1
N     AS páxinas dA NOSA TERRA, dende que fai trinta e dous anos as creou a Irmandade da Fala da Cruña,      deitou Castel...
NÚMERO ESPECIAL ADICADO A CASTELAOANO XXXII - Nº 474. DIA DE GALIZA DE 1950.                               AÑO DEL LIBERTA...
Mascarilla de Castelao outida pol-o escultor galego Domingo Maza.
Cando Castelao foi desiñado ministro do Goberno Republicán Hespañol no eisilio e marchou a París a desempeñal-o cárrego, a...
CRONICA DA ENFERMEDADE, MOR TE     I ENTERRO DE CASTELAO             A DOENZA                              Republicano Hes...
atendera permanentemente a Castelao,               nosos ollos aneboados de bágoas pol-a                                  ...
presidido co señor Villamarín, presidente do                                                                              ...
Sagra bandeira da patria galega envolvendo seu corpo... Sagra terra galega prestándolle agarimos... Con tan doce compaña, ...
Do Centro Gallego da Habana:                                                                                              ...
LEMBRANZAS         AGARDOU A FALAR CA TERRA    Era o Dia da Galiza, o 25 de Xullo de 1949.Castelao levaba meses aturando s...
DISCURSOS NO AITO DE INHUMAZON DOS           RESTOS DE CASTELAODISCURSO DO PRESIDENTE                         un alto en l...
rologio gallego. A los Pardo de Cela,Brañas, Vicetto, Rosalia, AlejandroBóveda, se agrega un Castelao, tan gran-de como aq...
DISCURSO DE EDOARDO                                                                                                       ...
materia de conducta política e social. Ilcreou unha nova responsabilidade, unnovo xeito de ser galego. Antes deCastelao po...
lo. De todas partes do mundo onde hai                                                                                     ...
eu doiome, Castelao, fillo querido, eu              (Ven de páx. 8)                                          tir D. Virgin...
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
CASTELAO
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

CASTELAO

965
-1

Published on

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
965
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
14
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

CASTELAO

  1. 1. 1
  2. 2. N AS páxinas dA NOSA TERRA, dende que fai trinta e dous anos as creou a Irmandade da Fala da Cruña, deitou Castelao a inesgotabel cristaiña auga do seu humorismo enxebre, da súa mestría de dibu-xante xenial da súa sabenza lumiosa. Na coleición deste xornal pódese seguir o ronsel do seu navegar reitiliño carô fito ideaial da nosa r ecu -perazón integral. N-ela alcontraranse mestos testimonios do seu esgrevio talento de artista cr eador, de xurdioescritor, de político exemprar. Fican nas colúas dos 473 números datos precisos e preciosos pra poder enxer-gar o alicerce que mantivo tenso o seu pensamento, pra saber cál foi a arela que enfiou o seu lecer intensoi-extenso. Eiquí quedou referida a tarefa que realizou día a día o mellor dos homes que Galiza deu ô mondo. Prôs galegos de hoxe e prôs que han vir, a vida de Castelao é unha leición exemprar. 0 que íl nos dei -xou, obra e conducta, é agora e será sempre a estrela indicadora do camiño longo que ainda nos quedapor percorrer. N-iste número, homaxe ô mestre, a máis de mostras do seu xenio multiforme e da crónica da súa vidafecunda, quedan verbas cordiaes e atinadas de algúns dos que forman a moitedume dos seus devotos ademi -radores, dos seus amantes irmáns e dos seus discípulos espritoaes, verbas que veñan a ser coma voces indivi -dualizadas do coro con que Galiza entoa, en canto polifónico, a súa door, e a groria e a inmortalidade do nosomorto. Treno, lauda e hosanna debidos ô fillo que máis a honr ou. A MAN DE CASTELAO QUE APARESCE N-ESTA TAPA FOI VACIADA POL-O ESCULTOR GALE- GO DOMINGO MAZA, E A SÚA REPRODUCIÓN EN BRONCE FOI DESTIÑADA POL-O CONSE- LLO DE GALIZA AO CENTRO ORENSANO DE BUENOS AIRES, COMO HOMAXE DO SEU AFERVOADO APEGO A CASTELAO.
  3. 3. NÚMERO ESPECIAL ADICADO A CASTELAOANO XXXII - Nº 474. DIA DE GALIZA DE 1950. AÑO DEL LIBERTADOR GENERAL SAN MART Í N . CASTELAO C ON esta verba, núa de todo ornato, escomenzamos oxe a nosa tarefa para honrar a memoria do galego máis outo de todol-os tempos. Cerca dun ano estivemos escrebendo sen facer mención da súa enfermedade, apesares de que sabíamos que era mor - tal. Preferimos o silenzo a un engano piedoso. Xa chegaría o intre en que poderíamos falar con toda craridade e ceibar a margura que saturaba o noso esprito. I ese intre, por desgracia, xa chegou. ¿Será necesario dicir cánta é a nosa door?. Nós que dia por dia fomos testigos dos pr ogresos dunha doenza que non perdoa; que vimos como o noso guieiro se ía consumindo vítima de martirios inexorabeis; que tíñamos que mostrar ledi - cia nos ollos e nas verbas, cando o noso corazón latexaba de pesar; nós xa eisperimentamos todal-as angurias que pre - ceden â morte dun irmán. Pero agora non é hora de chorar. Coa enteireza dos nomes diante dun feito fadal, reprimindo as bágoas, e a fouce ergueita, vamos a render o merescido tributo ao mestre que acaba de pasar â eter nidade. Si Galiza poidera mañifestar con liberdade os seus sentimentos, veríamos locir as fogueiras no cume dos montes, ouviríamos as campás de todal-as eirexas e soarían as voces profundas da patria en louvor do seu fillo máis enxebr e. A Nosa Te rr a , despóis dunha longa ausencia, e facendo un esforzo como compre ao irmán desaparescido, ponse de novo en comunicación cos seus leitores cun número especial, no que se pretende documentar a laboura artística, litera - ria e política do que foi o seu inspirador dende a súa chegada a Bós Air es. A figura de Castelao, xurdindo das entranas a nosa T erra, feita nél sangue i esprito, ten a forza dun acontecimen - to cósmico, que sóio se produce tras longos séculos de eisperencia da natureza. Cicáis parescerá eisaxerado a algúns este xuicio tan rotundo noso. Poida que nél se vexa a amistade fonda que a él nos xunguía. Outros negaranIle, incru - so, calisquera virtudes. Mais ninguén poderá dicir que non amou a Galiza por sobor de todal-as cousas. A súa conduta limpa, reitiliña, que se distingueu dende os seus comenzos na vida púbrica, é dunha exempraridade ausoluta. Os seus dibuxos, os seus escritos pingaban o zume da nosa raza, da nosa tradición e dos nosos anceios. Esto lle bastara para ser célebr e. Pero o amor á súa Terra levouno por outros camiños, que o consagraron como político de visión certeira e dunha honestidade intachabel. Como él dicía de sí mesmo "son infusibel ao soplete e inatacabel pol-os ácidos". Da súa aituación en Bós Aires, ¿qué podremos dicir que non coñezan xa os nosos leitores? Por enriba de todol-os partidos, por enriba de todal-as pequenas loitas, somentes vivía co pensamento en Galiza, buscando a concordia de todol-os galegos. O seu nome era bandeira que todos erguían en procura do apoio da coleitividade. Tal era o r espeto que infundía a súa indiscutida persoa. Eiquí termiñou a Biblia do galeguismo, Sempre en Galiza i escribeu o monumento de erudición, froito de vinte anos de traballos, As cruces de pedra na Galiza. Son as súas dúas obras fundamentaes, que acredítano como gran político, home de cencia e maxistral prosista, que levou ao noso idioma a outuras de per feición. Este foi o momento estelar de Castelao, que o consagrou para a hestoria con caraiteres de universalidade. Aquel mozo espigado, que dou comenzo á súa inmensa laboura nun pequeno povo da ría da Arousa nas páxinas do Barbeiro Municipal, adiquireu contornos de xigante lexos da súa terra amada, cando xa escoitaba as petadas nas portas da eter - nidade. Castelao levou ao lombo o martirio do seu povo pol-os vieiros do desterro até que finou en Bós Aires. Parescera que as doores de Galiza pasaran ao seu corazón, facéndose dese xeito máis perfeita a unión antre o seu esprito e o da súa Terra. O martirio dela era o martirio dél. Eisí viveu nos derradeir os tempos. Atenazado pol-as crudeles doores físicas e moraes, era o símbolo cabal da Galiza martirizada e desfeita. Para ela viveu, por ela morr eu. A nosa Terra ten unha deuda sagra co seu fillo máis esgrevio. Cando ela sexa ceibe, deberá recramar as súas cin - zas para renderlle o máis outo homaxe a que ten dereito quen por ela se sacrificou. Entón unha intermiñabel fieira de mortos -santa compaña inmorredoira- e outra de vivos acompañarán o seu corpo para darlle o repouso merescido e que él anceiaba con afán. Entón sí que repicarán as campás das eirexas e alumearán as fogueiras nos montes, nunciando a volta do loitador caído, como ver dadeir o trunfador. Un aturuxo vibrante xurdirá da fondura da terra e irá rolando de monte en monte, como un eco ancestral, hastra ficar inmóvil no cume do Pico Sagro para toda a eternidade. ¡Castelao!
