Nº 0 xornal Galicia
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

Nº 0 xornal Galicia

on

  • 1,184 views

 

Statistics

Views

Total Views
1,184
Views on SlideShare
594
Embed Views
590

Actions

Likes
0
Downloads
0
Comments
0

5 Embeds 590

http://bibliolhosgrandes.blogspot.com 554
http://bibliolhosgrandes.blogspot.com.es 22
http://feeds.feedburner.com 10
http://www.bibliolhosgrandes.blogspot.com 3
http://translate.googleusercontent.com 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Nº 0 xornal Galicia Document Transcript

  • 1. Nº0 2€ EDITA: Xaneiro 2008 A.S.C.ARREDEMO Editorial Imaxinario Por que facemos o que facemos LUIS SEOANE Lembra, Isaac. Cando estamos cansos, coma nas lendas, a terra chámanos. Fai soar a súa vos de paxaros que berran dende o fundo dos boscos. Cantamos nela os cabelos ao ar tinxidos pra guerra. O temor do océano, da noite. Cantamos ao máis vello pobo coñecido. Á funda- ción mesma dos nosos medos. De alá saímos os senlleiros, os inadatados, os condanados inxustamente, os que procuran o pan, os xogadores, os perse- guidos, os arrichados, tamén o xusto, o argalleiro, o luxurioso, o san, e as ponlas frorescentes das linaxes abafadas. Loitamos pola comunidade dos homes e das mulleres, a felicidade, a precisión, a crari- dade, a xustiza. Agora que estamos i-é tarde vimos den- de moi lonxe, dende as som- bras, como tantos outros e outras viñeron denantes. Un pobo vivindo na anarquía dende hai mil anos. Antre embargos, vilanías, benzoa- rios, herdanzas, repartos. Des- poxado polos señores. Tamén a Irmandade dos homes cei- bes que tratou de segurar a paz coa violencia axustando na raíña as súas aldraxes. Lembra, Isaac. A execu- ción isolada, o encalzo do home no bosco, a matanza coleitiva nas estradas, o espo- lio, os bens confiscados, o despoxo, a condena por fame. Caballeros de La Coruña, Caballeros de Santiago, Caba- lleros de cada cibdade, arma- FOTOGRAFÍA: GZIFOTO dos cabaleiros polo arrecada- dor de impostos, polosIsaac Díaz Pardo na zona cero mestres de armas dos Bancos, delaitores de xenerosos homes de povo, que queren afogar os recordos, queDiante da xunta de accionis- colectivo Burla Negra, en nosos propios medios o irredutible que continúa a tamén nos esquezan. Tam-tas do 23 de Xaneiro do colaboración con outros número cero do xornal Gali- traballar e crear no día a día pouco acorden o noso nome,2008, un paso máis no afasta- colectivos sociais e culturais cia, unha vella e aínda nece- esa Galiza Imaxinaria que o berro común do pasado.mento definitivo de Isaac do país e moitas persoas saria utopía proxectada desde soñaron os devanceiros e que Nós acordaremos sempre,Díaz Pardo da dirección do absolutamente inconformes o IGI en 1977. Un exemplar homes e mulleres como Isaac aínda desde a fosa, no cavei-Instituto Galego da Informa- con este sacrificio ruín, deci- único que alén do seu valor Díaz Pardo salvagardaron da ro, en Santa Compaña polosción e do grupo Sargadelos, dimos dar testemuño deste testemuñal, quere tamén dei- barbarie fascista para nós e camiños despois de moitasdesde a Rede de Acción acto de violencia contra a xar constancia de que hai para os que veñan e as que vegadas mortos.Socio-Cultural Arredemo e o nosa cultura editando polos unha cultura viva, libre e veñan despois de nós. Na Galiza, ise vello povo, carballo carcomido de raios e bestigos, loita dende hai sécu- los o home coas ratas… ven- cendo sempre as ratas.Reábrese o Foro Negro. A necesidade de gobernar o descontento Mais ollade a Galiza erguerse paseniñamente deEn decembro de 2003, o Foro Negro congregou no IGI a persoas na costa, o contestado parque ambiental de Ribadavia, os abusos todos os supricios. Construín-e colectivos, no marco da contestación social ao despropósito do urbanísticos e demais actividades en contra do ben común, volven do, antre o desamparo e aPrestige. Cinco anos despois asistimos, nun contexto político dife- situar a cidadanía na necesidade de demandar dos gobernantes un inxuria, o propio universo.rente, á perpetuación de dinámicas e á asunción de modelos de compromiso co desenvolvemento económico, cultural e social do Erguéndose de antre as“progreso” á marxe dos intereses da cidadanía e a prol dos intere- país baixo criterios de sustentabilidade e de auténtico interese xeral. pedras coberta de cicatrices,ses económicos e particulares duns poucos. Sábado 19 de xaneiro de 2008. Un novo paso na vertebración de anguria, de farrapos, pra A proliferación de canteiras no Courel, a instalación da planta da Rede de Acción Socio-Cultural Arredemo. voltar a marchar no tempo,regasidicadora en Mugardos, a instalación masiva de piscifactorías www.arredemo.info torpemente.
  • 2. 2/O Castro-Sargadelos: patrimonio da Galiza MANIFESTO NACIONALO complexo “O Castro-Sargadelos” é o resultado dun insólito proceso de continuidade e supervivencia a cuberto de calquer eventualidade e cal-criación colectiva inspirado, propulsado e catalizado por Isaac Díaz Pardo quer peripecia empresarial que o poña en perigo de desnaturalización,e Luis Seoane. Encetouno Isaac hai máis de meio século. Hoxe constitue destrago ou desaparición. En canto ben de interese cultural para o povoun Patrimonio cultural da Galiza enteira. Compre que o poder político do galego, é patrimonio da cidadanía, e á cidadanía incúmbelle reclamar dogoberno galego así o declare institucionalmente, meiante o procedimento poder democrático que actúe e interveña para defendelo e mantelo ao dis-que formalmente sexa necesario e acaído, para preservalo e garantir a sua por da cultura do común de nós, da nosa nación. As orixes xerminais do pro- financeira de José Rey e Fede- Seoane, e moi axiña, con Información (IGI), como labo- xecto están na conxunción de rico Nogueira, en terreos que Andrés Fernández Albalat, ratorio de criación ideatoria e duas fontes de inspiración e a sensíbel e fidel Mimina, a darán a luz o proceso de recu- comunicativa, hoxe sometido decisión e dous episodios da muller e compañeira leal de peración de Sargadelos. a asedio por corte de suminis- epopeia de resisténcia cívica, Isaac, cede solidariamente do A Magdalena e O Castro tros. Nesa urdime, as factorí- galeguista e republicán á bar- Pazo do Castro de Osedo, pro- non foron, pois, nen naceron as industriais d’O Castro e barie do fascismo franquista. priedade da sua familia. como simples fábricas ou Sargadelos foron o artefacto No primeiro caso, trátase Cinco anos despois Isaac empresas industriais. Tam- funcional para a conxunción dunha decisión individual viaxa a Bos Aires, e alí aceita pouco Sargadelos, filla delas. arte-industria. Foron unha tomada, en dous chanzos, por o convite dos exiliados para O que foron denominaríase empresa formalmente priva- Isaac Díaz Pardo no decurso montar a Magdalena, unha hoxe un combinado de “labo- da que funcionou, por necesa- da sua traxectoria existen- fábrica de porcelanas confor- ratorio de ideas” e “factoría ria suplencia, con criterios de cial. No segundo, consiste me ao modelo pioneiro da do cultural”: Laboratorio de For- empresa pública eficiente nun proceso dialóxico Castro e avincallado con ela, mas e Seminario de Sargade- orientada a fins sociocultu- antre Isaac e Seoane, mar por medio. E aí configú- los. Seoane e Díaz Pardo e rais colectivos. activado nunha diná- rase un cerebro colectivo, pri- máis o colectivo de leais ao Isaac, Seoane e os demáis mica de grupo no exilio mordialmente sobre a cone- proxecto que se foron inte- idearon ese proxecto, edifica- arxentino e proseguido xión entre Isaac e Luis grando no proceso dérono ron ese complexo, e fixéronlle despois de por Seoane, mais tamén cos construído por enteiro. Semi- ese gasallo inmenso ao povo vida. Rafael Dieste, Lorenzo Varela, nario de Estudos Galegos galego. Correspóndenos agora A finais dos Blanco Amor, Núñez Búa, resucitado. Laboratorio Xeoló- aos cidadáns pórmos a salvo anos corenta, Arturo Cuadrado, Antonio xico de Laxe legado por Isi- esa inxente obra. Por iso Díaz Pardo Baltar… Neses intres, alí, na dro Parga Pondal. Museu requiro públicamente, a inter- decide deixar a Magdalena, constitúese un Galego Carlos Maside de Arte vención do poder político criación pictóri- Laboratorio Cerámico e concí- Contemporánea, teima xene- democrático do que os cida- ca e aborda a bese a criación dun Laborato- rosa de Luis Seoane. Edicións dáns mesmos nos dotamos. A criación das Cerá- rio de Formas de Galicia. do Castro para a recuperación obra de Isaac e Luis, o com- micas do Castro, Faráno realidade eiquí, na imprentada da memoria his- plexo cultural O Castro-Sarga- coa colaboración Terra, en 1963, Díaz Pardo e tórica. Instituto Galego de delos, é patrimonio da Galiza. Cerámica Aquelarre de SargadelosA volta de Isaac Díaz Pardo FERMÍN BOUZACando a fin da guerra civil, Galicia asolágase na auga lidade nacente dunha arte os de formas novas e ganas tempos e a propor o seu estu-tras o golpe de estado do 36, reaccionaria do novo réxime autocrítica e que anda rom- de encher Galicia do vello dio e análise sistemática, por-o conxunto do que chama- e as ondas dese mar chegan pendo cos seus principios his- espírito vangardista e creador. que a información é a novamos España reconvértese nun ata os recunchos máis arre- tóricos. Pasarán algúns anos E tantos outros coma Luis deusa dun tempo que xa sepaís nacionalcatólico, regresi- cunchados. Unha idea do ata que, no conxunto do esta- Seoane. E de entre eles che- veu riba de nós. Faltou pecha-vo e cavernario, nun salto mundo propia daquel réxime do, xentes coma Millares e o gou Isaac Díaz Pardo coas lo cun grande diario galego eatrás de varios séculos, unha (e tamén lonxe dos usos e grupo El Paso, volvan a pen- súas propostas de deseño e en galego, que agarda a mandas cousas que desaparece da costumes cotiáns dos outros sar a materia en termos ano- creación e todo o que foi O do tempo do posíbel parapaisaxe e aquela idea da van- feixismos e nazismos, aínda vadores, como fixeron en Castro e Sargadelos, un xeito nacer. O último intento, o degarda que encheu de novos preto éstes de certas vangar- Galicia xentes como Reimun- moi especial de devolver ao Edicións de Referencia, conpulos as xeracións de Isaac e das, coma o futurismo, entre do Patiño, que retoma a crea- mundo do popular aquela Antón Baamonde como guiei-mesmo a algunhas anteriores. outras) que racha coa menta- tividade no punto no que pescuda das formas que foi a ro, e eu mesmo na aventura, pode ser transmitida ás novas alma das vangardas. non puido ser. Pero a idea de xeracións. Isaac é o embaixador dun Isaac segue vixente, tanto no No medio, o horror dunha pasado creador, roto na Gue- eido da investigación infor- posguerra que os demócratas rra, e que con el e outros vol- mativa como do grande e galeguistas que aquí pasa- ve a nacer cara ao futuro, medio galego. ron sufriron coma unha lousa nesa sensibilidade que agora Vaian estas liñas como inmensa e brutal. Fóra estaba vai unir a arte e a empresa, o lembranza e apoio a Isaac, e a señardade, pero aquí estaba culto e o popular. que o tempo e as súas luzes o horror e o maior sufrimen- Engadido a iso, a paixón de Galicia, nos devolvan to, a humillación e a morte. de Isaac polo novo mundo da aquel espírito de futuro e Da señardade do exilio chega- información, que lle leva a aquela aventura que un día ban xentes como Seoane, che- adiantarse tamén aos novos nos propuxo Díaz Pardo.
