний бүхий л туршлагын хүрээнд хүний амь нас, нэрхүндийг хамгаалах талаар авч үздэг.Зэвсэгт мөргөлдөөн - дайн, хүчирхийллийн үед мөрдөх хэм хэмжээний тухай судлахад гол эх сурвалжнь 1949 оны Женевийн Конвенц болно. Энэхүү конвенцэд Монгол улс 1958 онд нэгдэн орсон. ЖеневийнКонвенцийн гол агуулга нь: I. Дайны талбарт байгаа зэвсэгт хүчний шархтан, өвчтөний нөхцөл байдлыг сайжруулах тухай II. Тэнгисийн зэвсэгт хүчний шархтан, өвчтөн болон хөлөг онгоцны сүйрэлд өртөгсөдийн нөхцөл байдлыг сайжруулах тухай III. Цэргийн олзлогдогчидтой харилцах тухай IV. Дайны үед энгийн иргэдийг хамгаалах тухай юм.Женевийн конвенцийн нийтлэг 3 дугаар зүйл нь Женевийн 4 конвенцид адил тусгагдсан нийтлэг зүйлбөгөөд ОУХЭЗ-н үндсэн зарчмуудыг багтааснаараа онцлогтой. Үүнд:Хэлэлцэн тохирогч эрхэм дээд талуудын аль нэгний нь нутаг дэвсгэрт үүсэх олон улсынбус шинж чанартай зэвсэгт мөргөлдөөн үүссэн тохиолдолд, тухайн мөргөлдөөндоролцогч тал бүр дараахь заалтыг хэрэгжүүлэх үүрэг хүлээнэ:(1) Дайтах ажиллагаанд шууд оролцоогүй этгээд, түүний дотор байлдахаа зогсоосон болон өвчлөх,шархдах, саатуулагдах буюу аливаа бусад шалтгааны улмаас байлдаанд биеэр оролцоогүй зэвсэгтхүчний бие бүрэлдэхүүний этгээдтэй арьс үндэс, арьсны өнгө, шашин шүтлэг, хүйс, гарал үүсэл, эдхөрөнгийн байдал болон бусад төсөөтэй шалгуурт үндэслэн ялгаварлан гадуурхалгүйгээр бүх нөхцөлбайдалд хүнлэг харьцана.Энэ үүднээс доорх үйлдлийг дээр дурдсан этгээдийн хувьд хийхийг хориглоно:(a) амь нас, бие махбодид халдах, тухайлбал, бүхий л хэлбэрээр амийг нь хөнөөх, хүндгэмтэл учруулах, харгис хэрцгийгээр харьцах, эрүүдэн шүүх;(b) барьцаанд авах;(c) хүний нэр төр, алдар хүндэд халдах, тухайлбал, доромжлон гутаах;(d) соёл иргэншилт ард түмний зайлшгүй гэж хүлээн зөвшөөрсөн шүүхийн бүх баталгаагаар хангажбайнгын ажиллагаатай шүүхээс урьдчилан гаргасан шийдвэргүйгээр ял оноох болон ял эдлүүлэх.
  • 58. 58 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ(2) Өвчтөн, шархтанг олж тусламж үзүүлнэ.Хүн худалдаалах гэмт хэргийн (ХХГХ) талаар: Энэхүү сэдвээр дараах агуулгыг авч үзэх боломжтой.Үүнд: - ХХГХ-ийн тухай ойлголт - Түүнээс урьдчилан сэргийлэх арга замууд, энэ чиглэлээр ажилладаг зарим байгууллагууд зэрэг болно.Хүн худалдаалах гэмт хэрэг гэж юу вэ?: НҮБ-ийн Палермогийн протоколд “Хүнийг худалдаалахзорилгоор элсүүлэх, тээвэрлэх, дамжуулах, нуугдуулах буюу хүлээж авах, худалдах, худалдан авахүйлдлүүдийг хүн худалдаалах гэмт хэрэг гэнэ” хэмээн заажээ. МУ-ын Эрүүгийн хуульд “… хүнийгашиг олох, хөдөлмөрийг нь мөлжих зорилгоор худалдаалсан, тээвэрлэсэн, орогнуулж, хүлээн авсантохиолдлуудыг…” хүн худалдаалах гэмт хэрэг хэмээн тодорхойлсон Хүн худалдаалах гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх нь: Төр засгаас ХХГХ гарахад нөлөөлж буй хүчинзүйлс болох ядуурал, буурай хөгжил, ажилгүйдлийг бууруулах талаар доривтой арга хэмжээ авах ёстой.ХХГХ-ийн шалтгааныг зөв тодорхойлж, ойлгож мэдэх нь түүнээс урьдчилан сэргийлэх үндсэн арга мөн.Мөн хүүхдийн эрх, хүүхэд хамгаалал, хөдөлмөрийн асуудлыг цогц байдлаар авч үзэж шийдвэрлэх явдалюм. ХХГХ-ээс урьдчилан сэргийлэхэд хувь хүмүүсийн анхаарал, болгоомжлол, хариуцлага чухал үүрэгтэй.Жишээ нь, хэдийгээр чөлөөтэй зорчих, шилжин суурьших нь тухайн хүний эрхийн асуудал мөн боловчхувийн болон бусдын аюулгүй байдлыг сайтар хангаж, ХХГХ-ээс урьдчилан сэргийлэх шаардлага,хариуцлагыг өөртөө болон асран хамгаалагч, холбогдох бусад хүмүүст тавьж хэрэгжүүлэх ёстой юм. ХХГХ-т өртсөн тохиолдолд Тагнуулын болон цагдаагийн байгууллага, мөн энэ төрлийн үйл ажиллагаагявуулдаг Төрийн бус байгууллагад хандах нь зүйтэй. Зарим тохиолдолд хохирогч болсон үедээ сэтгэлзүйн гутралын болон өөрчлөлтийн үе шатуудыг туулдаг учраас хуулийн байгууллагуудад итгэхгүй байх,айх зэрэг хандлагууд гардаг. Хилийн чанадад бол Монгол Улсаас тус улсад суугаа элчин сайдын яам,консулын газар, өргөмжит консул зэрэг манай улсын хэргийг хамааран сууж буй этгээдэд хандаж болно. Хүн худалдаалах гэмт хэрэгт өртөхгүйн тулд юуг анхаарах вэ? • Гадаадад аялах, ажиллах, гадаад хүнтэй гэрлүүлэх, сургалтад хамруулах зэрэгт зуучлахыг амласан зар сурталчилгааг хянаж, гэмт хэрэгт элсүүлэгчид нь ямар арга хэрэглэдэг талаар мэдээллийг онцгой анхааран судалж эрсдэлд өртөхгүй байх; • “Ажилд зуучлагч” хэмээн өөрсдийгөө нэрлэсэн элсүүлэгчид зөвшөөрөлтэй эсэхийг лавлаж, түүнчлэн холбогдох төрийн байгууллагын зөвшөөрөлтэй эсэхийг шалгуулах; • Хуулийн дагуу гадаадад цагаачлах, ажил хөдөлмөр эрхлэх зөвшөөрөлтэй мэдээлэл, зуучлалын аюулгүй байдлыг бүрэн хангасан баталгаатай үйлчилгээг сонгох; • Гадаад оронд зуучлалаар аялахаар болбол Гадаадад үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагууд, тухайн улсад дахь Монгол улсын элчин консулын газрын хаяг, утас зэрэг мэдээллийг мэдэж байх; • Хувийн бичиг баримтуудын бүрэн бүтэн, баталгаатай байдлыг хангаж, өөрийн биедээ байнга авч явж бусдад ашиглагдахаас урьдчилан сэргийлэх; • Найз, нөхдөө сонгохдоо анхаарах, бусдад уруу татагдахаас сэрэмжлэх; • Худал хуурмаг мэдээлэлд автагдахгүй байх, бусдын яриа болон мэдээллийг үнэлэх, цэгнэх • Хөнгөн хийсвэр амьдралд татагдахгүй байх; • Зуучлагч, ажил олгогч, хүлээн авагчийн талаарх мэдээллийг (гэрийн болон ажлын хаяг, нэрийн хуудас, регистр, иргэний үнэмлэхний дугаар гэх мэт) бүрэн авч, итгэлтэй хүндээ үлдээх, эсвэл өөртөө хадгалж шаардлагатай тохиолдолд итгэлтэй хүнээрээ дамжуулах; • Очих газрынхаа нэр, хаяг, утасны дугаарыг мэдэх, боломжтой бол ажил олгогчтой холбоо барьж, таны ажиллахаар болж байгаа нь үнэн эсэх, очоод хийх ажил, авах цалин, ажлын нөхцөлийн талаар лавлах; • Төрийн бус байгууллагууд ялангуяа, хүний эрхийг хангаж, хамгаалах чиглэлээр ажилладаг байгууллагуудын хаяг, утсыг авах, зөвөлгөө авах. Эх сурвалж: БСШУЯ, Хүний аюулгүй байдлын судалгааны төв, Швейцарийн хөгжлийн агентлаг, “Хүн худалдаалах гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх нь”. УБ, 2009,
  • 59. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 59“Эдийн засаг” айн агуулга Сурагчид 9-р ангидаа эдийн засгийн ухааныг хэрэглэгч талаас нь илүүтэй судалсан бол 10-р ангидүйлдвэрлэгч талаас нэлээд дэлгэрэнгүй ойлголтыг өгнө.уялдаатайгаар илүү өргөн цар хүрээнд гүнзгийрүүлэн судлах, хичээл хоорондын уялдаа холбоог Эдийн засгийн үзэгдэл, юмсыг тайлбарлахад график дүрслэл болон математик тооцооллын аргыгхангах, эдийн засгийн хуулиудыг бодит амьдралдаа хэрэгжүүлэх, сурагчдынбиологи, техник, өргөнөөр ашиглах нь зайлшгүй юм, Нөгөө талаар эдийн засгийн ухаан нь түүх, нийгэм, багаар ажиллахчадварыг дээшлүүлэхэд сургалтыг чиглүүлэн ажиллах нь бусад шинжлэх ухаантай нягт холбоотой математик, хүмүүнлэг, газар зүй, мэдээллийн технологи болон зүйтэй.юм. Иймд цаашид анги ахих тусам эдийн засгийн ойлголтуудыг логик уялдаатайгаар илүү өргөн цар10-р ангийн сурагчдад эдийн засгийн ухааныуялдаа холбоог хангах, эдийн засгийн хуулиудыг бодитхүрээнд гүнзгийрүүлэн судлах, хичээл хоорондын хичээлийг заахад баримтлах үндсэн чиглэл:амьдралдаа хэрэгжүүлэх, сурагчдын багаар ажиллах чадварыг дээшлүүлэхэд сургалтыг чиглүүлэнНэг: Эдийнзүйтэй. ажиллах нь засгийн үзэгдэл, үйл явцыг сурагчдад тайлбарлахдаа өмнө нь үзэж судалсантүүнтэй нягт холбоотой бусад шинжлэх ухааны баримт, мэдээлэлд үндэслэн жишээ авчтайлбарлах сурагчдад эдийн засгийн ухааны хичээлийг заахад баримтлах үндсэн чиглэл: 10-р ангийн нь илүү үр дүнтэй. Жишээ нь,Байгалийн ухааны хичээлтэй уялдуулах: Нэг: Эдийн засгийн эдийн засгийн нөөцийн эх үүсвэр болох тухай, эдийн засгийн хөгжил нь эргээд - байгаль нь үзэгдэл, үйл явцыг сурагчдад тайлбарлахдаа өмнө нь үзэж судалсан түүнтэй нягт холбоотой бусад шинжлэх ухааны баримт, мэдээлэлд үндэслэн тайлбарлах; хүн, байгальд хэрхэн нөлөө үзүүлдэг тухай жишээ авч жишээ авч тайлбарлах нь илүү үр дүнтэй.байгалийн үндсэн хуулиуд болох байгалийн шалгарал, амьтан, ургамлын оршин байхын - Жишээ нь, Байгалийн ухааны хичээлтэй уялдуулах: төлөөх тэмцлийг эдийн засгийн өрсөлдөөнтэй харьцуулан ижил төстэй болон ялгаатай - талуудыг сурагчдаар жишээ гаргуулан тайлбарлаж өгөх; байгаль нь эдийн засгийн нөөцийн эх үүсвэр болох тухай, эдийн засгийн хөгжил нь эргээд хүн, - хүний амьдралын мөчлөгөөр жишээжишээ авч тайлбарлах; байгальд хэрхэн нөлөө үзүүлдэг тухай авч эдийн засгийн өгөөж буурах хуулийг тайлбарлах - байгалийн үндсэн хуулиуд болох байгалийн шалгарал, амьтан, ургамлын оршин байхын төлөөх гэх мэт. тэмцлийг эдийн засгийн өрсөлдөөнтэй харьцуулан ижил төстэй болон ялгаатай талуудыгТүүхийн хичээлтэй уялдуулах: сурагчдаар жишээ гаргуулан тайлбарлаж өгөх; - дэлхийн улс орнуудын эдийн засгийн хөгжил нь тухайн улсын түүхийн нэг хэсэг нь - хүний амьдралын мөчлөгөөр жишээ авч эдийн засгийн өгөөж буурах хуулийг тайлбарлах гэх мэт. болохыг тайлбарлах; Түүхийн хичээлтэй уялдуулах: -- эдийн засаг нь улс төртэй ямар холбоотой болохыг тайлбарлах гэх нэг хэсэг нь болохыг дэлхийн улс орнуудын эдийн засгийн хөгжил нь тухайн улсын түүхийн мэт.Эрх зүйн хичээлтэй уялдуулах: тайлбарлах; -- эдийн засаг нь улс төртэй холбоо хамаарлыг тайлбарлах; гэх мэт. эдийн засаг ба эрх зүйн ямар холбоотой болохыг тайлбарлах Эрх зүйн хичээлтэй уялдуулах: иргэний эрхийн хоорондын хамаарлыг тайлбарлах; - эдийн засгийн хууль ба -- эдийн засаг ба эрх зүйн холбоо юу болохыг тайлбарлах гэх мэт. эдийн засгийн гэмт хэрэг гэж хамаарлыг тайлбарлах;Газар зүйн хичээлтэй уялдуулах: - эдийн засгийн хууль ба иргэний эрхийн хоорондын хамаарлыг тайлбарлах; -- манай засгийн эдийн засгийн бүсүүдийг газрын зураг дээр ялган буулгах даалгавар өгч эдийн орны гэмт хэрэг гэж юу болохыг тайлбарлах гэх мэт. ажиллуулах; Газар зүйн хичээлтэй уялдуулах: -- эдийн засагэдийн засгийн бүсүүдийг газрын зураг дээр ялган буулгах даалгавар өгч ажиллуулах; манай орны ба бүс нутгийн байгалийн баялгийн холбоо хамаарлыг тайлбарлах гэх мэт. - эдийн засаг ба бүс нутгийн байгалийн баялгийн холбоо хамаарлыг тайлбарлах гэх мэт.Мэдээлэл зүйн хичээлтэй уялдуулах: Мэдээлэл зүйн хичээлтэй уялдуулах: - эдийн засгийн үзэгдлийг графикаар дүрсэлж тайлбарлах; -- эдийн засгийн үзэгдлийг графикаар дүрсэлж тайлбарлах; эдийн засгийн мэдээлэл боловсруулах, түүнийг хадгалах, эрж хайх, дамжуулах аргад - суралцуулах гэх мэт. боловсруулах, түүнийг хадгалах, эрж хайх, дамжуулах аргад суралцуулах эдийн засгийн мэдээлэлГадаад гэх мэт. уялдуулах: хэлтэй Гадаадэдийн засгийн агуулгатай гадаад хэл дээр материал судлуулах гэх мэт. - хэлтэй уялдуулах:Математикийн хичээлтэй уялдуулах: хэл дээр материал судлуулах гэх мэт. - эдийн засгийн агуулгатай гадаад Математикийн хичээлтэй уялдуулах: - Эдийн засгийн агуулгатай бодлого бодуулах; - Эдийн засгийн агуулгатай бодлого бодуулах; -- Эдийн засгийн шинжилгээ хийхэд математик аргыг хэрэглэх гэх мэт. Тухайлбал, математик аргыг Эдийн засгийн шинжилгээ хийхэд математик аргыг хэрэглэх гэх мэт. Тухайлбал, хэрэглэхтэй холбоотой жишээг холбоотой жишээг авч үзье. математик аргыг хэрэглэхтэйавч үзье.Үйлдвэрлэгч өөрт ашигтай хамгийн сайн хувилбарыг сонгохдоо математик тооцооллыг хэрхэн хийх Үйлдвэрлэгч өөрт ашигтай хамгийн сайн хувилбарыг сонгохдоо математик тооцооллыг хэрхэнхийхБүх хувилбаруудад тогтмол зардлыгзардлыг адил байх үйлдвэрлэлийн 3 төлөвлөгөө өгөгджээ. вэ? вэ? Бүх хувилбаруудад тогтмол адил байх үйлдвэрлэлийн 3 төлөвлөгөө өгөгджээ. ХүснэгтэдХүснэгтэд мэдэгдэхгүй байгаа үзүүлэлтүүдийг тооцож үйлдвэрлэгчийн хувьд хамгийн ашигтай мэдэгдэхгүй байгаа үзүүлэлтүүдийг тооцож үйлдвэрлэгчийн хувьд хамгийн ашигтай хувилбарыгхувилбарыг тодорхойлно уу гэсэн даалгавар өгөгджээ. Даалгаврыг 4 томьёог ашиглахад 4 тодорхойлно уу гэсэн даалгавар өгөгджээ. Даалгаврыг гүйцэтгэхэд дараах гүйцэтгэхэд дараах 𝑇𝑇𝐶𝐶 𝑇𝑇𝐹𝐹𝐶𝐶 𝑇𝑇𝑉𝑉𝐶𝐶 𝑇𝑇𝑅𝑅 𝑄𝑄Ч𝑃𝑃 𝜋𝜋 𝑇𝑇𝑅𝑅 − 𝑇𝑇𝐶𝐶 𝑟𝑟 𝜋𝜋томьѐог ашиглахад хангалттай. Үүнд хангалттай. Үүнд 𝑇𝑇𝐶𝐶Бодлогыг дараах дэс дарааллаар бодно. Үүнд:Бодлогыг дараах дэс дарааллаар бодно. Үүнд:3 -р хувилбарын хувьд: - тогтмол зардлыг зөвхөн энэхүү хувилбарын хувьд тооцох боломжтой.3 -р хувилбарын хувьд: TC=TFC+TVC 2000=TFC+1800 эндээс TFC=200 мян.төг.Бүх- хувилбаруудад тогтмол зардлыг адилхувилбарын хувьд тооцох боломжтой.тогтмол зардал 200 тогтмол зардлыг зөвхөн энэхүү байна гэж үзсэн тул 1 ба 2-р хувилбартиян.төг.тэй тэнцүү байна. 6