  4. 4. Mascarilla de Castelao outida pol-o escultor galego Domingo Maza.
  5. 5. Cando Castelao foi desiñado ministro do Goberno Republicán Hespañol no eisilio e marchou a París a desempeñal-o cárrego, a coleitividade galegade Buenos Aires, en memorabel aito, fíxolle entrega dista mañífica bandeira galega feita en seda e co escudo da Galiza bordado en ouro e prata. Ditabandeira fora decrarada como insiña oficial do Consello da Galiza. O seu redor forxouse o cobizoso anceo de que fose éla inzada na capital da nosapatria Galiza no dia lumioso da sua liberazón e no intre de se instalar o primeiro goberno galego. Maxestuosamente estendida sobor do pano negro, isa bandeira encabezou o velatorio do esgrevio presidente do Consello da Galiza e tamén foi ela aque cubreu o cadaleito no aito do enterr o. Por ser a bandeira do primeiro goberno galego no eisilio e por ser a bandeira que acochou o cadaleito do seu presidente Castelao, ¡ela é xodobremente reliquia hestórica da nosa patria! MENSAXE DA TERRA Na víspora de ser sometido â operación da que xa non recobraría a lucideza, Castelao recibeu iste agarimoso saúdo da Terra, cuia leitura lle produxo moita ledicia e fonda emozón. Fixérallo chegar un núcreo de escolleitos patriotas galegos. ¡Unha representazón xenuina do noso povo! Mensaxe que foi o derradeiro saúdo que lle mandou a súa Terra, a súa adourada patria GALIZA pol-a cal esmorecía no eisilio...!Querido Daniel: Dentro de poucas horas partirá pra xunto de vostedes un bó amigo, e queremos que sexa portador donoso mensaxe de saúdo e de lembranza pra todol-os que ahí soñan na terra lonxana. Sabemos mui ben das mágoas e da dór que teñen que sufrir pol-a súa longa e forzada ausencia de Galiza.Sabemos d-elas, porque a ausencia da Terra é a dór esencial da ialma galega, a súa doenza incurable. Sindúvida que no destiño do noso povo latexa un certo sino tráxico, pois soio pol-a dór acadamos deica agora, aprena espresión da nosa pecualiaridade espritual. Velahí porque os nosos ollos se voltan con agarimo pra os que, en terras alleas, viven a dureza de tal des -tiño. Na súa dór hai algo máis que un sofrimento individual; hai, sobre todo, a persoificación dun destiño,dunha lei que a todos nos fai semellantes, con irmandade máis forte e máis rexa que a do sangue mesmo, nóssentimos como propias as súas saudades e as súas bágoas. Pro tamén queremos que lles chegue, desde o corazón mesmo da Terra lonxana, que vostedes soio podensoñar, un alento de fe e de confianza no destiño futuro do noso povo, porque o poder de vontade humá candosinte a grandeza dos esforzos criadores da historia é tan forte como o destiño. A nosa vontade de que Galizaviva a súa propia historia, xa non poderá crebala ninguén. Confíen n-ela. Saúdos a todol-os amigos. e unha parta mui forte pra vostede de cantos eiquí comparten as arelas comús.Galiza, 17 Nadal 1949. ¡TERRA A NOSA!
  6. 6. CRONICA DA ENFERMEDADE, MOR TE I ENTERRO DE CASTELAO A DOENZA Republicano Hespañol no eisilio, presidi- ron, non atoparon a orixe da doenza, si do por Giral. ben algún apontou unha sospeita dalgo Os primeiros síntomas manifestáronse- A partir dese intre, pódese decir que xa fatal que, desgraciadamentes, tivo confir-lle en París, cando se trasladou a esa cib- ficaba ferido de morte o grande patriota mación irreparabel dous anos despóis.dade para incorporarse, como ministro galego. De volta en Bós Aires, sinteuse revivirrepresentando a Galiza, ao Goberno Os facultativos franceses que o asisti- acarón do afeito e ademiracion con que a coleitividade galega o arrodeaba nova- mentes. E deuse a escribir o segundo tomo da súa obra Sempre en Galiza, no que ía vertendo o zume margurado da esperenza do seu paso pol-o Goberno Republicano no eisilio, tomo que ficou inconcruso. Aparentemente, a doenza fatal que se lle manifestara en Paris, esquecérase da súa vítima dándolle un pouso. Semellaba o Castelao dos seus millores tempos de vivacidade espritoal e saúde física. Ainda no Dia de Galiza do 1948, no brilante aito orgaizado pol-o Centro Galego no "Teatro Argentino" pronunzou varilmente aquel maravilloso discurso acugulado de imaxes e de visións históri- cas galegas e de nobilísima paixón patrió- tica que tería de sere a súa derradeira peza oratoria. A MORTE Logo de longos meses de crudel sofri- mento, foi internado no Sanatorio doCompoñentes do Consello de Galiza, direitivos do Centro Galego, direitor do Sanatorio e dirixentes Centro Galego para sere sometido a unha da Irmandade Galega, facendo garda d-honor ao cadavre de Castelao. delicada operación quirúrxica, co fin de coutarlle a firente dôr que o martirizaba; e a tal efeito, as autoridades do Centro asi- ñáronlle unha habitación especial con tudal-as comodidades e dispuxeron se lle prestasen as máisimas atencións de tudo orde, e o mesmo â súa dona, doña Virxinia, que ficou â súa veira no Sanatorio até o derradeiro intre. Mais ape- sares da abnegación dos doutores Gumersindo Sánchez Guisande e Miguel S. Pastor que non se arredaron nin un sô intre do leito do ilustre enfermo, éste non reaicionou da delicada operación quirúr- xica a que fora sometido. e ao fio das 23 horas da noite do sábado 7 de xaneiro, surtiu pra Eternidade o grande home que perante toda a súa vida fixo un culto do amor a Galiza e ao seu povo, e que loitou arreo pol-a súa liberdade. O VELATORIO Ao produscirse a morte de Castelao, a Presidente do Centro Orensano Don Antón Rodríguez e Segredario Don Valeriano Saco, facendo notiza espallouse por todol-os ámbitos garda aos restos de Castelao, socio honorario da entidade. desta cibdade, e a meia noite xuntáronse 4
  7. 7. atendera permanentemente a Castelao, nosos ollos aneboados de bágoas pol-a procedeu a embalsamar o corpo do ilustre emoción, como o arquetipo da muller galego falescido. Máis tarde, o escultor galega: forte, valerosa e sofrida. galego Domingo Maza sacoulle a mascari- lla e o molde da man dereita. Finadas O ENTERRO estas operacións, un núcreo de persoalida- des e amigos do extinto retornaron a hom- Despóis do meio dia do luns era pouco breiros os restos â capela ardente, onde foi menos que imposibel entrar no edifizo do coberto coa bandeira galega, e mans ami- Centro GaIego, tal era a afruenza de xente gas, realizaron a emotiva ceremonia de que acodía a testemuñar a súa dôr, e âs espallar encol dos restos mortaes terra tres da tarde, foi sacado o ataúde da cape- galega traída da patria, aito simbólico la ardente para o seu traslado â carroza éste, de fonda emoción e solemnidade, funebre. pois era vontade do extinto, que os seus O caixón, coberto coa bandeira galega, osos acougaran en terra galega. foi conducido pol-o presidente do Centro Outro intre de fonda emoción, foi a Galego, don Xosé Villamarín, na compaña despedida de doña Virxinia dos restos dos presidentes das seguintes entidades: mortaes do que foi seu esposo e compañei- Centro Ourensán, Federación de Sociedades ro na vida. A dôr desta valerosa muller Galegas, Centro Pontevedrés, Centro galega que soupo soportar con enteireza