  • 3. /3Vellas e queridas lembranzas HERMINIO BARREIROA miña primeira ou segunda distas. O Buenos Aires en fin expectación e o éxito, algúnmemoria de Isacc Díaz Pardo de tódalas músicas e tódalas tempo despois, da súa grandebe ser dos primeiros anos artes. A cidade de Borges, de exposición en Madrid, na que60 en Madrid. Escoitei o seu Cortázar. A cidade tan queri- homenaxeaba a Julián Gri-nome, a gabanza da súa per- da da nosa patria emigrada e mau.sonalidade e o primeiro exilada. Dos labregos sen Falaba moito Seoane ereconto da súa actividade terras de toda Galicia e de falaba con paixón e coñece-artística e política, de labios Castelao. Un Buenos Aires do mento. E, de cando en cando,de Luis Seoane. Acababa de que eu non oíra nunca falar… abría un gran bloc de debu-chegar Seoane a Madrid. E retratábanos tamén Seo- xos e deseños que levabaEntrevistábase coa xente de ane, o noso querido e grandí- sempre con el… E alí estaban,Brais Pinto. Falábanos de simo artista, intelectual e si, deslumbrantes, cegadoras,política, de ética, de arte, de patriota, aquel Madrid co que máxicas, as cores e as formasliteratura, de compromiso. el se reencontraba e que lle de Sargadelos. E entón LuisFalábanos de Galicia. Da Gali- parecía –dicíanos– o Madrid falaba con moito amor decia da derrota e do exilio, de La gallina ciega satirizado Isaac, do espírito cheo depero dunha Galicia nova que por Max Aub. Facíanos ver, inquedanzas do que seríarenacía. Falábanos da Galicia en definitiva, o descoñeci- durante anos o pequeno tras-do exterior. Dunha Galicia mento que nós tiñamos de no omnipotente da granque era máis que a Galicia nós mesmos, a necesidade de fábrica das artes galegas…abatida da posguerra. Falába- rachar con aquel mundo sór- Eu lembrarei sempre xun-nos, en fin, dunha Galicia dido da dictadura franquista, tos a Luis e a Isaac. Non foipara min descoñecida e que a busca, en fin, do pasado unha casualidade que Luisdescubría con emoción. republicano tan vulnerado. Seoane partira cara o alén O relato de Seoane era o Abríanos os ollos Seaone mentras falaba por teléfonorelato dun Buenos Aires cada día. Teño viva na miña con Isaac Díaz Pardo. Non oesplendente. Do Buenos Aires imaxinación a lembranza dun esquezamos: a plástica dedos grandes murais, dos cafés día, falándonos da historia da Sargadelos son eles dous e apletóricos de bohemia, dos pintura e das artes, entre o sombra protectora de Picasso.escaparates multicoloristas, silencio e o asombro de Vale- Non dilapidemos a súa her-das exposicións máis vangar- riano Bozal. E lembro a danza inalienable. ILUSTRACIÓN: GONZALO VILASLeón Felipe e Isaac Díaz Pardo:unha historia de poetas XESÚS ALONSO MONTEROCando, en 1939, se produce a grave Desfeita en España, emigran Rafael Dieste, Lorenzo Varela, Xosé Otero Espasandín, Carmena moi distintos países centos e centos de intelectuais, conscientes Muñoz Manzano, Ramón de Valenzuela, Xosé Núñez Búa e Anto-de que no seu país o destino sería o paredón ou a cadea. Países nio Baltar. Nese elenco sobresae (pola enerxía, polo saber e polahoubo, como México, que recibiron o elenco máis potente e bri- lealdade á canción desterrada) a figura inxente de Luís Seoane.llante dos éxodos intelectuais da Historia: escritores, médicos, Isaac Díaz Pardo, en 1955, vai a América, como tantos galegos,pedagogos, historiadores, artistas plásticos, filósofos, profesores facer as Américas. Pero é un emigrante singular: a súa viaxe auniversitarios, antropólogos, críticos literarios, biólogos, músi- América, concretamente a Buenos Aires, é unha viaxe á procura dacos… tamén poetas, algúns deles voces ilustres da poesía europea “canción”, para o noso viaxeiro sospeitada na voz de Seoane, dedo século XX. Dieste, de Lorenzo Varela… Entre os poetas do éxodo (precisamente en México) ergue a Sospeitaba ben: eles, desterra-súa voz, bíblica tantas veces, poderosa sempre, León Felipe (Feli- dos galegos, mantiñan o lumepe Camino Galicia). Un breve poema seu, por definitorio, por ético e estético da verdadeiraacertado e redondo, naceu para inmortalizar unha situación canción. Díaz Pardo, no seudaquel dramático éxodo colectivo. afán de liberarse, en Galicia, da lousa intelectual do poder, Franco, tuya es la hacienda, do cabalo e da pistola, vai á la casa, procura das Américas, emigra el caballo a Buenos Aires, que era o y la pistola. lugar da canción. Cando regre- Mía es la voz antigua de la tierra. sa é un retornado rico: rico en Tú te quedas con todo y me dejas desnudo y errante por el mundo. ideas, en proxectos e en inicia- Mas yo te dejo mudo… ¡mudo! tivas que axiña cristalizaron y ¿cómo vas a recoger el trigo en realidades, que constitúen, y a alimentar el fuego para o seu país, un dos gran- si yo me llevo la canción? des capítulos do acontecer cul- tural, económico e industrial.A canción estaba fóra, no desterro forzoso: Antonio Machado, Pasaron os anos, bastantesJuan Ramón Jiménez, Rafael Alberti, Carles Riba, Pere Quart, Del- anos, e os da facenda, os dogado Gurriarán, Lorenzo Varela… Entre tantas voces poéticas, a de cabalo e os da pistola tratanLeón Felipe, español “del éxodo y del llanto”. de terxiversar esas fecundas En 1955 Isaac Díaz Pardo vai por primeira vez a América, a realidades e de apagar o lumeBuenos Aires. Non sei se nesas datas Díaz Pardo coñece os sober- sagro que Díaz Pardo foi bus-bios versos de León Felipe, pero cónstame que tiña a evidencia car, en 1954, a Buenos Aires.de que na diáspora española estaba a canción (a poesía) e, coa Pero xa non vive o poetacanción, o discurso crítico, a erudición cuestionadora, a voz do León Felipe para contar estecompromiso e a música da esperanza. En Buenos Aires este uni- roubo, o triste destino daque-verso ético e estético represéntano, entre outros, Luís Seoane, la nobre e fermosa canción. León felipe
  • 4. 4/ EcoloxíaAntoloxíado disparate IPiscifactorías Territorio e Medio Ambiente:Por interese xeral doempresario, infórmase aosveciños: ‘Unha outra mul-tinacional necesita da vosa unha década catastrófica?axuda e do voso sacrificio. MARTIÑO NERCELLAS MÉNDEZ / XABIER VÁZQUEZ PUMARIÑODebemos sacrificar a nosahistoria, a nosa paisaxe e o Antes de pensar en facer país mamente dependente dos 2018 estase a discutir o trasla- Biodiversidadenoso futuro. Regalade os quizais habería que conside- combustibles fósiles, é clara- do de Reganosa fóra da ría. Esto foi algo que nuncaterreos, ou vendédeos rar qué é un país e cáles son mente insostible. Tal vez o A sobreexplotación dos importou. Como consecuen-baratos. E dade as graZas.’ aqueles elementos que o defi- transporte é un luxo para boa mares, ademais de contamina- cia de todas as políticas ante- nen. Puidera parecer, a estas parte da poboación (cál é o ción e outros cambios, fixo riormente descritas a día deCanteiras no Courel alturas, unha pregunta retóri- prezo do barril de petróleo?) que estea a rematar a activida- hoxe asistimos a unha simpli-A Xunta cre preciso impul- ca pero visto o escenario limitando así as relacións per- de pesqueira e como conse- ficación do medio natural. Assar firmemente as ‘piza- actual cabe máis que nunca soais e económicas. O territo- cuencia as piscifactorías están especies ameazadas estánrreiras’ no Courel. Será facerse este tipo de preguntas. rio está fortemente desestru- xa pechadas pois non teñen extintas e moitas, comúns atapolo seu impacto na mello- Parece claro que a cultura turado e segue a haber un subministro de penso (obviou- hai pouco, fican arestora enra do nivel adquisitivo dos e a lingua son elementos defi- número inxente de mortes en se intencionadamente esta vías de desaparición. Comoveciños? Polo crecemento nitorios dun pobo. Pero que- estrada e forte contaminación relación no seu día). O merca- exemplos paradigmáticos, oda poboación? Pola mello- darse neste punto é claramen- difusa. do chino, e os seus 18.000 km lobo ten agora unha poboa-ra dos servizos? Polo tra- te deficitario e proporciona Non se apostou polo arte- de costa fixeron o resto. ción dez veces inferior, aballo de calidade? Polo respostas sesgadas e miopes. llamento do territorio con aguia real, o arao e a pita doturismo que atraen? Así, parece haber un certo transportes públicos colectivos Auga monte nin existen. Só hai consenso en torno a cues- rápidos, eficaces e baratos. Complicada situación co uso especies xeralistas, pragas eCidade da Cultura tións como a recuperación da dos recursos hídricos debido un bo número de especiesNecesaria, útil e imprescin- lingua, un certo orgullo na Enerxía á errática política de planifi- exóticas.dible. E grande. Hemerote- defensa da nosa cultura e no O consumo continuou cación sobre o territorio: pro- Mentres que podemoscas con xornais expandi- recoñecemento das nosas raí- medrando a un ritmo impara- blemas de abastecemento, contemplar grandes exten-dos. Pasou o tempo dosarquivos comprimidos.Traballo para todos. Ponteentre nonseiqué e nonsei-canto. Buena, Bonita eBuena e Bonita. Como acasa de cultura de semprecon cerrollo na porta, perode todos os galegos. ces. Mais todo isto non xurde ble, tanto das enerxías fósiles altísimos custos en subminis- sións de cultivos forestaisFervenza do Ézaro no baleiro senón máis ben como de todas as demais. As tro e depuración, contamina- maderables, a penas pode-Inaugurada por Fraga en nun espacio físico e nun terri- enerxías alternativas, como a ción e ríos e humidais moi mos atopar bosques nalgúnagosto do 2000, esta singu- torio concreto cunhas caracte- eólica, demostraron que non deteriorados. As inundacións punto remoto do interior,lar fervenza destaca por rísticas peculiares que son o eran alternativas senón com- son un fenómeno común. onde só ficarán aquelesfacer do Xallas o único río molde do propio país. Así, plementarias, pois non se Foi pena non aplicar a extensos e de renome.en Europa que desemboca dende o momento en que reduciu a emisión de gases de directiva marco da auga xa A consecuencia é que ade tal xeito no mar (os damos por bo un modelo de efecto invernadoiro. dende o seu comezo. penas podemos atopar natu-domingos). xestión do territorio baseado A equivocación foi seguir reza silvestre. Quedan os na depredación sobre o mes- apostando por un modelo de Residuos documentais na tv.Casas de cultura mo, atacamos directamente produción centralizado ao Foise incrementando exponen-Pensadas co cu de cultura. as nosas sinais de identidade dictado das grandes corpora- cialmente a súa produción. As Espacios naturaisCasas: Suxeito; Cultura: e á propia cidadanía. Antes cións enerxéticas e deixando tres erres nunca se tomaron en Ao entender estes como par-Complemento Circunstan- de facer país hai, dende logo, poucas posibilidades para a serio pensando que coa incine- ques temáticos para o usocial de lugar/tempo/modo/ que non desfacer país. produción descentralizada da ración ou variantes facían des- meramente turístico están A responsabilidade é de enerxía. Neste contexto, a aparecer o problema. Os cus- deteriorados e illados, incapa-Os tres do Eixo todos. Máis son os gobernos contribución das políticas de tos dispáranse ao igual que a ces de manter os ciclos bioxe-Xunto cos demais veciños coas súas políticas de xestión eficiencia enerxética quedan contaminación. oquímicos por si mesmos eda parroquia, esixían segu- do territorio os que teñen a practicamente anuladas. inaxeitados para cumprir aridade para non seren chave para a sustentabilidade Medio rural principal función para a queatropelados polos coches do noso territorio nos próxi- A urbanización do territorio Repítense, lustro tras lustro, deberan ser concibidos, poisno perigoso vial que se mos anos. A modo de exemplo A política do cemento e do políticas caducas meramente foron deseñados como unida-viña de construír no seu ofrecemos dez ámbitos nos ladrillo seguiu sendo o motor produtivistas sen ter en conta des illadas no medio do terri-barrio. Garantíronllela que se librará a batalla polo económico e así non houbo a sostibilidade das mesmas torio, incluso sen áreas deentre reixas. Máis seguri- territorio nos próximos dez xeito de trocar a estrutura nas súas tres dimensións: amortecemento ao seu redor.dade non se ten visto. anos segundo fagamos unha urbanística do territorio. A económica, ambiental e Non se concibiu unha rede de política responsable e sostible urbanización do mesmo con- social. Así, primaron as con- corredores de interconexiónReganosa ou nos deixemos levar polo tinuou a ser tan dispersa centracións parcelarias ao entre eles que garantiran aDe acordo. Aceptamos a produtivismo caduco baseado como masiva. Preséntanse chou, o cultivo intensivo de súa saúde.ría de Ferrol como exem- en ideas preconcibidas sobre o serios problemas de sostibili- especies arbóreas de rápidoplo de mar aberto. Acepta- país e a economía, máis pro- dade: hai dificultades de crecemento (moitos en zonas Paisaxemos que Tojeiro especulou pias de hai medio século. Hai abastecemento de augas, xes- concentradas) e a gandería O país está irrecoñecible, é a“un pouco”. Aceptamos claras evidencias globais da tión de residuos, de transpor- industrial; mentres, descoidá- Galicia non soñada. Non haiMugardos como lugar idó- imperiosa necesidade de te, sobre todo cara ás grandes base a formación dos recur- un só lugar dende o que unneo para unha planta rega- mudar modelos de desenvolve- cidades, alto consumo enerxé- sos humanos e as novas ten- non divise varios elementossificadora. Aceptamos pol- mento actuais, incorporando a tico, etc. dencias dos mercados. perturbadores de gran magni-bo como animal de variable ambiental, e xa vai Non se apostou pola urba- En consecuencia, continúan tude: centrais eólicas, urbani-compañía. sendo hora de que nos decate- nización sostible, compacta e os incendios cíclicos de dimen- zacións, grandes infraestrutu- mos e non desperdiciemos dez de calidade. sións crecentes, a progresiva ras de transporte, áreas anos máis, luxo inconcibible desertización do territorio e a desertificadas. O litoral é na era da información: ente- Litoral e medio mariño práctica desaparición e marxi- unha orla de cemento. As pai- rremos os antigos manuais. A urbanización do litoral foi nalización da poboación rural saxes de campiña tan só son brutal. A costa está irrecoñeci- residual. A práctica de facer apreciables en fotos antigas e Infraestruturas de ble por macropiscifactorías, grandes explotacións mineiras os montes son gólgotas. transporte urbanizacións (máis dun ao aire libre (Valdeorras, Cau- A paisaxe galega foi relega- O modelo de construción de millón de novas vivendas), rel, Terra Cha…) fíxose norma da a algunha literatura do grandes infraestruturas, como superportos, portos deportivos pois o medio rural é xa un século anterior. autoestradas, AVEs, etc., altisi- e instalacións industriais. No deserto demográfico e cultural. Vémonos en dez anos.