  • 60. 𝜋𝜋 𝑇𝑇𝑅𝑅 − 𝑇𝑇𝐶𝐶 − 𝑇𝑇𝑅𝑅 эндээс 𝑇𝑇𝑅𝑅 𝑇𝑇𝑅𝑅 − эндээс 𝑇𝑇𝑅𝑅 Үзүүлэлтүүд Тэмдэг 𝑃𝑃 1 2 3 Үзүүлэлтүүд лэгээ Тэмдэг 𝑃𝑃 1 2 3 борлуулалтын орлогыг тодорхойлсон Үнэ, төг лэгээ 50 40 30 𝑄𝑄 60 -Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ - тул үйлдвэрлэлийн хэмжээг олж болно, Үйлдвэрлэлийн борлуулалтын орлогыг тодорхойлсон Үнэ, төг 50 40 30 𝑄𝑄 хэмжээ, Үйлдвэрлэлийн 25 33 70 - Энэ үйлдвэрлэлийн хэмжээг олж мэдэгдэж байгаа тул борлуулалтын орлогыг тодорхойлох тул үйлдлээр ба ашгийн хэмжээ болно, нийт зардал 3-р хувилбарын хувьд 𝑇𝑇𝑅𝑅 𝑄𝑄Ч𝑃𝑃 мян.ширхэг Энэ үйлдлээр 3-р хувилбарын хувьд хэмжээ, 25 33 70 𝑇𝑇𝑅𝑅 тооцоо хийгдэж дуусна. боломжтой. Үүнд: 𝑇𝑇𝑅𝑅 𝑄𝑄Ч𝑃𝑃 Борлуулалтын мян.ширхэг 𝑇𝑇𝑅𝑅 тооцоо хийгдэж дуусна. π=TR-TC 100 нийт орлого, Борлуулалтын 1250 1320 2100 =TR-2000 эндээс TR мян, төг орлого, нийт 1250 1320 2100 𝑇𝑇𝐹𝐹𝐶𝐶 ЧР =2000+100=2100 эндээс Р Тогтмол мян, төг 𝑇𝑇𝐹𝐹𝐶𝐶 ЧР эндээс Р - борлуулалтын орлогыг тодорхойлсон тул үйлдвэрлэлийн хэмжээг олж болно, Энэ үйлдлээр 3-р төг зардал, Тогтмол мян 200 200 200 хувилбарын хувьд тооцоо хийгдэж дуусна. 2-р хувилбарын хувьд: төг төг зардал, мян 200 200 200 -хувилбарын хувьд: 2-р TR=QЧP; бүтээгдэхүүний 2100=30ЧР үнийг тодорхойлох төгР=2100/30=70 төг эндээс 𝑇𝑇𝑅𝑅 - 𝑄𝑄Ч𝑃𝑃 2-р хувилбарын хувьд: бүтээгдэхүүний - боломжтой. үнийг тодорхойлох 𝑇𝑇𝑅𝑅 𝑄𝑄Ч𝑃𝑃 бүтээгдэхүүний үнийг тодорхойлох боломжтой. боломжтой. TR=QЧP; 1320=33ЧР эндээс Р=40 төг. ЧР эндээс Р төг ЧР эндээс Р төг - нийт зардлыг тодорхойлох боломжтой байна. - нийт зардлыг120=1320-TC тодорхойлох боломжтой 𝜋𝜋 𝑇𝑇𝑅𝑅байна. − 𝑇𝑇𝐶𝐶 − 𝑇𝑇𝐶𝐶 эндээс 𝑇𝑇𝐶𝐶 π=TR-TC эндээс TC=1200 - байна.зардлыг тодорхойлох боломжтой нийт 𝜋𝜋 хувилбаруудад тогтмол зардал адил 200 мян. төг тул хувьсах зардал Бүх 𝑇𝑇𝑅𝑅 − 𝑇𝑇𝐶𝐶 − 𝑇𝑇𝐶𝐶 эндээс 𝑇𝑇𝐶𝐶 Бүх хувилбаруудад тогтмол зардал адил 200 мян. төг тул хувьсах зардал 𝑇𝑇𝑉𝑉𝐶𝐶 ашигт ажиллагааны түвшинг адил 200 мян. төг тул хувьсах зардал 𝑇𝑇𝑉𝑉𝐶𝐶 𝜋𝜋 - ашигт ажиллагааны түвшинг тодорхойлох боломжтой. 𝑟𝑟 Бүх- хувилбаруудад тогтмол зардал тодорхойлох боломжтой. 𝜋𝜋 𝑟𝑟 𝑇𝑇𝐶𝐶 - ашигт ажиллагааны түвшинг тодорхойлох боломжтой. 𝑇𝑇𝐶𝐶 Ч Эхний хувилбарын хувьд: Ч Эхнийтогтмол зардал бусад хувилбаруудын адил 200 мян.төг. тул нийт зардлыг тодорхойлох Эхний хувилбарын хувьд: - хувилбарын хувьд: 𝑇𝑇𝐶𝐶 𝜋𝜋 𝑇𝑇𝑅𝑅 − 𝑇𝑇𝐶𝐶 𝑇𝑇𝑅𝑅 − 𝑇𝑇𝑅𝑅 тогтмол зардал бусад хувилбаруудын адил 200 мян.төг. тул нийт зардлыг тодорхойлох тогтмол зардал бусад хувилбаруудын адил 200 мян.төг. тул нийт зардлыг тодорхойлох - - боломжтой. 𝑇𝑇𝐶𝐶 𝜋𝜋250=TR-1000 TR=1250 − 𝑇𝑇𝑅𝑅 − 𝑇𝑇𝐶𝐶 𝑇𝑇𝑅𝑅 𝑇𝑇𝑅𝑅 боломжтой. 𝜋𝜋 тодорхойлох боломжтой. боломжтой. 𝑟𝑟 - ашигт ажиллагааны түвшинг тодорхойлох боломжтой. 𝜋𝜋 Ч TC=200+800 = 1000 π=TR-TC 𝑇𝑇𝐶𝐶 Ч - бүтээгдэхүүний үнийг𝑟𝑟тодорхойлох боломжтой. х - - ашигт ажиллагааны түвшинг тодорхойлох боломжтой. ашигт ажиллагааны түвшинг 𝑇𝑇𝐶𝐶 х - - бүтээгдэхүүний 𝑇𝑇𝑅𝑅 𝑃𝑃Ч𝑄𝑄 𝑃𝑃Ч 𝑃𝑃 𝑇𝑇𝑅𝑅 𝑃𝑃Ч𝑄𝑄 𝑃𝑃Ч 𝑃𝑃 үнийгтодорхойлох боломжтой. эндээс бүтээгдэхүүний үнийг тодорхойлох боломжтой. төг TR=PЧQ 1250=PЧ25 эндээс эндээс P=50 төг төгТооцооллын өмнөх хүснэгт Тооцооллын дараах өмнөх хүснэгтТооцооллын өмнөх хүснэгт Тооцооллын өмнөх хүснэгт Тооцооллын дараах өмнөх хүснэгт Үзүүлэлтүүд Тэмдэглэгээ 1 2 3 Үнэ, төг P 50 40 30 Үйлдвэрлэлийн хэмжээ, мян.ширхэг Q 25 33 70 Борлуулалтын нийт орлого, мян, төг TR 1250 1320 2100 Тогтмол зардал, мян төг TFC 200 200 200 Хувьсах зардал, мян төг TYC 800 1000 1800 Нийт зардал, мян төг TC 1000 1200 2000 Ашиг, мян,төг π 250 120 100 Ашигт ажиллагааны түвшин, % P 25 9 5 Үзүүлэлтүүд Тэмдэглэгээ 11 2 3 7 Үнэ, төг P ? ? 30 7 Үйлдвэрлэлийн хэмжээ, мян.ширхэг Q 25 33 ? Борлуулалтын нийт орлого, мян, төг TR ? 1320 ? Тогтмол зардал, мян төг TFC ? ? ? Хувьсах зардал, мян төг TYC 800 ? 1800 Нийт зардал, мян төг TC ? ? 2000 Ашиг, мян,төг р 250 120 ? Ашигт ажиллагааны түвшин, % r ? ? 5
  • 61. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 61 Хоёр: Сурагчдын хэл яриаг хөгжүүлэх, уншиж байгаа зүйлийнхээ гол санааг товч, тодорхой гаргах,санаагаа бусдад чөлөөтэй илэрхийлэх, илтгэх ур чадварыг эзэмшүүлэх, багаар ажиллах чадвартөлөвшүүлэх зорилгоор эдийн засаг, бизнесийн ном зохиол судлуулах нь үр дүнтэй. Багуудын ажлыгүнэлэхдээ дараах шалгууруудыг ашиглаж болно. Шалгуур үзүүлэлт Ач холбогдлын коэфф 1 Сэдвийн сонголт, үндэслэл 2 Гол санааг гаргаж чадсан эсэх 3 Багийн гишүүдийн оролцоо 4 Илтгэх урлаг БүгдЭнэ аргыг сурагчдаар маркетингийн сурталчилгаа хийлгэхэд хэрэглэх боломжтой. Гурав: Судалж байгаа зүйлээ графикаар илэрхийлж тайлбарлаж сурах нь сурагчдын сэтгэхүйнхөгжилд чухал нөлөө үзүүлнэ. ЕБС-ийн сурагчид график байгуулах аргад 6-р ангиас математикийнхичээлээр суралцаж эхэлсэн тул графикийг эдийн засгийн үзэгдэл, үйл явцыг судлахад хэрэглэх чадварэзэмшүүлэхэд нэлээд хялбар байх болно. Графикийг эхний үед гараар болон комьютер дээр зэрэгбайгуулж харьцуулалт хийлгэх нь график илэрхийллээ зөв тайлбарллах, алдаагаа олж илрүүлэх сайнарга болно. Иймд багш нар энэ талаар мэдлэгээ зохих сурах бичиг болон мэргэжлийн багш нарыноролцоотой дээшлүүлэх зайлшгүй шаардлагатай. Дөрөв: Сурагчдад бага наснаас нь мөнгө хуримтлуулах сонирхлыг нь төрүүлэх зорилгоор үр ашиггүйзардлыг бууруулснаар хэдэн төгрөг хэмнэж болох байсан, түүнийгээ банкинд хадгалуулсан бол сургуультөгсөхөд хэд болж өсөх байж вэ?, эсвэл хүсэж байгаа зүйлээ худалдан авахад тань хэдэн төгрөг хэрэгтэйвэ? (жишээ нь, англи хэлний толь бичиг худалдан авахад), түүнийгээ саруудад хуваавал сард хэдэнтөгрөг хадгалах вэ, энэ мөнгийг хэрхэн хуримтлуулж болох талаар тооцоо хийлгэх г.м.Эх сурвалж:Зөвлөмжилж буй бүх агуулга, арга зүйгээр ЕБС-ийн 12 жилийн Х ангийн Нийгмийн ухааны сургалтынхөтөлбөр дэх “Хэрэглэгдэхүүн” хэсэгт заасан эх сурвалж, судалгааны ном зохиол, áóñàä сурах бичиг,гарын авлагыг ашиглахаас гадна дараах эх сурвалжийг ашиглах боломжтой. Жишээ нь, “Эрх зүй” айгаар:Хууль, эрх зүйн баримт бичиг: 1. 1949 оны Женевийн конвенц: «Дайтаж байгаа армийн шархадсан ба өвчтэй цэргийг асран хамгаалах тухай», «Тэнгисийн зэвсэгт хүчний шархдагсад, өвчтөн, хөлөг онгоцны сүйрэлд нэрвэгдэгсдийг асран хамгаалах тухай», «Дайнд олзлогдогсодтой харилцах тухай», «Дайны үед энгийн хүн амыг хамгаалах тухай» конвенцууд багтана. 2. Монголын Улаан загалмай нийгэмлэгийн эрх зүйн байдлын тухай хууль. 2000 3. МУ-ын стандарт. Бага, дунд боловсрол. Суурь боловсрол. MNS 5420-3:2004. Албан хэвлэл. Стандартчилал, хэмжилзүйн үндэсний төв. УБ.Ном, сурах бичиг: 1. БСШУЯ, Хүний аюулгүй байдлын судалгааны төв, Швейцарийн хөгжлийн агентлаг. “Хүн худалдаалах гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх нь”. УБ, 2009 2. Олон Улсын Улаан Загалмай Хороо. “Хїмїїнлэгийн эрх зїйг судлах нь: Арга зїйн гарын авлага”. УБ, 2008 3. О.Пүрэв нар, “Хүмүүнлэгийн эрх зүйг судлах нь” сургалтын хөтөлбөр, зөвлөмж. УБ, 2009Цахим эх сурвалж:- http://www.embassymon.at/multi_mon_8.html- http://tsogtbaatar.blogspot.com/2008/02/blog-post.html
  • 62. 62 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 3.3. ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН 12 ЖИЛИЙН СУРГУУЛИЙН ÀÐÂÀÍÍÝÃ, ÀÐÂÀÍÕΨÐÄÓÃÀÀÐ АНГИЙН НИЙГМИЙН УХААНÛ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ЗӨВЛӨМЖ Энэхүү зөвлөмж нь ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн XI-XII ангийн нийгмийн ухаанысургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд та бүхэнд дэмжлэг үзүүлэх зорилготой билээ. Зөвхөн угзөвлөмжийг ашиглах нь учир дутагдалтай бөгөөд та бүхэнд өмнөх зөвлөмжүүдийг мөн ашиглахыг саналболгож байна. Учир нь зөвлөмжийн хэвлэлийн хуудасны хэмжээ болон бусад хүчин зүйлээс шалтгааланхоёр ангийн бүх агуулгыг нэг зөвлөмжид багтаах боломжгүй байгаад хүлцэл өчье. Бид YII, YIII, IX ангийн сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх зөвлөмжид нийгмийн ухааны сургалтадашиглаж болохуйц нийтлэг арга зүй болон үнэлгээний хувилбарыг боловсруулсан оруулсан билээ. Хүснэгт: ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн төлөвлөгөө, хөтөлбөр, зөвлөмж Анги Зөвлөмж Он Ашиглавал зохих зарим зүйлс агуулга хуудас YII ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн 2009 - Үнэлгээний жишиг даалгаврууд 59-61 7 дугаар ангийн шилжилтийн - Нэгж хичээлийн төлөвлөлт 62-64 төлөвлөгөө, хөтөлбөр, зөвлөмж - Үнэлгээний хуудасны загвар, сурагчийн 65-66 өөрийн үнэлгээнд ашиглах хуудас YIII ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн 2010 - Сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд 44-48 8 дугаар ангийн сургалтын тулгамдаж буй асуудлыг шийдвэрлэх зарим төлөвлөгөө, хөтөлбөр, зөвлөмж нийтлэг арга зам - Нэгж хичээлийн хөтөлбөрийн хувилбар 49-50 - Сурагчдын харилцааны чадварын хөгжлийг 51-52 үнэлэхэд ашиглах шалгуур үзүүлэлт IX ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн 2011 - Ээлжит хичээлд судалгаа хийхэд ашиглах 41-43 9 дүгээр ангийн сургалтын боломжтой арга зүйн хувилбар төлөвлөгөө, хөтөлбөр, зөвлөмж - Агуулгын тогтолцоо бүрт ашиглах боломжтой 44-47 үнэлгээний жишиг даалгаварЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН 12 ЖИЛИЙН СУРГУУЛИЙН ХI-XII АНГИЙН НИЙГМИЙН УХААНЫСУРГАЛТЫН ХӨТӨЛБӨРИЙН ТАНИЛЦУУЛГАXI-XII АНГИЙН “ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÓÕÀÀÍ” СУРГАЛТЫН ХӨТӨЛБӨРИЙН БҮТЭЦ, АГУУЛГА Монгол улсын Бага, дунд боловсролын тухай хуулиар боловсролыг 9, бүрэн дунд боловсролыг 12 жилдэзэмшүүлэхээр1 заасан билээ. ÁÑØÓ-íû ñàéäûí 2011 îíû 369-ð òóøààëààð батлагдсан сóðãàëòûíòºëºâëºãººгөөр нийгмийн ухааны хичээлийг долоо хоногт X ангид 1 цагаар, XI, XII ангид тус бүр 3цагаар судлахаар тусгагдсаны дагуу тус ангиудын сургалтын хөтөлбөр боловсруулагдсан юм.XI-XII ангийн нийгмийн ухааны сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлснээр сурагчид - Нийгэм, соёл, эдийн засаг, улс төр, эрхзүй, олон улсын харилцааны тулгуур ойлголтуудыг тухай, тухайн шинжлэх ухааны үүднээс эзэмших - Нийгмийн амьдралыг танин мэдэх, судлах социологийн судалгааны аргуудаас хэрэглэж сурах улмаар нийгмийн амьдрал, үйл явцыг задлан шинжлэх, нэгтгэн дүгнэхэд тухайн аргуудыг хэрэглэх - Нийгэм, соёл, эрхзүйн албан, албан бус хэм хэмжээг зан үйлдээ мөрдөх - Бүлэг-хамт олон, хувь хүмүүс, байгууллага, олон нийттэй зохистой харилцах, нийгэмд дасан зохицох мэдлэг, чадварыг эзэмшсэн байх учиртай.Дээрх хүлээгдэж буй үр дүнг хангахын тулд уг сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхдээ анхаарах заримгол асуудлыг авч үзье. Үүнд: • XI-XII ангийн сургалтын хөтөлбөрийн агуулгын тогтолцоонд “Соёл”, “Улс төр”, “Олон улсын харилцаа” гэсэн агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсгүүд нэмэгдэн агуулга өргөжсөн бөгөөд ингэснээр Нийгмийн ухааны бүрэн дунд боловсролын стандартын бүх айг бүрэн хамарсан1/7 дугаар зүйлийн 7.2 дахь хэсэг: “7.2.Бага боловсролыг 5, суурь боловсролыг 9, бүрэн дунд боловсролыг 12 жилд тус тус эзэмшүүлнэ.”1
  • 63. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 63 болно. Энэ нь сурагчид хоёр жилийн хугацаанд нийгмийн ухааны бүрэн дунд боловсролыг бүрэн эзэмших боломжийг хангаж буй хэрэг юм. Дээрх агуулгын тогтолцооны бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь ерөнхий боловсролын өмнөх түвшинд тусгагдаагүй, цоо шинэ зүйл биш бөгөөд “Нийгэм, нийгмийн харилцаа”, “Эрх зүй”, “Ес зүй” зэрэг агуулгын тогтолцооны хүрээнд энгийн, анхан шатны ойлголтууд нь судлагдаж байсныг мэргэжлийн багш нар анхаарах нь зүйтэй. Тухайлбал, “Эрх зүй”-н агуулгаар эрх мэдэл хуваарилах тухай энгийн ойлголтыг сурагчид хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх байгууллагуудын чиг үүрэг, үйл ажиллагаагаар судалж, төрийн байгууллагатай зохих хэмжээнд харилцаж сурсан нь бүрэн дунд боловсролын түвшинд нийгмийн улс төрийн амьдралыг судлахад суурь болно. • Сурагчид XI-XII ангид дээрх агуулгын тогтолцоогоор дамжуулан социологи, улс төр судлал, эдийн засгийн онол зэрэг нийгмийн шинжлэх ухааныг ойлголтуудыг эзэмших болно. Ингэхдээ нийгмийн бодит амьдрал, жишээ тохиолдол дээр судлах бөгөөд социологийн судалгааны зарим аргуудыг ашиглан өөрсдөө нийгмийн үзэгдэл, үйл явдлыг судлах замаар эзэмшинэ. Тухайлбал, XI ангийн сургалтын хөтөлбөрт тоон ба чанарын судалгааны аргын тухай, мэдээлэл цуглуулах, шинжлэх, тайлбарлах аргыг судалж, сурагчдын сурлагын амжилтыг судлахад социологийн асуулга, ярилцлага, сурвалжлага зэрэг аргуудыг хэрэглэх, төлөвлөгөө зохиохоор тусгасан байна. • Нийгмийн ухааны сургалтын хөтөлбөрийн бас нэг онцлог нь ялангуяа, XII ангийн тухайд үр дүнг зөвхөн тухайн ангийн хүрээнд судалсан агуулгаар хязгаарлахгүйгээр, ерөнхий боловсролын бага, суурь, бүрэн дунд боловсролын стандартын цогц чадамжийг сурагчид эзэмшсэн эсэхэд байнга анхаарлаа хандуулж байх хэрэгтэй. • Үүний тулд багш жилийн сургалтын төлөвлөгөө, хөтөлбөрийг боловсруулахдаа өмнөх ангиудын нийгмийн ухааны хичээлийн агуулга, сурагчдын мэдлэг, чадвар, хандлагыг сэргээх, бататгах, хэрэгжүүлэх төлөвлөлтүүдийг давхар тооцно. • Мөн сурагчдын үнэлэхдээ суурь боловсролын хугацаанд нийгмийн ухааны хичээлээр эзэмшсэн мэдлэг, чадварыг бүрэн дунд боловсролын нийгмийн ухааны мэдлэг, чадвар, хэрэглээ, хандлагыг залгамж холбоотойгоор илрүүлэхэд чиглэсэн даалгавар, сорилыг боловсруулахад анхаарна. Энэхүү зөвлөмжид агуулгын өргөсөл, гүнзгийрлийг харьцуулан үзэх боломжийг хангах, мөн шинээрнэмэгдсэн мэдлэг, ойлголт зэргийг харгалзан агуулгын тогтолцооноос “Нийгэм, нийгмийн харилцаа”,“Соёл”, “Эдийн засаг” хэсгүүдийн сонгож, XI, XII анги тус бүрд нь агуулга, арга зүй, үнэлгээний талаартодорхой зөвлөгөөг орууллаа. Мөн сургалтын хөтөлбөрийн агуулгын хуваарилалт, цаг төлөвлөлтийг XIангиар үлгэрчилэн 1.2 хэсэгт харууллаа. Энэ бүгдийг бусад агуулгын тогтолцоог хэрэгжүүлэхдээ аргазүй болгон ашиглах боломжтой юм.