o Lucense, Centro Betanzos, Sociedade de tremendo golpe que tan crudelmente lle Rianxo, A. B. C. de Corcubión, CentroIrmáns galeguistas espallando sobor do corpo deparou o destiño, faina aparescer ante os Coruñés e Irmandade Galega, e o duelo foide Castelao terra da patria que trouxera deGaliza Don Perfeuto López uns dias denantes de morrer o esgrevio guieiro.os direitivos do Centro Galego de cuasitodal-as entidades galegas importantes deBós Aires pra tomar acordos referentes aovelatorio, enterro e homaxes póstumos aoilustre morto. A xunta direitiva do Centro Galegoaxiña tomou diversos acordos pra renderos máisimos honores a Castelao, antre oscuaes estaban comprendidos crausurar olocal da institución pol-o termo de 48horas; pôr a bandeira galega a meia astano fronte do edifizo, en siñal de duelo, evelar os restos no gran salón do Centro. Tomadas todal-as disposicións, a cape-la ardente instalouse nas primeiras horasdo domingo 8, no salón principal, colo-cando o corpo xacente de Castelao diantedunha gran bandeira galega, que se desta-caba sobor dun lenzo negro que servíallede fondo. Ao espallarse a notiza da mortede Castelao ao traveso dos notizariosradiaes das primeiras horas do domingo enos xornaes matutinos, unha eistraordina-ria afruenza de xentes de toda condiciónsocial da nosa coleitividade, arxentinos edoutros paises viñeron a manifestar a súaadhesión máis afervoada. Perante todo o dia do domingo e atéoutas horas da noite, como asimesmo namañán do luns, dia en que se efeituou oenterro, desfiaron pol-a capela ardente,gran cantidade de persoalidades destaRepública e do Uruguai. En todo o dia do domingo, foron che-gando incontábeis ofrendas froraes, nasúa maor parte, de entidades galegas, echegou un intre no que a capacidade dogran salón foi esgotada e fixose mesteraxeitar as ofrendas froraes según ían che-gando, nos pasillos e "hall" de entrada aoedifizo social. Pol-o mencer do domingo, logo deseren trasladados os restos a sâ de opera-cións, o doutor Gumersindo SánchezGuisande, que co doutor Miguel F. Pastor, O velatorio dos restos de Castelao na amañecida do día oito de xaneir o. 5
  8. 8. presidido co señor Villamarín, presidente do Centro Galego, pol-o segredario do Consello de Galiza, señor Antón Alonso Ríos. O corpo denfermeiras do Centro Galego, adoviadas co seu uniforme profe- sional, formaron unha doble fía â saída dos restos de Castelao. O ataúde foi leva- do a pulso até o Centro Ourensano ao fronte do cal oustentaba a bandeira gale- ga enloitada, produscíndose alí unha escea conmovedora: dende os balcóns, piadosas mans de mulleres ourensáns, deitaban unha verdadeira choiva de fro- les sôbor da cadaleito, ao tempo que o señor Valeriano Saco, segredario xeral da entidade, i en nome da mesma, pronun- zaba unhas verbas de despedida aos res- tos do ilustre patriota, tan querido e ade- mirado nesa casa ourensán. Dende alí orgaizouse o cortexo fúne- bre, antre unha moitedume que paraliza- ba o tráfico da Avenida Belgrano. O cor-Velatorio. No salón principal do Centro Galego Xentío atristurado desfiando diente do túmulo Frores texo formado por eistraordinaria canti- e máis frores pra Castelao... dade de coches dirixiuse ao cementerio da Chacarita chamando a atención o espeitáculo, pouco frecuente en Bós Aires, de cuasi unha ducia de carrozas acuguladas d ofrendas froraes. No peristilo do cimiterio agardaban os restos de Castelao moito xentío pra acompañalos até o Panteón do Centro Galego. Detido o cortexo, elí fixeron uso da verba para despedir os restos mortaes de Castelao, en primeiro termo, o señor Villamarín, presidente do Centro Galego; e no seu caráiter de tal, dixo unha emo- cioada oración fúnebre. Logo o señor Xohan Lloréns, falou en nome do "Consell de la comunitat catalana", facendo unha fermosa peza oratoria, seguindolle no uso da verba o señor P e d ro Basaldúa, en re p re s e n t a c i ó n dEuzkadi e o seu presidente don Xosé A.Presidentes das sociedás galegas conducindo o cadaleito de Castelao ao Panteón. Os dous primeir os: A g u i rre. No nome do Gobern oa esquerda Don Manoel Puente, presidente da Irmandade Galega; a direita Don Lisardo Rodríguez Republicán Hespañol, pronunciou unha pol-a Federación das Sociedades Galegas. emocioada oración fúnebre o doutor Gumersindo Sánchez Guisande, seguindo na lista doradores, o señor Edoardo Blanco Amor, quen falou en representa- ción da coleitividade galega dArgentina, pronunciando unha fermosa e sentida peza oratoria de despedida aos restos do ilustre galego deaparescido. Tamén fixo uso da verba representando a coleitivida- de galega do Uruguai, o doutor Pedro F. Prado, fechando a lista doradores, o señor Antón Alonso Ríos, segredario xeral do Consello de Galiza, quen ven- cendo a fonda emoción que o embargaba, despedíuse do gran amigo e compañeiro de loita pol-os ideaes galegos. Finado que houbo o señor Alonso Ríos a súa oración fúnebre, a moitedume acompañou os restos â súa derradeira morada neste pais, xa que é intención da nosa coleitividade eiquí radicada, enviar os restos do ilustre patriota a Galiza, cando alí, non campe o réxime de barba- rie e opreixón das liberdades da nosaNo cimiterio. Xentio diante do Panteón do Centro Galego escoitando os discursos no aito de inhumar terra. os restos de Castelao. 6
  9. 9. Sagra bandeira da patria galega envolvendo seu corpo... Sagra terra galega prestándolle agarimos... Con tan doce compaña, Castelao sereo no sono de pra sempre... DO SEGREDARIO DO CENTRO ORENSANO, DON VALERIANO SACO Verbas ditas na porta do fogar é capaz de levarnos totalmente os seres a corpo se vaia; decimoslle simplemente dos ourensáns, cando foi levado eli quen queremos, nós, non vamos a decir "presentes", eiqui estamos pra responder o ataude como emotivo reconoce - que esta casa queda valeira, porque n-ela o seu chamado o chamado de seu pensa- mento do que siñificou aquila casa pra Castelao. quedará por sempre vivo o esprito do gran mento que e o noso propio pensamento. Castelao, que foi pra nós e nós pra él, o D-iste xeito, esí homilde, sinxelamente, compañeiro máis leal e-o guieiro máis que era como millor lle gustaba a él, des- Se a morte fose capaz de levar do esgrevio. O seu pensamento foi e será o pedimos o máis grande dos galegos quemundo o esprito dos homes, como é capaz cumio das nosas mais outas aspiracións. E produxo a Terra nai, pero facémolo con-de levar os seus corpos, teríamos que decir será a loita por conquerir o seu máis caro vencidos de que a sua ialma seguirá alu-niste intre que esta casa queda valeira, e desexo ¡a libertade da Terra! o que nos miándonos, dende o limpo azul do ceo evaise a convertir algo esí como nun-ha seguirá dando razón de existencia. de que o seu corpo vaise a convertir nunhacousa inanimada; pero como a morte a Por eso non lle decimos hoxe a grande estrela, que será a que guiará ospesar da sua enorme forza destrutora, non Castelao adiós, pol-o feito de que o seu millores aitos da nosa vida. Carrozas cas ofrendas froraes no grandeiro acompañamento do cadavre de Castelao.