  • 5. /5EcoloxíaA minaría galega JUAN RAMÓN VIDAL ROMANÍGalicia deixou de ser unha o territorio galego nomeada- compañías estranxeiras mica das Pontes, a prezo de pouco menos dramatico, máisprovincia mineira hai moitos mente nas provincias de (inglesas, francesas, canadia- saldo, foi parar integramente semellante o da lousa. Aquíanos. Os seus recursos minei- Lugo e Ourense. As chatas de nas e alemás) deron cabo dos para a Factoría de San Cibrao as ratios entullos produci-ros de agora son exclusiva- desta siderurxia de corredoira últimos recursos mineiros e aproveitada para facer dos/material aproveitado sonmente os que se chaman foron a sua utilización como galegos. materia prima para envases un poco máis baixas. Entreminerais e rochas industriais: combustible do carbón vexe- No século XX chegou o tem- de refrescos, papel para un 20 e un 30%. Ou sexa porseixo, caolín, arxilas, lignitos, tal e a súa contribución á des- po do expolio dos últimos envolver bocadillos e agora cada 20 bloques de granitolousa, cuarcita e granito. Moi- aparición das carballeiras recursos, os únicos que man- muíños eólicos que xeran fican na canteira tan só 80to se ten louvado, para des- galegas. (É curioso notar que teñen a maldita sona de Gali- máis enerxía que novamente bloques que nin se aprovei-gracia dos galegos, a potencia- as ferrerías foron manexadas cia como provincia mineira: fuxe para fóra. Galicia é unha tan.lidade mineira de Galicia e de por biscaynos e os mazos por as rochas e minerais indus- inmensa máquina de produ- Tal vez sexa este o sino defeito os seus recursos mine- cataláns). Nomeadamente de triais que son a coitelada cir enerxía que non para de Galicia, conservadora ata norais foron moi variados debi- entre todas elas cómpre des- mortal que vai acabar por fuxir dela para deixar as seu xeito de explotar os seusdo á complexidade da súa tacar a industria do Marqués unha banda cos recursos ganancias fora dela e os refu- “recursos mineiros” da manei-xeoloxía que deu oportunida- de Sargadelos que arrasou as mineiros e por outra co gallos que ninguen quere: ra máis primitiva que existede á formación de xacemen- fragas do norte de Lugo pri- medio ambiente. Todas estas lamas vermellas, cinzas e aínda que na vez de utilizar atos minerais de todo tipo. meiro para facer material de explotacións son a ceo aberto, furados, para os galegos. cuña de madeira empregan aOs primeiros empresarios dos guerra aínda que despois se as que máis dano producen O último capítulo desta vella dinamita, e no millor dosque hai rexistro histórico que continuara coa cerámica de pois a súa explotación arras- historia é o das chamadas casos o fio de diamante e ocoñeceron e explotaron os Sargadelos na súa primeira tra a xeración de grandes can- rochas ornamentais: granitos, soplete de acetileno. Somos orecursos mineiros de Galicia etapa. Na Segunda Guerra tidades de entullos que ocu- lousas e cuarcitas. A industria último povo de Europa enforon os Fenicios. Esluída nas mundial novamente a guerra pan mais espazo que o da Lousa en datos fornecidos explotar o seu territorio dunbrétemas dos relatos con refe- foi o motor da explotación orixinal e que non hai outra polas mesmas empresas do xeito tan suicidarencias xeográficas pouco masiva dos recursos da mina- solución que deitalas na sector nin chegan aproveitar e irreflexivo.precisas Galicia parece identi- ría metálica galega como é o superficie da terra. No caso o 1% do que estragan. Noficarse como algunha das caso do wolfram quer en dos lignitos xa esgotados, o millor dos casos por cadaIllas Casiterites. Pouco, se Galicia quer no norte de Por- resultado son inmensas peza de lousa que fica enribaalgo, fica daquela primeira tugal. Aproveitando man de escombreiras de difícil rexe- dunha casa 99 mais agar-minaría. Os seguintes en obra barata, a economía da ración pola vexetación e dan polo Xuízo Final naentrar en Galicia á procura, fome nunha version galega inmensos furados que por propia canteira deesta vez de ouro, foron os do Klondike canadiano, os lóxica se encheran coas chu- onde foron extraí-romanos. A sua explotación gambusinos locais andaron á vias dando lugar a grandes das. Non é demasiva do ouro deixou pega- procura do wolframio que lagoas. É o único caso en que extrañar estedas aínda hoxe recoñecibles logo vendían a alemáns ou se ten restituído os xacemen- baixo rende-en zonas como As Médulas, o ingleses segundo quen lles tos ás suas condicions orixi- mento poisval do Sil e o do Lor no Cou- ofertara millor prezo. Din que nais. Converteron en lagoas o estes terroristasrel. Despois dos romanos foi moitos cargamentos de wol- que inicialmente o eran hai ecolóxicosno século XVIII-XIX a side- framio foron ter ao fondo do millóns de anos. Pero o que empregan orurxia rural que aproveitaba mar comprados polos ingle- había dentro das lagoas con- método da cargamaus xacementos de ferro, ses para que os alemans non verteuse en fume, cinzas e a de dinamita e(con moito xofre) a que fixo poideran con aquel produto queima dos lignitos transfor- despois a apañaragromar unha pleiade de millorar as blindaxes dos mouse en enerxía eléctrica o pedazo máispequenas ferrerías e os seus carros de combate. E xa que fuxiu, de novo para fóra grande que fique.mazos ou machucas por todo despois da 2ª Guerra Mundial de Galicia. A da Central Tér- O caso do granito é unA paisaxe inadvertida MUNILLA & RUMBAO da terra, pero, dalgunha maneira, posúe a capacidade de apoderarse dun pedazo da nosa alma. Para os románti- cos do XIX, a contemplación da paisaxe constituía unha experiencia estética transcendente: é dicir, que facía do individuo mellor persona. Por moito que a paguen, a paisaxe véndese sempre barata. Pero é que a paisaxe é tamén un recurso vivo e mudable que pode ser explotado para beneficio noso sen necesidade de destruílo ou degradalo. E manteñoFotografía da Ría de Ares e Pontedeume en 1956, agasallo de Díaz Pardo a Luis Seoane ademais que é un recurso dos máis importantes cos que conta este país, máis valioso que tódolos quilova-A paisaxe de Galicia está, penso eu, de saldo. Véndese humana que vai dende un ata unhas poucas decenas de tios limpos e que tódolos rodaballos mansos (porbarata, regálase. Se cadra é porque non sabemos o que quilómetros. Pero á parte das definicións que nos depa- mencionar os dous tipos de industria que deterioranvale, porque ignoramos que teña valor algún. Ignora- re a ecoloxía da paisaxe, ou calquera outra disciplina e desfiguran a península do cabo Vilán, a primeiramos e, polo tanto, somos inocentes. Igual que nunha científica ou técnica, a paisaxe é un constituínte funda- paisaxe protexida de Galicia, alá polo ano 1933). Máisdesas novas que, de cando en vez, saltan aos xornais, mental do que nós somos. Conta Isaac Díaz Pardo que, que tódolos eucaliptos para moer, que tódolos minu-nas que se dá conta do achado dun obxecto de valor nunha das súas viaxes á Arxentina, levoulle a Luis Seoa- tos que se poidan aforrar –ninguén sabe para que–mítico ou incalculable (…aquela ópera perdida de von ne unha fotografía tirada dende Cabanas no ano 1956, nas vías e autovías abertas a macheta, que tódolosWeber, a penúltima carta de Rimbaud dende Marsella) con vistas da Ría de Ares e Pontedeume. As terras de portos exteriores, que tódalas vivendas baleiras e tris-nun recuncho esquecido dunha casa. En efecto, estaba labradío modelaban o relevo case a mollarse no mar. E tes… Insistir nun desenvolvemento baseado en todosnesa caixa de papeis vellos que se levara aquel señor tan apuntaba Díaz-Pardo: “O conxunto tiña unha gran bele- estes tódolos e tódalas está moi ben, se o que se pre-amable que nos limpou o faiado, o mesmo que agora za, hoxe diminuída pola especulación e pola cerril euca- tende é xuntar cartos e liscar axiña. O cambio devemos –velaí o tes no telexornal– vestido de etiqueta á liptización do país”. Cando Seoane ollou para a fotogra- paradigma é, porén, claro: trátase de traballar “den-porta de Sotheby´s. E nós a mirar con cara de pampos. fía, rompeu en saloucos. “Era unha situación tro” da paisaxe e non “ás costas” dela. Este cambio E que será a paisaxe? A paisaxe é un nivel de organi- comprensiblemente difícil”: o sentimento da propia urxente require dun certo tempo para pensar, unzación da natureza que se atopa xusto por riba do nivel terra entendida como paisaxe foi demasiado para aquel novo pouso na mirada e, como di meu amigo Mon-de ecosistema. É tamén unha escala de percepción home rexo e sensible. Si, a paisaxe é a pel e as formas cho de Grobas, quererlle máis á terra.
  • 6. 6/ LinguaAntoloxíado disparate IIUrbanización salvaxe A política lingüística doRegla de catro: Dado unlugar salvaxe X, constrúesN edificios para vender aun número de xente R que goberno bipartitoquere apartamentos para XOSÉ MANUEL SARILLEveranear en X… Unha vezconstruídos os N edificios, Case todo o mundo concorda prender cales son os obxecti- deles é a normalización da os deputados do Bloque. Maissegue sendo X salvaxe? e en que as principais iniciati- vos que verdadeiramente se lingua galega. a realidade é que a nomencla-se X xa non é X por non vas a prol do galego no últi- pretenden acadar. Imos anali- Estamos pois ante un dos tura do BNG homologou defi-ser salvaxe, seguirá R que- mo século débense ás forzas zar ese comportamento no cinco puntos principais do nitivamente, non episodica-rendo veranear alí? Ou nacionalistas. Tamén se consi- goberno da Xunta de Galicia, programa. Ao cabo de dous mente, a súa política de linguaque? dera que se estas forzas dei- xa que é a institución decisi- anos e pico a fraude non coa dos outros partidos. xasen de actuar, as demais va á hora de normalizar a lin- pode ser maior. Cando incluí- Polo demais só hai tresEnerxías renovables tendencias desentenderíanse gua galega. ron este eixe actuaron liturxi- asuntos que mencionar nestesEstragan os montes, aca- do problema. Por iso é impor- Despois das eleccións auto- camente, como se fai tradicio- dous anos e medio. Primeiro, oban cos ríos, non xeran tante coñecer a política do nómicas, o PSOE e o BNG nalmente nos plenos programa de goberno estipulaemprego, …pero, en fin, BNG, a principal organización pactaron un programa de municipais de Vigo. Alí apró- o cumprimento do Plan Xeralson renovables. nacionalista, porque así pode- goberno que recolle cinco banse por unanimidade todas de Normalización, mais nada se mos medir as enerxías e com- eixes centrais de goberno. Un as iniciativas sobre lingua, fixo nin se fará. Segundo, apro-Compañía de Radio sabendo, todos, que non se bouse un decreto que amplía oTelevisión de Galicia vai cumprir nada, mais preci- número de materias de ensinoA única, a auténtica, a samente por iso resulta áxil en galego; o Plan Xeral marca-inigualable. A Compañía votar e pasar a outro punto. ba como meta un decretode Radio Televisión de Despois Pérez Touriño e semellante ao catalán con todastodos os galegos e de todas Anxo Quintana deciden xes- as materias en galego agás asas galegas. A de Gayoso, a tionar a política lingüística a linguas foráneas, mais aquíde Piñeiro, a de CTV, a do medias, mais o quince de aprobouse un co cincuenta porGrupo Voz, a do Correo setembro de 2005 Quintana cento, seguindo o modelo doGallego, a do Partido Popu- declara que “pola lingua non PP nas Baleares; o grao delar, a do Partido Socialista, vai haber problema”. O PSOE cumprimento ao cabo de tresa do Bloque, a de Caixa fíxose cargo e nomeou a res- meses de curso é nulo. Terceiro,Galicia, a de Tojeiro. ponsábel, que desenvolve o fixeron unha campaña de sen- seu labor co mesmo criterio e sibilización de pésima calidade.Novo Estatuto obxectivos que os anteriores Que move á cúpula doGrazas á existencia dunha directores xerais do PP, é dicir BNG a actuar así? Eu coidoidentidade clara de quen sen a máis mínima idea. que o desinterese polo idio-somos e de onde estamos, Pero polas razóns expresa- ma, que para eles é un estor-á calidade intelectual e das ao comezo deste artigo bo. Por iso practican unhamoral da nosa clase políti- convén non perder de vista a impostura, predican ritual-ca. Á actitude negociadora quen conscientemente perdeu mente a importancia do gale-duns e á man esquerda a lingua de vista, é dicir ao go e despois inhíbense nados outros. E grazas ao BNG. Porque aquí é onde fan o práctica. E como na sociedadeinterese polo país por truco os seitarios: para calmar galega non se detectan outrasdiante de dinámicas parti- os ánimos bótanlle a culpa ao enerxías coas que se poidadarias espúreas, podemos PSOE da política lingüística do contar, esta é efectivamente ahoxe en Galiza, presumir Bipartito. A isto apúntanse até crónica dun grande fracaso.do novo estatuto quetemos.IncendiosA solución non é plantarbosque autóctono nin loi-tar contra o abandono do Cruzamos a linha?rural. Menos churrasco, VALENTIM R. FAGIMmenos fumar e que chova. Quando durante séculos, os Limite 2: Há palavras que entanto, as políticas linguísti- espanhol. “Sempre” foi assimPorto deportivo de habitantes de um país não não se podem dizer e sobre- cas elaboradas desde 1983 e rotular o português deCangas presenciam a sua língua nas tudo escrever. Em 1904 “Aos” tenhem-se alicerçado numa ESTRANGEIRO só tem vindoObra pública que como é bocas e nas mãos do poder, e “Libertade” (sic) eram POR- fantasia que sendo tão repe- a afiançar o processo, fechan-desexable en calquera podemos concluir que nem TUGU S. Em 1971 o ILG afir- tida acabou por fazer parte do assim a porta a qualqueractuación urbanística no existe país, nem língua. No mava que “Xornal” “Só “ e do SC do nacionalismo gale- modificação do Sentidopaís, entronca perfecta- seu lugar, uma rede vai-se “Estrada” eram, já não portu- go: é possível quebrar o Comum.mente coa identidade do desenhando por volta do pró- guês, mas LUSISMOS. Hoje, Limite 1 sem quebrar o 2 e o Sendo eu miúdo, havia noterritorio no que se sitúa: prio falar, aprisionando-o e escrever como estou a escre- 3. A sua formulação popular zoológico de Vigo uma gaiolao Morrazo marcando-lhe limites. No ver não é NORMATIVO. A mais popularizada é “Primei- com dous lobos. Confio que idioma da Galiza esta linha formulação do SC é “o galego ro normalizar e depois nor- ambos tenham desaparecidoPXOM de Vigo incontornável tem-se mani- é como é e há que deixá-lo mativizar”. de ali, a gaiola e o zoológico.Vigo sen vivir en min, festado de três formas funda- como está”. Tendo em conta que os Por ser o cárcere de dimensõ-e tan alto Vigo espero, mentais e para cada uma Limite 3: Há uma fron- galegos e as galegas fomos e es reduzidas, os animais,que Vigo porque non Vigo delas o Sentido Comum (SC) teira estatal que não se somos educadas maciçamente quando acordados, passavame Porro por Caballero tem elaborado máximas para- pode ultrapassar. Portanto, para virar utentes de espan- o dia todo a gizar círculos de (Do poemario Castri- lisadoras, aprimoradas gera- aceita-se o galego das Astú- hol, esta fantasia tem-se tor- maneira compulsiva. Comen-llos en el aire) ção após geração: rias, ou de Leão e até de Cáce- nado reforço precioso deste tava-se até, embora poda ser Limite 1: Há espaços res mas não o de Portugal, o processo. O mecanismo repe- uma lenda urbana, que dadoCampos de golf sociais que a nossa língua Brasil, Angola ou Timor. A te-se todos os dias, a cada ins- dia os lobos foram translada-Todo o que sexa apoiar o não pode ocupar. Em 1870 formulação do SC frisa que tante: quando os falantes de dos para um habitáculodeporte de base e a mocida- era a poesia não folclórica, “O galego e de Galicia (sic)” “galego” batem com uma maior mas era tanta a forçade, e todo o que sexa loitar em 1951 as colunas dos jor- portanto de Espanha. limitação, por exemplo um do costume que só utilizavampola dinamización da nosa nais, hoje a TV por cabo. A Estes três limites formam espaço inexistente (revistas, uma extensão mínima docultura e dar resposta ás formulação do SC (Sentido uma Trindade que como a filmes, internet) ou formas de novo espaço. O resto, parareivindicacións históricas Comum) é “o galego serve sua versão Santa são UNA e denominar a realidade (união além dessa linha imaginária,dos cidadáns…. Todo iso, para o que serve” às vezes Trina porque afinal fazem de facto, surto de gripe, Bento simplesmente não existia.todo iso, é sempre motivo seguida de “E na verdade não parte do mesmo processo de XVI), esta carência é preen- Ainda bem que não somosde satisfacción e alegría. serve para muito”. substituição linguística. E, no chida mecanicamente em lobos.