  • 64. XI АНГИЙН СУРГАЛТЫН ХӨТӨЛБӨРИЙН АГУУЛГЫН ХУВААРИЛАЛТ, ЦАГ ТӨЛӨВЛӨЛТ (ҮЛГЭРЧИЛСЭН БАЙДЛААР) 20...-20.... оны хичээлийн жилХүлээгдэж буй ерөнхий үр дүн2: - Нийгэм, соёл, эдийн засаг, улс төр, эрхзүй, олон улсын харилцааны тулгуур ойлголтуудыг эзэмших - Нийгмийн амьдралыг танин мэдэх, судлах аргуудаас хэрэглэж сурах - Нийгэм, соёл, эрхзүйн албан, албан бус хэм хэмжээг зан үйлдээ мөрдөх - Бүлэг-хамт олон, хувь хүмүүс, байгууллага, олон нийттэй зохистой харилцахСудлах цаг: Долоо хоногт 2 цагаар, нийт 105 цаг судлана. Хичээлийн жилийн үргэлжлэх хугацаа /долоо хоногоор/ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 Нийгэм, нийгмийн харилцаа Залгамж Залгамж холбоо: Залгамж холбоо: Залгамж холбоо: холбоо:  Эдийн засаг нь нийгмийн  Улс төр нь нийгмийн  Эрх зүйгээр нийгмийн олон талт Нийгмийн суурь харилцаа бөгөөд харилцааны нэг хэсэг бөгөөд харилцааг зохицуулж байдаг.. харилцааг нийгмийн хэв маяг бүр суурь шинжтэй харилцаа зохицуулагч өөрийн гэсэн эдийн байдаг. засгийн бүтэцтэй. Ёс зүй Залгамж холбоо: Залгамж холбоо: Залгамж холбоо:  Эдийн засагт ч ёс зүйн хэм  Улс төр нь улс төрчдийг болон  Ёс зүй, эрх зүй нь нийгмийн хэмжээ үйлчилдэг. Жишээ төрийн албан хаагчдыг иргэний харилцааг зохицуулагч албан, нь, бизнесийн ёс зүй болон мэргэжлийн ёс зүйтэй албан бус механизмууд юм. жишиг байхыг шаарддаг.тогтолцооны  Өмнө төрийн албан хаагчийн ёс зүйн тухай судалж байсан. хуваарилалтын Өмнө Нийгмийн эдийн засгийн амьдрал Залгамж холбоо: Нийгмийн Залгамж холбоо: судалсан харилцааг зохицуулах ёс зүйн  Эдийн засгийн харилцааг зохицуулж агуулга болон хэм хэмжээ буй хууль, дүрэм, журамАгуулгын эзэмшсэн чадварыг тодорхойлох Өмнө Нийгмийн улс төрийн амьдрал Залгамж холбоо: 64 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ судалсан  Улс төрийн харилцааг агуулга болон зохицуулж буй хууль, эзэмшсэн дүрэм, журам чадварыг тодорхойлох Өмнө судалсан агуулга болон эзэмшсэн Эрх зүй чадварыг тодорхойлох Залгамж холбоо: Олон улсын  Олон улсын харилцааг шинэ тутам судалж буй боловч суурь боловсролын түвшинд судалсан түүх, нийгмийн ухааны хичээлийн агуулгатай харилцаа холбох боломжтой. Тухайлбал, шинэ үеийн түүхээр Монгол улс НҮБ-ын гишүүн болсон тухай судалдаг г.м.2 Сургалтын хөтөлбөрт тодорхойлсон
  • 65. ХОЁР: СУРГАЛТЫН ХӨТӨЛБӨРИЙН АГУУЛГЫН ТОГТОЛЦООНЫ БҮРЭЛДЭХҮҮН Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 65 ХЭСЭГ БҮРИЙН АГУУЛГА, АРГА ЗҮЙ “ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÓÕÀÀÍ” СУРГАЛТЫН ХӨТӨЛБӨРИЙН АГУУЛГЫН ТОГТОЛЦООНЫ БҮРЭЛДЭХҮҮН 2.1. ХI АНГИЙН СУРГАЛТЫН ХӨТӨЛБӨРИЙН АГУУЛГА, АРГА ЗҮЙ ХЭСЭГ БҮРИЙН АГУУЛГА, АРГА ЗҮЙАгуулгын тогтолцооны “Нийгэм, нийгмийн харилцаа” хэсгийг хэрэгжүүлэхАРГА ЗҮЙ ХI АНГИЙН “ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÓÕÀÀÍ” СУРГАЛТЫН ХӨТӨЛБӨРИЙН АГУУЛГА, зөвлөмжÄàøðàìä Агуулгын тогтолцооны “Нийгэм, нийгмийн харилцаа” хэсгийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж íèéãìèéí äóðäàõàä, ñîöèîëîãè íü îëîí ïàðàäèãìò øèíæëýõ óõààí áºãººä íèéãýì,õàðèëöààíû ìåõàíèçì, íèéãìèéí ìàêðî áîëîí ìèêðî á¿òýö, íèéãìèéí õàðèëöàí ¿éëäýë õèéãýýäíèéãìèéã á¿õýëä íü áîëîí íèéãìèéí àìüäðàëûí á¿õ ïàðàäèãìò øèíæëýõ óõààí áºãººä íèéòëýãèéí Äàøðàìä äóðäàõàä, ñîöèîëîãè íü îëîí õ¿ðýý, íèéãìèéí á¿ëýã, èíñòèòóò, íèéãýì, íèéãìèéí÷èã ¿¿ðýã, àæèëëàãàà, õºãæëèéí ç¿é òîãòëûã áîëîí ìèêðî á¿òýö, íèéãìèéí õàðèëöàí ¿éëäýë õèéãýýä íèéãìèéã õàðèëöààíû ìåõàíèçì, íèéãìèéí ìàêðîñóäàëäàã õýìýýí õýëæ áîëíî. Ñîöèîëîãè áàñ õ¿íèéàâèð àðàíøèí, ¿éëäë¿¿äèéí ñîöèàë õýëõýý õîëáîî, äàâòàìæèéã íýýí õàðóóëíà. Èéìýýñ ìàíàé ¿¿ðýã, á¿õýëä íü áîëîí íèéãìèéí àìüäðàëûí á¿õ õ¿ðýý, íèéãìèéí á¿ëýã, èíñòèòóò, íèéòëýãèéí ÷èãбагш нарàæèëëàãàà, нийгмийнç¿é òîãòëûã ñóäàëäàã õýìýýí õýëæ áîëíî. Ñîöèîëîãè áàñ õ¿íèé àâèðòóñ “Нийгэм, õºãæëèéí харилцаа” айн мэдлэг, ойлголтыг социологийн õàíäëàãààð àðàíøèí,õºòºëáºðò ñîíãîí òóñãàñàí îíöëîãòîéã ñàéòàð àíõààðàõ íýýí õàðóóëíà. Èéìýýñ ìàíàé áàãø íàð “Íèéãýì, ¿éëäë¿¿äèéí ñîöèàë õýëõýý õîëáîî, äàâòàìæèéã íü ç¿éòýé. íèéãìèéí õàðèëöàà” àéí ìýäëýã, îéëãîëòûã ñîöèîëîãèéí õàíäëàãààð òóñ õºòºëáºðò ñîíãîí òóñãàñàí îíöëîãòîéã ñàéòàð àíõààðàõ íü ç¿éòýé.11-р ангид судлах “Нийгэм, нийгмийн харилцаа” айгаар сурагчид дараах мэдлэг, ойлголтынòîãòîëöîîã ýçýìøèíý. ¯¿íä:à. Ниéãýм ãýæ ñóäëàõ “Íèéãýì, íèéãìèéí õàðèëöàà” àéãààð ñóðàã÷èä äàðààõ ìýäëýã, îéëãîëòûí òîãòîëöîîã 11-ð àíãèä юу áîëîõ, òүүíиé мàкðî õиéãýýд микðî áүòýö, òîãòîëöîîíы òуõàé ýçýìøèíý. ¯¿íä: шиíæëýõ уõààíы îéëãîëò, òîдîðõîéëîëò, ýдãýýðиéã íиéãмиéí пðàкòикò õýðýãëýõ à. Íèéãýì ãýæ þó áîëîõ, ò¿¿íèé ìàêðî õèéãýýä ìèêðî á¿òýö, òîãòîëöîîíû òóõàé øèíæëýõ óõààíû àðãàчëàëыí àñуудàë îéëãîëò, òîäîðõîéëîëò, ýäãýýðèéã íèéãìèéí ïðàêòèêò õýðýãëýõ àðãà÷ëàëûí àñóóäàëÍèéãýì áîë îëîíáîë îëîí äýä ñèñòåìèéí ø¿òýí áàðèëäëàãûí àìüä öîãö þì. Áàñ íèéãýì íü òîãòîëöîîíû õóâüä Íèéãýì äýä ñèñòåìèéí ø¿òýí áàðèëäëàãûí àìüä öîãö þì. Áàñ íèéãýì íü òîãòîëöîîíûõóâüä ÷, ÷, õàðèëöààíûõóâüä ÷ çîõèðîëòîé áàéäàã. Íèéãýì áîë áîë ºâºðìºö àõóé, ýíý óòãààðàà ç¿éë õàðèëöààíû õóâüä ÷ çîõèðîëòîé áàéäàã. Íèéãýì ºâºðìºö àõóé, ýíý óòãààðàà îáüåêòèâîáüåêòèâ (Ã.Ñïåíñåð). ÍèéãìèéíÍèéãìèéí ñèñòåì áóþó ñèñòåì íü, ò¿¿íèéã á¿ðä¿¿ëýã÷ õýñã¿¿äèéíÍèéãýì ç¿éë (Ã.Ñïåíñåð). öîãö áóþó öîãö íü, ò¿¿íèéã á¿ðä¿¿ëýã÷ õýñã¿¿äèéí íýãäëýýð õàíãàãäàíà.íýãäëýý𠺺𺺠ººðèéãýýÍèéãýìáàéãóóëæ, íºõöºë áàéäàëäàà äàñàí çîõèöîõ íºõöºë õóâüñàæ, ººð÷ëºãäºæ, õºãæèæ õàíãàãäàíà. çîõèîí ººðºº ººðèéãýý çîõèîí áàéãóóëæ, çàìààð áàéäàëäàà äàñàíçîõèöîõ çàìààð Íèéãìèéí ýíýõ¿¿ òîãòîëöîîã á¿òýö, áàéäàã. çàðèì õîëáîãäîõ íýð òîãòîëöîîã á¿òýö, áàéäàã. õóâüñàæ, ººð÷ëºãäºæ, õºãæèæ àãóóëãà, Íèéãìèéí ýíýõ¿¿ òîìü¸î, îéëãîëò, á¿ðäëèéíàãóóëãà, çàðèì ñóðàã÷äàä îéëãóóëàõ çîðèëãîîð äàðààõ á¿ä¿¿â÷ýýð õàðóóëúÿ. Òóõàéëáàë: õóâüä õîëáîãäîõ íýð òîìü¸î, îéëãîëò, á¿ðäëèéí õóâüä ñóðàã÷äàä îéëãóóëàõ çîðèëãîîðäàðààõ á¿ä¿¿â÷ýýð õàðóóëúÿ. Òóõàéëáàë: Íèéãýì (сîцèàë) Íèéãìèéí Íèéãìèéí õýâ Íèéãìèéí Íèéãìèéí Íèéãìèéí ìàÿã, îðøèí á¿òýö õàðèëöàà ¿çýãäýë, ¿éë íèéãìèéí òîãòíîë, ÿâö èðýýä¿éí õºãæèë, ººðчëºëò õàíäëàãà ã.ì. Òîäîðõîé óëñ îðîí, àðä ò¿ìíèé ò¿¿õýí õºãæëèéí øàòàí äàõü íèéãýì, óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûí òîãòâîðòîé, çîõèîí áàéãóóëàëòàò, õàìòûí àæèëëàãàà, õàðèëöàí ¿éëäýë, áàñ õýðýãöýý, ñîíèðõëûí ÿëãàà, çºðчèë人í á¿õèé õ¿ì¿¿ñèéí òîì íýãäëèéã íèéãýì ãýíý.( ºðãºí óòãààð ) Òóõàéí àíãèä íèéãýì õýìýýõ îéëãîëòûã ñóäëóóëàõäàà äàðààõ öîãö ìýäëýã, îéëãîëòûã ººð õîîðîíä íüÒóõàéí àíãèä íèéãýì õýìýýõ îéëãîëòûã ñóäëóóëàõäàà äàðààõ öîãö ìýäëýã, îéëãîëòûã ººð ø¿òýëöýýòýéãýýð òîîöîí òîäîðõîéëæ, ñóðàã÷äàä ýçýìø¿¿ëýýðýé. ¯¿íä:õîîðîíä íü ø¿òýëöýýòýéãýýð òîîöîí òîäîðõîéëæ, ñóðàã÷äàä ýçýìø¿¿ëýýðýé. ¯¿íä: - Íèéãýì áîë íàðèéí íèéëìýë ººð÷ëºëò, õºãæèë á¿õèé ñèñòåì áîëîõ - Íèéãýì áîë íàðèéí áàéãàëü, íèéãýì áà ñî¸ëûí õàðèëöàí ñèñòåì áîëîõ - Íèéãýì áà íèéëìýë ººð÷ëºëò, õºãæèë á¿õèé ø¿òýëöýý - Íèéãýì áà áàéãàëü,ó÷èð øàëòãààíò áà ÷èã ¿¿ðýãò õýëõýý õîëáîî áóþó á¿ðäýë õýñã¿¿ä - Íèéãìèéí íèéãýì áà ñî¸ëûí õàðèëöàí ø¿òýëöýý - ÍèéãìèéíÍèéãìèéí àìüäðàëûí ÷èã ¿¿ðýãò õýëõýý òýäãýýðèéí õàðèëöàí õîëáîî - ó÷èð øàëòãààíò áà ¿íäñýí õ¿ðýýí¿¿ä, õîëáîî áóþó á¿ðäýë õýñã¿¿ä - Íèéãìèéí èíñòèòóòóóä (áàéãóóëëàãóóä) 4 - Íèéãìèéí õºãæëèéí îáüåêòèâ, ñóáüåêòèâ õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä - Íèéãìèéí õºãæëèéí õýâ ìàÿã áà õºãæëèéí îëîí òàëò çàì - Íèéãìèéí õóâüñàë, õóâüñãàë, øèíý÷ëýë - Íèéãýì áà èðãýíøèë, èðãýíøëèéí õýâ ìàÿãóóä, ºä㺺ãèéí èðãýíøèë - Íèéãìèéí äýâøèë, ò¿¿íèé øàëãóóðóóä, íèéãìèéí äýâøèë äýõ çºð÷èë人íò àñóóäàë - Äàÿàðøëûí íºõöºë äýõ íèéãýì áà õ¿í òºðºëõòíèé îðøèõ, õºãæèõ¿éí àñóóäàë ã.ì
  • 66. 66 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Ýíý á¿õýíòýé ºíººãèéí Ìîíãîëûí íèéãýì, íèéãìèéí õàðèëöàà õýðõýí õîëáîãäîæ áàéãààã æèøýý,òîõèîëäîë, ñîöèàë áàðèìòààð íýýí õàðóóëíà. Ýäãýýðòýé íèéãìèéí óõààíû òàíèí ìýäýõ¿é, ïðàêòèêàæèãëàëò, ñóäàëãàà, õýðýãëýýíèé ¿¿äíýýñ ñóðàã÷äûã àæèëëàõ àðãà, ÷àäâàðò ñóðàëöóóëíà.Òóõàéí àíãèä íèéãýì, íèéãìèéí õàðèëöààã àõüñàí ò¿âøèíä ñóäëàõäàà äàðààõ îíîëûí õàíäëàãûãõýðýãëýíý. ¯¿íä: - Íèéãìèéí õàðèëöààíóóä, òýäãýýðèéí õàðèëöàí ¿éë÷ëýë - Íèéãìèéí îëîí á¿ëãèéí õàðèëöàà ã.ì. Ñîöèàë õàðèëöàà íü îðîëöîã÷ õóâü õ¿ì¿¿ñ ýë õàðèëöààã çºâõºí ìýäðýí óõàìñàðëàõ áóñ çàéëøã¿éãýñýí áàéäëààð îéëãîí õ¿ëýýæ àâñàí òîõèîëäîëä îðøèí òîãòäîã. Õî¸ðîîñ äýýø îðîëöîã÷äûí äóíä¿¿ññýí ñîöèàë õàðèëöàà íü á¿ëýãò øèëæèõ õàðèëöààíû çàâñàðûí øàòûã ¿¿ñãýíý. Á¿ëãèéí õàðèëöààíààñíýãäýë áóþó êîðïîðàöèéí õàðèëöààíä øèëæèíý. Åð íü íèéãìèéí õàðèëöààíä èëýð÷ áàéäàã íèéãìèéíáóþó ñîöèàë áàðèìò ãýäýã íü èäýõ, óóõ, óíòàõ, áàÿðëàõ, óóðëàõ çýðýã áèîëîãè, ñýòãýëç¿éí áàðèìòààñÿëãààòàé áºãººä õóâü õ¿íèé ãàäíà îðøèæ, ýðãýýä ò¿¿íä òóëãàí õ¿ëýýëãýäýã àëáàäëàãûí õ¿÷èí ç¿éëèéãàãóóëñàí ñýòãýëãýý, ¿éë àæèëëàãà áà ìýäðýõ¿éí àðãà, õýëáýð íü “ñîöèàë áàðèìò” õýìýýõ îéëãîëòûãá¿ðä¿¿ëäýã. Ýíý áàðèìò íü òºñººëºë, ¿éëäëýýñ á¿òäýã. Ò¿¿í÷ëýí ìàíàé íèéãìèéí óõààíû áàãø íàð àõëàõàíãèéí ñóðàã÷äàä íèéãìèéí òóõàé îéëãóóëàõäàà àíõààðàõ íýã ç¿éë áîë íèéãìèéí òàëààð îíîëûí öýãöòýéîéëãîëò, òîäîðõîéëîëòûã îëîí òàëò õàíäëàãààð ýçýìø¿¿ëýõèéí çýðýãöýý íèéãýì íü îáüåêòèâ, ñóáüåêòèâõ¿÷èí ç¿éë¿¿äýýð íºõöºëääºã òóéëèéí íàðèéí òºâºãòýé ñèñòåì áîëîõûí íü õóâüä ò¿¿íèéã òàíèí ìýäýõ¿éíü íèéãìèéí îéëãîëòîä çàéëøã¿é õàìààðàõûã áàñ ìýä¿¿ëýõ, õýðýãë¿¿ëýõ ó÷èðòàé. Òóõàéëáàë, çàðèìýðäýìòýä (È.Êàíò, Âèíäåëüáàíä, Ðèêêåðò íàð) íèéãýìä ÿìàð ÷ îáüåêòèâ õóóëü áàéõã¿é, áàéæ ÷ áîëîõã¿é,ó÷èð íü íèéãìèéí á¿õ ¿çýãäýë, ¿éë ÿâö õóâü õ¿íèé øèíæòýé, ¿ë äàâòàãäàõ ÷àíàðòàé òóë íèéãýì îáüåêòèâõóóëüã¿é õýìýýí òàéëáàðëàäàã. ªºðººð õýëáýë, ýíý íü íèéãýì áîë “îéëãîëòûí åðòºíö”, íèéãìèéí òóõàéáèä òºñººëæ, õèéñâýðëýæ, ñýòãýæ áàéãààòàé õîëáîîòîé ãýæ ¿çñýíýýñ ¿¿äýëòýé ¿çýë þì. Ãýòýë çàðèìýðäýìòýä íèéãýì áîë õ¿íèé ñàíààíû á¿òýýãäýõ¿¿í áèø, íèéãýì, õ¿í ººðñ人 ÷ îáüåêòèâ ¸ñîîð ¿¿ññýí,íèéãýì áàéãàëèàñ ãàðàëòàé áîäèò ç¿é òîãòîëò ç¿éë õýìýýí íîòîëäîã. Íèéãìèéí óõààíû áàãø ñóðàã÷äàäíèéãìèéí òóõàé îéëãóóëàõ, òàéëáàðëàõàä ýíý õî¸ð õàíäëàãûã ø¿òýëö¿¿ëýí àâ÷ ¿çýõ íü àðãàç¿éí õóâüä¿íäýñëýëòýé, îíîâ÷òîé ãýäãèéã òýìäýãëýå.á. Íèéãýì áîë îðøèí òîãòíîë (ñòàòèê), ººð÷ëºëò (äèíàìèê), õºãæèë á¿õèé òîãòîëöîî õèéãýýä ò¿¿íèé õýâ ìàÿãóóäûí òóõàé Íèéãýì, íèéãìèéí òîãòîëöîî áîë òîäîðõîé õóóëü, ç¿é òîãòëûí äàãóó îðøèí òîãòíîæ, õºãæäºã.Íèéãìèéí õóóëü, ç¿é òîãòëûã ñòàòèê áà äèíàìèê ç¿é òîãòîë õýìýýí õàðüöàíãóé õóâààí ¿çíý. Íèéãìèéíç¿é òîãòëûí ýë ñóðãààëûã íýðò ñîöèîëîãè÷ Î.Êîíò (1798-1857, Ôðàíö) ¿íäýñëýí áîëîâñðóóëñàí. Î.Êîíòáîë áàéãàëèéí øèíæëýõ óõààíûã íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíòàé õîëáîæ ñóäàëñàí ýðäýìòýí. Òýðáýýðñîöèîëîãèéã “íèéãìèéí ôèçèê” õýìýýí íýðëýæ áàéâ. Íèéãìèéí ñòàòèê áîë íèéãýì õýìýýõ îðãàíèçìûíîðøèí òîãòíîõ íºõöºë, ¿éë àæèëëàãààíû ç¿é òîãòëûã ñóäàëäàã áàéíà. ªºðººð õýëáýë, íèéãìèéí ñòàòèêãýäýã íü íèéãìèéí ýìõ öýãö, ò¿¿íèé çîõèîí áàéãóóëàëò, íèéãìèéí çºâøèëöëèéí òóõàé ñóðãààë õýìýýíõýëæ áîëíî. ̺í ñòàòèê àëèâàà íèéãìèéí á¿òýö, á¿òöèéí øèíæ ÷àíàðûã áàñ ñóäàëäàã. “Õ¿íèé íèéãìèéíýìõ æóðìûã ñóäàëæ, õýçýý ÷ ýñ ººð÷ëºãäºõ ÿíç á¿ðèéí ñóóðü õóóëü, ç¿é òîãòëûã òîäîðõîéëîõ íü” ñòàòèêèéíçîðèëãî ìºí ãýæ Î.Êîíò õýëæýý. Î.Êîíò “Ïîçèòèâ áîäëîãûí òîãòîëöîî” á¿òýýëäýý àëèâàà íèéãýì íü: - Õ¿í àì - Ãàçàð íóòàã - Áîëîâñðîíãóé çàñàãëàë - Çàñàãëàëûí áàéãóóëëàãóóä ãýñýí á¿òýö, øèíæýýð òîäîðõîéëîãäíî õýìýýí áè÷ñýí. ̺í íèéãìèéí òîãòâîðòîé áàéäàë, çºâøèëöëèéã áèé áîëãîæ, õàäãàëæ, èíòåãðà÷èëàãäàõûã äýìæèíòýòãýæ áàéäàã íèéãìèéí ãîë ãóðâàí èíñòèòóò íü 1. Ãýð á¿ë, 2.Òºð çàñàã, 3. Øàøèí õýìýýí ¿çñýí. Õàðèííèéãìèéí ººð÷ëºëò áóþó äèíàìèê íü íèéãìèéí îðãàíèçìûí õºãæèõ, ººð÷ëºãäºõ õóóëü, ç¿é òîãòëûãñóäàëíà. Íèéãìèéí õºãæèë, õóâüñãàë, ººð÷ëºëòèéã ñóäëàõ íü íèéãìèéí øèíý÷ëýëèéã õýðýãæ¿¿ëýõáîëîëöîî îëãîíî. Íèéãìèéí äèíàìèê õóóëü, ç¿é òîãòëûã ñóäëàñíààð íèéãìèéí òîãòîëöîîíóóä çàäðàõáóþó ººð÷ëºãäºõ ÿâöàä íèéãìèéí îðãàíèçìä ãàðàõ ººð÷ëºëòèéã òàéëáàðëàõ áîëîìæòîé. Íèéãìèéí íýã ¿åøàòíààñ íºãºº ¿å øàòàíä øèëæèõ øèëæèëò áîë íèéãìèéí àìüäðàëûí ÿíç á¿ðèéí õ¿ðýýíèé çºð÷èë人íèé¿ð ä¿í ãýäýã áà ýë çºð÷èë人íèé ãîë øàëòãààí íü óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, îþóí óõààí, ýäãýýðèéí íºõöºëáàéäàë, ýñðýãöýë àæ. Òýð÷ëýí íèéãìèéí ñòàòèê, äèíàìèêò õóâèéí ºì÷ íü ìàòåðèàëëàã ¿íýò ç¿éëñèéãäàìæóóëæ ºãºõ ÷óõàë ¿¿ðýãòýé áîë õýë ÿðèà íü îþóí ñàíààíû ¿íýò ç¿éëñ, ñî¸ëûã çàëãàìæ ¿åèéíõýíäýýºâë¿¿ëäºã ¿¿ðýãòýé àæ.