  10. 10. Do Centro Gallego da Habana: "Apenados profundamente noticia fallecimiento Castelao en vuestro Sanatorio, reciba pésame este Centro extensivo familiares extinto". CAYETANO GARCÍA LAGO, Presidente. Do Museo de Pontevedra: "Recibida noticia fallecimiento Castelao, vocal fundador Museo, Patronato eleva preces sufragio alma artista". FONTOIRA, Presidente. FIGUEIRA , Director. Da Comisión Iniciadora da Academia Galega: "Afligidísimos fallecimiento Castelao". P. JOSÉ RUBINO, S. J., Presidente. ANTONIO DOCAMPO, Secretario. Habana, 9-1-50. Da caletividade galega de New York: "Noticia fallecimiento Castelao llena de congoja toda colonia gallega New York. Rogámosle extien- da nuestra sentida condolencia viuda. Favor enví- en ofrenda floral adecuada personalidad con siguiente inscripción: Casa Galicia de Unidad Gallega de Nueva York a su primer y único Socio Honorario. Envíen factura. España y Galicia han perdido uno de sus más queridos hijos". RAMÓN SEIJO, Presidente. Unidad Gallega de U.S.A. New York, 8-1-50. Da Hermandad Gallega y Unión Social da Habana: "Verdadero pesar noticia fallecimiento ilustre Castelao. Enviamos nuestro más sentido pésame a todos sus familiares y a Galicia por tan irrepa- rable pérdida". JOSÉ BUJÁN, Presidente. Habana, 12-1-50. Do Centro Gallego de Caracas (Venezuela Q): "En nombre Centro Gallego Caracas ruégole transmita a familiares, Consejo de Galicia y enti- dades galleguistas gran pesar por fallecimiento nuestro insigne Castelao". SILVIO S ANTIAGO, Presidente. Caracas, 9-1-50. Da colectividade galega de Rio de Xaneiro (Brasil) : "Interpreto sentimiento gallegos Rio Janeiro sin distinción credos políticos enviamos conmovidas condolencias fallecimiento Castelao, pérdida irre- ¡EIQUÍ VIVEU! parable Galicia, grande hijo. Rogamos transmitirNo apartamento R do 7º piso d-ista casa da rúa Be1grano 2605, Buenos Aires, morou Castelao dende pésame su esposa. Asociámonos homenajes esaque chegou a Buenos Aires en Xulio de 1910, até o día 2 de Xaneiro de 1950 que foi internado en colectividad. Sanatorio do Centro Galego. BALBOA, SERGIO GOMES, RUIZ, GARCÍA, F REIRE, CASTILLA, LUIS GARCÍA. Rio de Xaneiro, 9-1-50. TELEGRAMAS DE PESAME Da Casa de Galicia de Montevideo: "Casa de Galicia de Montevideo se asocia muyDas irmáns de Castelao: Da Universidade de Compostela: sinceramente a su profundo dolor ante la pérdida "Agradecidísimas cariñosos cuidados ustedes "Envío sentido pésame fallecimiento insigne irreparable de su querido esposo, Socio entrañable hermano y a toda la colectividad Castelao". Honorario de esta Casa en la que nunca será por póstumo homenaje. Abrazos". RECTOR UNIVERSIDAD. olvidada esa gran figura gallega que se ha llama- TERESA y JOSEFINA. Santiago Compostela, 13-1-50. do en vida Alfonso R. Castelao". Rianxo, 16-1-50. MARCELINO R AMOS, Presidente. J UAN V. CASTRO, Secretario. Do Patronato Rosalía Castro: Montevideo, 9-1-50.De Mons. Dr. Fernando Quiroga Palacios: "Ruégole asuma representación Patronato "Al testimoniarle íntima condolencia por falleci- Rosalía Castro actos sepelio Castelao, honra Galicia, transmitiendo profunda condolencia su Da Irmandade Galeguista de Montevideo: miento Castelao, ruego Altísimo concédale eter- viuda y colonia gallega. Salúdale "Con profundo dolor trasmite a usted el testimo- no descanso". LUIS IGLESIAS, Presidente. nio del más sentido pésame por la sensible pérdi- ARZOBISPO COMPOSTELA . Santiago Compostela, 9-1-50. da que acaba de sufrir". Santiago de Compostela, 12-50. IRMANDADE GALEGUISTA. Montevideo, 8-1-50. Do Axuntamento de Compostela:Da Academia Galega: "Reunida Corporación Municipal, acordamos Dos galegos de Chile: "Academia Gallega asóciase duelo Galicia falle- hacer constar sentimientos fallecimiento ilustre "Gallegos Chile aterecidos de pena muerte cimiento ilustre valor literario Castelao". paisano Castelao, extensivo viuda". nuestro Presidente, ilustre repúblico Castelao, PRESIDENTE CASAS. ENRIQUE OTERO, Alcalde. Coruña, 11-1-50. Santiago Compostela, 1950. (Pasa a páx. 15). 8
  11. 11. LEMBRANZAS AGARDOU A FALAR CA TERRA Era o Dia da Galiza, o 25 de Xullo de 1949.Castelao levaba meses aturando sua crudelenfermedade. Até o seu leito chegáranlle, en tansinalada data, moitísimas mostras de agarimo:mangados de frores, cartas, telegramas e saudostelefónicos; visitas arreo de amigos, ademirado-res e comisións de sociedades galegas... Unpatriota galego istivo c-un aparello de cine rexis-trando esceas de taes amostraciós. A elo se debea sorte de contarse con valedeiro documento grá-fico que ha ser peza hestórica. É pol-o atardecer, tivo Castelao a emozoantesulpresa dun chamado telefónico dende SantYago de Compostela... Uns fideles amigos eirmáns nos sentimentos patrióticos, quixeronsaudalo dende a propia capital espritoal da nosaTerra na diada da nosa Patria...! Era a primeiravegada que Castelao falaba ca Galiza dende oano 1936! 0 curazón bateulle forte e os ollosacuguláronse de quentes bágoas. Poucas horasdimpois tronzóuselle a sua voce...! E xa ficou caintensa afonía que lle durou até a sua morte. ¡Sua voce istivo enteira agardando a se des-pedir da sagra Patria, denantes de se esvaer pra ¡EIQUÍ MORREU! O pazo-sanatorio do Centro Gallego, onde foi operado e finou Castelao. Morreu sobor da ter rasempre... ! galega que se acocha nos seus cimentos. TERRA DA PATRIA Catro dias denantes do pasamento deCastelao, chegou da Galiza un irman benqueri-do, Perfeuto López traguendo sagro tesouro:unha caixa con terra da Patria galega, terriñarecollida nas veiras do rio Miño; do pai Miño queé unha liña diagonal o traveso do chan de Galiza.iSemella na xeografía da Terra a franxa azur danosa bandeira! Terriña da Terra ofrendada pol-os irmánsgalegos dalá, pra ser espallada no cadaleito deCastelao, cando fose chegado o tristeiro intre quexa se sabía irremediabelmente preto... ¡Sua vitalidade sostívose anguriosamente atéque chegase terra da sua Terra que había de aga-rimalo no sono de pra sempre...! NUN MESMO DIA E A MESMA HORA Tres da tarde do dia 4 de xaneiro. Castelao élevado en camilla, dende a habitación 203 doSanatorio do Centro Gallego a sala de operaciós.Fanlle compaña dous fideles irmáns: ManoelSilva e Rodolfo Prada. Ficaba na habitazón suadona Virxinia na compaña de garimosas amigas.Nin ben se alexou a camilla, Virxinia rompeu achorar. Era a primeira vegada, nos longos mesesda enfermedade de Castelao, que éla podía desa-fogar ceibemente sua fonda congoxa, sua firentedoor, sen que íl a ouvise. Con rexa enteireza d-ánemo, viñera afogando suas penas pra lle afo-rrar a íl maores sofrimentos. De