  • 7. /7Comunicación Antoloxía do disparate IIIDa prensa, e do xornal Galicia Eólicos Son xigantes, amiga ADE-que Díaz Pardo non puido editar GA, non son muíños de vento. Enerxía hipnótica galega MARGARITA LEDO ANDIÓN Portos exteriores Unha boa nova. A demos-En Galiza, ao igual que no res- tándose de Portela Valladares Comezaba cun chamamen- tración de que Galiza estáto da Europa, o período de ou fronte a Solá, o editor de to, que rubricaba o xorna- aprendendo a xogar porentreguerras creaba as condi- Vida Gallega. Como Lustre lista Antón Vilar Ponte, bandascións que lle ían dar corpo, é Rivas. Como o viaxante de a prol do idioma galegodicir, un Programa, ás alterna- Calzados Senra, Víctor Casas, e que se metamorfosea O bosque autóctono:tivas que se viñeran perfilan- que aos dezaseis anos mercou na primeira Irmandade Película galega máis ‘taqui-do e que a nivel político un exemplar de A Nosa Terra da Fala, en Coruña. lleira’ da historia quevemos representadas no agra- no Cantón coruñés e en que a Os parámetros para situou a produción audio-rismo, no nacionalismo e no leu ingresa na Irmandade da a prensa diaria de visual do país na punta derepublicanismo. A prensa, Fala. É o seu director dende masas, dunha ou doutra lanza da animación euro-suxeito na historia, pénsase 1921 ate xullo do 1936. O 2 de cor, é dicir con intereses e pea e do mundo enteiro,como constructora da cidada- novembro, dende o cárcere de con ideoloxía, para Faro ou facéndonos felices a todosnía e entrelázase cos procesos Pontevedra, despídese por car- para La Voz como para Nor- e marcando un fito na his-–relativos– de urbanización, ta do arquitecto vigués Gómez oeste, El Pueblo Gallego, La toria da cultura galega.coa esixencia de liberdades, Roman: “Reorganicen o Parti- Zarpa ou Galicia entroncan depositaria da soberanía, Evidentemente tivo quecoa alfabetización pública, co do, e xa claramente, pois non cos procesos de urbanización, senón, como realidade plural ser en debuxos animados.aumento do poder adquisitivo pode ser dúbida para ninguén, cos primeiros xérmolos da e dialéctica, mudábel e extor- Era iso, non?e a idea de lecer, cunha nova cun matiz netamente esquer- aplicación de dereitos como sionábel, que pasa axiña paraconcepción empresarial e pro- dista dentro das esencias vivas os da alfabetización univer- a idea de programa en vistas Clase políticafesional: necesidade de plan- da personalidade de Galicia…” sal, co desexo de participar dun receptor colectivo para Ahhhh. E que é moi fácilteis estábeis, especialización, A identidade entrecrúzase cos no común –queríamos ferro- propostas das que formen criticar. É moi fácil criticar.desenrolo dos xéneros xorna- intereses populares. Este é o carril e queriamos votar–, con parte os propios medios de Pero outra cousa é gober-lísticos, desenvolvemento das modo de pensar que orienta conflictos á vista e coa posibi- comunicación. nar, amigo. Se tanto sabes,Artes Gráficas e das asocia- ANT nos setenta. Recollo a lidade de facer medrar os Polifónica e nómada, a goberna ti, ala, goberna ti,cións. É nese tempo cando cita dende “Galicia Hoy”, de sinais de que a vida mellora e Xeración do 36 –que formou monta un partido, montaunha xeración se mete a xor- Isaac Díaz Pardo. de que o lecer –deportes ou ao Isaac– métese por entre a un partido, gaña unhasnalista.Unha xeración acribila- O século XX comezaba excursións, sociedades recrea- historia terreal –por exemplo eleccións!!!da con bala real no 1936. para nós o ano 1916, o mes- tivas, circos de artesáns…– é por entre os medios de comu-Como Johan Carballeira, corre- mo ano en que se congregan un ben social. nicación– para lle dar continui- Protestador de comercio, poeta nou- os primeiros dadaístas no De xeito sobranceiro afír- dade, cos materiais a bordo e Actividade que practicancentista, alcalde de Bueu. “Cabaret Voltaire”, en Zurich, mase unha categoría, o públi- coa procura doutros mais algúns disconformistas,Como Blanco Torres, interdis- ao pé da ruela do espello e da co, non como unha abstrac- afíns, á nación. Fai política, fai manipulados sempre porciplinar e independente, afas- morada no exilio de Lenín. ción, esa entidade que é xornalismo, fai axitación. outros, e que responde a intereses sempre espúreos e maniqueos, en contra da boa vontade e do bo facerXestión Cultural dos gobernos. (Literal) Medios de comunica-Adeus Carmiña ALBERTO GARCÍA ción… Interna La Voz de Galicia: Periódi- co de Galicia, que mira por Galicia, por Caixa Galicia…Non vou explicar como se me bles e os existencialistas, entre sistema cultural máis forte e ción social e cultural coincide Por Galicia y por cosas depideu, a diferenza entre os os grandes e os íntimos, entre transformador, o discurso que no noso país cun renacemento esas.modelos de democratización os fríos e os emocionantes, sustenta o peso da nosa evo- social que entronca directa-da cultura e democracia cultu- entre os divertidos e os inte- lución cultural na compoñen- mente coa revolución cívica El Correo Gallego: Periódi-ral. A diferencia entre os rrogativos, entre os espectacu- te social, xa non é aquela provocada polo negro ronsel co gallego, que no hablamodelos baseados na oferta de lares e os relacionais, entre os reinvidicación histórica. O do Prestige e da resposta cida- gallego pero tiene un her-actividade cultural e os basea- glamurosos e os cotiáns discurso da sociocultura é a dá que suscitou, que ao meu mano pequeño que lodos na demanda. Entre os (Puig). Entre os que crean e día de hoxe un discurso “ofi- entender supón un punto de habla y es orgullo de todosmodelos verticais e os hori- sosteñen cidadanía e os que, cial”, o que é moi de agrade- inflexión crucial na historia los gallegos (de los de San-zontais… entre os previsi- en voz de Miralles, en vez de cer por unha banda pero actual de Galiza. Como di tiago más) facernos máis cultos e libres, tamén nos deixa certa sensa- Manolo Rivas “de súpeto, o 1 se teñen convertido nun ción irónica de orfandade dos de Nadal de 2002, os galegos Faro de Vigo: Es de Vigo, novo factor de desigual- tempos de Carmiña Burana, transformaron o paraugas habla de Vigo y se compra dade e distinción, os Seminal Brothers e os nun símbolo de liberación. sobre todo en Vigo. Algu- que só aumenta a inimigos íntimos que tan cla- Déronlle a volta á historia. no en Orense fenda entre ros e trabucados referentes Había un ser libre, polo unha minoría nos ofrecían. menos, baixo cada paraugas. E Otros diarios: Los hay de ilustrada e a A democracia cultural está xuntáronse como nunca antes todo tipo: de progreso, de maioría indi- hoxe plenamente asumida en se vira. Disque os estorniños la propia región, que ferente á Galiza, por unhas políticas voan xuntos e fan figuras no miran al atlántico, que tie- apropiación públicas diferentes das ante- ar para espantar ás grandes nen su opinión, con sus da oferta riores pero sobre todo por rapinas. Unha arte defensiva. ideales, lo típico… cultural. unha sociedade máis viva que Chovía a chuzos e os galegos Non vou a de dez anos atrás. Unha soltaron o pesadume do lom- Resumindo: explicar as sociedade que en termos estri- bo e abrírono en forma de ás.” Hai xente que di que hai moitas dife- tamente culturais está evolu- Que ese espírito renacido e problemas en Galicia. renzas (e cionando como o resto das o optimismo co que se trasla- Como dicía Cholas que outras compatibilidades) sociedades occidentais: cam- da neste texto, nos sirvan dicía Churchill, o ridículo é dos dous modelos por varias biando usos de simple consu- para reivindicar moitas veces. fixarse. razóns. A principal é que o mo pasivo a dinámicas de Desta volta a D. Isaac Díaz discurso da importancia da colaboración participativa Pardo e a súa contribución á sociocultura, da aposta pola coas propias fontes de consu- cultura galega contemporá- implicación social a prol dun mo. Pero ademais esta evolu- nea. Que así sexa.
  • 8. 8/EducaciónQue mal-a educación!!! CONCHA FERNÁNDEZParece mentira, se non se ve ninguén! E o caso é que, os llar… Fillos e fillas con menosnon se cre, agora que os mozos e mozas entenden presión e menos esixencias…nenos e as nenas pasan 10 pouco do que len e non saben Profes e Profas máis preocu-anos ESCOLARIZADOS expresarse, e iso sen ter en pados polo seu recoñecemen-OBRIGATORIAMENTE (6-16 conta que case un 25% non to social e económico queanos), veñen co Informe Pisa consegue a certificación de polo fracaso do sistema…a dicirnos que cada ano imos Estudos Secundarios!! Administración Educativaa peor: que a maioría dos e Os políticos e políticas, ocupada en cambiar leis paradas estudantes de Secundaria mentres, están ocupados no que todo siga igual.teñen serias dificultades de debate sobre a Relixión e a A quen lle interesan cida-comprensión lectora e de Educación ético-cívica, como dáns e cidadás ben prepara-expresión escrita; por non en tempos de María Castaña: das? Total para traballar efalar do calculo básico, das antes de que se separasen traballar en precario cantocatro regras, que parece que Igrexa e Estado! Iso sí, todos menos entendas, menos sai-só manexan as nenas máis garanten, a cal máis, que se bas e menos aspiraciónsavantaxadas. estuden –non que se aprenda teñas mellor… para producir A Familia di que a mala nada– 2 idiomas estranxeiros máis capital para os máisEducación é cousa da Escola, e se manexen os aparellos capitalistas; que, penso eu,a Escola di que non é respon- tecnolóxicos máis chic. O que po teñen para preocuparse da mellor tecnoloxía para demo- son os mesmos da idea desábel: que a Familia está des- non sabemos é como se fai Mala Educación e doutras cratizarnos, superar as des- introducir o Obradoiro deaparecida e delegou a educa- para aprender 2 idiomas necesidades desas complica- igualdades de clase e conse- Iniciativas Emprendedoras. Eción dos seus fillos e fillas e, estranxeiros sen ler e escribir das: afectivas, de formación guir cohesións sociais (todo tamén, os que venden cursospor outra banda, a Política o propio… Tampouco para persoal e en valores… moi de actualidade e moi e cursos á carta para prepa-Educativa non ten dirección que imos empregar os apare- Falar de cooperación e interesante para a conversa- rarnos para traballar “a des-nin investimentos para asu- llos, cada quen que se vaia coordinación –palabras ben ción, pero pouco para a pro- tajo” en traballos tan valora-mir a formación da cidanía entendendo!! difíciles, que tampouco se dución). dos e ben pagados comoen sociedades complexas e As nais e pais están dema- entenden nin practican– para Total que o da Mala Educa- repoñedores, caixeiras,“multi” (multiculturais, multi- siado explotadas e ocupados resolver o problema é cousa ción ao fin beneficia un pou- comerciais de obxectos sofis-rraciais, …) como a nosa. para que aos seus fillos e duns poucos e poucas que co a todo mundo: mantén o ticados ou en servizos de Vaia, que a culpa é de fillas non lles falte de nada seguimos acreditando que estado das cousas: Pais e nais seguridade dos mesmostodos e a responsabilidade de (material, claro), e pouco tem- unha Boa Educación é a con máis tempo para traba- señores e bens.ComunidadeUnha experiencia de dinamizaciónsocio-comunitaria: as festas do barriode San Pedro en Santiago de Compostela PATRICIA PORTO PADERNE O barrio de San Pedro é asociativo é empresarial do festas téñense en conta variosun lugar no mundo moi barrio. eixos clave:acolledor, se alguén de fóra A Comisión de festas, ao • A participación e implica-vén vivir nel cando leva logo destes catro anos, vivíu ción activa dos axentesunha semana xa coñece un proceso de consolidación sociais ademais do traballovarios sitios onde lle deixar interno importante como gru- en redeas chaves a alguén se o pre- po humano reforzado polo • A integración de todas ascisa. apoio positivo de moitas per- idades e procedencias cul- Xa presenta a priori unhas soas e entidades e funcionan- turais. Propóñense desdecondicións axeitadas para o do como unha rede. concertos de rock, reggaetraballo de dinamización Os negocios do barrio son ou folque ate música decomunitaria, tanto no tempo unha peza clave e implicá- corais ou da Banda Muni-como nos espazos e nas rela- ronse totalmente na recada- cipal, dende teatro atecións, son moitas as asocia- ción, na difusión e na pro- karaoke ou danza e poesía,cións e organizacións que gramación. Unha das incluida programaciónlevan anos traballando nel, actividades do calendario infantil.existe ademais un gran festivo, a feira de artesanía • O uso do galego como veí-número de lugares de encon- na Rua de San Pedro, botou culo de comunicación e detro: pequenas tendas onde os seus tentáculos fora das expresiónpodes ficar a falar un bo datas festivas e xa se fixo en • A visibilidade e protago-pedazo, bares, moitos bares, dúas ocasións máis en cola- nismo das mulleres enentidades de vital importan- boración coa Asociación de ámbitos onde habitual-cia: asociación veciñal e os Comerciantes que se está a mente non están presentescentros de dinamización crear. Ambas as dúas con (concertos de rock, porsociocultural. grande éxito de público e de exemplo). A idea de recuperar as satisfacción xeral. Isto bene- En conclusión, tentamosfestas xurde dentro da Coor- ficia a todo o mundo, poten- conectar coa idea de festa tra-denadora de Barrio e, des- cia a economía local e dicional aplicándolle valorespois de 15 anos, en 2003 vól- aumenta a autoestima das e e estratexias mais actuais e avense celebrar as festas dos habitantes. fórmula, polo que parece,mobilizando o tecido social, Para a planificación das funciona, e moi ben.