  • 67. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 67â. Íèéãìèéí ñóäàëãààíû ýíãèéí àðãóóä, òýäãýýðèéã õýðýãëýõ11-ð àíãèéí ñóðàã÷äàä (12-ð àíãèéí ñóðàã÷äàä ÷ ýäãýýð àðãûã ò¿âøèí àõèóëàí ýçýìø¿¿ëíý) íèéãìèéã òàíèíìýäýõ, ñóäëàõ òîîí áîëîí ÷àíàðûí ñóäàëãààíû àðãûã õýðýãë¿¿ëæ ñóðãàõ íü ÷óõàë. ×àíàðûí ñóäàëãààíûàðãà ãýäýã íü ñòàòèñòèê áîëîí ìàòåìàòèê ãîðèì, òîîöîî õýðýãëýõã¿éãýýð õ¿ì¿¿ñèéí ¿éëäëèéí ñóáüåêòèâóòãà ó÷ðûã èëð¿¿ëýõ, õàðèóëòûí óòãûã òàéëáàðëàõ çýðãýýð ä¿ãíýëò õèéõ, ¿íýëýëò ºãºõ àðãà áàðèëûíöîãöûã õýëíý. Íèéãìèéí õóóëü, ç¿é òîãòëûã òàíèí ìýäýõýä àæèãëàõ, òóðøèõ (òóðøëàãûã øèíæëýõ),õàðüöóóëàõ àðãóóä ¿íäñýí õýðýãñýë áîëîõûí çýðýãöýý ÷àíàðûí ñóäàëãààã çýðýãö¿¿ëýí õèéõ íü èë¿¿ ¿ðºãººæòýé. Òîîí áîëîí ÷àíàðûí ñóäàëãààíû àãóóëãûã дараах хүснэгтээр õàðüöóóëàí ¿ç¿¿ëэв. Òîîí àðãà ×àíàðûí àðãà Îíîë, àðãàç¿éí ¿íäýñ:Ïîçèòèâèçì ÔåíîìåíîëîãèÐåàëèçì: ¯íýí, îáüåêòèâ ìýäëýã Ðåëÿòèâèçì: õàðüöàíãóé ìýäëýãÏàðàìåòðèéí õîîðîíäîõ õîëáîî õàìààðëûã ¯çýãäýë, ¿éë ÿâöûí åðºíõèé ä¿ð çóðãèéã òîî÷èí áè÷èõòîäîðõîéëîõ Øèíæèëãýýíèé ÷èãëýë:Åðºíõèé áà á¿õýë Îíöãîé áà õýñýã¯çýãäýë, òîõèîëäëûã àäèëòãàõ çàìààð àíãèëàë ¯çýãäýë, òîõèîëäëûã òîäîðõîéëîí áè÷èõõèéõÀíõààðëûí òºâä á¿òýö Àíõààðëûí òºâä õ¿íÃàäààä, îáüåêòèâ ç¿éë Äîòîîä, ñóáüåêòèâ ç¿éë Ñóäàëãààíû çîðèëãî, çîðèëò:Øàëòãààëöëûí òàéëáàð ºãºõ Ó÷èð, óòãûã òàéëáàðëàõ, àæèãëàñíàà îéëãîõÕîëáîî õàìààðëûã õýìæèõ ¿çýë áàðèìòëàë, îéëãîëòîä õ¿ðýõ Øèíæèëãýýíèé íýãæ:Áàðèìò, ¿çýãäýë Ñóáüåêòèâ óòãà, ìýäðýìæ Íàéäâàðòàé áàéäàëÒîãòîîñîí õîëáîî ëàâòàé äàâòàãäàõ Ìýäýýëýë áîäèòîé áàéõ Øèíæèëãýýíèé ëîãèê:Äåäóêòèâ: îéëãîëòûã çàäëàõ çýðãýýð Èíäóêòèâ: àìüäðàëûí òóõàé ÿðèà, ÿðèëöëàãà çýðýãõèéñâýðëýëýýñ áàðèìòàä õ¿ðýõ áàðèìòààñ ¿çýë áàðèìòëàë, îéëãîëòîä õ¿ðýõ Àðãà ìàÿã:Õàòóó õàõèð, õ¿éòýí õºíäèé Óÿí õàòàí, 纺ëºí äóëààíÑèñòåì÷ëýõ Ä¿ðñëýí áîäîõóé, òºñººëºëÝõ ñóðâàëæ: Ö.Ï¿ðýâ. ×àíàðûí ñóäàëãàà. ÓÁ., 2012, 20 äàõü òàë Ýöñèéí áàðèìò, ºãºãäë¿¿ä íü òîîãîîð èëýðõèéëýãääýã ñóäàëãààíû àðãûã òîîí àðãà ãýíý. Òîîí àðãàäàíêåò, ñòàíäàðò ñóðâàëæëàãà, ñîöèîìåòð áîëîí òåñò, ñòàòèñòèê áàðèìò áè÷èã ñóäëàõ àðãà, êîíòåíò àíàëèç,íèéãìèéí òóðøèëò çýðãèéã áàãòààæ áîëíî. Òîîí ñóäàëãààã ãîë òºëºâ òààìàãëàë øàëãàõ çîðèëãîîð õèéäýãáà öóãëóóëàõ ìýäýýëëèéí àðãà, õýëáýðèéã óðüä÷èëàí òîãòîîæ, õýëáýðø¿¿ëýëò õèéñíèé ¿íäñýí äýýð òîîíõýëáýðò øèëæ¿¿ëýõ íºõöºë á¿ðäíý. Òýãâýë ÷àíàðûí ñóäàëãààíû ¿íäñýí àðãà íü îðîëöñîí àæèãëàëò, ÷ºëººò ñóðâàëæëàãà, á¿ëãèéíñóðâàëæëàãûí íýã òºðºë áîëîõ ôîêóñ á¿ëãèéí àðãà, êåéñ ñóäëàë, îðîëöîîíû àðãóóä, àìüäðàëûíò¿¿õ ñóäëàë, íàìòàð ñóäëàë çýðýã áîëíî. ×àíàðûí ñóäàëãààíä ºäðèéí òýìäýãëýë, çàõèäàë, ñîíèíñýòã¿¿ë, íîì, âèäåî áè÷ëýã, êèíî, ôîòî çóðàã çýðýã ìýäýýëëèéí òºðºë á¿ðèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã àøèãëàäàãîíöëîãòîé. ×àíàðûí ñóäàëãàà òîîíîîñ èë¿¿òýéãýýð ¿ã, ºã¿¿ëáýð, áè÷âýð ìýäýýëýëä, õîëáîî õàìààðëààñèë¿¿ ¿éëäëèéí ñóáüåêòèâ ó÷èð õîëáîãäîëä, òààìàãëàë øàëãàõàä áóñ ñóäàëãààíû ÿâöàä òààìàãëàëäýâø¿¿ëýõýä, õýí, þó ãýæ õàðèóëñàí, õýä íü òýãæ õýëñýí ãýäýãò áóñ, ÿàãààä èíãýæ õàðèóëàâ ãýäýãò, ººðººðõýëáýë, ñîöèàëü ¿éëäëèéí óòãà ó÷ðûã íýýõ, òàéëàõàä ãîë àíõààðëàà õàíäóóëíà. Òîîí ñóäàëãàà íü òîî, êàòåãîðè, õèéñâýðëýë, òàéëáàðëàëä òóëãóóðëàäàã áîë ÷àíàðûí ñóäàëãàà íü óòãàó÷èð, òóðøëàãà, ñýòãýë õºäëºë, îéëãîõóéä ñóóðèëäàã îíöëîãòîéã ìàíàé áàãø íàð ñóðàã÷äàä õýðýãë¿¿ëæñóðãàõ íü ç¿éòýé.
  • 68. 68 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Үíýëãýýíèé òóõàéä: Тус айн агуулгад шинээр тусгагдсан, сурагчид 2 жилийн турш ашиглах агуулгабол социологийн судалгааны аргууд юм. Иймээс уг сэдвийн хүрээнд сурагчдаар бие даалган судалгаахийлгэх нь мэдлэгээ хэрэглээ болгоход чухал байх нь ойлгомжтой. Иймээс бид сурачдаар хийлгэхсудалгааны удирдамжийн загварыг танилцуулж байна.Ñóäàëãààíû àæëûí óäèðäàìæ (үлгэрчилсэн)Çîðèëãî:• Нийгмийг тàíèí ìýäýõ¿éí àðãûí òóõàé ìýäëýãèéã áàòàòãàõ, ìýäëýãýý ïðàêòèêò õýðýãëýõ äàäëàãà õèéõ• Ñóðàã÷äûí áèå äààñàí àæèëëàãàà áîëîí ìýäýýëýë ýðæ õàéõ, áîëîâñðóóëàõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõÕóãàöàà: 20.. îíû …-ð ñàðûí …-íààñ …-ð ñàðûí …Õàìðàõ õ¿ðýý:Ñóäàëãààíû àæëûí ¿å øàò, åðºíõèé òºëºâëºãºº: I. Ñóäàëãààíû àæëûí áýëòãýë: Ñóäàëãààíû çîðèëãî, õàìðàõ õ¿ðýý, ñóäëàõ ç¿éëèéã òîäîðõîéëîõ II. Ñóäàëãààíû àðãà÷ëàë, àñóóëãын ìàòåðèàëûã áýëòãýõ III. Ñóäàëãààã ÿâóóëàõ IV. Ñóäàëãààíû ä¿íã íýãòãýõ, óðüä÷èëñàí ä¿ãíýëò ãàðãàõ V. Ñóäàëãààíû ýöñèéí òàéëàí áè÷èõ, õàìãààëàõ Õèéõ àæëûí ÷èãëýë Õóãàöàà Òýìäýãëýë Сóäàëãààíû çîðèëãо, судлах зүйлийг òîäîðõîéëîõ Ñóäàëãàà ÿâóóëàõ àðãà ç¿é, àðãà÷ëàëûã áîëîâñðóóëàõ Ñóäàëãààíû àñóóëãà ìàòåðèàëûã áýëòãýõ Ñóäàëãàà ÿâóóëàõ Ñóäàëãààíû ýõíèé ¿ð ä¿íã íýãòãýõ Ñóäàëãààíû òàéëàí áè÷èõ Ñóäàëãààíû òàéëàíã õàìãààëàõ, ¿íýë¿¿ëýõ Íèéãýì, íèéãìèéí õàðèëöààíû ìýäëýã, ÷àäâàð, õýðýãëýýã ñóðàã÷èä ýçýìøñýí áàéäëûã îþóíû áîëîíïðàêòèê ¿éë àæèëëàãààíû íü äàðààõ ¿éë¿¿äýýð ¿íýëýõ áîëîìæòîé. ¯¿íä: - Ìýäýõ - ßëãàí íýðëýõ - Îéëãîõ - Òîî÷èí òîäîðõîéëîõ - Õàðüöóóëàõ - Òàéëáàðëàõ - Èæ á¿ðýí òîäîðõîéëîõ - Æèøýý ãàðãàõ, òîõèîëäîë ñîíãîõ, òºñºë, ýñýý áè÷èõ - Íèéãìèéí òóõàé îéëãîëòîî õýðýãëýí, íèéãìèéí ¿éë ÿâö, ¿çýãäýëä ¿íýëãýý ºãºõ - Íèéãìèéí îéëãîëòûã àøèãëàí õóâü õ¿í, íèéãýì, áàéãàëü, ñî¸ëûí ÿìàð íýã àñóóäëûã ¿íýëýõ, ñàíàë äýâø¿¿ëýõ - Íèéãìèéí òóõàé îéëãîëòûã õàðèëöàõóéäàà õýðýãëýõ ã.ì.Агуулгын тогтолцооны “Соёл” хэсгийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж Агуулгын онцлог. Ерөнхий боловсролын 12 жилийн ХI ангид үзэх Нийгмийн ухааны “Соёл” бүлэг ньХүн, нийгмийн амьдралын олон талт харилцаа холбоог тодорхойлогч соёл хэмээх үзэгдлийн гол мөнчанарын талаар мэдлэг, чадвар эзэмших, танин мэдэхүйн болон практик үйл ажиллагаанд тэдгээрийгхэрэглэх туршлага, дадал төлөвшүүлэхэд чиглэгдэж байна. Өмнөх ангиудад хөтөлбөрт аливаа асуудлыг авч үзэхдээ сурагчдын чадамжийн түвшин, танинмэдэхүйн боломж, хэрэгцээг гол төлөв харгалзаж байсан бол ахлах ангийн сургалтын хөтөлбөр сурагчдыннийгмийн харилцаа хамаарал, бие даасан байдал ба хариуцлагын өсөлтийн өргөжин тэлж буй байдал,
  • 69. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 69чиг баримжааг харгалзан боловсруулагдаж байгаа билээ. Үүнтэй уялдан 11-р ангид үзэх соёлын бүлгийнагуулгын үндсийг соёлын философи болон соёл судлалын суурь ойлголтууд болох соёл, соёлын үүрэг,соёлын үнэ цэнэ, соёлын бүрэлдхүүн хэсгүүд болох хэл, мэдлэг, урлаг шашин, шинжлэх ухаан гэх мэтойлголтууд бүрдүүлж байна. 12 жилийн ХI ангид хэрэгжих нийгмийн ухааны сургалтын хөтөлбөрийн “Соёл” бүлгийн агуулгатайсурагчид өмнөх ангиудад үзэж судалсан хичээлүүдээрээ дамжуулан тодорхой хэмжээгээр танил болсонбайдаг гэдгийг багш анхаарах хэрэгтэй. Сурагчдад танил болсон нийгмийн үзэгдэл, асуудлыг эргэн авчүзэхдээ юуны түрүүнд олгох мэдлэг чадварыг зорилго, чиглэлтэйгээр гүнзгийрүүлэх алхмыг шийдвэрлэхнь чухал юм. Энэ алхам гол төлөв хичээлийн онолын хэсгийг нэмэгдүүлэх замаар хэрэгжинэ. Санааөгөх зорилгоор жишээ болгон энэхүү бүлгийн “Соёл”, “Оюуны соёлын бүтэц” гэсэн сэдвүүдээр агуулгынгүнзгийрэл хэрхэн хийгдэж байгааг харуулъя. Сэдэв Агуулгыг өмнөх ангиудад Агуулгын гүзгийрэл Хүрэх үр дүн эзэмшсэн байдалСоёл гэж юу -Өмнөх ангиудад “Нийгмийн - Энэ ойлголтын өргөн ба явцуу -Нийгмийн бодит байдлыгвэ? тухай мэдлэг”, “Түүх”, “Уран утга, тэдгээрийн харьцааны задлан шинжлэх нь соёлын зохиол” зэрэг хичээлүүдээр тухай хэв маяг, түүний дотор дамжуулан танилцаж байсан. -“Соёл дахь соёлын” тухай элитийн, олон нийтийн, -Соёлыг нийгмийн хөгжлийн -Соёлуудын диалог буюу ардын гэх соёлыг судлахад илрэл, үзүүлэлт гэдгийг мэднэ. соёлуудын харилцан нөлөөлөл, тус болно. Жишээлбэл, 13-р зууны уусан нэвтрэх үйл явц, харилцан -Өөрийн соёлоор бахархах, монголчуудын соёл гэх мэт. баяжилтын тухай онолын бусдын соёлыг хүндлэх, өөр - Бас хүмүүсийн биеэ зөв төсөөллийг тус тус өгнө. соёл, хэл, шашин шүтлэгтэй авч явах ёсны хэмжүүр хүмүүстэй зэрэгцэн орших гэдгийг мэднэ. Жишээлбэл, чадвар төлөвших. харилцааны соёл гэх мэт.Оюуны - Соёлыг эдийн болон оюуны -Оюуны соёлын үзэгдлүүдийг -Сурагчдын мэдлэгсоёлын бүтэц: гэж заагладаг гэдгийг мэднэ. гол төлөв онолын (ойлголтын) системчлэгдэнэ.шинжлэх -Оюуны соёл нь хүний оюуны түвшинд авч үзнэ. - Оюуны соёлын нарийнухаан, хэрэгцээг хангахад чиглэдэг -Шинжлэх ухааны нийгэмд нийлмэл байдлын тухайшашин, бөгөөд хувь хүмүүсийн болон гүйцэтгэх үүрэг, ангиллын үнэлэмж баримжаалалтайурлаг, нийгмийн үйл ажиллагаатай шалгуур болох,гэх мэт салшгүй холбоотой гэдгийг -Шинжлэх ухааны ололт - нийгмийн бодит байдлын мэднэ. амжилтын хэрэглээ, ёс зүйн эерэг, сөрөг талыг задлан -Оюуны соёлыг бүрдүүлэгч асуудлыг авч үзнэ. шинжлэх, бодитой үнэлж шинжлэх ухаан, боловсрол, -шашны институт буюу дүгнэх шашин зэрэг нь нийгмийн шашны бүтэц, хэв маяг зэрэг -зарим тохиолдолд хувийн институт болох, мөн хандлагуудыг мөн л дээрх болон нийгмийн туршлагад тэдгээрийн нийгэмд гүйцэтгэх байдлаар авч үзнэ. үндэслэн төлөвшсөн эндүү үүргийн тухай товч мэднэ. -шашны нийгмийн утга ташаа төсөөллөө залруулах -Урлагийн хөгжлийн зарим холбогдлыг (танин мэдэхүйн, хандлага төлөвших гэх мэт шинж хандлагуудын талаар харилцааны, хэм хэмжээний мэднэ. гэх мэт үүрэг) тодорхой шашны -Оюуны соёлын үзэгдлүүдийн жишээн дээр авч үзнэ. талаар мэднэ. Жишээлбэл, - Урлагийг уран сайхны тусгал, ярианы соёл, соёлтой эргэцүүллийн арга, бас үр дүн хэрэглээ, байгаль орчиндоо болох утгаар задлан шинжилнэ. зөв хандах соёл гэх мэт. Арга зүй. Багш бол сурагч ба сурах бичиг хоорондын зуучлагч биш, харин сургалт танин мэдэхүйнолон талт бүтээлч үйл ажиллагааны зохион байгуулагч байна. Сургалтын хөтөлбөр нь ямар нэг сэдвийгсудлах логик дарааллыг тодорхойлсон загварыг багшид багшид тулгадаггүй гэдгийг анхааран, багшсургалтандаа зохих нэмэлт мэдээллийг оруулж байх шаардлага ахлах ангид улам ихсэнэ. Энэхүүболомж нь мэргэжлийн бэлтгэл, мэдлэгийн түвшинг байнга дээшлүүлэх шаардлагатай шууд холбоотойхэрэгждэг гэдгийг багш анхаарах хэрэгтэй. Хөтөлбөртэйгээ уялдуулан нэмэлт материал ашиглах ньахлах ангийн хувьд багшийн эрх төдий зүйл биш, харин зайлшгүй шаардлага гэдгийг санах хэрэгтэй.Өөрөөр хэлбэл, хичээлийн бүтээлч эрэл хайгуул таны гарт байна гэсэн үг юм. ТХБ-ын үзэл санааг сургалтад нэвтрүүлэх, багш хичээлээ заахдаа хэрхэн тусгах, юу хийх, улмаарсургууль, хамт олон, орон нутгийн түвшинд хэрхэн хамтран ажиллах талаар тодорхой харуулахыгзорьж “Тогтвортой хөгжлийн боловсролын үзэл санааг нэгж хичээлийн хөтөлбөрт тусган хэрэгжүүлжбуй туршлага” хэмээх цуврал товхимолууд ч гарч байгааг багш үзэж судалж, өөрийн үйл ажиллагаандаа