súpeto, Virxinia mirou a hora. E ca faceasulagada en bágoas cramou: ¡"Nun dia comoeste, catro de xaneiro, e â esta mesma hora, tresda tarde, sacaban da nosa casa de Pontevedra, ofilliño noso pra o enterraren. E agora sácanme omeu Danieliño pra...". Un tristeiro salouco afo-góulle a voce. A frase ficou inconcrusa. . . A tanta distancia no tempo e no espacio:¡Nun mesmo dia e â mesma hora! Misteirososditados do Destiño... MES DE DOOROSAS LEMBRANZAS Pra fidel dona de Castelao, pra mártirVirxinia, o mes de Xaneiro deitará namentrasviva, doorosas lembranzas. Nun 30 de xaneironascera Castelao; e nun 30 de xaneiro nascérallestamén o úneco fillo. Nun 4 de xaneiro a ise fillo,cando agromaba na adolescencia, déronlle ente-rro; nun 4 de xaneiro foille praiticada a inter-vención quirúrxica a Castelao da cal non reaicio-naría. ¡Nun 7 de xaneiro entraba na inmortali-dade!; e nun 9 de xaneiro depositábase seu ¡EIQUÍ REPOUSA!cadavre no Panteón do Centro Gallego de Buenos Moimental panteón do Centro Galego no cimeterio da Chacarita, Bos Aires, onde repousa oAires onde ficará gardado até que sexa levado a corpo embalsamado de Castelao, agardando a hora da liberdade de Galiza pra ir ao r epousosua Terra nai... defiñitivo na sagra Terra. A beira de Rosalía e de Brañas... Repousa pol-o d-agora tamén en R. P. terra galega, pois terra da nosa T erra hai nos cimentos de iste panteón. 9
  12. 12. DISCURSOS NO AITO DE INHUMAZON DOS RESTOS DE CASTELAODISCURSO DO PRESIDENTE un alto en la tarea, para quitarse de un ideales comunes que nos ligaban a manotón las lágrimas que en todos los Castelao, con quien hemos convivido yDO CENTRO GALLEGO D. ojos ha puesto la muerte de Castelao. colaborado con fe y confianza, para que JOSE VILLAMARIN Otros hombres dirán del mérito, yo valoréis en su justo término la angustia de apenas si puedo decir de la angustia que nuestro corazón y el dolor que embarga "Alfonso Rodríguez Castelao, a quien a todos nos traspasa. nuestro ánimo. Ante ese sentimiento emo-hoy rendimos el tributo reverente del Para mí, llegó el momento, como pre- cionado, decimos que las palabras estándolor, tenía el don de la sabiduría y la luz sidente del Centro Gallego, de enfrentar el demás y que tan sólo cabe abrir ancho elde la gracia, tierno con los humildes hasta terrible honor de dar sepultura a los res- corazón al dolor y el pesar.la efusión del llanto, sabía clavar el agui- tos queridos de nuestro Castelao. A esta Tenemos fe en que su alma, tan llenajón de su humor en la frente de los sober- hora el cable vuela hacia Galicia, con la de bondades, descanse en la paz delbios, para que aprendieran cordura en su noticia infausta. Cuando llegue, crespones Señor, como tenemos fe en que su obra,altivez. Donde él estaba, Galicia, se halla- de pena cubrirán valles y montañas; llan- sus ideales a los que todo sacrifico conba presente en lo más sincero de su vir- to en nuestras corredoiras, angustias en ejemplar generosidad, se conviertan entud. Por un milagro que sólo es dado rea- nuestros viejos, y lanzazos de dolor en el realidad y perduren en el futuro para bienlizar a los hombres "guías" trasuntaba pecho de todos los gallegos. Castelao ha de Galicia, de esa Galicia que llevabagalleguidad. Nadie como él aprisionó en muerto. Pero, como él quería, el drama se prendida en el corazón con fervor y apa-su lápiz de artista nuestros paisajes, nues- ha desenlazado en ese pedazo de Galicia, sionamiento.tros hombres y nuestras mujeres y nues- que es el Centro Gallego. Eso sólo tene- Castelao ha muerto, pero con su muer-tras leyendas. Se dijo de Velázquez, el mos hoy que agradecer al destino. te ha hecho revivir el espíritu de su pue-genio de la pintura, que besaba las enci- Con Castelao, se troncha el pino más blo, sacudido y conmovido. Castelao hanas del Pardo, después de inmortalizarlas sensible de nuestra tierra, se abate el muerto, pero con su muerte Galicia toda,en sus lienzos, y bien puede asegurarse de roble más recio de nuestras carballeiras, tiene ahora una bandera, un símbolo queCastelao, que besaba las piedras de nues- se empaña el fino cristal de nuestras rías agitará conciencias y hará que los idealestra Galicia, aun antes de que se hicieran y la lluvia que desde ahora bañe el de aquél se impongan y fructifiquen.cruces en las encrucijadas de nuestro pai- Pórtico de la Gloria en Compostela, será La prueba de afecto y de solidaridadsaje. Gallego por los cuatro costados, llanto por nuestro muerto querido, a que todos hemos hecho hoy acompañan-donde él estuviera, estaba Galicia. Ahora quien esperan en lo alto, Rosalía y Pardo do el cadáver del amigo y del maestro,mismo, estas honras funerales tienen de Cela. debe tener una continuidad de lógica leal-resonancia profunda en la entraña de La tierra argentina, abierta siempre a tad, al ser fieles a los ideales que anima-nuestra tierra. Y las legiones gallegas del la aventura emigrante de los gallegos, se ron su alma. Ese será el mejor y más bellotrabajo en la metrópoli porteña hacen hoy abre también hoy para dar regazo al homenaje que podemos hacer al insigne, muerto más glorioso de todos nuestros entrañable y llorado amigo." muertos. Cuando sepa Galicia que Castelao duerme en este suelo regado con DISCURSO DO PERSOEIRO el sudor de sus hijos, el sueño de la espera, hasta volver al lugar donde nació, aliviará CATALAN DOCTOR JUAN su congoja con un suspiro de confianza. LLORENS Mientras, que a nuestro luto monte Paréceme verte, Castelao, entrece- permanente centinela de amor, en la rrando los párpados, para fijar tu vista en tumba de Castelao." mí y veo tus brazos alargándose para abrazarme y oigo tu voz diciendo: "¡Hola, los catalanes!" Sí, aquí estamos DISCURSO DO PERSOEIRO también a despedirte los catalanes y sus VASCO DOCTOR PEDRO DE descendientes, todos tus hermanos. No te BASALDUA dejaríamos marchar sin darte nuestro último adiós. Quiere ver en mí, al Consell "La Delegación Vasca, interpretando de la Comunitat Catalana y a todos aque- fielmente el sentimiento de la colectividad llos que tanto te quisieron. Ouiere ver en en la Argentina, del pueblo en exilio y de mí a todos aquellos que lucharon a tu aquel que no goza de libertad, y de un lado por la dignificación de las nacionali- modo particular en nombre del Presidente dades de España. Quiere ver en mí a tu del Gobierno de Euzkadi, José Antonio de entrañable compañero Manuel Serra Aguirre, quiere adherirse al dolor sincero Moret. Mi voz ha de representar, con y profundo de Galicia, a las lágrimas del orgullo, a esa tierra catalana que tanto pueblo hermano que llora por la pérdida amaste y a aquellos seres que la pueblan del más brillante y apasionado de sus con el cuerpo y con el espíritu; aquellos hijos, el insigne Alfonso Castelao. que en ella aun viven y aquellos que, ale- Saben nuestros hermanos gallegos, jados como tú, en el exilio, luchan por sabéis vosotros que habéis tenido el privi- liberarla, como tú luchabas por liberar a legio de gozar de su intimidad, la admira- tu Galicia!Castelao a bordo do vapor "Argentina" que o ción y el afecto, los lazos espirituales, los Un nuevo nombre se agrega al marti- trouxo a Buenos Air es. 10