  • 9. /9InmigraciónPor unha cidadania global e garantista Mª CARMEN FIDALGO “Que te aman os teus fillos…; que os consome mento de persoas inmigran- que en España o retorno de gos e galegas puideron exer- Do teu chan se apartar; tes neste territorio sexa espe- emigrantes españois e seus cer ese dereito, deixemos Que ximen sin consolo, se a outras terras cialmente necesario e desexa- descendentes representa un agora que outras persoas poi- De lonxe a morar van.” ble para asegurar a 10% do total de inmigrantes, dan atopar na nosa terra a sustentabilidade do sistema na Galiza esta cifra ascende a realización dos seus soños e de pensións e demais presta- un 50%. Tamén a importante a consecución dos seusAs verbas escritas por Rosalía grante non son tan rechaman- cións sociais inherentes ao presenza da emigración obxectivos vitais, profesio-de Castro sobre a diáspora tes como noutras comunida- modelo de benestar europeo. transfronteiriza –pois o nais e académicos.galega ben podían aplicarse des do Estado español –unha Tamén o mercado de traballo colectivo mais numeroso Comprometámonos a tra-na actualidade á situación vez que no noso territorio local necesita a achega da segue sendo o portugués con ballar de forma colectiva evivida por milleiros de perso- albergamos apenas a un 3% poboación inmigrante en sec- 15.470 persoas empadroa- articulada por unha cidadaníaas que deixan atrás a súa terra do total das persoas inmigran- tores economicamente estra- das– fai que a proximidade global e garantista, na que apara buscar noutros lugares tes residentes en España– téxicos (na construción, hos- cultural e lingüística entre a convivencia respectuosa e soli-aquilo que non poden lograr tamén estamos experimentan- talería ou pesca, por comunidade autóctona e a daria e as achegas á sociedadeno seus países. En resumidas do un cambio significativo, ao exemplo) ou de especial rele- inmigrada actúe como un receptora sexan máis valiosascontas, o mesmo que busca- pasarmos de ser unha rexión vancia para a sociedade, posible factor de cohesión que a procedencia, cor da pelban os galegos e galegas nos tradicionalmente emisora de como é o coidado de persoas social e de acomodación ou que os “papeis”. Compro-momentos mais álxidos da emigrantes a convertérmonos, maiores, nenos ou dependen- mutua, facilitando así a tan metámonos a recoñecer osdiáspora: paz, pan e traballo. pouco a pouco, en destino de tes. Estes últimos nichos desexada “integración” (pala- dereitos, e tamén as obrigas, Máis alá de cifras e estatís- inmigración. laborais son os que determi- bra proferida e empregada dos nosos novos veciños eticas, a evolución da realidade Con todo, pese ao incre- nan outra especificidade da ata o fastío polos responsa- veciñas e a colocar a dignida-demográfica e do crecemento mento do número de persoas inmigración na Galiza que é bles políticos e medios de de humana por riba dos inte-dos fluxos inmigratorios na estranxeiras que tivo lugar a feminización. Cerca do comunicación) das persoas reses económicos. É ese com-Galiza pódese percibir dando nos últimos anos, a desacele- 52% dos estranxeiros resi- inmigrantes no noso territo- promiso, que leva consigo ununha volta por calquera cida- ración demográfica na Galiza dentes son mulleres, unha rio. importante posicionamentode galega. Facilmente xa ato- aínda está lonxe de ser rever- proporción maior que no res- Deixando a un lado a pers- político e ideolóxico, o quepamos outras faccións e acen- tida. Segundo o Instituto to do Estado español. De fei- pectiva utilitarista e adoptan- queremos construír en colabo-tos, que denotan a presenza Nacional de Estatística no to, pódese dicir que o perfil do un posicionamento mais ración con todos vós, dendede veciños e veciñas chegados ano 2006 esta rexión perdía da persoa inmigrante que se humano, nesta ocasión convi- Galiza, pois entendemos quedoutras partes do mundo, case 8.000 habitantes con achega a Galiza é o dunha dámoslles a reflexionar sobre nel aséntanse os piares dunhaansiosos por construír nesta relación ao ano anterior. muller en idade laboral. o cerne da cuestión migrato- sociedade verdadeiramenteterra unha nova xeira das Aspectos como as baixas Na Galiza ademais, os flu- ria que se traduce no dereito xusta, solidaria, cohesa, demo-súas vidas. taxas de natalidade, o descen- xos migratorios presentan que ten todo ser humano a crática e sustentable. En defi- Aínda que no contexto so do crecemento vexetativo outras particularidades que buscar unha vida mellor, nitiva, entendemos que é ogalego as cifras relativas á e o avellentamento da poboa- nos distingue das demais rea- sexa onde sexa. No seu día, e xermolo da tan desexadapresenza do colectivo inmi- ción galega fan que o asenta- lidades españolas. Mentres aínda na actualidade, os gale- sociedade intercultural.ComunidadeO espírito da aldea de Froxán:ou de cómo recuperara vida e o patrimonio do Courel VICTORINO REGUEIRO MUÑOZNa actualidade a Serra do fins de semana á aldea e eu cultural e da organización de nas aldeas do Courel é un ha poboación abandonadaCourel atravesa unha situa- non os entendía, falábanme diversas actividades que van ben moi escaso. Coma en dende sempre pola Adminis-ción crítica debido á falta de dun mundo totalmente desco- dende a recuperación de anti- todo o rural galego, a poboa- tración. Courel hoxe é unhaapoio por parte das institu- ñecido para mín. gos labores como a ‘pisa’ das ción descende dun xeito ver- marca, unha denominacióncións galegas. É necesario con Por circunstancias da vida, castañas, o ‘aserrado de tixinoso. de orixe. Hai que valorarurxencia inverter a tendencia acabei tendo unha casa nun- madeira con serra de aire’, a Este ano houbo xente que dunha vez o souto con todode despoboación e a acelera- ha aldea do Courel, en Fro- organización de eventos se adicou á recollida de casta- o que iso implica para o des-da perda da súa riqueza patri- xán. Aí descubrín un mundo coma o certame de pintura ao ñas e ao posterior secado nos envolvemento sustentable.monial. É momento de facer- diferente. As relacións entre aire libre, as rutas de camiña- sequeiros para a venda e con Hai que intentar a recupera-se eco das revindicacións da as persoas que viven en Fro- da, marchas nocturnas, limpe- isto obter unha importante ción da gandeiría e da agri-Plataforma SOS COUREL, e xán son moi fortes, todos za de camiños, etc. téntase axuda para subsistencia. cultura e orientalas cara ápoñer fin á destrución do dependemos de todos. Cada poñer en valor a aldea. Tamén se creou unha indus- ecoloxía. Por exemplo, enpatrimonio e darlle saída a persoa que habita Froxán ten Isto conseguiu darlle a tria que se adica á transfor- Froxán non se mercantanta riqueza dun xeito sus- un nome, todas as casas aldea unha maior notorieda- mación da castaña, que elabo- sementes, senón que elestentable. están abertas a calquera veci- de e persoas que descoñecían ra distintas tortas de castaña mesmos aproveitan a colleita Hai uns anos descubrín O ño e atrévome a dicir que a a existencia deste lugar pasan para as que utilizan fariña de anterior.Courel. Para min era algo casi calquera persoa que pase por a ser asiduos visitantes. Isto castaña seca da zona. Todo Hai que recuperar, catalo-místico, polas historias que me alí. A hospitalidade e a per- tamén trouxo como conse- isto na zona de Froxán gar e poñer en valor as albari-contaban amigos que por alí misividade son un patrimo- cuencia un aumento da pobo- Courel, e Froxán en con- zas, os sequeiros, as cabanas,van, a Hórreos, pobo-esque- nio, creo, casi exclusivo deste ación. Abríronse tres casas creto, teñen grandes posibili- os muíños, as ferrerías, aslete, baleiro, silencioso… e lugar. que fixan poboación, rehabili- dades e un gran futuro por pontes, os castros, os camiñosoutros que me falaban de Pouco a pouco e grazas as táronse varias e recentemente diante. Un futuro que agora que unen as aldeas e que esti-Vilar, do Lor… inquedanzas dun grupo de inaugurouse unha casa de moitos vemos moi claro e veron abertos até hai moi Son unha persoa da cidade veciños estase a conseguir turismo rural cun importante que pasa por declarar o Cou- pouco tempo e poboados dee nunca souben o que era a que coas súas iniciativas investimento e que tamén dá rel Parque Natural, como sequeiros como os de Render,aldea. Cando era rapaz os mellore a situación da aldea. un gran renome. Volve haber única alternativa realista e Mostaz, etc., en definitiva, Omeus compañeiros íanse as A través dunha asociación pequenos na aldea, algo que acorde coas necesidades dun- COUREL.
  • 10. 10 /TerritorioDa necesidade (non satisfeita) de reiniciara máquina de gobernar o territorio PLÁCIDO LIZANCOS MORAPorto exterior, aeroporto, las actividades productivas e dicir que isto ven de atrás. as ameazadoras expectativas Santiago con Ourense.polígono residencial, par- de ai que acade valor de cam- Que é consecuencia da acción que autoestradas e vías férre- Tamén nos abochorna queque empresarial, parque bio. política dos gobernos prece- as de alta velocidade abren empresas multimillonariasofimático e tamén parque De todo o que levamos dentes (probablemente dende na costa Cantábrica ou no tiren negocio á nosa costa, nanatural, centro comercial e dito tírase que construír un a Idade Media), que exerce- Canón do Sil por non falar nosa costa. Tal é o que está acentro de ocio, conxestión territorio non é un asunto ron o poder baseándose en das consecuencias nefastas darse na cidade da Coruña,e desertización, autoestra- menor, unha operación afecti- limitacións e prohibicións, que sobre o futuro do país onde as arcas públicas teñenda, vía rápida e anel perifé- va, de especulación sentimen- confundindo o goberno co terán a dispersión de esforzos que financiar o traslado árico, campus universitario, tal. desenvolvemento dunha sor- en materia de infraestructu- periferia das instalacións quemacrohospital, cidade da Trátase dun exercicio da te de tutela sobre os cidadáns. ras portuarias, aeroportuarias, perigosas e polucionantescultura, porto deportivo, máis alta transcendencia xa Así as cousas as leis, licencias, universitarias ou culturais, empresas teñen no centro daferrocarril de alta velocida- que se deben identificar os regulamentos, controis, axu- que evidencian unha ausen- cidade para que as súas acti-de e de cercanías… signos e riscos que definen o das e subvencións durante cia absoluta de planificación. vidades non sigan a causar Estes son só algúns dos dis- espacio e establecer as prácti- moito tempo serviron de Mais non só foron asumi- incidentes. O paradoxo nonpositivos funcionais cos que cas –tanto as cotiás como as coartada a unha administra- dos e continuados proxectos e remata aquí, xa que a xestiónse está a construír –cunha de longo alcance– que regulan ción do territorio baseada na liñas de actuación como os ineficaz vai camiño de permi-inusitada virulencia– actual- a convivencia simultánea do subxectividade, cando non no arriba enunciados, nacidos tir que as plusvalías xeradasmente o territorio en Galicia. patrimonio natural, dos sedi- favoritismo turbio. dun sistema de goberno que cando se desocupen as insta- ¿Quen define eses disposi- mentos culturais, da presencia Construír o territorio de vía no territorio o escenario lacións actuais non revertantivos? ¿Quen os organiza, humana e dos dispositivos hoxe en diante precisa deste- para o exercicio avieso do na cidadanía nin tampoucoestructura, coordina, progra- funcionais dos que falabamos rrar as prácticas antes referi- poder senón que aínda non se programe o traslado doma, avalía…? ¿Onde se sitúan na apertura deste texto. das e exercer outro tipo de foron abertos outros proxectos cerne do negocio petrofinan-e como se dimensionan? Consecuentemente as con- política, sostida en criterios e e liñas de acción que confiaba- ceiro: a refinería que o Gene-¿Prevéronse os seus efectos? dicións de goberno da paisa- argumentos técnicos e racio- mos nacerían trala renovación. ralisimo levantou dentro da¿Sabe alguén se resultan afec- xe requiren moita responsabi- nais, transparente e amigable Falamos da construcción das nosa cidade.tuosos coa calidade de vida lidade. Non se trata só de para cos cidadáns. Esta sería bases políticas, profesionais, E estes son só dous exem-das xentes?. administrar con ética os a necesaria conquista, da que sociais e administrativas sobre plos que evidencian o moito Certamente o territorio recursos da sociedade senón o goberno progresista aínda as que deseñar o documento que a planificación territorialnon é algo intocable, que de tomar decisións certeiras e nos é debedora. definitorio do modelo territo- ten que facer neste país (edeba permanecer inalterado. ter criterios racionais. Certo é que a maquinaria rial deste país. Un documento que non sabemos se alguénÉ evidente que a paisaxe –a No seu beneficio o gober- que se debe alterar é podero- que –mirando aos nosos veci- dará feito).porción do territorio no que nante sabe que ninguén lle sa pois o seu funcionamento ños, dos que algúns dispoñen Esperabamos que da reno-desenvolvemos as nosas pide un poder omniscente iniciouse como diciamos arri- de tal ferramenta dende o sécu- vación política nacera unvidas e actividades– é unha senón ao contrario, sabedoría ba na noite dos tempos e lo XIX– sempre é activado den- goberno para o noso territo-construcción cultural, que para coordinar axentes diver- algúns fíos ocultos aínda ten- de a cabeceira do país. rio. Mais por veces parecemodificamos a diario. É un sos, incluso aqueles cos que tan mover o que ven como A planificación territorial é que o que aquí agromou foicúmulo de signos e significa- non se identifica e tamén os un teatriño de monicreques un arma poderosa e absoluta- unha empresa promotora dedos, de auras e de aberra- que teñen intereses contra- sen decatarse que é un país. mente necesaria. A súa dila- obras públicas. E ademais,cións, sempre provocadas. postos,; todo isto para obter Mais iso non xustifica a inac- ción nos tempos nos que anda- unha empresa mediocre. IstoTen xa que logo a forma das de cada un deles achegas ción ou, peor aínda, a toma mos é fonte de conflictos que é, descordenada nos seus dis-vidas, dos soños e dos pesade- coherentes coas liñas xerais de decisións tan determinan- nos avergoñan e empobrecen. tintos departamentos, inefi-los. Moldéase cando desbota- de actuación. tes e nefastas para o territorio Porque bochornoso é que caz á hora de cumprir prazosmos compoñentes que nos Habitamos nunha terra en como a apertura incondicio- 2.772.533 galegos –co seu e por riba, empeñada enviñeron dadas en herdanza e boa medida torturada, onde a nal da planta regasificadora goberno á fronte– compro- agrandar o aparello legal etamén cando levantamos paisaxe está desnaturalizada. de Mugardos, o plan para a ben impávidos como un só burocrático que deu co paísaquilo que deixaremos aos En zonas borramos as refe- implantación de piscifactorí- deses cidadáns, propietario na desfeita que estamos afillos. Mais o territorio tamén rencias do pasado e en moi- as a esgalla pola costa adian- dunha mina, é quen decide o ver: unha metade estragada,é un ben patrimonial, na tos outros lugares non temos te, a expansión das conce- trazado do ferrocarril de alta sen pasado e a outra abando-medida en que soporta tóda- aínda as do futuro. Xusto é sións mineiras no Caurel ou velocidade que vai conectar nada, sen futuro.O futuro das aldeas e o sacho contemporáneo ASER ÁLVAREZMoitos seguimos a preguntarnos aínda hoxe quen lle non ten nada a ver cos típicos sacholazos entre veci- Os neorrurais andan á procura de boa parte desevai meter man ao fenómeno do despoboamento no ños. O certo é que o sacho é o tótem do taoismo galai- mundo que esvaece e rastrexan as pegadas dun poborural, onde a poboación infantil descendeu un 80% nos co, coma o ying e o yang deste non país, un símbolo que deixa de ser, sen que ninguén repare en queúltimos 25 anos e varias comarcas do interior lugués e ambivalente que denota escravitude na aldea e que é paralelamente se nos abren novas posibilidades eco-ourensán perderon un 90% dos seus alumnos neste sinónimo de poderío no xardín do chalé. nómicas, sociais e culturais, se non as capamos. Xatempo. De seguir así a tendencia, nunhas décadas imos A agricultura e a gandería xa non son as actividades abonda de asumir como naturais e inevitables as con-ter un auténtico deserto humano no interior do país, un económicas principais no rural galego. A desruralización secuencias do abandono do rural. A desaparición deespazo que ben podería ser “posto en valor” facendo un e a despoboación fixeron que boa parte da nosa terra determinadas paisaxes e o desartellamento territorialparque eólico, un plató ou mesmo unha finca de caza. ficara abandonada e inzada de piñeiros, eólicos e koalas. son as consecuencias deste declive e tamén son dous A provincia de Ourense perdeu máis de 6.000 habi- Ao mesmo tempo, a perda de importancia da actividade problemas políticos prioritarios neste país, porquetantes en 5 anos, mentres que o parque móbil aumen- agrogandeira na economía rural coincide cun renovado coa desparición dos elementos definitorios que con-tou en 31.000 coches. Para moita xente isto é fartura e interese da sociedade urbana contemporánea polos espa- formaban o mundo das aldeas vanse tamén as pega-calidade de vida. É o que ten a modernización e o feito zos rurais, para vivir, para mercar os seus produtos de das dos nosos devanceiros e boa parte do noso patri-de que a poboación rural teña sido empurrada, social, calidade e para pasar o tempo de lecer. E velaquí unha monio. Xa é hora de pararmos a desfeita e aproveitareconómica e politicamente, a abandonar os seus valo- oportunidade de desenvolvemento que non podemos as oportunidades de desenvovemento rural que estasres, a súa paisaxe e tamén a súa lingua. O verdadeira- desaproveitar, porque a valorización do hábitat e da pai- mudanzas nos ofrecen nun mercado globalizado. Xamente curioso é que nestes anos se teña incrementado saxe rurais, o turismo verde e o agroturismo son fenóme- é tempo, ao fin, de botar man dese sacho contempo-tanto o número de sachos, e máis aínda se a resposta nos contemporáneos e con proxección no futuro. ráneo que todos levamos dentro.