  • 70. 70 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæхэрэглэхийг зөвлөхөд илүүдэхгүй болов уу. Байгальд хандсан хүний үйлдэл, нөлөөлөл нь орон нутаг,улс нийгмээс хальж гараг дэлхийн шинжтэй асуудалд хүргэж байгаа өнөөгийн нөхцөлд судлагдхууннь нийгмийн амьдралын бүх хүрээг хамардаг соёл хэмээх үзэгдэлд хамаарах аль ч сэдвийн хүрээндхэрэглээний соёл, экологийн соёл, соёлын үнэт зүйлсийг бий болгох, цаашлаад амьдралыг хадгаланүлдэх тухай асуудалтай холбон авч үзэж болно гэдэгтэй багш санал нийлэх биз ээ.Үнэлгээ. Үнэлгээний асуудалд сурагчийг үнэлдэг уламжлалт аргуудаас гадна чанарын үнэлгээнийталаар хэдэн санааг зөвлөж байна. Тухайлбал, - Багш үнэлгээгээрээ дамжуулж сурагчийн сурах чадавхи, учирч буй хүндрэлийг оношилж, цаашид хөгжих сэдэл төрүүлж байхыг эрмэлздэг байх, - Сурагчдыг үнэлэх нь сургалтын хөтөлбөр, төлөвлөлт болон сургах үйл ажиллагааг бүхэлд нь үнэлж буй хэрэг юм гэдгийг анхаарч, багш өөрийн бүхий л үйл ажиллагаандаа бас хяналт тавьж ажиллах, - Сурагчдад амжилт олох хамгийн сайн боломж олгохын тулд үнэлгээнд тавигдах шаардлагуудыг ямагт удирдлага болгох, - Чадварыг үнэлнэ гэдэг бол мэдсэнийг нь биш, мэдлэгтэй ажиллах, мэдлэг бүтээж буй аргыг нь үнэлнэ гэдгийг анхааралдаа авах, - Ангийн нөхөд болон сурагчийн өөрийн үнэлгээг харгалзан үзэх зэргийг тус тус санал болгож байна.Чанарын буюу хөгжүүлэх үнэлгээнд чухам юуг ямар шалгуураар үнэлж болохыг дараах хүснэгтээрүзүүлж байна. Үүнд: Үнэлгээний шалгуур Юуг үнэлэх -сурагчийн сурах үйлийг үнэлэх Жишээ нь, сурагчийн сурах үйл ажиллагааны чадварын хөгжлийг үнэлэхдээ -сурах үйлийн үр дүнг үнэлнэ. дараах шалгуурын дагуу танадан ажииглаж, ухаалаг хяналт тавьж болох юм. -сурах үйл ба чадварт гарсан Үүнд: амжилтыг үнэлнэ. -сурагчийн илтгэл, мэдээлэл -Шийдвэл зохих асуудал, учрах хүндрэлийг ялгаж таньж байгаа юу? бэлдсэн байдал, төсөлт ажил -Өөр өөр мэдлэгийн эх сурвалжуудыг ашиглан асуудлыг судалж байгаа юу? гүйцэтгэсэн байдлын чанарыг -Асуудлын орчин үеийн холбогдох мэдээллийг олж байгаа юу? үнэлнэ. -Асуудалд холбогдуулан таамаглал дэвшүүлж байна уу? -сурагчийн аливаа үйл ажиллагаа -Санал болгосон таамаглал нь ямар хэрэгцээг хангаж байгаа вэ? явуулах чадварын хөгжлийг -Шийдвэр гаргахад тусалж байгаа юу? үнэлнэ. -Бусадтайгаа хамтран ажиллаж чадаж байгаа юу? -Асуудлын талаар харилцан ярилцаж хэлэлцэх ажиллагаанд оролцож байгаа юу? -Асуултыг оновчтой тавьж чадаж байгаа юу гэх мэт.Тайлбар: Үнэлгээний дээрх шалгуурыг XII ангийн “Соёл” айд мөн хэрэглэнэ.Агуулгын тогтолцооны “Эдийн засаг” хэсгийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж Өмнөх ангиудад микро эдийн засгийн онолыг судалсан бол 11 болон 12-р ангид макро эдийн онолынүндсийг судална. Макро эдийн засгийн ерөнхий ойлголттой холбоотой сэдвийн хүрээнд сургалтыгдараах байдлаар зохион явуулах нь зохимжтой.1. Макро эдийн засгийн талаар үндсэн ойлголт өгнө. Үүний тулд микро эдийн засгаас макро эдийн засаг ямар ялгаатай болох, макро болон микро гэсэн үгийн утгыг тайлбарлах, өндөр газраас хотын хөгжлийн түвшин илхэн харагддаг бол нам дор газраас зөвхөн нэг болон нэг хэсэг үйлдвэрийн газар эсвэл хэрэглэгчийг ажиглаж болохыг микро болон макро эдийн засагтай зүйрлэж тайлбарлах нь сурагчдад ойлголтыг төлөвшүүлэх хялбар арга болно.2. Улс орны эдийн засгийн байдлыг нэгтгэн илтгэн харуулахын тулд ямар үзүүлэлтүүдийг ашигладаг болохыг нэрлэнэ. Сурагчдын ой тогтоолтыг сайжруулах зорилгоор үндэсний нийт бүтээгдэхүүн (ҮНБ), дотоодын нийт бүтээгдэхүүнийг (ДНБ) тайлбарлахдаа дэлхийн болон монгол улсын газрын зургийг ашиглах нь зохимжтой юм. Үндэсний, дотоодын гэсэн үгийн утгыг гарган тайлбар хийнэ. Дотоодын гэдэг нь МУ-ын газар нутагт үйл ажиллагаа явуулж байгаа дотоод, гадаадын ААН-ийн үйлдвэрлэлийн хэмжээг оруулдаг бол үндэсний гэдэг нь монгол үндэстний хэмжээний гэсэн утгыг илэрхийлэх боловч ҮНБ-ний хувьд зөвхөн МУ-ын иргэнд хамааралтай болохыг анхаарах хэрэгтэй.3. ДНБ-ийг орлого болон зарлагаар тодорхойлох аргыг хялбар жишээн дээр тайлбарлаж болно, Жишээ
  • 71. 3. ДНБ-ийг орлого болон зарлагаар тодорхойлох аргыг хялбар жишээн дээр тайлбарлаж болно, Жишээ нь, талхны жишээ нь үйлдвэрлэгч 800 төгрөгөөр талхаа борлуулж орлого олдог бол хэрэглэгч талх худалдан авснаар 800 төгрөгийн зардал гаргана. Өөрөөр хэлбэл, хэрэглэгчийн гаргаж байгаа áîëîâñðîëûí ньæèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 71 Åðºíõèé зардал 12 үйлдвэрлэгчид орлого болон очино, Тэгвэл бүх хэрэглэгчдийн зардлыг нийлүүлж эсвэл бүх үйлдвэрлэгчдийн орлогыг нэгтгэн ДНБ ийг нь, талхны жишээ нь үйлдвэрлэгч 800 төгрөгөөр талхаа борлуулж орлого олдог бол хэрэглэгч тодорхойлдог. Энэ жишээг тайлбарласны эцэст нь энэ 2 аргын үр дүн ижил эсвэл зөрүүтэй талх худалдан авснаар 800 төгрөгийн зардал гаргана. Өөрөөр хэлбэл, хэрэглэгчийн гаргаж байгаа байхын аль нь үйлдвэрлэгчид орлого болон очино,ойлголтыг хэрэглэгчдийн зардлыг нийлүүлж эсвэл зардал нь болохыг сурагчдаар хэлүүлж Тэгвэл бүх бататгана. Сурагчдад аль болох ойлгомжтой бөгөөд энгийн болгох үүднээс ийг тодорхойлдог. Энэ жишээг тайлбарласны эцэст нь бүх үйлдвэрлэгчдийн орлогыг нэгтгэн ДНБ сурах бичигт хэрэглэж байгаа гадаадын үсгэн тэмдэглэгээг сурагчдаар заавал цээжлүүлэх албагүй, цифр эсвэл сурагчдаар хэлүүлж ойлголтыг энэ 2 аргын үр дүн ижил эсвэл зөрүүтэй байхын аль нь болохыг өөр үсгээрч тэмдэглэх нь илүү бататгана. Сурагчдад аль болох ойлгомжтой бөгөөд зардлын нийлбэрээр,сурах бичигт хэрэглэж үр дүнтэй байж болно. Жишээ нь, ДНБ нь 4 энгийн болгох үүднээс эсвэл 6 орлогын нийлбэрээргадаадын үсгэн тэмдэглэгээг сурагчдаар заавал цээжлүүлэх албагүй, цифр эсвэл өөр үсгээрч байгаа тодорхойлдог гэж ойлгуулах нь илүү хялбар юм. Тухайлбал, тэмдэглэх нь илүү үр дүнтэй байж болно. Жишээ нь, ДНБ нь 4 зардлын нийлбэрээр, эсвэл 6 орлогын нийлбэрээрЗ ДНБ З З З эсвэл тодорхойлдог гэж ойлгуулах нь илүү хялбар юм. Тухайлбал, ДНБ ЗХ ЗА ЗЗГ ЗГХ гэж томьѐолж болно. ДНБ=З1+З2+З3+З4 эсвэл ДНБ=ЗЗ+Зэсвэл ГХ Х - томьёолж болно. Х А +ЗЗГ+З З гэж хэрэглэгчийн буюу эцсийн хэрэглээний зардал З эсвэл ЗА – ААН-ийн зардал З1 эсвэл ЗХ - хэрэглэгчийн буюугазрын хэрэглээний зардал З эсвэл ЗЗГ – засгийн эцсийн буюу төрийн зардал З2 эсвэл ЗА – ААН-ийн зардал З эсвэл ЗГХ – гадаадын хэрэглэгчийн зардал ДНБ З3 Оэсвэл ЗЗГ –Озасгийн газрын буюу төрийн зардал О О О О эсвэл баруун доод булангийн цифрийн оронд З эсвэл ЗГХ – гадаадын хэрэглэгчийн зардал үсгээр 4тэмдэглэж болно. ДНБ=О1+О2+О3+О4+О5+О6 эсвэл баруун доод булангийн цифрийн оронд үсгээр тэмдэглэж болно.4. Нэг хүнд хүнд ногдох ДНБ нь тухайн орны эдийн засгийн хөгжлийг тодорхойлох чухал үзүүлэлт, Түүнийг 4. Нэг ногдох ДНБ нь тухайн орны эдийн засгийн хөгжлийг тодорхойлох чухал үзүүлэлт, Түүнийг хэрхэн тодорхойлж болохыг сурагчдааргүйцэтгүүлэх оролдлогыг хийлгүүлсний эцэст хэрхэн тодорхойлж болохыг сурагчдаар бие даан бие даан гүйцэтгүүлэх оролдлогыг хийлгүүлсний эцэст ойлголтыг сурагчдад нэг мөр болгохын тулд нэмэлтчухал. Тухайлбал, ямар ойлголтыг сурагчдад нэг мөр болгохын тулд нэмэлт тайлбарыг хийх нь тайлбарыг хийх нь чухал. Тухайлбал, ямар нэгэн тоог ямархуваарьт байгаа үзүүлэлтийн нэгжидбайгаа хүртвэрт байгаа нэгэн тоог ямар нэгэн тоонд хуваахад нэгэн тоонд хуваахад хуваарьт ногдох үзүүлэлтийн нэгжид ногдохгардаг гэдгийг хэд хэдэн жишээ авч тайлбарлаарай, Жишээ нь 2450 тайлбарлаарай, үзүүлэлт хүртвэрт байгаа үзүүлэлт гардаг гэдгийг хэд хэдэн жишээ авч төгрөгөөр 7 дэвтэр Жишээ нь 2450 төгрөгөөр 7 дэвтрийн үнийг олохын тулд хуваарьт дэвтрийн тоог, хүртвэрт дэвтрийн худалдан авчээ гэвэл нэг дэвтэр худалдан авчээ гэвэл нэг дэвтрийн үнийг олохын тулд хуваарьт дэвтрийн тоог, хүртвэрт дэвтрийн нийт үнийг байрлуулж бодно. нийт үнийг байрлуулж бодно. төг төгрөг ширхэг дэвтэрҮүнтэй нэгэн адилаар нэг хүнд ногдохногдох ДНБ-ийг тодорхойлох томьёоны хуваарьт хүн амын тоо, Үүнтэй нэгэн адилаар нэг хүнд ДНБ-ийг тодорхойлох томьѐоны хуваарьт хүн амын тоо,хүртвэрт ДНБДНБ байна гэх мэт, хүртвэрт байна гэх мэт,Үндэсний тооцооны зарим үзүүлэлтүүдийн талаар ерөнхий ойлголт өгсний дараа сурагчдын ойлголт Үндэсний тооцооны зарим үзүүлэлтүүдийн талаар ерөнхий ойлголт өгсний дараа сурагчдынойлголт хэр түвшинд байгааг тогтоохын тулд даалгавруудыг гүйцэтгүүлж болно. Жишээ, нь нэгэн улсын хэр түвшинд байгааг тогтоохын тулд дараах дараах даалгавруудыг гүйцэтгүүлж болно. Жишээ,нь нэгэн улсын жилийн хугацааны эдийн засгийн үндсэн энэ үзүүлэлтүүдийн тусламжтайгаар жилийн хугацааны эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлт өгөгдсөн бол үзүүлэлт өгөгдсөн бол энэ ДНБ-ийг тооцно уу,үзүүлэлтүүдийн тусламжтайгаар ДНБ-ийг тооцно уу, Зардлын төрөл Зардлын төрөл дүн дүн 1 1 Эцсийн хэрэглээнийзардал Эцсийн хэрэглээний зардал 1099,0 1099,0 2 2 Õөрөнгө оруулалтынзардал Хөрөнгө оруулалтын зардал 470,0470,0 3 3 Төрийн зардал Төрийн зардал 270,0270,0 4 Нийт экспорт 162,0 4 Нийт экспорт 162,0 5 Нийт импорт 185,0 5 Нийт импорт 185,0 Бүгд 1862,0 Бүгд 1862,0Та бүхэн энэТа бүхэн энэ удаад ДНБ-ийг тооцох орлого эсвэл зарлагын аль нь хэрэглэсэн бэ? бэ? удаад ДНБ-ийг тооцох орлого эсвэл зарлагын аль аргыг аргыг нь хэрэглэсэн 11 Энэ тооцооллыг хийхийн тулд ДНБ-ийг зардлаар тооцдог томьёог ашиглана. Харин гадаадын хэрэглэгчийн зардал буюу цэвэр экспортыг тооцохдоо экспортоос импортын хэмжээг хасаж ДНБ-д оруулж тооцдог гэдгийг анхаарах нь чухал, • Иргэн баян бол улс баян, улс баян боло иргэн баян гэсний учрыг тайлбарлана уу • МУ-ын эдийн засгийн өсөлт сүүлийн жилүүдэд хурдацтай өсөх хандлагатай болж байгааг ямар үзүүлэлтээр хэмжиж болох вэ? • МУ-ын 2011 оны статистикийн эмхтгэл болон бусад мэдээллийн эх үүсвэрийг ашиглан тус улсын ДНБ-ийг бүрдүүлэгч голлох салбаруудын талаар судалгаа хийнэ үү Эдийн засгийн өсөлт ба хүн амын аж байдал, ажилгүйдэл ба инфляци, тэдгээрийн шалтгаан, уялдаа холбоо, үр дагавартай холбоотой сэдвийн хүрээнд ажилгүйдэл нь үйлдвэрлэлийн чухал хүчин зүйл болох тухай, энэ нь хөдөлмөрийн нөөц бүрэн ашиглагдахгүй байгааг илэрхийлдэг болохыг өмнөх ангиудад үзэж судалсан эдийн засгийн онолын мэдлэгт тулгуурлан тайлбарлах, ажилгүйдлийн хэмжээгээр баялаг нэмж үйлдвэрлэх боломжоо алдаж байдаг гэдгийг Английн эрдэмтэн Оукений ажилгүйдэл 1,0% өсөхөд нийт үйлдвэрлэлийн хэмжээ 2,5% иар буурдаг гэсэн хуулиар тайлбарлаж болно. Энэ хичээлээр дараах
  • 72. уялдаа холбоо, үр дагавартай холбоотой сэдвийн хүрээнд ажилгүйдэл нь үйлдвэрлэлийн чухал хүчин зүйл болох тухай, энэ нь хөдөлмөрийн нөөц бүрэн ашиглагдахгүй байгааг илэрхийлдэг болохыг өмнөх ангиудад үзэж судалсан эдийн засгийн онолын мэдлэгт тулгуурлан тайлбарлах, 72 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ ажилгүйдлийн хэмжээгээр баялаг нэмж үйлдвэрлэх боломжоо алдаж байдаг гэдгийг Английн эрдэмтэн Оукений ажилгүйдэл 1,0% өсөхөд нийт үйлдвэрлэлийн хэмжээ 2,5% иар буурдаг гэсэн тооцоо хийлгэж болно. Боломжит нийт бүтээгдэхүүн, ажилгүйдлийн түвшин мэдэгдэж байхад бодит нийт хуулиар тайлбарлаж тодорхойлох вэ? бүтээгдэхүүнийг хэрхэн болно. Энэ хичээлээр дараах тооцоо хийлгэж болно. Боломжит нийт бүтээгдэхүүн, ажилгүйдлийн түвшин мэдэгдэж байхад бодит нийт бүтээгдэхүүнийг хэрхэн тодорхойлох вэ? Боломжит нийт бүтээгдэхүүн 470,0 Ажилгүйдлийн түвшин, % 8,7 Боломжит нийт бүтээгдэхүүн Бодит нийт бүтээгдэхүүн ? 470,0 Ажилгүйдлийн түвшин, % 8,7 Бодит нийт бүтээгдэхүүн ? Энэ тооцоо ердийн пропорцын аргаар бодогдох бөгөөд сурагчид бага ангидаа энэ аргыг эзэмшсэн Энэ тооцоо ердийн пропорцын аргаар бодогдох бөгөөд сурагчид бага ангидаа энэ аргыг тул хялбархан бодож чадна. Тухайлбал, эзэмшсэн тул хялбархан бодож чадна. Тухайлбал, Оуэкений хуулиар ∶ −−−− −−−− Х ажилгүйдэл нийт бүтээгдэхүүн нийт бүтээгдэхүүн х х Х бодит нийт бүтээгдэхүүн оор буурна. Бодит нийт бүтээгдэхүүн − Бодлогын хариу: Ажилгүйдэл 8,7%-д хүрснээр бодит үйлдвэрлэлийн хэмжээ 368,0 болж 102,2 нэгжээр буурсан байна: Мөнгө банк,хүрснээр бодит үйлдвэрлэлийн хэмжээ 368,0 болж 102,2 нэгжээр Бодлогын хариу: Ажилгүйдэл 8,7%-д санхүү, татвар төсөвтэй холбоотой сэдвийн хүрээнд мөнгө түүний байна: Мөнгө банк, санхүү, татвар төсөвтэй холбоотой сэдвийн хүрээнд мөнгө үйлчилгээний буурсанүүрэг, банк, банкны төрөл, тэдгээрийн үйл ажиллагааны онцлог, банкны түүний үүрэг, төрлүүд, хадгаламжийн хэлбэрүүд, хэрэглээний банкны үйлчилгээний төрлүүд, талаар мэдлэг банк, банкны төрөл, тэдгээрийн үйл ажиллагааны онцлог, зээлийн мөн чанарын хадгаламжийн эзэмшүүлнэ. Энэ сэдвийн хүрээнд дараах жишээ авч тайлбарлах сэдвийн хүрээнд дараах хэлбэрүүд, хэрэглээний зээлийн мөн чанарын талаар мэдлэг эзэмшүүлнэ. Энэ нь зохимжтой, Жишээ. жишээ авч тайлбарлах нь зохимжтой, Жишээ. Хөрөнгө оруулалт хийж үйлдвэрлэл явуулах 3 төлөвлөгөө Õөрөнгө оруулалт хийж үйлдвэрлэл явуулах 3 төлөвлөгөө байжээ. Үүнд: байжээ. Үүнд: А: Õөрөнгө оруулалтын зардал ньнь 150 ам дол, Ирээдүйд түүнээс ашгийн хэмжээхэмжээ жилд А: Хөрөнгө оруулалтын зардал 150 ам дол, Ирээдүйд түүнээс олох олох ашгийн жилд 1 ам 1 ам.дол . дол Б: Õөрөнгө оруулалтын зардал нь нь 150 дол, Ирээдүйд түүнээс олох ашгийнашгийн хэмжээ жилд Б: Хөрөнгө оруулалтын зардал 150 ам ам дол, Ирээдүйд түүнээс олох хэмжээ жилд 15 ам 15 ам дол. дол. В: Õөрөнгө оруулалтын зардал нь нь ам 1000 дол, Ирээдүйд түүнээсашгийнашгийн хэмжээ жилд В: Хөрөнгө оруулалтын зардал ам 1000 дол, Ирээдүйд түүнээс олох олох хэмжээ жилд 75 ам 75 ам дол. дол. Дээрх мэдээллийг ашиглан 1. Õөрөнгө оруулалтын А,Б,В төлөвлөгөө бүрийн хувьд ашгийн нормыг тооцоолох Дээрх мэдээллийг ашиглан 2. Õэрэв банкны зээлийн хүү 5%, 7%, бүрийн хувьд ашгийн нормыг тооцоолох хэрэгжүүлэх нь 1. Хөрөнгө оруулалтын А,Б,В төлөвлөгөө 9%, 11% байгаа бол аль төлөлөгөөг 2. ашигтай вэ? Ашигтайг + тэмдгээр, ашиггүйг – тэмдгээр тэмдэглэнэхэрэгжүүлэх нь ашигтай Хэрэв банкны зээлийн хүү 5%, 7%, 9%, 11% байгаа бол аль төлөлөгөөг үү. вэ? Ашигтайг + тэмдгээр, ашиггүйг – тэмдгээр тэмдэглэнэ үү. 12 Хөрөнгө оруулалтын Õөрөнгө оруулалтын Õөрөнгө оруулалтын Õөрөнгө оруулалтын Банкны зээлийн хүү,хүү, % Банкны зээлийн % Банкны зээлийн хүү, % % Банкны зээлийн хүү, төлөвлөгөө төлөвлөгөө төлөвлөгөө төлөвлөгөө 5 5 %55% % % 7 7 %77% % % 9 9 %99% % % 11 %11 % 11 %11 % АА А А ББ Б Б ВВ В ВЭнэ Энэ даалгаврыг дараах зарчмаар гүйцэтгэнэ. Энэ даалгаврыг дараах зарчмаар гүйцэтгэнэ. даалгаврыг дараах зарчмаар гүйцэтгэнэ. Энэ даалгаврыг дараах зарчмаар гүйцэтгэнэ.1. Төлөвлөгөө бүрийн хувьдхувьдхөрөнгө оруулалтаас ашгийн хувийг тодорхойлно. 