  13. 13. rologio gallego. A los Pardo de Cela,Brañas, Vicetto, Rosalia, AlejandroBóveda, se agrega un Castelao, tan gran-de como aquéllos. El jefe indiscutido de los nacionalistasgallegos ha muerto en el exilio. Pero suobra alumbrará el camino de los que yale seguían y continuarán siguiéndolo. Loscatalanes que fuimos sus compañerosinseparables, le rendimos este primerrecuerdo. Y en adelante, cuando pense-mos en Galicia y en los gallegos, nopodremos por menos que pensar enCastelao, consustanciado con la esencia Xantar oferecido a Castelao pol-os galeguistas de Montevideo ó pasar por aquil porto en Xullo dede su tierra y de su gente. 1940 na sua viaxe de Nova York a Buenos Aires. N-iste aito xuntáronse, dispois de 25 anos, os ¡Castelao ha muerto! ¡Pero gracias a redaitores do "Barbeiro Municipal" de Rianxo: Castelao, Eduardo Dieste e Ramón Rey Baltar.él Galicia vive! ¡Contigo, Castelao, los catalanes viva-mos a Galicia y a Cataluña!DISCURSO DO PERSOEIRODO GOBERNO NO EISILIODA REPUBLICA HESPAÑO-LA, PROFESOR DOCTORGUMERSINDO SANCHEZ GUISANDE Castelao: A Delegación Oficial do Goberno daRepública Hespañola, fíxome o especialencárrego de representala neste intre e dedespedirte con todo respeto e con todoagarimo. Cumplo con fonda emoción omandado que me foi feito. Este homaxe póstumo e sinxelo telo Xullo 1940. Chegada de Castelao ao porto de Buenos Air es.ben merecido; porque o teu paso polo seodo goberno republican hespañol, foi ungrandeiro exemplo de sagreficio, de diñi-dade insobornabel, desprito xusticeiro, e,sobor de todo, de transixencia e toleran-cia comprensiva, sin que por elo tivesesque arredar as tuas conviccións que, enfin de contas eran os anceios encruxola-dos de teu povo que hoxe chora a tuaperda. Isto como gobernante. En canto ó artista, poucos souperonlevar con tanto acerto na punta do lápisou do pincel, a eispresión do pensamentoque deixaches no papel ou no lenzo dunxeito craro, indubidábile, imperecedoiro.I é qu’os que van polo camiño da vidasoxugados somentes ó ritmo monótono dotempo, pode decirse que non viviron:pero os que crearon e deron forma e senso Agosto 1940. Cabeceira do grandeiro banquete oferecido a Castelao pol-o Centro Gallego de Buenos Aires.human as suas creacións orixinaes coaseproféticas, isos pasan de sópeto a inmor-talidade. E poucos tamen coma min, seguiron odooroso calvario do teu mal sen remedio,facendo outos de cando en cando praentrar no val das confidencias, dos segre-dos e das arelas derradeiras. Por iso, praque nada faltase, ainda me tocou en sortefacer co teu corpo non apodreza, pra quesexa a terra galega a co consuma a forzade bicalo. Mais falta unha derradeira vontade quecumplir: a peregrinación cívica dos deste-rrados a Compostela, da que tantas vecestemos falado ô pe do teu leito. Pra entonces,ti virás con nosco e serás o noso guieiro. Unha vista do dito banquete
  14. 14. DISCURSO DE EDOARDO BLANCO AMOR A NOME DA COLEITIVIDADE GALEGA A Comisión Intersocietaria de Entidades Galegas, que mantén ergueitos en Bos Aires o esprito i-o quefacer gale- gos, honroume, i-agobioume, n-iste intre de inacababel tristeza, pra que diga no seu nome, que é o da coleitividades intei- ra, unhas verbas de despedida pra iste anaco de nos mesmos, frente a ista mate- rialización milagrosa da Nosa Terra, que se nos vai. Coido que o drama que vivimos todol- os galegos do mundo, e os amigos do Noso país, non pode nin debe ser disfigu- rado por ningunha, cras de desafinación, Xullo 1940. Castelao na presidencia do Centro Gallego de Buenos Aires, na sua primeira visita a nin pol-a retórica nin pol-a larínxea, que dita entidade. tanto s-asemellan. Haberia eiqui un desa- xeitamento inadmisibel. Castelao era un home íntimo. O mellor do seu esprito non era declamación e sí proisimidade. E qui- zais o mellor da sua obra sexa o seu ser unha xenial confidenza que parez conter imprícito aquel sixiloso mandato de Deus: "O que teña ouvidos para ouvir que ouza". Sin afastarse d-ista natural intimi- dade, e tal vez por ila, foille consentido achegar, con palmos e frebas prodixiosas, ô cerne mais fondo e puro do vivir da nosa Patria, que é tamén celada e segre- da, ô par de Rosalía, a nosa grande inti- mista. Non é cousa, pois, de vir eiqui a profanar iste door noso, iste door coleiti- vo e de cada un, con frores de trapo e vana literatura. As bágoas, cando son certas, estorban ô falar. Pro compre decir algunhas cousas. Pol-o pronto esto: ninguén en Galiza, nin home histórico nin figura presente, aca- dou pra sua persoalidade, tanta unanimi- dade de amor. Amábano, ainda que pol-o baixo, até os seus propios nemigos políti-Mar zal, 1944. Cabeceira do banquete oferecido a Castelao pol-o Centro Orensano de Buenos Air es cos, que outros non tiña. Cecais o hoube-co gallo da edizón do seu libro "Sempre en Galiza", no intre de lle facer entrega do primeiro exem - sen matado, porque as veces mátase por prar; o orador do aito Sr. Rodolfo Prada. rutina ou por "palabra de honor". Pro n- aquil punto mesmo chorarían bágoas de sangue. Podíase estar en desacordo oca- sional con il, pro era inútil non querer ademiralo. Cando eu contendín con il - permítaseme este descargo de concencia- n-unha de tantas polémicas ociosas como hai entre os homes, no intre máis acedo da polémica, escribin que era a figura meirande de Galiza dempois do Padre Feijoo. E volvo a repetilo agora, cando unha soia verba de falsía ou de lisonxa non sentida, sería valdeira, estúpida e cri- minal. Era imposibel non amalo, porque o amor a Castelao era amor a Galiza. Il, o home o dibuxante i-o escritor, realizábase en espresión galega tanto como Galiza se espresaba a través d-il. Il era Galiza por transubstanciación. Il fíxonos visibles e inevitables as nosas obrigas de conducta, pra con ila, como Pondal, Curros e Rosalía nol-a fixeron conscente nas súas doores, belezas i-espranzas. Pro o queXuño 1948. Castelao no presidencia do aito celebrando o 12º aniversario lo Plebiscito do Estatuto aquiles dibuxaron no ar estrelecido do Galego. Na tribuna o Segredario Xeral da Federación Don Antón Alonso Pérez. verso, Castelao modelouno en nidia e dura 12