  • 11. / 11 ILUSTRACIÓN: PANCHO LAPEÑAEntrevista con IsaacComo che vai Isaac? Como xa sabes isto é para o xornal Galicia. A nós gustaríanos comezar a entrevista pelando a cebola, desdeo máis coñecido para a xente que son as galerías, ata a esencia, que é o Laboratorio de Formas. Unha entrevista de SagrarioQuintela e Ana Triñanes para a Rede de Acción Socio-Cultural Arredemo. Instituto Galego de Información, 11/01/2008
  • 12. 12 /E volveron os sarracenos SAGRARIO QUINTELA | ANA TRIÑANESFalemos primeiro das ‘Gale- hai que vivir tamén. E hai noventa e tantos por cen das eran os albaceas. Acordaron Si, en Edicións do Castro,rías Sargadelos’, cando e que vender. Onde hai pouca vendas das fábricas fíxose entre Luís Seoane e Rafael Seoane fixo moitos libros,onde? xente hai poucos comprado- nas galerías. Dieste. –A min non me tive- entre outras moitas cousas:A primeira foi en Barcelona no res e menos xente que lé. E ron en conta–, de chamarlle as cousas que fixo sobre Dies-1972. Resultou ben aquelo, e como se trataba tamén de O museo Carlos Maside así, e os demais estaban de te, sobre Castelao. O que pasaentón xa se montaron máis: arte e de libros… A galería de comeza no 1970, é outro dos acordo co que facía Seoane, é que Luís Seoane hai 29en Madrid, logo veu a de San- Milán xa a sacaron. Xa a saca- pilares que sustentan a un tipo excepcional. Despois anos que morreu, e el natiago. Á parte de que hai gale- ron porque non entenden dimensión cultural de Sarga- de Castelao é, indubidable- democracia estivo pouco tem-rías a pé de fábrica, unha en nada. Milán foi importantísi- delos… mente, a figura máis impor- po porque Franco morre noSargadelos e outra no Castro. mo, porque grazas a eso nos O museo Carlos Maside é o tante que tivo Galicia na recu- 75 e catro anos despois xaEmpezouse con Barcelona, e comunicamos con movemen- primeiro museo de arte con- peración da súa memoria. morre Luís Seoane.Barcelona tivo moito éxito, tal tos máis importantes. temporánea que se dá ené así que para unha das expo- Galicia e que recupera osicións que se fixo sobre Caste- Que outros obxectivos tiña- movemento renovador. Agoralao redactou o texto Salvador des á parte, evidentemente, hai moitos movementos, moi- Seoane, un tipoEspriu, o cal quere decir moitodo aprezo que se lle deu alí áGalería. Hai que darse contaque ao cumprírense os 30 da venda de cerámica? As galerías están feitas –e nesto colabora Luís Seoane– pensando en facer unha sala tos museos de arte contempo- ránea. Pero o primeiro, o pri- meiro foi ese. “ excepcional. Despoisanos desa galeria o concello de exposicións e unha libre- E por qué se escolle a figura de Castelao é a figurapúxonos unha placa dedicada ría de libros galegos e portu- de Carlos Maside?a Luis Seoane e a min. gueses; e dicir, volcar o espíri- Maside vén doutro momento, máis importante que to do Laboratorio de Formas. vén de que Maside deixa deIsaac, por que Milán e non albaceas testamentarios a tivo Galicia naParís, por que unha galería Foi entón a venda de cerá- Dieste, a Luís Seoane, a Boro-en Sevilla e non noutra cida- mica nas galerías o respaldo bó… Luís Seoane tiña idea de recuperación da súade? económico do voso proxec- crear un museo pero non tiña memoriaBen, verdadeiramente as gale-rías tiñan que montarse encidades que tivesen unha cer-ta importancia, porque, claro, to? Si, nese sentido, comercial- mente, veulle moi ben ás fábricas. Tal é así que o a idea de poñerlle o nome de Maside. Pero entón a princi- pal obra de Maside veu a parar ao museo porque eles ” E os primeiros fondos, como Sorprende que Ediciós do se adquiren? Castro recuperase os fondos Os primeiros fondos que alí de Ruedo Ibérico. Cóntanos. hai aí son de Seoane e meus. Eu estaba viaxando, porque E sobre a base de América tiña que viaxar moito. Chego viñeron moitas cousas, obras a Madrid e atópome con “25 das que nos fixeron deposita- años de paz” en galego, en rios a nós. Hai que darse con- catalán e en vasco, que sacaba ta que o Museo Maside era o Ministerio de Información unha institución, como o y Turismo. Pero que pasou Laboratorio de Formas, que aquí? Unha revolución? Pero vén de América e que ten que pasa?. Pois si, van a sacar contacto con todas as cousas un libro de Castelao con do movemento galeguista. zocas e con pandeireta. Non Por exemplo, unha das cousas me digas!! Entonces eu fun a que se gardan no IGI, é toda París e tiña xa relación cos de a documentación do Consello Ruedo Ibérico e díxenlles de Galicia, do Consello de “Hai que facer inmediata- Galicia creado por Castelao. mente o ‘Castelao político’ Ben, pois desde a súa crea- (El pensamiento político de ción aquí depositáronse todas Castelao. Antología. Introd. y esas obras e os liquidadores selecc. de Alberto Míguez) finais, xa no oitenta, pensa- para contrarrestar o ‘Castelao ron “a quen llo deixas?” Ese folclórico’ que ían facer. Ben, movemento político non lle fíxose e dixemos que o prólo- interesaba a ninguén en Gali- go o fixera, non un roxo cia e os fondos deixáronolos coma nos, senón que o fixera aquí, é dicir que somos nós un rapaz dos novos e fillo os herdeiros do Consello de dun falanxista: Alberto Galicia do goberno no exilio. Míguez. De aí toda a relación co Ruedo Ibérico. Tanta rela- É incrible que puiderades ción que Ruedo Ibérico foi facer tanto nun tempo tan morrer ao Castro: os catro escuro, por exemplo Ediciós libros últimos publicáronse e do Castro… editáronse no Castro. Fíxose! Non foi porque fóse- mos moi listos pero eramos E no principio foi o Labora- un pouco zorros. Entón anda- torio de Formas… bamos a xogar (risas). E como O Laboratorio de Formas é primeira cousa que fai Luís unha institución que ten Seoane, como non pode unhas raices e na que estaban matar os señoritos, fai un gra- unha ducia de galegos. Ade- vado do Meco. Quen o mais de Luís Seoane, Rafael matou? Matámolo todos. Dal- Dieste e Lorenzo Varela, están gunha maneira, así foron as Lois Tobío, Vilanova, Méndez primeiras cousas que fixo Búa. Está Arturo Cuadrado. Edicións do Castro. Están artistas como era Laxei- ro, estaba tamén Neira Vilas. Seoane era un gran deseña- (Todos os demais morreron… dor gráfico. Como recolle Edi- aquí non queda nin dios).ILUSTRACIÓN: SUSO SANMARTÍN ciós do Castro esa faceta súa? Entón esta xente preguntába-
  • 13. / 13se, que se fai cando volvamos como a Bauhaus, coma a Ulm,a Galicia? Pois chegouse á morren por accidentes políti-conclusión de que o que cos. O Vkhutemas morre nohabía que facer era recuperar ano 30. Hai que darse contaa memoria historica, porque de que os movementos deas cousas todas que creara o vangarda apoian a Revoluciónmovemento galeguista, o Rusa, e claro, os artistas quemovemento dos que tiñamos non eran de vangarda, queconciencia galega desaparece- facían paisaxiñas e cousas así,ra. Por exemplo, e fundamen- pois estaban resentidos. Entóntalmente, o Seminario de o estado soviético impuxo aEstudos Galegos. No Semina- creación dos sindicatos derio de Estudos Galegos estaba artistas e os sindicatos demetido todo. Luís Seoane e artistas empezan a nutrirse demáis eu recollemos a idea de xente resentida, mediocre, eque se podía facer unha insti- chegan a ter maioría dentrotucion que tratase de recupe- dos sindicatos. Varren coasrar a memoria histórica, que vangardas históricas e botanse desenvolvese por aí, nesa abaixo todo. A Bauhaus morreliña. Logo, como necesitába- por Hitler. Os principais direc-mos ser unha institucion que tores tiveron que exiliarse. Aítivera que ver coa constru- non quedou ninguén. Esesción e co deseño solicitamos morren politicamente. Ulmun arquitecto e incorporamos nace por ese Max Bill, que éa Albalat, cando xa estaba- un discípulo da Bauhaus e quemos aquí. Con el estivemos a lle propón ao concello de Ulmtraballar constantemente para facer unha cousa en recordofacer as cousas do Castro; en das vítimas do nacismo. Estáfin, sempre nos entendeu moi recente o remate da gue-ben. rra e aínda ten prestixio a Somos nós os herdeiros “ do Consello de Galicia, do goberno no exilio ILUSTRACIÓN: FAUSTO ISORNAPodería establecerse unha ” URSS. Aceptaron a cousa e Os mobles, as cores, as for- No 64 créase Sargadelos a volvían actividades educati-conexión directa entre o crearon unha institución mas? partir dun programa do Labo- vas, organizaban intercam-Laboratorio de Formas e as importante. Pero ao cabo de Si, todo eso vai relacionado. ratorio de Formas. O Castro bios, encontros entre des-vangardas de entreguerras e 15 anos as cousas cambiaran era unha cousiña pequeniña. eñadores…proxectos coma a Bauhaus? en Alemaña. Os norteamerica- Representa o Laboratorio de Estaba feito nuns galpóns O Seminario de SargadelosVerdadeiramente dese terreo nos xa dominaban a sociedade Formas a vontade de influír que tiñamos alí. É algo que era un encontro para discu-estábamos máis informados de consumo. A vinculación na sociedade por medio do tivo éxito pero non estaba tir. Alí facíase teatro, estudosdo que se estaba aquí, porque coa Unión Soviética xa non deseño? ben montado. Ao cabo dun económicos. Téñense feitona Arxentina había máis importaba tanto, e cortáronlle Había unha idea en concreto. tempo teño que marchar á cousas dunha grande impor-información de todas esas o diñeiro a esa institución e Ademais, volcáronse moitas Arxentina. Monto alí unha tancia. Espontaneamente, oscousas. E xa no manifesto que morreu tamén. É decir, que cousas. Non era simplemente fábrica e desde alí empeza- encontros do Seminario dese fai no caderno número un morren as tres institucións da unha escola de deseño, por- mos xa a planificar, a conse- Sargadelos en agosto conver-do Laboratorio, xa se fala da mesma forma, por trampas que había un museo, había guir posibilidades económi- tíronse en internacionais. Evangarda soviética, que é a políticas. unha editorial, había un cas. Fíxoselle unha nave nunca se lle puido dar abeiroque dá un avance no tempo, Laboratorio Xeolóxico, había enteira que proxectou Alba- a todo, porque se solicitabaporque había unha situación E mira ti, agora tócalle ao moito máis do que tíñamoshistoricamente nova, unha Laboratorio de Formas… capacidade. Eses encontrosarte e unha concepción da Vai morrer da mesma forma. E duraron 35 anos, e pasou por Nas vangardas habíavida novas. Entón esta era aidea que se nuclea no Vkhute-mas, que nace ao tempo que aBauhaus. O movemento sovié- eso que o Laboratorio de For- mas nunca pediu un real ás institucións públicas. Fíxose por autofinanciación. Com- “ unha situación alí do mellor. E funcionaron moi ben. E eso víñalle moi ben a todos, porque traían ideas novas. Porque había untico está por riba da Bauhaus, prando, vendendo, traballando historicamente nova, contraste do que facíamospero a Bauhaus está tamén e facendo cousas. Nunca pediu nós co que se facía fóra. Moi-colaborando co movemento nada. Porque todas aquelas unha arte e unha tos quedaron alí colaborandoque hai en Rusia. Verdadeira- institucións vivían do Estado. en facer cousas. Pasaronmente o movemento da concepción da vida máis de 2.000, participantes.Unión Soviética está influíndo Os edificios de Sargadelos, O E non se permitía que a xen- novassobre toda Europa, e dicir, éunha liberación que había nomundo, que estaba movendotoda Europa. Os rexímenes Castro, O IGI, constitúen un conxunto arquitectónico sin- gular, se cadra iconas dunha posible arquitectura galega… ” te repetira. O Seminario é unha sociedade á parte de Cerámicas de Sargadelos. Esa aínda a domino eu. Era afascistas créanse para os pro- Aí discutiuse moito. Tal é asi, a recuperación do Seminario lat, o que é o Castro agora. alma de Cerámicas de Sarga-texidos da burguesía mundial, que o Andar Circular de Sar- de Estudos Galegos, había un Despois creamos Sargadelos. delos, o control técnico epara loitar contra o comunis- gadelos se inaugurou cun Seminario Tecnolóxico e de Xa cun espírito. Co espírito artístico. O departamentomo… esa é a cousa. Logo da congreso de deseño e arqui- Comunicación. En fin, son do Laboratorio de Formas. tecnolóxico.Bauhaus, hai outra institucion tectura. E todos estes arqui- doce sociedades e outras cou- Non ía ser unha cousa comer-que é a Escola de Ulm, unha tectos novos que andan agora sas que non son sociedades. cial nada máis, senón que Como nace o Instituto delocalidade de Alemaña. Cienti- por aquí, verdadeiramente Nin o Museo Carlos Maside, tiña que ser algo que estivera Cerámica da Universidadeficamente foi a máis pura todos estiveron nos congresos nin o Laboratorio Xeolóxico ao servizo de Galicia. de Santiago?escola de deseño que houbo. eses que se fixeron alí en Sar- de Laxe, nin Edicións do Cas- Nace por unha sociedade,O curioso e que as tres institu- gadelos. Si, tiña importancia. tro son sociedades. Son moi- Pero e que ata as propias que a organiza Andrés Vare-cións, tanto a Vkhutemas Todo eso tiña importancia tas cousas as que reúne esto. fábricas de cerámica desen- la. As sociedades cerá-
  • 14. 14 / micas constitúense nunhaasociación, presentan un pro-xecto a Europa, e Europadálles uns cartos. Ademais,estaba amparado por unhasociedade que tiña prestixio,como era o Seminario.A recuperación da memoriahistórica era fundamentalpara vós. Tes a impresión deque, dalgunha forma, se estádesvirtuando?O que pasa é que, nestepaís… Non sei se nos demaisserá así, pero este país estácheo de xente que inventou apólvora.Por iso temos tantas minasagora (risas). Pero queentendíades vós por memo-ria histórica?Inventan a pólvora. Non medigas! A pólvora inventáronaos chinos hai máis de milanos.(risas). Pero a MemoriaHistórica, quen a trouxoaquí realmente, foron osnosos. Aínda non nos fixe-ron caso de nada. E agoraclaro, como todos son inven- FOTOGRAFÍA: GZIFOTOtores da pólvora… Había que inmolaron pero nunca se me grave.Eso xa é seriorecuperar a memoria sen ocurreu ir a… Interésame a Creamos Sargadelosningunha intención derevancha. Había que recupe-rala porque estaban ocultastodas as cousas. Nós intenta- memoria del, pero non me interesa contarlle os ósos. Por exemplo, unha das cou- sas que queríamos recuperar Pois ao mellor hai que poñerse serios… Esto, o que pasou aquí en Sargadelos para nós, para “ co espírito do Laboratoriobamos recuperar a memoria oficialmente era o Seminario min sobre todo, pois é o mes- de Formas. Non ía serhistórica en todos os senti- de Estudos Galegos, porque mo que pasou no ano 36. Nodos, non simplemente como foi a orde más importante 36 foi a ocupación do país… unha cousa comercialse quere agora. Escavar na que machacou o réxime. E pero nós quedamos sen nada,terra para mirar os ósos que tiña un prestixio. E oficial- sen nada de nada. Porque se nada máis, senón que tiñateñen os mortos. Eso é o de mente non houbo posibilida- apropiaron desto e do outro emenos. A meu pai tamén o de. Eso é unha cousa destruíron aquelo, pero non que ser algo que estivera nos deron unha peseta para ao servizo de Galicia O Museo Carlos Maside “ nada. Realmente para min son os mesmos. Son os mesmos que fan esa cousa. Aqueles maneira, é a forma de que ” metida con facer algo a fon- é preferible que quede fixérono en nome da nai queden as cousas, pois o do. Verdadeiramente, a pren- patria, madre patria que los Museo Carlos Maside é prefe- sa galega non está a facer,nunha cadea de museos da pario a todos, pero non se rible que quede nunha cadea non está a meterse a fondo sabe o que é pero vén a ser o de museos da Xunta, e non cos problemas. PosiblementeXunta e non que quede nas mesmo que quede nas mans deses non hai posibilidade, eu non vendetodo. digo que… pero é posible que mans deses vendetodo ” E como ves a continuidade do Seminario de Estudos Galegos? O Seminario de Estudos Gale- E o xornal Galicia, por que nunca viu a luz? Porque creo que aí hai moita infor- non haxa forma de levar iso adiante, atacando os proble- mas básicos de Galicia, a eco- nomía… porque hai moitos gos está aquí, no IGI. E imos mación… intereses. Como se vai falar? ver, porque hai moitas posibi- Eso obedece a que Valentín Como se vai recuperar? Se lidades aínda de facer cousas. Paz Andrade formaba parte todos os medios están nas Posiblemente o mellor é que do comité informativo no mans dos mesmos que crea- todo o labor cultural desto se ano 24 ou 25 dun xornal que ron éstes, que non teñen recolla nunha institución se chamaba Galicia. Entón nada que ver con Galicia. pública e hai que entregarlles propuxo revivir outra vez o Entendo que non poden face- todo. Porque claro, aquí hai xornal… En cambio estában- lo, que éstes non poderán moitas cousas. se a crear outros diarios a facelo. Ao mellor podemos costa dos que xa estaban cre- facer as cousas en editoriais E que vai ser do Museo Car- ados, e así, mentres un xor- que dalgunha maneira que- los Maside? nal independente era difícil den aí, que algunha influen- Pois o que ten máis garantía poñelo en marcha economi- cia poden ter. As exposicións é que pase a unha institución camente, funcionaba que La que se fagan poden tratar de pública, porque dalgunha Voz de Galicia fixera un na recuperar algo da memoria maneira as institucións públi- Ría da Arousa, en Ferrol… histórica… E ben, non saíu. E cas, con todas as dificultades ata sete ou oito. Utilizaban agora tocouvos a vós. que teñan danlle continuida- os recursos todos, maquina- de ás cousas. Hai que darse ria, información, persoal… Pero ti xa tes traballado conta que moitas institucións todo eso, para facer outro moito… témosche que dar as e museos foron capaces de noutro lado. Esto era a base gracias… atravesar os períodos máis fundamental de “Coidado!, Que me vas decir!! Así vinie- difíciles da historia deste non nos imos a meter nun ron los sarracenos, decía Una- país, como no glorioso meneo lío e aruinalo todo para crear muno. “Vinieros los sarrace- ese do ano 36 (risas). Pero unha cousa así.” nos y nos molieron a palos, seguiron vivindo. Non se per- Por outro lado, isto xa per- que dios ayuda a los malos, deron todos. Claro, porque os soalmente meu, pois os que cuando son más que los bue- movementos políticos des- apoiaban isto morreron todos nos” (risas). Cando os malos pois quedan como movemen- pero o certo é que non apare- son más que os bos, Dios tos históricos. De algunha ceu tampouco xente compro- ponse de parte deles!. FOTOGRAFÍA: ROBERTO RIBAO