1. Төлөвлөгөө бүрийнхувьд хөрөнгө оруулалтаас ашгийн хувийг тодорхойлно. 1. Төлөвлөгөөбүрийн хувьд хөрөнгө оруулалтаас ашгийн хувийг тодорхойлно. 1. Төлөвлөгөө бүрийн хөрөнгө оруулалтаас ашгийн хувийг тодорхойлно. А: А: хА: А: хх Б: Б:Б: х Б: хх В: В: х В: В: хх2. Ашгаас банкны зээлийн хүүг хүүг төлөх ѐстой төлөвлөгөө бүрийн хувьд хувьдүлдэх үлдэх ашгийн 2. Ашгаас банкны зээлийн хүүг төлөх ёстой тул тултөлөвлөгөө бүрийн хувьд өөрт ашгийн ашгийн 2. Ашгаас банкны зээлийн төлөх ѐстойѐстойтул төлөвлөгөө бүрийн өөрт үлдэх ашгийн 2. Ашгаас банкны зээлийн хүүг төлөх тул төлөвлөгөө бүрийн хувьд өөрт өөрт үлдэх хувь хувьхувь хэмжээг тодорхойлно. Үүнийхөрөнгөхөрөнгөоруулалтаас олох хувьхувьхувь хэмжээнээс хэмжээг тодорхойлно.Үүний тулд тулд хөрөнгө оруулалтаас олохашгийн хэмжээнээс хувь хэмжээг тодорхойлно. Үүний хөрөнгө оруулалтаас олох ашгийн хэмжээнээс банкны хэмжээг тодорхойлно. Үүний тулд тулд оруулалтаас олох ашгийн ашгийн хувь хэмжээнээс банкны зээлийн хүүгийн хэмжээг Хэрэвхасна. тоо гарсан тоо бол тэмдэгтэйоруулалт нь ашигтай, банкны зээлийнхэмжээг хасна. хасна. Õэрэв + тэмдэгтэй тоо ++ тэмдэгтэй болхөрөнгө банкны хүүгийн хүүгийн хэмжээг гарсан Õэрэв гарсан + уг хөрөнгө бол уг уг хөрөнгө зээлийн зээлийн хүүгийн хэмжээг хасна. Õэрэв гарсан тоо тэмдэгтэй бол уг хөрөнгө оруулалт нь тэмдэгтэй бол ашиггүй ––тэмдэгтэй бол зээлийн хүүгийн хэмжээ 5% нь,зээлийн хүүгийн оруулалташигтай, хэрэвхэрэв байна. Жишээашиггүй байна. Жишээ нь, зээлийн хүүгийн хэрэв – оруулалтнь ашигтай, хэрэв тэмдэгтэй нь, ашиггүй байна. Жишээ байхад: нь ашигтай, – тэмдэгтэй бол болашиггүй байна. Жишээ нь, зээлийн хүүгийн хэмжээ 5% байхад: хэмжээ 5% байхад: хэмжээ 5% байхад: А: − −− − − алдагдалтай − Б: − −− А: 0,7%-5,0 % = - 4,3% алдагдалтай Б: 10%-5%= +5% ашигтай В: В: − − − В: 7,5 %-5%=+2,5% А: А: алдагдалтай Б: алдагдалтай Б: ашигтай ашигтай ашигтай В: Бодлогын хариу: Бодлогын хариу: Бодлогын хариу: Õөрөнгө оруулалтын Õөрөнгө оруулалтын Õөрөнгө оруулалтын Банкны зээлийн хүү, % % Банкны зээлийн хүү, % Банкны зээлийн хүү, төлөвлөгөө төлөвлөгөө төлөвлөгөө 5 % 55%% 7 % 77%% 9 % 99%% 11 %11 % 11 % А АА - -- - -- - -- - -- Б ББ + ++ + ++ + ++ - -- В ВВ + ++ + ++ - -- - --
  • 73. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 73 Бодлогын хариу: Хөрөнгө оруулалтын Банкны зээлийн хүү, % төлөвлөгөө 5% 7% 9% 11 % А - - - - Б + + + - В + + - -XII АНГИЙН “ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÓÕÀÀÍ” СУРГАЛТЫН ХӨТӨЛБӨРИЙН АГУУЛГА, АРГА ЗҮЙАгуулгын тогтолцооны “Нийгэм, нийгмийн харилцаа” хэсгийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж ÅÁ-ûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí òºãñãºëèéí øàò 12-ð àíãèä ÍÓ-ààð ñóäëàõ “Íèéãýì, íèéãìèéí õàðèëöàà”àéí ìýäëýã,÷àäâàð, õýðýãëýý, õàíäëàãûã òóõàéí àíãèéí ñóðàã÷èä íýãòãýí ä¿ãíýñýí áîëîí òîäîðõîéõýðýãëýý, ¿íýëýìæèéí ò¿âøèíä ñóäëàí ýçýìøèõ íü ç¿éòýé þì. Óã àíãèéí “Íèéãýì, íèéãìèéí õàðèëöàà” àéãààð ñóðàã÷èä äîð äóðäàõ áàãö ìýäëýã, îéëãîëòóóäûã ºìíºõàíãèóäààñ àõüñàí ò¿âøèíä, äàðààãèéí øàòàíä áóþó èõ, äýýä ñóðãóóëü, êîëëåæèä íèéãìèéí óõààíûãñóäëàõàä ñóóðü áîëîõ ¿¿äíýýñ ýçýìøèíý. ¯¿íä: Íýãä¿ãýýðò, Íèéãìèéí äàâõðààæèë õýìýýõ îéëãîëò, ò¿¿íèé ¿íäñýí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿ä, ºä㺺ãèéíÌîíãîëûí íèéãìèéí äàâõðààæëûí áàéäàë, îíöëîã, òºëºâ õàíäëàãà, Íèéãìèéí òýãø áèø áàéäëûí áóñàäõýëáýð¿¿ä Õî¸ðäóãààðò, Íèéãìèéí øèëæèõ õºäºë㺺í, ò¿¿íèé õýëáýð¿¿ä, Ìîíãîëûí íèéãìèéí øèëæèõõºäºë㺺íèé ºíººãèéí áàéäàë, îíöëîã Ãóðàâäóãààðò, Íèéãìèéí õàëàìæ, äààòãàëûí òóõàé îéëãîëò, òîãòîëöîî, Ìîíãîëûí íèéãìèéí õàëàìæ,äààòãàëûí çàðèì àñóóäàë çýðýã áîëíî. Îäîî “Íèéãýì, íèéãìèéí õàðèëöàà” àéí äýýð äóðäñàí ìýäëýã, îéëãîëòûí òîãòîëöîîã ñóðàã÷äàäýçýìø¿¿ëýõ àãóóëãà, àðãàç¿éí ãîë àñóóäëóóäààñ çàðèìûã òîäðóóëüÿ. Åð íü îð÷èí ¿åèéí ñîöèîëîãè, ò¿¿íèé îíîëûí õºãæèëä ÷èã ¿¿ðýã, ¿éë àæèëëàãààíû (ôóíêöèîíàëèçì)îíîë. Ýíý îíîë íü íèéãìèéí á¿òýö õèéãýýä õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû àñóóäëûã àâ÷ ¿çíý. ̺í á¿òöèéí(ñòðóêòóðàëèçì) îíîë. Ýë îíîë íü áèäíèé ¿éë àæèëëàãààíä íèéãìèéí èíñòèòóòààñ ¿ç¿¿ëæ áàéãàààëáàäëàãûí íºëººëëèéã çîíõèëîí ñóäàëíà. Ò¿¿í÷ëýí áýëãý òýìäýãèéí õàðèëöàí ¿éëäëèéí (ñèìâîëèêèíòåðàêöèîíèçì) îíîë. Ýíý íü õ¿íèé çàí ¿éëèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà èäýâõòýé, á¿òýýë÷ øèíæèéã ãîëëîíñóäàëíà. Áàñ ìàðêñèçì ãýñýí 4 îíîëûí õàíäëàãà ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí ãýæ ¿çäýã. Òýãýõëýýð íèéãìèéíóõààíû áàãø íàð íèéãìèéí óõààíûã àõëàõ àíãèä áàãøëàõóéí õóâüä ýäãýýð îíîëûí àãóóëãà, á¿òöèéãæèøèí õàðüöóóëàõ çàìààð ñàéòàð ñóäëàõ íü çîõèñòîé. Ýäãýýð îíîëä íýðò ñîöèîëîãè÷ Ý.Ãèääýíñèéíîíîë øóóä õîëáîãäîõ áºãººä ò¿¿íèéã æè÷ëýí ñóäàëâàë çîõèëòîé. Íýãä¿ãýýðò, äóðäñàí áàãö ìýäëýã, îéëãîëòòîé õîëáîãäóóëæ çºâëºõºä, íèéãìèéí õàðèëöàà, íèéãìèéíõàðèëöàí ¿éëäýë õèéãýýä íèéãìèéí á¿ëã¿¿äèéí îëîí ÿíç áàéäàëòàé õîëáîãäîæ, íèéãìèéí ÿëãàðàëáóþó íèéãìèéí òýãø áèø áàéäàë áà íèéãìèéí äàâõðààæëûí îéëãîëòûã àâ÷ ¿çíý. ªìíºõ àíãèóäàäñóðàã÷äûí ýçýìøñýí íèéãìèéí äàâõðààæèë ãýäýã íü õ¿ì¿¿ñ íèéãýìä ýçýëæ áóé áàéð ñóóðèàñàà õàìààð÷ýðýìáëýãäýí äàâõðààæñàí áàéäàë õýìýýõ ýíãèéí îéëãîëòîíä íü òóëãóóðëàí, íèéãìèéí äàâõðààæèë¿¿ñýõ íºõöºë, øàëòãààí, óëàìæëàë, íèéãìèéí äàâõðààæëûí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áóþó õýìæèãäýõ¿¿í¿¿ä,äàâõðààæëûí ç¿é òîãòîë, òºëºâ õàíäëàãóóäûã Ìîíãîëûíõîî íèéãìèéí äàâõðààæëûí áîäèò æèøýý,áàðèìòààð áàÿæóóëàí íîòîëæ, ñóäëóóëíà. ªºðººð õýëáýë, íèéãìèéí ãèø¿¿ä ýðõ ìýäýë, ýä õºðºíãº,áîëîâñðîë, íýð õ¿íäýýðýý íýã íü íºãººãèéíõºº äýýð ýñâýë äîîð áàéðëàõ ¿çýãäëèéã íèéãìèéí äàâõðààæèëãýíý. Òóõàéëáàë, Ì.Âåáåð ñîöèàë á¿òöèéã îëîí õýìæýýñò øèíæòýé õýìýýí ¿çýæ, íèéãìèéí äàâõðààæëûíøàëãóóð áîëîí òýäãýýðèéí ñîëáèöëûí ¿ð ä¿í áîëîõ ñòàòóñûí àñóóäëûã àíõ äýâø¿¿ëýí òàâüñàí áàéäàã.Íèéãìèéí äàâõðààæèë íü ýðõ ìýäýë (çàñàãëàë), ºì÷ õºðºíãº, áîëîâñðîë ìýðãýæèë, íýð õ¿íä ãýñýíøàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áóþó õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äýýð òîäîðõîéëîãääîãèéã òóñ á¿ðä íü òàéëáàðëàíà. Ýäãýýðõýìæèãäýõ¿¿íèéã áàñ Ì.Âåáåðèéí õýëñýí÷ëýí õ¿íèé àìüäðàëûí áîëîìæ ÷ ãýäýã. Ýäãýýð íü íèéãýì àíãè,á¿ëýã, äàâõàðãàä õóâààãäàõ ¿íäñýí øàëòãààí, ñîöèàë äàâõðààæëûí ¿íäñýí øàëãóóð þì. Õ¿ì¿¿ñ çàõèàñîëèëöîõ, ¿äèéí çîîã áàðèõ çýðýã ò¿ð çóóðûí áîëîí óäààí ¿ðãýëæèëñýí, ìºí óõàìñàðòàé, óõàìñàðã¿éáàéæ áîëîõ ýäãýýð õàðèëöàí ¿éëäýë öàã ÿìàãò õ¿ì¿¿ñèéã óÿëäóóëàí õîëáîäîã. ªºðººð õýëáýë, íèéãýìãýäýã íü ýäãýýð ºâºðìºö õàðèëöàí ¿éëäëèéí íèéëáýðèéã íýðëýñýí åðºíõèé íýð òîìü¸î, òîâ÷äîî òýäíèéíèéëýãæ¿¿ëýëò þì. Íèéãýì áîë ýäãýýð õàðèëöààíû íèéëáýð áèëýý. Æèøýý íü, õºäºëìºðèéí õóâààðüíèéãýìä ýâ íýãäëèéã õàíãàäàã ãýõ ìýò.
  • 74. 74 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Õî¸ðäóãààðò, тîâ÷îîð õýëáýë, нèéãìèéí äàâõðààæëûí õ¿ðýýíä ãàð÷ áóé ººð÷ëºëò¿¿äèéã íèéãìèéíøèëæèõ õºäºë㺺í ãýäýã áºãººä íèéãìèéí øèëæèõ õºäºë㺺í íü õ¿í àìûí, ãàçàðç¿éí, á¿òöèéí, õóâüõ¿íèé, á¿ëãèéí ãýñýí õýëáýðòýéí çýðýãöýý øèëæèõ õºäºë㺺í íü áîñîî áîëîí õýâòýý ÷èãëýëòýé áàéäàã.Ýäãýýðèéã á¿ä¿¿â÷ýýð ¿ç¿¿ëáýë: Íèéãìèéí шèëæèõ õºдºë㺺í, ò¿¿íèé õýëáýð, чèãëýë Õýëáýð¿¿ä Õ¿í àìûí Ãàçàðç¿éí Á¿òöèéí Чèãëýë ¯å Õýâòýý Áîñîî ¯å äîòîîäûí Õóâü õ¿íèé Á¿ëãèéí õîîðîíäûí Эõ ñуðâàëæ: Î.Ïүðýâ, С.Нямзагд íàð. Ниéãмиéí уõààí. X-XI àíãиéí ñуðàõ áичиã, Ýõ ñóðâàëæ: Î.Ï¿ðýâ, С.Нямзагд íàð. Íèéãìèéí óõààí. X-XI àíãèéí ñóðàõ áè÷èã, ÓÁ.,2009. (III áүëãýýñ íь дýëãýðүүëýí үзíý үү) ÓÁ.,2009. (III á¿ëãýýñ íü äýëãýð¿¿ëýí ¿çíý ¿¿) Ãуðàâдуãààðò, Íèéãìèéí óõààíû îíîëîîð íèéãýì äýõ òóñëàìæ àâàã÷ áîëîí ºãºã÷èéí õîîðîíäûí õàðèëöàà ýðõ, ¿¿ðýã ãýñýí ñîöèàë õàðèëöààãààð õîëáîãäîõ áºãººä ýíý ¿¿äíýýñ ¿çâýë, ÿäóó õ¿í Ãóðàâäóãààðò, Íèéãìèéí óõààíû îíîëîîð хандлага äýõ òóñëàìæ õýëáýë,áîëîí ºãºã÷èéí õîîðîíäûí àâàõ ó÷èðòàé, áàÿí õ¿í ºãºõ ó÷èðòàé гэсэн íèéãýì байдаг ªºðººð àâàã÷ ÿäóóñûã òýòãýñíýýðõàðèëöàà ýðõ, ¿¿ðýã ãýñýí ñîöèàëäýìæèæ áàéãàà õýðýã юм. ßäóóðàë íü ýíý ¿¿äíýýñ ÷ äàâõðààíä õ¿í àâàõ íèéãìèéí òîãòîëöîî ººðèéãýý õàðèëöààãààð õîëáîãäîõ áºãººä íèéãìèéí àëü ¿çâýë, ÿäóó áàéäàã. Ýíãèéíýýð õýëáýë, íèéãìèéí õàëàìæ ãýäýã íü õ¿ì¿¿ñò òýòãýâýð, òýòãýìæ îëãîõ,ó÷èðòàé, áàÿí õ¿í ºãºõ ó÷èðòàé гэсэн хандлага байдаг ªºðººð õýëáýë, ÿäóóñûã òýòãýñíýýð íèéãìèéíòîãòîëöîî ººðèéãýý äýìæèæ áàéãàà õýðýã юм. ßäóóðàëòóñëàõ ÿâäàë àëü ÷ äàâõðààíä áàéäàã. Ýíãèéíýýð õºíãºëºëò, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ çàìààð òºðººñ íü íèéãìèéí þì. Äýìæëýã òóñëàëöàà øààðäëàãàòàé õ¿íä òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ îëãîõ, îëîí íèéòèéí îðîëöîîíäõýëáýë, ò¿øèãëýñýí õàëàìæ ãýäýã íü õ¿ì¿¿ñò òýòãýâýð, òýòãýìæ îëãîõ, àæèëëàãààã íèéãìèéí õàëàìæ íèéãìèéí õàëàìæèéí áîëîí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ ¿éë õºíãºëºëò, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ çàìààðòºðººñ òóñëàõ ÿâäàë þì. Äýìæëýã халамжийн тухай” Ìонгол улсын хуулийн 3.1.1-д үзíý үү. ãýíý. Ýх сурвалж: “Нийгмийн òóñëàëöàà øààðäëàãàòàé õ¿íä òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ îëãîõ,îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí áîëîí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã Ниéãмиéí дààòãàë ãýäýã íü èðãýí áîëîí òºð, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãààñ çîõèõ æóðìûí 3.1.1-äíèéãìèéí õàëàìæ ãýíý. Ýõ ñóðâàëæ: “Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé” Ìîíãîë óëñûí õóóëèéí äàãóó ¿çíý ¿¿. øèìòãýë òºëæ, íèéãìèéí äààòãàëûí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ, äààòãóóëàã÷ ºíäºð íàñëàõ, õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà àëäàõ, ºâ÷ëºõ, àæèëã¿é áîëîõîä ººðò íü, òýð÷ëýí äààòãóóëàã÷ íàñ áàðàõàä ò¿¿íèé Íèéãìèéí äààòãàë ãýäýã íü õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí òýòãýâýðíýãæ, áàéãóóëëàãààñ çîõèõá¿õèé àñðàìæèä áàéñàí õ¿ì¿¿ñò èðãýí áîëîí òºð, àæ àõóéí òýòãýìæ, òºëáºð ºãºõ àãóóëãà æóðìûí äàãóóøèìòãýë òºëæ, ýäèéí çàñãèéí àðãà õýìæýý þì. íèéãýì, íèéãìèéí äààòãàëûí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ, äààòãóóëàã÷ ºíäºð íàñëàõ, õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàààëäàõ, ºâ÷ëºõ, àæèëã¿é áîëîõîä ººðò íü, òýð÷ëýí äààòãóóëàã÷ íàñ áàðàõàä ò¿¿íèé àñðàìæèä áàéñàíõ¿ì¿¿ñòАðãàзүéí òуõàéд: Îð÷èí ¿åèéí ÍÓ-íû òýòãýìæ, òºëáºð ºãºõ àãóóëãà á¿õèéäàðààõ òºðºë, çàñãèéí õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí òýòãýâýð áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí àðãà ç¿é íü íèéãýì, ýäèéí á¿òýöòýé áàéãààã ¿éë àæèëëàãààíäàà ñîíãîí á¿òýýë÷ýýð õýðýãæ¿¿ëýýðýé. ¯¿íä:àðãà õýìæýý þì. 15Аðãàç¿éí òóõàéä: Îð÷èí ¿åèéí ÍÓ-íû áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí àðãà ç¿é íü äàðààõ òºðºë, á¿òýöòýéáàéãààã ¿éë àæèëëàãààíäàà ñîíãîí á¿òýýë÷ýýð õýðýãæ¿¿ëýýðýé. ¯¿íä: À. Îþóíû äîâòîëãîîí: Õýðýãëýõ äàðààëàë íü: - Óã àðãûí ¿íäýñëýë - Óã àðãûã õýçýý, õààíà, õýðõýí õýðýãëýõ âý? - Óã àðãûã õýðýãëýõ ÿâö, ¿ð ä¿í (Òóõàéí àðãûã õýðýãëýõ ýíýõ¿¿ äàðààëàë íü äàðààãèéí á¿õ àðãàä õàìààðíà) Á. Òîõèîëäëûí ñóäàëãàà Â. Áàãààð àæèëëàõ