  15. 15. materia de conducta política e social. Ilcreou unha nova responsabilidade, unnovo xeito de ser galego. Antes deCastelao podía amarse a Galiza de moitosmodos. Dempois d-íl todal-as fronteirasd-iste amor están acotadas. O que saiadilas xa non porá chamarse de ningúnxeito amante, senon de moitos, treidor.Iste e o seu testamento mudo. Non-o escri-biu; volcouno, como un metal ardente, nomolde da sua vida, de toda á sua vida, sindescansar un día, sin dubidar un intre.Entregouse en corpo i-alma a sua terracoma unha eucaristía de carne. Por esocando se diga no futuro, Castelao, estará-se comulgando o propio nome de Galiza. Menten os que pensan, ou os que oafirman sin pensalo, que pode separarse aentidade artística na obra de Castelao, dasua siñificación simbólica. Vista agora noseu inmenso bloque, a sua obra foi uncontinuo alarido sin sosego. Cada un dosseus dibuxos era un mitin, e o povo fixorefrás e modismos políticos e psicolóxicoscos pes das suas caricaturas. No ardimen-to da sua obra escrita latexa, coma nunha Abril 1946. Castelao co esgrevio escritor arxentino D. Alberto Gerchunoff na cabeceira do banquetearteria chea, o alento d-un profetismo que lle foi ofercido no Jockey Club de Buenos Aires co gallo da sua desiñazón de Ministro dapara séculos de vivir galego. Todo n-il República Hespañola.vai,, polos camiños mais varios, como, afrecha ó seu branco. Sua obra é impactoou espora; pega ou incita; cárgase e voacoa sua dinámica propia, ou esperta asforzas alleas c-un pulo mensaxeiro que éposible negar, pro que é imposibel nonsentir sempre así, enfiado, destiñado,comprometido. Todos sabemos tamén que si se hoube-se quedado fozando nas molicies do cha-mado "arte puro", podería haber acadadoun universal renome. Pro isto do arte puroé luxo de povos fartos ou de povosmomias. Castelao prefireu facer da suapruma, da que trazaba e da que escribía,unha arma ao servicio do seu povo.Propiamente unha arma de dous fios. Porun lado, loitando co-a sua cegueira denderapaz, logrou dibuxar como un mestre do Xullo 1946. Agasallo a Castelao no fogar de D. Manoel Puente nas vísperas da sua viaxe a París.Renacimento i escribir coma calisqueragran escritor do mundo. E por outro, car-gou cada liña e cada trazo con tal poten-cia eispresiva que deu por resultado onacimento da nosa xenerazón e da quehoxe loita en Galiza e fora d-ela, pra quese cumpla o testamento pondaliano. “A luz virá, para a caduca Iberia dos fillos de Breogán.” E isto foi posible n-unha soìa vida,porque Castelao buscou e atopou o cami-ño xusto da eispresión do seu povo.Namentras Galiza estivo en maus solem-nes e retóricas, non se deu conta de sí.Non se entendía porque non-a entendían.Castelao fixoo todo sorrindo. Até o chorar.Exactamente como Rosalía. “Por eso me chaman Rosa, mais a dotriste sorrir.” Sorriso triste: eso é Galiza. O humo-rismo de Castelao ten a esgrevia dinida-de da tristeza. Por eso elixiu como lema Xullo 1946. Castelao na audizón radial "Recordando a Galicia". 13
  16. 16. lo. De todas partes do mundo onde hai galegos, e son todas, chegan, hora a hora, testemuños de iste inmenso door que avanta por todal-as fronteiras. Pro non importa. Terra galega sobre o seu corazón. Cantemos. Cantemos delei- tando sobre a sua presenza ainda os ver- sos de Rosalía, como outra terra lírica: "Triste o cantar que cantamos, ¿mais que facer s-outro mellor non hai? Moita luz deslumbra os ollos, causa inquietude o moito deseiar. Cando unha peste arr ebata home tras home, n-hai mais que enterrar de presa os mortos, baixal-a frente e esperar que pasen as correntes apestadas. ¡Que pasen...! que outras virán." E ti, Virxinia, muller tenra, forte, Na Esposizón do Libro Galego. Castelao cas autoridades do Centro Galego no aito inaugural o 42 de Xulio de 1948. valerosa: muller galega. Limpa os ollos de lixos, sorrí, canta connosco anque se cheun dito de Mark Twain: "Embaixo do outro navío, que ese que estades vendo, rompa o corazón. Axúdanos a enterrarhumorismo hai sempre unha gran door". feito de catro táboas, con rumbo a eterni- esta semente...Galiza non podía ser remediada cos papos dade. Pro non importa. O caso e non per-cheos de vento dos retóricos decimonóni- der o "dulce sorrir" e poder contaminarcos. Galiza tiña que saber, que pôrse a os demáis, da sua máxica enerxia. Tras de DISCURSO DO SEGREDARIOcarón e recoñecerse no seu triste sorrir. I- tempos, tempos veñen. Il escribiu ao pé d-eso foi o que Castelao lle enseñou día a un dibuxo de guerra: "Non enterran DO CONSELLO DE GALIZA,día, hora a hora, durante cincuenta anos. cadavres, enterran semente". Nos repetí- DIPUTADO ANTON ALONSOE no adeprendelo salvouse, non solo da molo hoxe a carón d-istos despoxosretórica, senón do nihilismo, do nadismo, sacros. Os nosos mortos, ¡os nosos, sabe- RIOSda bobería choromiqueira de sorrir sin deo ben!, son sempre semente. A sementesaberse por qué. E soupo que tras o triste viva e xermolante de Alexandro Bóveda, e Eu veño a despedirte no nome dosorrir, estaba a sua forza, porque era o a do último mariñeiro e campesiño, que Consello de Galiza que ti presidiches ensorrir dos que sorrín últimos. Un día son terra viva. Ista é a morte innortal da vida e seguirás presidindo de morto. Tidíxome un faraón da intelectualidade cas- nosa terra; a morte galega, amiga dos serás decote o noso guieiro máisimo: atelán: "Galicia no sabe mandar". I-eu res- vivos, rexoubeira, ridente avasalladora. A concencia que nos aguilloe, i-a estrela quepondinlle: "Abóndalle con saber encan- morte anda leda pol-os nosos vales, que nos guíe.tar". As armas da sonrisa e do lirismo - non son vales de bágoas, a palicar coa A door non me deixa falarche coma euque en nós é tamén sorrisa- poden non xente dos bosques e nos adros. Porque a quixera pra decirche o noso pesar e oseren vistosas nin castrenses, pro son nosa morte galega non se entra por pórti- fondo sofrir da Terra, que eu quero con-imbatibles. O noso Apóstolo, sentado na cos de ôsos pra cair en sepulcros bran- tarche a modiño, coma se fora unha rulasua silla curul, está de cote sorrindo, do quexados. E un afundirse nos zumes da ou unha pomba que se pousara a tuaoutro que anda no cabalón de pau batén- Terra, na sua tépeda brandura, nos seus beira pra falarche no nome d-Ela. E, nodose c-uns fantasmas que, o fin de con- agarimos; i-é un voltar i-é un non irse; un nome da Galiza emigrada, que eiquí tetas, non foron vencidos. Hubo un home quedar sendo queixume de pino e volco arrodea e da