  • 15. / 15ArquitecturaUnmonumental PEDRO DE LLANOEn que consiste facer arquitectura para a cultura? Esta é, por razón de como pode ser o traballo de dúas creadoras de Xapón.sobra coñecida, unha das cuestións máis actuais en Galicia, aínda que tan Hai un mes escaso, o Bowery, unha área en torno á que sempre se moveurecorrentemente coma mal formulada. Por isto quixera abordar o tema o mundo da contracultura neoiorquina, viviu o nacemento dun novo espa-dende o punto de vista da arquitectura e a cultura, non dende o da pre- zo para a arte e a cultura coa inauguración dunha exposición cun títulosión mediática ou do dos intereses de partido –que, por desgraza, é o que tan suxestivo coma unmonumental, é dicir: non monumental, non maxes-rexe o debate no noso país–, e facelo apoiándome en algo tan remoto toso, non pretensioso.Na gran capital da cultura senón nun lugar cunha perso- obxecto de contemplaciónoccidental abríase, así, un nalidade concreta, nunca rela- pasiva no que a súa relaciónnovo lugar para a creación des- cionada coa súa escala e alleo co espectador está, sempre,de a convicción de que a cultu- a calquera elitismo, no que o baseada nas dimensións dunsra non é algo que deba ser feito creativo poida renovarse enormes contedores entendi-ofrecido en descomunais, arti- constantemente mediante o dos como un modo de coloni-ficiosos e custosos contedores seu acercamento aos cida- zación do seu contorno. Nelasenón en austeros recipientes dáns. Despois de todo, o dese- non importa que a tecnoloxíanos que o protagonismo sem- ño sempre foi cómplice dun- utilizada implique un presu-pre será dos seus usuarios. ha determinada visión da posto inalcanzable, porque o Unmonumental é unha cultura. realmente importante é con-mostra na que artistas de dis- O novo edificio de Sejima seguir un resultado quetintos lugares do mundo non parece ter o seu sitio, pois, impresione ás multitudesanuncian, coa chegada do entre os grandes e suntuosos como mostra do poder dosnovo século, a morte do edificios institucionais xurdi- seus gobernantes.monumentalismo, definindo dos, nos últimos anos, nas Despois de todo non esta-as súas obras con materiais nosas urbes. Unhas constru- mos referíndonos máis ca areciclados que eles converten cións propiciadas polo poder un simple espectáculo. Aen insólitos elementos para a político e fundamentalmente unha arquitectura allea ácomunicación. destinadas a captar a atención necesidade de xerar lugares O noso tempo esixe un do público impresionando ao que permitan desenvolver unnovo xeito de vivir a cultura, cidadán coa súa lóxica de determinado tipo de activida-parecen dicir os artistas pre- maxestosidade e autoridade, des á colectividade á que está New Museumsentes na mostra. E, para isto, mentres as nosas cidades destinada, e de aí a miña refe-elixiron o inigualable edificio seguen resultando cada vez rencia a unha segunda arqui- tábanse a través das ondas mostras de como deseñardeseñado, para o New máis torpes e alienantes. tecta xaponesa. con toda unha cultura glo- unha arquitectura para a cul-Museum, por unha creadora É o narcisista e vacuo Paseando polo New bal, ou facían as súas pro- tura desde unha propostacoa sensibilidade dunha Kazu- mundo da arquitectura do Museum e admirando a súa pias páxinas web. Vimos á austera e innovadora. Nonyo Sejima que, no desaliñado espectáculo. sobriedade, recordaba que, xente utilizando a súa biblio- obstante, a estas alturas doLower East Side, parece empe- Na arquitectura do espec- hai uns anos, visitei, nun teca-hemeroteca, na que un artigo algún lector despistadoñada en demostrarnos que o táculo, o traballo do arquitec- barrio de Tokyo, un novo edi- grupo de vellos participaba ben puidera preguntarse: Enoso debe ser un tempo alleo to limítase a conseguir for- fico deseñado por unha nun seminario de redacción. cal pode ser a relación entrea “grandiosas obras mestras”. mas máis colosais e seductora creadora, chamada Visitamos unha incrible expo- estas consideracións e a pro- A proposta de Sejima, sen impresionantes. Non existen Itsuko Hasegawa. sición de “mangas”. Descubri- blemática galega?dúbida unha das máis trans- regras nin límites. Todo é Tratábase da Factoría Cul- mos espazos destinados a Tal vez a ligazón estea encendentais contribucións da posible. Non importa a súa tural de Sumida. Unha inno- estudo para escolares e unha que se na súa viaxe a Xapónarquitectura á cultura mun- relación co contexto. Trátase, vadora arquitectura converti- ampla gardería. Contempla- –poucas semanas despois dadial do século XXI, é unha simplemente, de construír da en estratexia ambiental, mos outro grupo de anciáns toma de posesión como con-proposta directamente centra- grandes decorados e o capri- para intervir nun contorno cultivando bonsais na terraza selleira de cultura– a señorada en dar solución a un pro- cho do creador imponse histórico, propiciando unha do edificio. Encontramos Bugallo tivese visitado a Fac-grama minuciosamente defi- sobre a auténtica arquitectu- intelixente interacción entre locais destinados a unha toría Cultural de Hasegawa, onido, coa máxima austeridade ra. A aparencia pasa a conver- espazos públicos e privados pequena emisora local de seu empecinamento en xusti-posible, cunha elemental e terse na verdadeira substan- coa forza plástica dun conte- televisión na que os propios ficar a continuidade e futuraaccesible tecnoloxía indus- cia, e o espazo, verdadeiro dor formalizado como elemen- membros da comunidade utilidade dese “magno proxec-trial, e unha linguaxe de frag- protagonista da arquitectura, to referencial e comunicativo. cumprían o papel de actores to” denominado “Cidade damentos, procedente da cultura pasa a ser a simple conse- A súa pel –grandes panta- e coordinadores. Pasamos Cultura” contrastaríase cunhado seu contorno, sustentada cuencia das peculiaridades do llas curvadas de aceiro perfo- polo seu planetario. Descansa- incuestionable realidade: conunha proposta claramente seu contedor formal. rado, que a cobren como a mos na cafetería utilizada disparatado investimento quecontraria á intemporalidade. Á hora de definilos pretén- onda dun tsunami–, establece polos veciños como centro de estamos destinando á obra do Sejima observou as arqui- dese buscar aos máis renome- un sorprendente diálogo coa reunión… monte Gaiás poderiamostecturas do Bowery e os irre- ados “creadores de formas”, xa vella paisaxe circundante e dá Á marxe de calquera for- “cubrir” Galicia de factoríasgulares amoreamentos de cai- que nesa arquitectura non hai continuidade ás vellas rúas mulación ligada ao mundo da culturais, como a de Sumida,xas presentes na multitude de límites para as formas, pero… alí existentes permitindo des- chamada “arquitectura do destinadas a unha misión tandecrépitos establecementos ¿onde queda o home ao que de o seu percorrido a visión espectáculo”, a Factoría Cultu- primordial para o desenvolve-comerciais nel existentes e deberían estar destinadas? dun continuo dinamismo ral de Sumida, unha arquitec- mento do noso país como aconverteunos nunha arquitec- A finalidade desa arquitec- interior que interrelaciona tura cunha sorprendente súa dinamización cultural. Etura con vocación de invisibi- tura non parece ser, xa, a de múltiples actividades. beleza, mostrábanos, desde quizais, por extensión, o pre-lidade, concretando unha servir como hábitat do indivi- Ese era o seu segredo. A uns rigorosos requisitos cen- sidente da Xunta se tería afo-solución espacial e volumétri- duo, e moito menos a de Factoría Cultural é un edificio trados na oportunidade do rrado o extenuante e baldíoca dunha admirable elegancia. cumprir unha función social de pequena escala no que os seu uso, a súa necesidade, a esforzo de defender o inde- O New Museum constitúe como contedor cultural. veciños de Sumida conviven súa adecuación ao contorno, fendible.un lúcido exemplo dunha Falamos, logo, dunha en torno á actividade creati- un novo xeito de entender a Despois de visitar Sumida,actitude de progreso baseada arquitectura que, defendida va. Nela puidemos gozar cultura. ou agora o museo do Bowery,na convicción de que a calida- cos grandilocuentes e baleiros escoitando como, nos seus No inicio dun novo tem- tal vez, presidente e consellei-de de vida dos cidadáns só discursos dos aduladores de espazos de ensaio, practica- po non se trataba de ofrecer ra, sen axuda de sabio nin-pode crecer cualitativamente turno, como retóricas cortinas ban a súa afección todo tipo aos cidadáns un gran “monu- gún, terían chegado á conclu-a través da súa actividade no de fume que ocultan a súa de grupos musicais –desde as mento” no que consumir cul- sión de que o que enuniverso da cultura. A cultura falta de contido, foi deseñada rapazas dun pequeno combo tura senón un limitado conte- realidade necesita o noso paísdebe ser proxectada como á marxe de calquera progra- de jazz a unha coral de dor no que cada un puidese é un proxecto cultural abertomotor dun proceso de desen- ma. Unha arquitectura na anciáns cantando vellas bala- facer a súa propia cultura ao ao seu tempo, do que aíndavolvemento da humanidade, que a súa principal finalidade das populares–. Observamos tempo que recibir informa- carece, e cunha infraestruturae a arquitectura que a contén é converter o seu resultado amplos espazos dedicados á ción de todo aquel suceso cre- adecuada ao mesmo que nadadebe, loxicamente, responder en propaganda sen importar nova cultura dixital nos que, ativo que no mundo xurdira. ten que ver coa disfuncionali-a ese criterio. Debe converter- a que se dedique. Esencial- en medio dun mar de ordena- Os dous exemplos citados dade da paradoxalmente cha-se non nun lugar indefinido mente, foi entendida como dores, os seus usuarios conec- constitúen dúas excepcionais mada “Cidade da Cultura”.
  • 16. 16 /ArquitecturaEntrevista apócrifa aoarquitecto Oscar Niemeyer MARILAR ALEIXANDREDesexaría facer unha entre- moral, comparten soños de nunca neguei a minha mili- dos nossos irmãos mais homens, cria poder, cria a vio-vista conxunta a Oscar Nie- amplo calado, cambiar o tância comunista, talvez essa pobres. Me agradaria vê-los lência.meyer e Isaac Díaz Pardo. Cis- mundo, cambiar o seu país. figura está na olhada das pes- fora dessas áreas de discrimi- M. A. Tróuxolle problemasmaba nela desde que vivín o Non sendo posíbel, de soas. Além disso outra causa nação. Ricos e pobres juntos, esa militancia no Partidomes de xullo na Pampulha, momento, a entrevista con- puderam ser os nus de bron- nas mesmas áreas de mora- Comunista do Brasil?Belo Horizonte, a carón da xunta, dialogamos con Oscar ze de Ceschiatti representan- dia. O. N. Quando houve o gol-Igrexa de San Francisco de Niemeyer na data en que fai do a Adão e Eva. Como eram M. A. Con motivo do seu pe militar, eu estava em Lis-Asís, desde que visitei o Sitio 100 anos (as súas respostas lindas as mulheres de Ces- aniversario, recebe parabéns boa. O que me protegeu dasBurle-Marx no Rio de Janeiro, gráfanse no orixinal). chiatti! Quem julgar esses de todo o mundo. Mais o brutalidades ocorridas nosa facenda do paisaxista brasi- M. A. Cóntase que a Igre- nus escandalosos, leva o Oscar declarou que as protes- primeiros tempos que seMuseo de Arte Contemporanea de Río de Janeiro na cidade de Niterói. Oscar Niemeyer Cúpula da Catedral de Brasilialeiro colaborador de Nieme- xa da Pampulha tardou 13 escândalo na olhada. tas dos jovens na rua son seguiram ao golpe militar.yer (e sobriño neto de Marx). anos en ser consagrada por- M. A. O Oscar afirma que máis importantes que o seu Apesar da minha ausência,Canto gozarían aquí Luís Seo- que Portinari representou ao a arquitectura que prefere traballo. Que quere dicir con meu escritório foi invadido eane e Isaac Díaz Pardo! Afini- lobo como un can de palleiro está feita de liberdade, auda- iso? o da revista “Módulo”, quedades na orde estética e mais (vira-latas din os brasileiros). cia e fantasía. A súa obra O. N. Eu sempre digo aos dirigia, depredado. Isso nãoética. Nos compromisos com- Segundo outros débese á explora todas as posibilidades estudantes que, quando a impediu que na primeira vol-partidos coas vangardas artís- silueta do predio que repro- do cemento armado sen dei- vida se degrada e a esperança ta ao Rio eu fosse logo levadoticas, coa esquerda. Nas bio- duce a fouce e o martelo. Cal xar de ser leve. Como aplica- foge do coração dos homens, à polícia política. Mas issografías marcadas pola das dúas versións é máis cer- ría esas ideas aos asentamen- só a revolução. nada representa em compara-resistencia e o exilio. É a cor ta? tos dos sen terra, movemento M. A. Hoxe o pensamento ção ao que ocorreu comvermella a que define a Isaac O. N. Como podemos que vostede apoia? dominante é que a revolución outros camaradas, muitoe a Oscar. Ambos os dous saber com certeza as razões O. N. O concreto armado e o comunismo son utopías. mais ativos.contemplaron algunhas das da intolerância? Certo que oferece a possibilidade das Está dacordo? M. A. Veremos Oscar Nie-súas empresas arrasadas, Portinari pintou um vira-latas grandes curvas, que estão O. N. Utopia é querer con- meyer en Santiago de Com-Módulo, a revista dirixida por á esquerda de São Francisco; próximas do estilo do nosso sertar o capitalismo, achar postela?Niemeyer, foi saqueada e olha que a igrejinha já foi barroco, numa escala diferen- que ele pode ser melhorado. O. N. O meu medo de via-fechada en 1964 pola dictadu- conhecida como igreja do te, mas nesse caso o adequa- Está tudo errado, é uma dou- jar de avião é famoso. Talvezra militar; a ofensiva contra cachorro, ou igreja excomun- do seria uma arquitetura feita trina de miséria, de egoísmo. quando eu viajar a AvilésDíaz Pardo está en curso. gada. Há quem não gosta de com tijolos, simples e fácil de Eu som um comunista que onde estou construindo umOscar Niemeyer e Isaac Díaz ver representada a realidade, construir. Porém o assunto da acha que é preciso mudar o centro cultural poderei visitarPardo son de pequena estatu- mesmo em forma de cacho- habitação popular não me mundo, que nada vai se resol- Compostela. Gostaria imensora física, non pasan de 1 m rro. A foice e o martelo da entusiasma. Em geral essas ver com paliativos, que o ver a tripla escada de Domin-60, e de enorme estatura igreja refletida na lagoa… eu obras visam conter a revolta capitalismo é ruim, divide os gos de Andrade.EmigraciónNin dentro nin fóra XELÍS DE TOROHai uns anos escribín esta rrido. Un é a morte de Caste- medio de artigo, por se acaso, moi preparados, máis que pre- foi así. Pero o nivel cambioufrase espléndida: “Non é certo lao fóra da terra e o seu testa- Xelís de Toro, no meu xornal parados. Chámanlles profesio- moito. Agora non se escapa daque Castelao morrese, está mento de que o seu corpo soñado, na terra prometida. nais. Ademais as compañías fame, escápase para podervivo, está recollendo diñeiro e non voltase ata que esta esti- Mais agora que significa a de baixo custe, internet, fan facer o traballo que un que-apoios entre as comunidades vese liberada, o pai da patria palabra emigración? Por unha que todo estea máis a man, as ría, para poder mellorar eemigrantes para voltar a terra enterrado en terra allea, e parte significa o mesmo de separacións non son tan espa- aprender, para ter oportuni-e botar os caciques fóra”. Non outro e a emigración no ima- sempre. Marchar en busca de ciadas no tempo. O emigrante dades que en Galicia non hai.ven a conto explicar neste xinario colectivo como posui- traballo. Moita xente nova galego non se disvincula tanto Afóra tamén se está a formarpequeno vertedeiro de pala- dora da nosa enteireza nacio- sígueo facendo nin máis nin da terra como antes acontecía, moita xente. Se cadra algúnbras porque inventei seme- nal en tempos dificiles. De menos. Máis é unha emigra- está aquí e alá, nin dentro nin día voltarán se poden e sellante frase. Sonche outras soños case se vive. Como de ción diferente. Nin é a emigra- fóra. O diálogo con Galicia é seguimos cos soños farán oleiras e outras guerras. Pero soños viviu moita xente a ción de non chores por min máis fluido e dinámico. Moita traballo que Castelao deixoutráioa aquí, porque estas pala- espera dun xornal chamado Arxentina nin se viaxa á terra xente marcha momentanea- sen facer, “botar os caciquesbras, son como o pano que Galicia, do que eu non me do olvido. Moitos dos emi- mente ata que se poida volver, fóra”. Estamos falando dogarda o ouro de sentimentos quería perder o número cero. grantes galegos que se ven ata que as condicións mello- imaxinario colectivo. Imaxi-nacionalistas de longo perco- Aquí estou, asinando no polo mundo adiante están ren, para moita xente sempre nar imaxínase.