  • 75. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 75 Ã. Ìýòãýëöýýí Ä. Ä¿ðä òîãëîõ Å. Ñóðâàëæëàãà õèéõ áà ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ ¨. Ø¿¿õ àæèëëàãààíû ä¿ðä òîãëîõ Æ. Îëîí íèéò, áàéãóóëëàãóóäòàé áè÷ãýýð õàðèëöàõ Ç. Íèéãýì, ñî¸ëûí îð÷èí äàõü õ¿íèé íººö, òóðøëàãûã ñóäëàõ, àøèãëàõ çýðýã áîëíî. Сóðàã÷äûã ¿íýëæ, ä¿ãíýõ òàëààð: ÅÁÑ-èéí òºãñãºëèéí øàò 12-ð àíãèéí ÍÓ-ààð ñóðàã÷äàä õ¿ëýýãäýæ áàéãàà ¿ð ä¿íã, òýäíèé öîãö ÷àäàìæèéí õºãæèëòýé íü õîëáîí ¿íýëýõ àãóóëãûí æèøèã íü: Ýíý àíãèéí íèéãìèéí óõààíû öîãö ÷àäàìæèéã ìýäýõ¿é (Ê1), á¿òýýõ¿é (Ê2), áèå äààí àìüäðàõóé (Ê3), íèéãýìøèí èðãýíøèõ¿é (Ê4) ãýñýí á¿òöýýð òîäîðõîéëíî. Õºòºëáºðò õ¿ëýýãäýæ áóé åðºíõèé áà òîäîðõîé ¿ð ä¿íã áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýð áîëîí ¿íýëãýýíèé ò¿âøèí÷ëýëýýð, ìºí àíãè á¿ðýýð íü, áîäèòîé, õýìæèãäýõ¿éöýýð òîäîðõîéëîõûã õè÷ýýñýí. Õ¿ëýýãäýæ áóé åðºíõèé ¿ð ä¿íã öîãö ÷àäàìæèéí õºãæëèéã õýìæèõ¿éöýýð õýðõýí òîìú¸îëîí òîäîðõîéëîõûã æèøýýëýí ¿ç¿¿ëáýë: - Íèéãìèéí óõààíû òóëãóóð áîëîí ¿íäñýí îéëãîëòóóäûã óõàìñàðëàæ, ººðèéí ¿ãýýð ¿íäýñëýí íîòëîæ, ýñâýë íÿöààæ òàéëáàðëàäàã áàéõ (Ê1) - Íèéãìèéí óõààíû ñóäàëãààíû åðºíõèé áà òóñãàé àðãóóäûã õóâü õ¿íèé, íèéãìèéí á¿ëãèéí, íèéãìèéí ¿éë ÿâö, ¿çýãäëèéã çàäëàí øèíæëýõ, íýãòãýí ä¿ãíýõ, ¿íýëýëò ºãºõºä áîäèòîé õýðýãëýõ (Ê2) - Íèéãýì, ñî¸ëûí ìýäýýëëèéí ÿíç á¿ðèéí ýõ ñóðâàëæ, áàðèìòóóäûã áèå äààí áîëîâñðóóëæ, òýäãýýðèéã õóâèéí áîëîí íèéãìèéí àìüäðàëàà çºâ çîõèîí áàéãóóëàõ, çàí ¿éë, ñî¸ëûí õýâ ìàÿã, àðãàà òºãºëäºðæ¿¿ëýõýä õýðýãëýæ ÷àääàã (Ê3) - Ñóðàã÷ õóâü õ¿íèé áîëîí èðãýíèé ýðõ, ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûã àìüäðàë, ¿éë àæèëëàãààíäàà óõàìñàðëàí, íèéãýì, ñî¸ëûí îëîí òàëò íºõöºëä äàñàí çîõèöîæ, íèéãìèéí àìüäðàëûí òîäîðõîé àñóóäëààð õóâèéí áàéð ñóóðü, ººðèéí ¿íýëýìæòýé áîëæ, ò¿¿íèéãýý èëýðõèéëæ, õàìãààëæ, ñîíãîëò õèéõ (Ê4) çýðýã áîëíî. 12-ð àíãèéí ñóðàã÷äûí ìýäëýã, ÷àäâàð, õýðýãëýý, õàíäëàãûã ¿íýëýõýä äàðààõ àãóóëãûã õýð ýçýìøèæ, ã¿éöýòãýæ áàéãààã ¿íýëíý. ¯¿íä: Мэдлэгèéí õóâüä: Íèéãìèéí шинжлэх ухаануудын үзэл, онол, зарчим, үндсэн ойлголтууд хийгээд íýð òîìü¸î, ¿ã õýëëýãèéí òàëààðõ мэдлэгийн эрэмбэ, тогтолцоо Чадварûí õóâüä: Нийгмийн ухааны ерөнхий ба тусгай чадварын эрэмбэ, тогтолцоо Үүнд: - НУ-ны олон талт аргуудыг ашиглан, зүйл зүйлийн эх сурвалжуудаас мэдээллийг эрэх, сурвалжлах, боловсруулах, ò¿ãýýõ, ñîëèëöîõ - Тохиолдол, бодлого, даалгавар, нотолгоо, үндэслэгээг боловсруулах, илтгэх. Үүнд бичих, тайлбарлах, ангилах, задлан шинжлэх, нэгтгэн äүгнэх, үнэлэх, илтгэх зэрэг чадварууд багтаíà. - Нийгмийн энгийн болон хэсэгчилсэн судалгаа хийх чадвар Òóõàéëáàë, шинээр цуглуулсан мэдээлэл дэх шалтгаан, үр дагаврын холбоог шинжлэн, мэдээлэл болон ¿íäýñëýëийг шалган, үндэслэлийг шалган,дүр зураг, баримтыг боловсруулан, шинэ үзэл баримтлал, утга санаа, ìýäëýãèéã шинэ загвар, шинэ загвар, дүр зураг, баримтыг боловсруулан, шинэ үзэл бүтээх. баримтлал, утга санаа, мэдлэгийг бүтээх. - Багаар ажиллах. Бүлэг дэх өөрийн Би-г илэрхийлэх, ёс суртахууны хариуцлага хүлээх, зөрчлийг - Багаар ажиллах. Бүлэг дэх өөрийн Би-г байдлыг хүлээн зөвшөөрч, бусдын үзэл бодол, байр суурийг даван туулах, мөн соёлын ялгаатай илэрхийлэх, ѐс суртахууны хариуцлага хүлээх, зөрчлийг хүндэтгэн үзэх г.м. Æèøýýëáýë,ялгаатай байдлыг хүлээн зөвшөөрч, бусдын үзэл даван туулах, мөн соѐлын “íèéãìèéí äàâõðààæèë” îéëãîëòòîé õîëáîãäóóëæ, ¿íýëãýýíèé бодол, байр суурийг хүндэтгэн үзэх г.м. õàðóóëüÿ. Ìîíãîëûí ØÓÀ-èéí Ôèëîñîôè,ойлголттойýðõèéí õèøèã äààëãàâðûí íýãýí õóâèëáàð Жишээлбэл, “нийгмийн давхраажил” ñîöèîëîãè, õîëáîãäóóëæ, ¿íýëãýýíèé õèøèã äààëãàâðûí íýãýí õóâèëáàð õàðóóëüÿ. Ìîíãîëûí ØÓÀ- õ¿ðýýëýíãèéí 2001 îíû ñóäàëãààãààð Ìîíãîëûí íèéãìèéí äàâõðààæëûí õýëáýðèéã ¿íäñýíä íü èéí Ôèëîñîôè, ñîöèîëîãè, ýðõèéí õ¿ðýýëýíãèéí 2001 õóâü), ñóäàëãààãààð Ìîíãîëûí àíãè, äýýä (õ¿í àìûí 3 îð÷èì õóâü), äóíä ( õ¿í àìûí 8-15 îíû äîîä (õ¿í àìûí 50-60 õóâü) íèéãìèéíäàâõðààíû õýâ ìàÿãò õàìðóóëàí àâ÷ ¿çæýý. Ýíý íü íèéãìèéí îð÷èì õóâü), äàðààõ á¿òýö, õýâ äàâõðààæëûí õýëáýðèéã ¿íäñýíä íü äýýä (õ¿í àìûí 3 äàâõðààæëûí äóíä ( õ¿í àìûí 8-15 õóâü), äîîä (õ¿í àìûí 50-60 õóâü) àíãè, äàâõðààíû õýâ ìàÿãò õàìðóóëàí àâ÷ ìàÿãóóäûí àëèíä õàìààðàõ âý? ¿çæýý. Ýíý íü íèéãìèéí äàâõðààæëûí äàðààõ á¿òýö, õýâ ìàÿãóóäûí àëèíä õàìààðàõ âý? À. Á. Â. Ã.Õэрэглээний хувьд: Үүнд хувийн, гэр бүлийн, найз нөхдийн хүрээн дэх асуудал тухайн баг, сум,аймаг, түүнчлэн улс орны амьдралын асуудалтай хэрхэн холбогдож байгааг хэлэлцдэг, тэдгээрторолцдог, өөрсдийн санал, бодлоо илэрхийлдэг, тэдгээрийнхээ төлөө тэмцдэг байдлыг тусгах.Тухайлбал, би татвараа төлсөн, миний татвараар манай сум, аймаг, нийслэл юу хийх гэжбайгаа, тэр нь хэр зэрэг бидний хэрэгцээг хангахаар тулгамдсан зүйл вэ? зэргийг тунгаах,шүүмжлэлтэй хандах, эсвэл хөрөнгө оруулалт хийж босгосон зүйлст хэр өөриймсөг байдлаар
  • 76. 76 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Хэрэглээíèé õóâüä: Үүнд хувийн, гэр бүлийн, найз нөхдийн хүрээн дэх асуудал тухайн баг, сум,аймаг, түүнчлэн улс орны àìüäðàëûí асуудалтай хэрхэн холбогдож байгааг хэлэлцдэг, òýäãýýðòоролцдог, өөрсдийн санаë, бодлоо илэрхийлдэг, тэдгээрийнõýý төлөө тэмцдэг байдлыг тусгах.Тухайлбал, би татвараа төлсөн, миний татвараар манай сум, àéìàã, íèéñëýë юу хийх гэж байгаа,тэр нь хэр зэрэг бидний хэрэгцээг хангахààð тулгамдсан ç¿éë âý? зэргийг тунгаах, шүүмжлэлтэйхандах, эсвэл хөрөнгө оруулалт хийж босгосон зүйлсò õýð өөриймсөг байдлаар хандаæ áàéãààã ¿íýëýõг.м. Эдгээр нь өөрийн олж авсан мэдлэг, чадвар, үнэт зүйлдээ (õàíäëàãàäàà) тулгуурлан хувь хүн,бүлгийн гишүүний хувьд íèéãìèéí дэвшлийн төлөө иргэний үйл ажиллагаа явуулж мэдлэг, чадвараапрагматикаар хэрэглэж байгааãèéí èëðýë þì. Хувь хүн хийгээд нийгмийн бүлгийн үйл ажиллагаа,тэдний íýð õ¿íä, ажил хэрэгт нь нөлөөлөхийн зэрэгцээ нийтийн сайн сайхны төлөө ажиллаж чадàхнь нийгмийн óõààíû мэдлэг, туршлагà íü õýðýãëýý, õàíäëàãà áîëæ áóé õýðýã áèëýý.Агуулгын тогтолцооны “Соёл” хэсгийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж Агуулга. Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн XII ангийн Нийгмийн ухааны боловсролын“Соёл” бүлгийн сургалтын хөтөлбөр нь сэдэвт холбогдох асуудлыг илүү онолжуулан товчоолох байдлаарнээн харуулдаг. Агуулгын бүрэлдхүүнийг нэмж (соёлын дотоод нэгдэл, соёлын түвшин, соёлын эрхчөлөө, соёлын хэм хэмжээ гэх мэт), судлагдхууны хүрээг тэлсэн нь нийгэм- соёлын нарийн төвөгтэйасуудлыг улам гүнзгийрүүлэн авч үзэх боломж олгож байна. Энэхүү хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхдээ дарааххэдэн онцлогт анхаарлаа хандуулахыг зөвлөж байна. Үүнд: • Хөтөлбөрийн агуулгад онолын тодорхой хандлагууд багтдаг. Уг хөтөлбөр нь соёлыг олон өнцгөөс судлах шинжлэх ухааны дүр зургийг эзэмших туршлага, үндэсний болон хүн төрөлхтний соёлын онцлогуудын талаар мэдлэг эзэмших, үйл ажиллагааны хандлага, үнэлэмжийн баримжаалал олгоход үйлчилнэ. • Хөтөлбөрийн хэрэгжилт нь суралцагчдын бие даасан шүүмжлэлт сэтгэлгээг хөгжүүлэх, нийгэм соёлын үзэгдлийг тодорхой чиглэлийн дагуу задлан шинжлэх чадвар төлөвшүүлэх, хүмүүнлэгийн болон ардчиллын үнэт зүйлсийн утга холбогдлыг нээн илрүүлэхэд чиглэгдэнэ. • Уг хөтөлбөр хүн, нийгэм-соёл, байгалийн харилцан шүтэлцээт амьдралын утга холбогдлыг өөриймшүүлэх, өнөөдрийн бидний аж төрж буй соёл, ёс суртахуун нь ирээдүйн соёл иргэншилд нөлөөлдөг гэдгийг эргэцүүлэхэд чиглэгдэнэ. • Энэхүү хөтөлбөрөөр олж эзэмшсэн мэдлэг, чадвар нь цаашдаа их дээд сургуульд нийгмийн шинжлэх ухааныг үзэж судлах суурь үндэс болж өгнө. Тухайлбал, соёл судлалын шинжлэх ухааны суурь ойлголтууд болон анхдагч эх сурвалжтай ажиллах дадал олгох замаар бүрэн дунд боловсрол ба мэргэжлийн боловсрол хоорондын залгамж чанарыг хадгалж чадах юм. • Соёлын философийн зарим үндсэн ойлголт, тулгамдсан асуудлууд, соёлыг судлах шинжлэх ухааны судалгааны үндсэн аргуудын тухай мэдлэг чадвар нь цаашдаа сурагчдад нийгэм- хүмүүнлэгийн шинжлэх ухааныг үргэлжүүлэн судлах хүсэл тэмүүлэл өгөх, нийгэм-хүмүүнлэгийн ухааны чиглэлээр мэргэжил эзэмшихэд (түүхийн, хуулийн, философийн, хэлний, сэтгүүлчийн, социологийн гэх мэт) суурь болж өгөх, мэргэжлээ зорилго чиглэлтэйгээр сонгох бэлтгэл болж өгнө. • Сургалт судалгааны (эх сурвалжтай ажиллах, илтгэл, мэдээлэл бэлтгэх, төсөл боловсруулах гэх мэт) туршлага, дадлыг боловсронгуй болгоход чиглэгдэнэ. Арга зүй. Багш холбогдох ээлжит хичээлийн агуулгад орон нутгийн тулгамдсан асуудлыг оруулжөгөхөд анхаарах хэрэгтэй. Ийм чиглэлийн материалыг нэг талаас, нийгмийн хөгжлийн ерөнхий зүйтогтлыг нээн илрүүлэхэд, нөгөө талаас, орон нутгийн нийгэм эдийн засаг, соёлын хөгжлийн онцлогийгавч үзэхэд ашиглаж болох юм. Тодорхой сэдвүүдээр орон нутагт холбогдох хэрэглэгдхүүнийг даруй гурван арга замаар оруулжболно. Нэгдүгээрт, нийгэм судлаачид, эрдэмтдийн зүгээс тухайн орон нутгийн хөгжил өөрчлөлтийгэргэцүүлсэн агуулга бүхий гарын авлагыг ашиглаж болно. Хоёрдугаарт, багш нар өөрсдөө тухайн сэдэвтнийцүүлэн орон нутгийн холбогдолтой асуудлыг сонгон авч мэдээлэл өгч болно. Гуравдугаарт, сэдвийндагуу орон нутгийнхаа мэдээллийн эх сурвалжуудыг суралцагчид бие даан ашиглах, бичил судалгаахийх, төсөл боловсруулах гэх мэт даалгавар өгөх замаар хэрэгжиж болохыг зөвлөж байна. Хөтөлбөрийг судалсны эцэст сурагчдын эзэмшвэл зохих суурь мэдлэг, чадвар болон хэрэглээгоновчтой тодорхойлох нь сургалтын үйл явцыг удирдан зохион байгуулах чухал арга хэрэгсэл болж өгдөг.Энэ нь ээлжит хичээлийн зорилгыг тодорхойлох, агуулга, арга зүй, үнэлгээг хэрэгжүүлэхэд шийдвэрлэхнөлөө үзүүлнэ. Энэ чиглэлд санаа өгөх зорилгоор уг хөтөлбөрийг судалсны үр дүнд сурагчдын эзэмшвэлзохих мэдлэг, чадвар, хэрэглээг дараах хүснэгтээр үзүүлж байна. Үүнд:
  • 77. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 77 Хөтөлбөрийг судалсны үр Хөтөлбөрийг судалсны үр дүнд Эдгээр мэдлэг, чадварыг чухам юунд дүнд сурагчдын эзэмшвэл сурагчдын эзэмшвэл зохих чадвар ашиглаж болох вэ? зохих мэдлэг-Соёл хэмээх ойлголтын утга -Соёлын талаарх үзэл онолыг жишээ -Танин мэдэхүйн үйл ажиллагаагаахолбогдол, соёлын хөгжлийн баримтаар нээн харуулах боловсронгуй болгоходзүй тогтлыг тодорхойлох -Тэмдгийн янз бүрийн системд -Соёлын үнэт зүйлсэд бүтээлчээр-Бүлэгт хамаарах үндсэн (бичвэр, бүдүүвч, хүснэгт, диаграмм) хандах чиг баримжаа болон иргэнийхээойлголтуудын хоорондын илэрхийлэгдсэн мэдээллийг эрж хайх, байр суурийг тодорхойлоходхолбоо хамаарлыг тогтоох шаардлагтай мэдээллийг сонгон авах, -Янз бүрийн сувгаар олж буй- Нийгэм ба соёлын задлан шинжлэх, нэгтгэн дүгнэх, мэдээллийг шүүмжлэлтэйгээрхарилцан үйлчлэл, соёлын -Соёлын хөгжил өөрчөлтийг тайлбарлах эргэцүүлэхэд, мэдээллийг ашиглахадбүрдэл хэсгүүдийн харилцан -Тодорхой асуудлын дагуу баримт, -Соёлын хөгжилд гарч буй нарийнхамаарал, түүний учир үндэслэгээ гаргах төвөгтэй асуудлыг шийдвэрлэхэдшалтгаан, үр дагавар, чиг -Нийгмийн тулгамдсан асуудлын талаар -Өхнөж буй үйл явдал болон хүмүүсийнүүргийн холбоо хамаарлыг илтгэл бэлдэх, маргаан мэтгэлцээнд авир үйлдэлд ёс суртахууны болон эрхтайлбарлах оролцох зүйн байр сууринаас хандахад -Багц асуудлын хүрээнд ганцаарчилсан болон багаар судалгаа явуулахДараах сэдвүүдээр эсээ бичих даалгавар байж болно. Үүнд: - Соёл нь хүн өөрийгөө илэрхийлэн бүтээхүйн талбар болох нь. - Хэл - соёлын үзэгдэл болох нь - Соёлын зөрчил хямралын тухай - Соёл ба ёс суртахуун - Бичгийн хэлний соёл гэх мэтАгуулгын тогтолцооны “Эдийн засаг” хэсгийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж Өмнөх ангид үзсэн сэдвийг нэлээд гүнзгийрүүлэн судлахын зэрэгцээ төр улс орны эдийн засгийнамьдралд яагаад оролцох шаардлагатай байдаг, эдийн засгийг ямар бодлогоор зохицуулдаг талаарнэлээд дэлгэрэнгүй судалж эдийн засгийн хөгжлийн зарим асуудлуудын талаар мэдлэгтэй болно, Эдийн засгийн өсөлт ба хөгжил, төрийн эдийн засгийн бодлого сэдвийн хүрээнд эдийн засгийн өсөлттүүнийг хэмжих, хөгжиж байгаа болон хөгжингүй орнуудын онцлог, эдийн засгийн өсөлт бууралт, түүнийшалтгаан, төрийн сангийн болон мөнгө зээлийн бодлогын зорилго, мөн чанарын талаар сурагчдадмэдлэг олгоно. Энэ сэдвийн хүрээнд дараах хэлбэрийн даалгаврыг өгч багшийн шууд оролцоотой гүйцэтгүүлэхнь сэдэвтэй холбоотой ойлголтыг баталгаажуулахын зэрэгцээ сурагчдад зайлшгүй мэдэж байх ёстойүзэгдлийн абсалют өөрчлөлт (хэдэн нэгжээр өссөн эсвэл буурсан) ба харьцангуй өөрчлөлтийг (хэд дахинэсвэл хэдэн хувиар өссөн эсвэл буурсан) хэрхэн тооцдог, эдгээр үзүүлэлтүүд нь ямар утга агуулгатайболох тухай ойлголтыг төлөвшүүлэх ач холбогдолтой.Бодлого.Хүснэгтэд өгөгдсөн мэдээллийг ашиглан дараах үзүүлэлтүүдийг тодорхойлно уу. Он Хүн амын тоо, сая хүн ам Бодит ДНБ, млрд ам дол. Нэг хүнд ногдох бодит ДНБ, ам дол. 1 30 9 ? 2 60 24 ? 3 90 45 ? 4 120 66 ? 5 150 90 ? 6 180 99 ? 7 210 105 ? 1. Нэг хүнд ногдох ДНБ-ний бодит хэмжээг тодорхойлж хүснэгтийг бөглөнө үү 2. Тухайн улсын зохистой хүн амын тоог тодорхойлно уу 3. Хоёрдох жилийн ДНБ-ний абсалют өсөлтийг тодорхойлно уу 4. Гурав дахь жилтэй харьцуулахад 4 дэх жилд ДНБ хэдэн хувиар өссөн бэ? 5. Зургаа дахь жилтэй харьцуулахад долоо дахь жилд нэг хүнд ногдох ДНБ хэдэн хувиао өссөн бэ?