que espallada polo mundon-ista historia que estamos vivindo, que de onda. Rosalía decía así: adiante tamén esta eiquí xunguida a tíc-unha roca, c-unha cabra e c-un sorriso, polo sentimento, hei de facerche unhaasoballou a un imperio. E iso que este que "Iste meu corpo de terra." promesa.digo era un imperio de certo, e non unha Castelao: Hoxe é noite pra nós.tráxica opereta. Cando se sinte en vida, a terra mistica Sentimos friaxe nos ôsos; sentimos friaxe Castelao que nasceu a vida conscente andar pol-as canles do sangue o afundir- na ialma. Un coitelo séganos o curazón ena emigración, morre n-ela. Aquela emi- se n-ila non é un morrer, é un continuar. unha corda apértanos a gorxa da ialma.gración de neno, eiqui, na Pampa, por il Iste dafundirse na sua, dia chegará Hoxe todo é tristura na Terra. Ostantas veces evocada, nascía do manso cando teña que chegar, pro noso morto. montes non parecen feitos de pedras e deéxodo d-unha raza que fuxia, sorrindo a Cando teña que chegar, nunca antes. terra, semellan pesares e acedumes que setravés das bágoas, dos caciques, da fame, Dous días antes de morrer Alfonso, amontoan e se acugulan rubindo cara oda involuntaria iñorancia e dos cregos de arribou a Bos Aires un compatriano gale- ceio a xemer ea pregar. Os Faros o Suido,trabuco e cazata. Era unha emigración go traendo terra dos nosos eidos n-unha a Queixa, o Pico Sagro..., pulan de door.que deixaba tras sí ledos e abertos os caixa, que os irmáns d-aló mandaban pra Nas rías galegas hai un arrolar fondo, delumiosos camiños da nosa mar. Esta agarimar a sua xa presumibel morte. entranas que se retorcen, de nai que xaoutra, e unha emigración co regreso Hoxe deixámola cair como un oscuro non espera consolo. Na costa brava, omurado; murado c-uns muros que non se rocío labrego, sobre o seu corpo. Castelao mar pula e bótase a oubear. Todo é pran-cansan de escoar sangue de mártires ... sorriu na eternidades agradecendo ista to, todo é bágoas na Terra amargurada.Eiquí, n-ista noble terra arxentina, señal i-anticipo da que un día poseerá por Escoita, Castelao, o que che dí isaCastelao fixo o seu aprendizaxe d-unha enteiro. pombiña que, pousada a tua beira, querelírica saudade de emigrante; i-eiqui vivíu Cae envolto no door de todo un povo, contarche as penas da Terra: "Eu non mea tráxica esperiencia do seu desterro de coma n-unha inmensa bandeira. Galiza doio das cadeas que me apreixan e meexilado, que pra os diños e sans, pros "bos lonxe afoga o seu pranto no fondo das magoan o corpo; eu non me doio das cade-e xenerosos", non ten outra evasión nin almas, sin aire siquera por onde esparexe- as que me agrilloan e me afogan a ialma; 14
  17. 17. eu doiome, Castelao, fillo querido, eu (Ven de páx. 8) tir D. Virginia sua admiravel companheira expres- sao nossa dór e saudade enviando ao mesmodoiome de non poder recollerte no meu gloria inmortal de Galicia delegamos tempo a V. Excia. Irmandade Galega e demócra-colo... de non poder acocharte no meu usted representación sepelio. tas espanhois em nome de demócratas portugue-seio..." PICALLO, GARRIDO, JUSTO, V IDAL, P ÉREZ, ses nossa fraternal solidaridade pela perda que ¡Castelao!: A tua man de artista trocou IGLESIAS, V ÁZQUEZ, ETC. todos acabamos sofrer".a door galega en door universal, que per- Santiago Chile, 8-1-50. RICARDO SEARA, JAIME C ORTESAO, JAIME M ORAIS, S ARMENTO PIMENTEL, M OURAcorreu o mundo nas tuas estampas de Da Irmandade Galega de Mendoza: PINTO. Rio Xaneiro, 11-1-50."Galiza Mártir", e agora a door galega é a "Ante la muerte del gran Castelao, verdaderauniversal ademiración arrodearon o teu encarnación del alma de Galicia y preclaro con- Do Presidente do Goberno Vasco: ductor del pueblo gallego, Irmandade Galega de "Profundamente impresionados fallecimientocorpo de frores de todol-os sitios. Mais Mendoza suma su dolor al de todos los gallegos gran patriota Castelao, en nombre propio yistas frores: isa xesta, ises ramallos de car- libres del mundo y tributa fervientes homenajes al Gobierno Vasco reciba Consejo Galicia sentidoballo con landras, ise arume do piñeiro, caudillo inmaculado cuyo nombre recogerá la his- pésame".ise toxo coas espiñas de punta, as homil- toria como ejemplo de purísimo y fecundo patrio- JOSÉ ANTONIO AGUIRRE tismo y a quien la patria gallega venerará por París, 9-1-50.dosas frores da carqueixa e da carpaza todos los siglos con la gratitud que debe a suque un presinte a tua beira, o mesmo que inmortal espíritu, fuente caudalosa de ideales Do diputado catalán Dr. Pelayo Sala:as orquídeas e caraveles; todo é unha soia galleguistas". "Conocido fallecimiento Castelao ruego transmitire mesma cousa: bágoas, bágoas, bágoas... ISIDRO R ODRÍGUEZ, Secretario. sentido pésame viuda y sentimientos adhesión fra- Mendoza, 9-1-50. ternal amigos gallegos". Agora a promesa que temos de facer- Do diputado galego o ex-presidente do Consello PELAYO SALAche. Cantos hoxe eiquí estamos en presen- de Ministros da República Hespañola, Don Santiago Chile, 9-1-50.cia, e cantos galegos están espallados pol- Manuel Portela Valladares:o mundo, mais que están tamén eiquí co "Corazón chora con vostede e Galiza perda gran Do centro Republicano Hespañol de Santiago de galego".sentimento, prometémosche, ¡Castelao!, Chile: PORTELA VALLADARES. "Centro Republicano Español y yo compartimosque, cando a Terra te poida recibir diña- Bandol (Francia), 1950. emocionadísimos su inmenso dolor pérdida granmente; cando os galegos poidamos pro- ciudadano y gran amigo".cramar libremente os outos ideaes que tí Do diputado galego Don Ramón Suárez Picallo: GERMÁN V IDAL, Presidente. IRMÁNS NA IBERIAnos enseñaches, daquela, e soio daquela, "Consternado no tengo palabras que decir ante Santiago Chile, 11-1-50.teremos de levarte a descansar no seo da pérdida ir reparable de la patria. Dale a CastelaoPatria Galega, tal coma foron os teus en nombre mío último abrazo". Da Coleitividade catalán de Chile: SUÁREZ PICALLO. "Centre Catalá representant cataláns Santiagodesexos. Chile adhereix profundament emocionats senti- Santiago Chile, 8-1-50. Tal é a nosa promesa eo noso xura- ment pobla gallg del traspas figura senyeramento, que facemos por nós e polos nosos De esgrevias persoalidás portuguesas no eisilio: Alfonso Castelao, president Consell Galicia".descendentes deica que o teu corpo volte "Profundarnente penalizados falecimento Cas- GRATACÓ, President; ESTEVE, Secretari.a terra nai. telao rogamos nosso nome a familias transmi- Santiago Chile, 9-1-50. Castelao na biblioteca do Centro Orensano de Buenos Aires. (Ista é súa derradeira fotografía). 15

×