  • 78. 78 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ Ийм хэлбэрийн даалгаврын зорилго нь нэг талаар сэдэвтэй холбоотой ойлголтыг баталгаажуулах, нөгөө талаар сурагчдад авсалют өөрчлөлт (хэдэн нэгжээр өссөн эсвэл буурсан) ба харьцангуй өсөлтийг Бодлого бодох ерөнхий аргачлал баба бодлогын хариу бодлогын хариу Бодлого бодох ерөнхий аргачлал бодлогын хариуБодлого дахин эсвэл хэдэн хувиар өссөн эсвэл буурсан) хэрхэн тооцдог, эдгээр үзүүлэлтүүд нь ямар утга (хэд бодох ерөнхий аргачлал ба агуулгатай болох тухай ойлголтыг төлөвшүүлэхэд чиглэгдэнэ, Нэг хүнд ногдох бодит Он бодох ерөнхий аргачлал ба бодлогын хариу амам дол. НэгНэг хүнд ногдох бодит Õүн амын тоо, сая хүн амам Бодит ДНБ, млрд Бодит ДНБ, млрд дол. БодлогоОнÕүнÕүн амын тоо, сая хүнба Бодит ДНБ, хариуам дол. Нэг хүнд ногдох бодит хүнд ногдох бодит Бодлого бодох ерөнхий аргачлал ба бодлогын ДНБ, млрд ам дол. ДНБ, амам дол. ДНБ, дол. Бодлого бодох амын тоо, аргачлал Он Он ерөнхий сая хүн ам бодлогын млрд Õүн амын тоо, сая хүн ам Бодит хариу ДНБ, ам дол. ДНБ, ам дол. 1 1 3030 9 9 300 12 1 30 30 6060 99 2424 300300 300 ногдох бодит Нэг хүнд400 хүнд ногдох бодит 400 2 Он Õүн амын тоо, сая хүн ам Бодит ДНБ, млрд ам дол. Õүн амын хүн ам Бодит Бодит ДНБ, млрд Нэг 400 Он 23Хүн амын тоо, 60 тоо, сая хүн ам ДНБ, млрд ам дол.ам дол. хүнд ногдох бодитдол. ам дол. сая Нэг 2 Он 3 60 9090 24 24 4545 ДНБ, ам ДНБ, 400 500 ДНБ, ам дол. 1 34 1 3 30 90 30 90 12030 9 45 9 45 6666 500500 300 500 300 550 45 421 120120 66 249 300 550550 2 4 120 60 60 15060 66 24 9090 550 400 400 600 52 150 24 600 400 3 56 63 5 90 150180 150 90 18090 45 90 99 90 45 99 600 500 600500 550 4 67 3 6 4 180 120 180 120 210 99 45 99 66 66 10566 550550 500 550 550 550 500 74 210 120 105 500 500 550 5 7 5 7 5 210 150 150210 150 90 105 90 105 90 500 600 600 600 долл 6 180 1. 1.Нэг хүнд 6 ногдох ДНБ-ний бодит хэмжээ 99 ногдох ДНБ-ний бодит хэмжээ 99 550 долл 6 Нэг хүнд 180 180 99 550 550 долл1. Нэг7хүнд ногдох ДНБ-ний210 7 7 210 бодит хэмжээ 210 105 105 105 500 500 500 Нэг дэх жилд: НэгНэг дэх жилд: долл гэх мэтээр онон тус бүрээр тодорхойлж хүснэгтийг долл гэх мэтээр тус бүрээр тодорхойлж хүснэгтийг дэх жилд: долл долл Нэг хүнд ногдох ДНБ-ний бодит хэмжээ хүнд ногдох ДНБ-ний бодит хэмжээ 1. Нэг хүнд ногдох ДНБ-ний бодит хэмжээ долл гэх мэтээр он тус бүрээр тодорхойлж хүснэгтийг 1. 1. Õоѐр дахь жилд: Õоѐрдэх жилд: Нэг дахь жилд: Õоѐр дахь жилд: Нэг дэх жилд: Нэг дэх жилд: долл гэх мэтээр он тус бүрээр тодорхойлж хүснэгтийг долл гэх мэтээр он тус бүрээр тодорхойлж хүснэгтийг бөглөнө, бөглөнө, бөглөнө, Õоѐр дахь жилд: Хоёр дахь жилд: тус бүрээр тодорхойлж хүснэгтийг Энэ тооцооллыг хийлгэхийн өмнө нэгж, аравт, зуут,мэтээр он арван мянгат, зуун мянгат, сая, Õоѐр дахь жилд: мянгат, Энэ тооцооллыг хийлгэхийн өмнө нэгж, аравт, зуут, мянгат, арван мянгат, зуун мянгат, сая, бөглөнө,Энэ тооцооллыг сая, милльярдаар хэмжигдэх тоог хэрхэн зөв бичиж хамгийн гол ньмянгат, сая, арван сая, зуун хийлгэхийн өмнө нэгж, аравт, тоог хэрхэн зөв бичижмянгат, зуун нь зөв товчилж, бөглөнө, зуут, мянгат, арван хамгийн нь зөв товчилж, арван сая, бөглөнө, милльярдаар хэмжигдэх хэрхэн зөв бичиж хамгийн голгол зөв товчилж, зуун сая,арван сая, зуун сая, милльярдаар хэмжигдэх тоог Учир нь ийм тооцоолол хийхэд наснаас үл уншихЭнэ дасгалыг хэд дахин өмнө нэгж,хэрэгтэй. Учир нь ийм тооцоолол хийхэд наснаас үл дасгалыг хэд дахин хийлгэх хэрэгтэй.унших дасгалыг хэд хийлгэхийн хийлгэх аравт, зуут, мянгат,мянгат, арван мянгат, зуун арван сая, унших тооцооллыг хийлгэхийн Энэ тооцооллыг хийлгэхийн маш хэрэгтэй. Учир дахин нь өмнө ийм тооцоолол хийхэд сая, мянгат, сая, арван мянгат, зуун мянгат, наснаас үл хамааран хүмүүс алдаа хийх хийлгэх элбэг тохиолддог.нь мянгат, арван мянгат, зуун мянгат, сая, Энэ тооцооллыг алдаа хийх нь тоог нэгж, аравт, зуут, хамааран милльярдаар хэмжигдэх машнэгж, аравт, зуут, зуун сая, хүмүүс өмнө хэрхэн тохиолддог. элбэг зөв бичиж хамгийн гол нь зөв товчилж, унших дасгалыгхамааран хүмүүс алдаа хийх нь маш элбэг тохиолддог.сая байна.бичиж хамгийн гол нь зөв товчилж, арван сая, улсын хувьд зохистой хэмжигдэх тоог хэрхэн байна. Учир тав гол он буюу хүн Тухайн улсын хувьд зохистой хүн амын тоотоог хэрхэн зөв Учир нь зуун сая, милльярдаар хэмжигдэх 150 2. арван сая, зуун сая, милльярдаарийм амын тоо 150 сая зөв бичиж хамгийндахь нь зөвхийх хүн товчилж,2. 2.амын тоохийлгэх хэрэгтэй. Учирхүндхүнтооцоолол хийхэд наснаас Учир нь нь тав дахь он буюунь үл хэд Тухайн Тухайн дасгалыг хэд зохистойхийлгэх хэрэгтэй. Учир байна. үл хамааран хүмүүс алдаа дахинулсын сая байхад нэг нь амын ДНБ-ний хэмжээгээр хамгийн их байна. унших дасгалыг сая байхад нэгхүн ногдохтоо 150Учирхэмжээгээртооцоололдахь он буюу хүн үл 150 хувьд дахин хийлгэхногдох ДНБ-ний нь ийм тооцоолол хийхэд наснаас дахин сая нь ийм тав хийхэд наснаас унших тоо 150 хэд амын хүнд хэрэгтэй. хамгийн их байна. амынэлбэг150 сая байхад нэг хүнддох элбэг тохиолддог. маш тоо тохиолддог. 3. 3.Нэг Тухайнхүмүүсхарьцуулахад хүнногдохтоотохиолддог. хэмжээ хамгийнам он дол-аар өсжээ. (24- хамааран улсын алдаа хийх нь маш жилд 150 саяхэмжээгээр нь млрд, ам буюу өсжээ. тоо ДНБ-ний млрд, их байна. хамааран хүмүүс хувьд зохистой 2маш элбэг ДНБ-ний хэмжээ 1515 тав дахь дол-аархүн амын(24- дэх жилтэй алдаа хийх нь 2 амынжилд ДНБ-ний 2. Нэг дэх жилтэй харьцуулахаддох жилд ДНБ-ний байна. Учир млрд, ам дол-аар өсжээ. (24- дох3. Нэг дэхбайна. Онуудаар өгөгдсөн тоо мэдээллийн абсалют 15 9=15) жилтэй харьцуулахад 2 хэмжээ өөрчлөлтийг тав дахь он буюу 2. 9=15) байна. Онуудаарногдох ДНБ-ний мэдээллийн абсалют байна. нь үзүүлэлтийн тухайнхүн 2. 150 сая байхад нэг хүндзохистой хүн амын тоо 150 сая байна. Учир нь тав дахь он буюу хүн Тухайн улсын хувьд зохистой хүн амын тоо 150 сая байна. Учир Тухайн улсын хувьд өгөгдсөн тоо хэмжээгээр хамгийн их өөрчлөлтийг үзүүлэлтийн тухайн 9=15)утгаас өмнөх оны утгыг нэг хүнд мэдээллийнбөгөөд нэмэх тэмдэгтэйүзүүлэлтийн тухайн оны байна. 150 сая байхад хасаж тодорхойлох абсалют өөрчлөлтийг гарвал өссөн, хасах амын тоо Онуудаар өгөгдсөн тоо ногдох ДНБ-ний хэмжээгээр ам дол-аар өсжээ. 3. оны дэх жилтэйсая байхад нэг2хүнд жилд ДНБ-ний хэмжээ 15 млрд,хамгийн их байна. (24-9=15) амын тоо 150 харьцуулахад дох ногдох ДНБ-ний хэмжээгээр хамгийн их байна. Нэг оныНэг утгаас өмнөх оны утгыг хасаж тодорхойлох бөгөөд нэмэх тэмдэгтэй гарвал өссөн, хасах 3. тэмдэгтэй гарвалхарьцуулахад 2тодорхойлох бөгөөд хэмжээтэмдэгтэй гарвал өссөн, хасах(24- тэмдэгтэй гарвал оны утгыг илэрхийлнэ. жилд ДНБ-ний нэмэх 15 млрд, ам тухайн оны утгаас утгаас өмнөх дэх жилтэй өгөгдсөн хасаж дох 3. Нэг дэхОнуудаар харьцуулахад 2 дох жилд ДНБ-ний хэмжээ 15 млрд, ам дол-аар өсжээ. (24- байна. жилтэйбуурсныг тоо мэдээллийн абсалют өөрчлөлтийг үзүүлэлтийн дол-аар өсжээ. буурсныг илэрхийлнэ. тэмдэгтэй оны утгыг хасаж тодорхойлох дэх жилд ДНБ 46,7% иар өсжээ. Онуудаар өгөгдсөн тухайн 9=15) байна. Онуудаар илэрхийлнэ. мэдээллийн абсалют өөрчлөлтийг үзүүлэлтийн тоо гарвал буурсныг өгөгдсөн бөгөөд нэмэх тэмдэгтэй гарвал өссөн, тоо 4. 4.Гурав дахь жилтэй харьцуулахад 4 тоо мэдээллийн абсалют өөрчлөлтийг үзүүлэлтийн тухайн 9=15) байна. Онуудаар өгөгдсөн 4 Гурав дахь жилтэй харьцуулахаддэхдэх жилд ДНБ 46,7% иар өсжээ. хасах тэмдэгтэй гарвал өмнөх Онуудаар өгөгдсөн тоо4. Гурав дахь жилтэй харьцуулахад 4 мэдээллийнилэрхийлнэ. өөрчлөлтийг тодорхойлох46,7% иар өсжээ. Онуудаар буурсан эсэх) оны утгаасхарьцангуй утгыг хасаж тодорхойлох эсвэл хэдэн хувиар өсөж өгөгдсөн тоо өмнөх оны өөрчлөлтийг (хэдДНБ бөгөөд нэмэх тэмдэгтэй гарвал өссөн, эсэх) жилд утгаас өмнөх оны утгыг хасаж (хэд дахин бөгөөд нэмэх тэмдэгтэйөсөж буурсан хасах буурсныг оны мэдээллийн харьцангуй дахин эсвэл хэдэн хувиар гарвал өссөн, хасах мэдээллийн харьцангуй өөрчлөлтийг жилд ДНБ 46,7% иар өсжээ. Онуудаар өгөгдсөн тоо мэдээллийн 4. тодорхйолохдоо харьцуулахад 4 дэх (хэд дахин эсвэл хэдэн хувиар өсөж буурсан эсэх) тэмдэгтэй гарвал буурсныг илэрхийлнэ. Гурав дахь гарвал тэмдэгтэй жилтэй буурсныг илэрхийлнэ. тодорхйолохдоо тодорхйолохдоо 4. харьцангуй жилтэй харьцуулахад 4 оны жилд ДНБ 46,7% иар харьцуулна. Энэ өгөгдсөн 4. Гурав дахьөөрчлөлтийг (хэд дахин эсвэл утгыг хувиар өсөж буурсанөсжээ. Онуудаар өгөгдсөн тоо Гурав дахь жилтэй харьцуулахадоны хэдэн өмнөх46,7%утгадөсжээ.тодорхйолохдоо хэрэвтоо  Эхлээд үзүүлэлтийн тухайн 4 дэх утгыг ДНБ оны иар эсэх) Онуудаар ньнь дэх жилд  • Эхлээдхарьцангуйгарвал оны утгыг өмнөх оны оныхэдэн хувиар Энэ Энэбуурсанхэрэв Эхлээд үзүүлэлтийн өөрчлөлтийг дахин өмнөх оны утгад харьцуулна. нь Энэ дээр эсэх) үзүүлэлтийн тухайн мэдээллийн харьцангуй гарвал хэд дахинөссөнийг нэмэх өмнөх утгад харьцуулна. нь мэдээллийнтэмдэгтэй тухайн хэд утгыг дахин эсвэл илтгэнэ.хувиар өсөж буурсан эсэх) утгад харьцуулна. өсөж хэрэвхэрэв Эхлээд үзүүлэлтийнөөрчлөлтийг (хэд дахин эсвэл хэдэн тухайн оны (хэд нэмэх нэмэх тэмдэгтэй өссөнийг илтгэнэ.Энэ жишээн дээр : : : Энэжишээн жишээн дээр тодорхйолохдоо гарвал гарвал хэд дахин өссөнийг илтгэнэ. : Энэ нэмэх тэмдэгтэй хэд дахин өссөнийг илтгэнэ. Энэ жишээн дээр тэмдэгтэй тодорхйолохдоо  Эхлээд үзүүлэлтийн тухайн оны утгыг өмнөх оны утгад харьцуулна. Энэ нь хэрэв  Эхлээд үзүүлэлтийн тухайн оны утгыг өмнөх оны утгад харьцуулна. Энэ нь хэрэв нэмэх тэмдэгтэй бараг 1,5 хэд дахин өссөнийг илтгэнэ. Энэ жишээн дээр :: нэмэх тэмдэгтэй гарвал хэд дахин өссөнийг илтгэнэ. Энэ жишээн дээр ДНБ гарвал дахин өсжээ тайлбарлана. Энэ хугацаанд ДНБ бараг 1,5 дахин өсжээ гэж тайлбарлана. Энэ Энэхугацаанд ДНБ бараг 1,5 дахинөсжээ гэжгэж тайлбарлана. Энэ хугацаанд ДНБ бараг 1,5 дахин өсжээ гэж тайлбарлана. х хугацаанд х х  Õэдэн хувьд хүрснийг тодорхойлохдоо гарсан утгыг 100% иар үржүүлнэ.   Õэдэн хувьд хүрснийг тодорхойлохдоо гарсан утгыг 100% иар үржүүлнэ. Õэдэн хувьд хүрснийг тодорхойлохдоо гарсан утгыг 100% иар үржүүлнэ. • Хэдэн хувьд хүрснийг тодорхойлохдоо гарсан утгыг 100% иар үржүүлнэ. Энэ хугацаанд ДНБ бараг 1,5 дахин өсжээ гэж тайлбарлана. Энэ хугацаанд ДНБ бараг 1,5 дахин өсжээ гэж тайлбарлана. х −х Õэдэн хувьд хүрснийг тодорхойлохдоо гарсан утгыг 100% иар үржүүлнэ.  Õэдэн хувьд хүрснийг тодорхойлохдоо гарсан утгыг 100% иар үржүүлнэ.  Одоо цэвэр өсөлтийг тодорхойлохдоо гарсан утгаас 100% ийг хасна.  • Одоо цэвэр өсөлтийг тодорхойлохдоо гарсан утгаас 100% ийг хасна. Одоо цэвэр өсөлтийг тодорхойлохдоо гарсан утгаас 100% ийгийг хасна. өсөлтийг тодорхойлохдоо гарсан утгаас 100% хасна. − − Одоо цэвэр  Одоо нэмэх тэмдэгтэй гарч байгаа учраас ДНБ 46,7 46,7 % ийг хасна. үзнэ. Õарин  Одоо цэвэр өсөлтийг тодорхойлохдоо гарсан утгаас 100% ийг цэвэр өсөлтийг гарч байгаа учраас ДНБ 46,7 % иар өссөн гэж утгаасхасах тэмдэгтэй гарвал тэр хэмжээгээр буурсныг− дахь жилд нэг хүнд ногдох ДНБ 9,1% хувиар Энэ тохиолдолд нэмэх тэмдэгтэй тодорхойлохдоо гарсанДНБ % 100% иар хасна. гэж үзнэ.хасах Энэ тохиолдолд нэмэх тэмдэгтэй гарч байгаа учраас иар өссөн гэж үзнэ. Харин Õарин өссөн −Энэ Энэтэмдэгтэй нэмэх тэмдэгтэй гарч байгаа учраас ДНБ 46,7 % иар өссөн гэж үзнэ. Õарин тохиолдолд тохиолдолд гарвал тэр хэмжээгээр буурсныг илтгэнэ. хасах тэмдэгтэй гарвал тэр хэмжээгээр буурсныг илтгэнэ. хасах тэмдэгтэй гарвал тэр хэмжээгээр буурсныг илтгэнэ. 5. Зургаа дахь жилтэй харьцуулахад долооилтгэнэ. жилд нэг хүндногдох ДНБ 9,1% хувиар 5. 5. тохиолдолджилтэй харьцуулахад долоо дахь жилдДНБнэг хүнд иар өссөн 9,1% хувиар Зургаа дахь жилтэй харьцуулахад долоо дахь 5. Зургаа дахь жилтэй харьцуулахад долоо дахь жилд ногдох ДНБ 9,1% хувиар Зургаа дахь нэмэх тэмдэгтэй гарч байгаа учраас нэг хүнд % 46,7 ногдох ДНБ гэж үзнэ. Õарин х − − Энэбуурсан, 5. Зургаа дахь жилтэй харьцуулахад долоо дахь − − нэг хүнд ногдох ДНБ 9,1% хувиар х х − − буурсан, Энэ тохиолдолд нэмэх тэмдэгтэй гарч байгаа учраас ДНБ 46,7 % иар өссөн гэж үзнэ. Õарин буурсан,буурсан, тэмдэгтэй гарвал тэр хэмжээгээр буурсныг илтгэнэ. хасах хасах тэмдэгтэй гарвал тэр хэмжээгээр буурсныг илтгэнэ. 5. Зургаа дахь жилтэй харьцуулахад долоо дахь жилд нэг хүнд ногдох ДНБ 9,1% хувиар жилдГадаад ньтэр нь бидэндвалютын зах талаар,сэдвийн−хүрээнд − улсынгадаад тэнцэл, төрийн гадаад х − буурсан, зээл х − экспорт, импорт, буурсан, Гадаад худалдаа, валютын зах зээл сэдвийн хүрээнд олон олон улсын худалдааны урьдчилсан Гадаад худалдаа, валютын зах зээл сэдвийн хүрээнд олон улсын худалдааны урьдчилсан нөхцөл, Гадаадбидэнд ямар ашигтайзах зээл сэдвийн хүрээнд олон улсын худалдааны урьдчилсан худалдаа, худалдааны урьдчилсан тэр худалдаа, валютын ашигтай болохэкспорт, импорт, гадаад худалдааны худалдааны тэнцэл, болох нөхцөл, тэр нь бидэнд ямар ашигтай болох талаар, экспорт, импорт, гадаад худалдааны тэнцэл, ямар талаар, нөхцөл,нөхцөл, тэр нь бидэнд ямар ашигтай болох талаар, экспорт, импорт, гадаад юу болох, түүний ханш худалдааны бодлого, дэлхийн худалдааны байгууллагын талаар,, валют гэж худалдааны тэнцэл, 20 Гадаад худалдаа, валютын зах талаарсэдвийн хүрээндолгоно. улсын худалдааны урьдчилсан хэрхэн тогтдог, валютын зах зээлийн зээл сурагчдад мэдлэг олон Гадаад худалдаа, валютын зах зээл сэдвийн хүрээнд олон улсын худалдааны урьдчилсан 20 20 20 Гадаад худалдаа ба ямар ашигтай болох талаар, экспорт, хүрээнд дараах худалдааны тэнцэл, улсын худалдааны бодлдого сэдвийн импорт, гадаад дасгалыг багшийн нөхцөл, тэр нь бидэнд ямар ашигтай болох талаар, экспорт, импорт, гадаад худалдааны тэнцэл, тэр нь бидэнд нөхцөл, оролцоотой гүйцэтгүүлж болно. 20 20
  • 79. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ 79 Дасгал.А. АНУ–ын зах зээлд хамгийн сүүлийн үеийн зөөврийн компьютерын эрэлт, нийлүүлэлт нь дараахбайдалтай байжээ гэж үзье. Үнэ, ам дол Эрэлтийн хэмжээ, сая шир Нийлүүлэлтийн хэмжээ, сая.шир 50 50 20 100 40 30 150 30 40 200 20 50Б. Японы зах зээлд хамгийн сүүлийн үеийн зөөврийн компьютерын эрэлт, нийлүүлэлт нь дараахбайдалтай байжээ гэж үзье. Үнэ, ам дол Эрэлтийн хэмжээ, сая шир Нийлүүлэлтийн хэмжээ, сая.шир 50 25 10 100 20 30 150 15 50 200 10 70 1. Хэрэв эдгээр 2 улс хоорондоо чөлөөтэй худалдаа эрхэлдэг гэж үзвэл зөөврийн компьютерын тэнцвэрт үнэ хэд байх вэ? 2. Аль улс нь зөөврийн компьютерыг экспортлох вэ? 3. Экспортын хэмжээ нь хэд байх вэ? 4. Хэрэв АНУ импортын татварыг зөөврийн компьютер бүрд 10 ам дол-аар тогтоосон бол экспорт болон импортод ямар өөрчлөлт гарах вэ? Дасгалыг гүйцэтгэх аргачлал 1. Хоёр улсын нийт эрэлт болон нийт нийлүүлэлтийн хэмжээг дараах хүснэгтэд нэгтгэн тооцоолоход эрэлт, нийлүүлэлт тэнцэж байгаа зөөврийн компьютерын үнэ 100 долл. байна Эрэлтийн хэмжээ, Нийлүүлэлтийн Үнэ, долл сая шир хэмжээ, сая.шир 50 75 30 100 60 60 150 45 90 200 30 120 ба 3. Зөөврийн компьютерын тэнцвэрт үнэ хоёр улсын зах зээлд 100 долл байхад АНУ –ын зах зээлд хомсдол 10 сая ширхэг байгаа бол Япон улсын хувьд 10 сая ширхэгээр илүүдэл үүсэж байгаа тул Япон улсаас АНУ руу 10 сая ширхэг зөөврийн компьютерыг экспортлоно.Үнэ, ам АНУ-ын зах зээл Япон улсын зах зээл долл Эрэлтийн хэмжээ, Нийлүүлэлтийн Илүүдэл+ Эрэлтийн хэмжээ, Нийлүүлэлтийн Илүүдэл+ мян шир хэмжээ, сая.шир хомсдол- сая шир хэмжээ, сая.шир хомсдол- 50 50 20 - 30 25 10 -15 100 40 30 --10 20 30 +10 150 30 40 +10 15 50 +35 200 20 50 +30 10 70 +604. Хэрэв АНУ импортын татварыг зөөврийн компьютер бүрд 10 ам дол байхаар тогтоосон бол зөөврийнкомпьютерын үнэ өссөнөөр эрэлт буурах тул АНУ импортын хэмжээ багассанаар Япон улс экспортообагасгахад хүрнэ.ЕБ-ын 12 жилийн сургуулийн XI, XII ангийн Нийгмийн ухааны сургалтын хөтөлбөрийн агуулгынтогтолцооны “Улс төр”, “Олон улсын харилцаа” гэсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг тус тус ангийн сургалтынхөтөлбөрийн холбогдох мэдлэг, ойлголтыг үндэслэн,Нийгмийн ухаан (X-XI анги, хамтын бүтээл) сурахбичиг (УБ., 2009), болон áóñàä ном, гарын авлага, хэрэглэгдэхүүнийг ашиглан хэрэгжүүлэх бололцоотойгзөвлөе.
  • 80. 80 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí X-XII äóãààð àíãèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãºº, õºòºëáºð, çºâëºìæ

×