  • 17. / 17Música AudiovisualDa escuridade A feira doá semipenumbra MARTIN WU audiovisual XOSÉ ZAPATADe acordo. A do 2007 foi e o que agora vivimos non que facer as figuras que se Definir ao audiovisual galego visións (o 60% [Observatorioprobablemente a mellor se pode entender sen recor- facían ata hai pouco, aquilo sempre foi difícil para calquera do Audiovisual Galego]). Nacolleita do pop e do rock dar que, hai dez anos, selos de pedir cintas por catálogo que se enfrentara a semellante Galiza na actualidade funcio-galego en anos. No artístico, como Lixo Urbano editaban porque nos gustaba a reseña reto intelectual. Eu, dende a nan 8 institucións con fondosapareceron discos dunha cousas ben interesantes, que dalgún fanzine, ou ir a con- miña experiencia, definiría a públicos para o apoio e acalidade e sobre todo dunha os grupos se autoorganiza- certos sen coñecer nin o este sector como unha “feira” organización do audiovisual:variedade nunca vista, e os ban para teren locais de nome de quen tocaba. Con- como as que lembro da infancia Academia Galega do Audio-músicos de Galicia demos- ensaio, material, datas de tra o que din os agoreiros na aldea. E como se dí “cada visual, Cluster Audiovisual detraron que por fin se están concertos ou festivais. En interesados, a Rede é a única quen fala da Feira segundo lle Galiza, Consorcio Audiovisuallibrando de prexuízos, las- definitiva, que todo o que vía de supervivencia que lle foi nela”. As opinións que temos de Galiza, as dúas asociaciónstres e autocompaixóns inúti- agora está subindo á super- queda á música. todos están influidas polo noso de produtores (AGAPI eles. No industrial (con per- ficie non aparece pola graza O reto está agora en facer interese persoal ou profesional AEGA), o Centro Galego dedón), serviu de Deus: sobrevivía a base que este momento sexa dun- pero existe unha realidade eco- Artes da Imaxe, Direcciónpara que de militancia (máis ou ha vez sostible e rendible. E nómica que poucas veces é sub- Xeral de Comunicación Audio-empezasen menos como agora, non se falo de rendibilidade non xectiva, e que nos proporciona visual e Axencia Audiovisuala callar nos termos faraónicos deses unha visión moi clara do audio- Galega. Sen contar as “Filmsproxectos presuntos defen- visual galego. A súa cuestiona- Comissions” e Concellos daseditoriais, ble calidade e os fracasos fan cidades, principalmente o deselos e distribuidoras con visibles as grandes eivas do Santiago, que tamén teñen fon-máis vocación de perdurar audiovisual, e sobre todo unha dos de apoio a iniciativasque as que malviviron ata o realidade que moitos intentan audiovisuais, ademáis dos pre-momento. E, sobre todo, o crean que ocultar detrás de estreas de pos- mios Mestre Mateo, os Premiosrock e o pop galegos empe- aparecer- tín, premios de suposto presti- Chano Piñeiro e varios Festi-zaron a chegar á xente, que mos catro xio e directamente, por que non vais de diversos orzamentos.por fin ten onde escoller, e veces no dicilo, de mentiras. Con todos estes datosque responde indo aos con- xornal e un Tendo en conta os máis de pódese afirmar que o sectorcertos, escoitando as can- par delas na 20 anos que leva existindo a cultural con máis apoio insti-cións e comprando algúns tele nos garante moi- nosa televisión pública, os 10 tucional na Galiza é o audio-discos. Tamén (aínda que to máis que o necesario anos de convocatorias anuais visual, cuantificándose aisto me interese algo menos) para gasolina e pensión de de axudas da Xunta de Galiza investimento realizado apro-chegou aos oídos da Admi- cuarto triplo). e os 8 anos de Lei Audiovisual ximadamente en máis de 600nistración a idea de que en Creo que a razón pola (consensuada por todos os millóns de euros en produ-Galicia hai algúns que face- que pasamos das tebras partidos e nunca aplicada por ción de cine e televisión nosmos música sen empregar- máis absolutas á feliz semi- sores de ninguén), creo que hai sufi- últimos dez anos.mos gaita nin acordeón, que penumbra de agora é sinxe- presuntos autores. A min ciente información como para Poderíamos debater moitoestán moi ben, pero non son la: Internet. Ata non hai bastaríame con que tocar sacar algunha conclusión sobre o diñeiro do audiovisualo único, non? nada, editar un disco neste cunhas condicións mínimas obxectiva. As cifras non dei- pero hai unha conclusión obxec- Con todo, estaría mal que país viña a ser sinónimo de (técnicas, económicas e xan lugar a dúbidas: Galiza é tiva: o audiovisual galego estános confundísemos. Duran- atoparse seis meses despois tamén de hixiene) sexa cada a segunda Comunidade Autó- en débeda con Galiza. O Paíste moitos, moitos anos, e con tres ou catro caixas che- vez máis habitual, que aque- noma con maiores subven- fixo un investimento moicoa excepción dalgúns as de discos arrombadas na les que arriscan os cartos cións ao audiovisual (4 importante, por enriba das súasmomentos a mediados dos praza de garaxe; distribuílas para editar discos o poidan millóns de euros [datos de posibilidades, neste sector. Tantonoventa, o rock galego era dificilísimo, e facelas facer sen suicidárense Egeda Anuario 2003]), so por os profesionais como as institu-moveuse no underground visibles, imposible. Hoxe, a empresarialmente, e quemáis absoluto. Pero moveu- rede permítenos aos músicos facer música con guitarras,se. Outra cousa é que non poñer o noso traballo a dis- tambores ou ordenadoresse vise, que non se quixese posición do público case sen desde Galicia deixe de server ou que non o soubése- custe e ao público escoitar o considerado unha marciana-mos facer ver. Pero existía, que se fai no país sen ter da. Que xa non é pouco.En positivoUnha idea para detrás de Cataluña e moi por cións temos que ser conscientesa Cidade da Cultura diante do País Vasco ou Valen- cia con (3 millóns de euros) cifras que incluen por exem- deste esforzo e dirixir de manei- ra eficiente e con auténticos cri- terios de calidade o investimen- J.B. plo o apoio ao Festival Inter- to feito, e a que se vai a realizar. nacional de Cine de San Uns criterios que hoxe en díaA Cidade da Cultura é xa un esforzos que os políticos fan E que haxa moitas novas tec- Sebastián. A Televisión de non existen, e unha responsabi-proxecto sen volta atrás, por nós. noloxías, audiovisuais, panta- Galiza é a cuarta televisión lidade sobre os investimentosindependentemente das Propoño que os contidos, tra- llas interactivas e actuacións autonómica de España con que algúns botamos en falta.polémicas. Así que só nos ballos e elección do persoal musicais dos cantantes que maior orzamento (100 Lémbrome que ao termi-queda darlle o mellor uso sexan subcontratados a máis gostan aos políticos no millóns de euros anuais [orza- nar o mercado, no campo daposíbel. Propoño un parque empresas de familiares e ami- poder. A ver se dunha vez mento TVG aproximado do feira da miña vila, acumulá-temático: “Os políticos e a gos de políticos, así axudare- nos decatamos do moito que ano 2005]) do cal adica a pro- base no chan a merda deixa-cidadanía”, co obxecto de mos a que melloren a súa lles debemos. Confío en que dución externa (ou sexa a rea- da por uns feirantes que leva-que os cidadáns sexamos situación económica, pois o meu soño se faga realidade, lizada por produtoras priva- ban os petos ben cheos.informados a fondo da fartu- meréceno e teñen pouco sol- ainda que lle chamen doutra das galegas) unha porcentaxe Esperemos que o audiovisualra de ideas e dos grandes do, como é notorio. maneira. moi superior a de outras tele- galego non remate igual.
  • 18. 18 /Exercicios de memoriaCousas que a gente esquece… …aínda que pareza mentira SECHU SENDEUm amor.Um paráguas no autobús.A cabeça entre as nubes.Umha palavra na ponta da língua.Gernika, Iroshima.A história da tua própria família.A data de caducidade dum iogurt.Os mineiros de Lousame indo cara a Santiago com dinamita / para defender-nos do franquismo no 36.Um agasalho polo aniversário.@s exiliad@s.O nome daquela actriz.Quando estreamos a queimada de cerámica de Sargadelos.Fazer a compra.A língua.Afganistám.Quem está detrás de cada medio de comunicaçom.Dizer quero-te.Fazer o encrucilhado do jornal.Ou a sopa de letras.@s pres@s polític@s.Dar um bico de vez em quando.Outro amor.A memória é como um músculo. Necessita exercício. Ou atrofia-se.Recorda! ILUSTRACIÓN: DAVID RUBÍNEncrucillado Sopa de letras 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 L I O R A M O N P I Ñ E I R O V A 1 O U D F W E T S K F G T R B Ñ L N R H I N U Ñ E Z B U A H L S S R T 2 E X D S G Y Z Z X K B A H O Ñ Q O 3 N F G H S F G P T Y N K B L A Z N 4 Z S A D H E I A E C E R T O N N I 5 O U L N S S O Z O B D P Ñ I L M O 6 V W B X R A F A E L D I E S T E B 7 A G A Q A H M N N I Ñ C V T D D A 8 R Y L I L O X D H E F W T O K M L 9 E C A V R S R R S U O P L B N D T 10 L N T N E I R A V I L A S I V W A 11 A V Q U I D A D X K T E W O D U R F E R N A N D E Z D E L R I E G O 12 F G B Y U S G H I F F T O P G Y U 13 K L I O Q S B A F W Q U I P N C V 14 Os doce homes cos que Isaac comparte as honras que recibeHORIZONTAIS VERTICAIS1. Consoante. Á esquerda non é nada, pero á dereita si. Isaac empeñouse sempre en recuperar a dos gale- 1. Nome que antes recendía a comida de festín e agora cheira que apesta. Xaneiro é o primeiro dogos. 2. Apelido de dous famosos deseñadores que hai anos fixeron un bo encargo a Sargadelos e que ano. 2. Teñen a Isaac no IGI coma aos touros alí (do revés). Dixo Díaz Pardo que a deixou porqueagora contratou a nova directiva para deseñar unhas pezas tan modernas que requeriron cambiar os for- estaba farto de facerlle retratos aos ricos. 3. Despois da desfeita da guerra, os mellores galegos esta-nos da fábrica. Deixar algo no chan. 3. Cadril. Vogal. Só é boa cando é falsa. Letra divorciada. 4. Aquel ban nel(do revés). Letra. Din que os que non choran non o fan. 4. Vogal. Como era o avogado deazul de Sargadelos, tinguiuse de esta outra cor. Paga de Isaac nos últimos meses. 1ª letra. Elemento de Sargadelos, feita a lei, logo deu coa trampa. Siglas de Orgullo Ruín. 5. Xa rematou o da memoriaformación de palabras que significa arredamento. Hai xente que pensa con el e ten unhas ideas de mer- histórica. Consoante. Siglas de Malas Remesas. Coide de que o gando non vaia ás leiras (do revés).da. 5. Socorro. O que queda dunha árbore ou dunha extremidade amputada (do revés). Vogal. 6. As puña- 6. Ti en castelán (do revés). Nome do tío que agochou a Isaac cando mataron a seu pai no desastreladas, se veñen dos amigos, aínda ____ máis. Cesamento. Botan xuramentos, ou fan ruído coas cinzarras do 36 (do revés tamén). Consoante. 7. Tempo de tronada ou cinzarrada. Escoita. Esta e a seguinte(do revés). 7. Conxunción francesa. Nome de letra. Movemento musical, ou cabalete xiratorio do que se non son nada. Siglas de Asociación de Vítimas da Avaricia. 8. Vogal. Nota musical. Utilizas (docolga a gramalleira. 8. Distintivo dos novatos. Sinónimo de billardas ou estornelas. Número romano. revés). Plural. Ten mérito o de peito (do revés). 9. Interxección que indica coidado! Perciben sons.Vogal. Outro romano. 9. Os imbéciles i escuros, queren que o morda o bo e xeneroso (do revés). Esta e a Iso queren facer con Isaac no IGI (do revés). 10. Segundo as propias declaracións de X.L. Vázquez,seguinte nomean un deus exipcio. Isaac modelou e fíxolle isto a moitas pezas (do revés). 10. Nome do así lle saíron os deseñadores italianos (do revés). Día latino. Siglas de Mediocres Artistas Trabandocastro onde Isaac inicia a súa andaina. Consoante. Vogal. Río galego. 11. Nota musical. Siglas de Nunca Culturas. 11. Isaac naceu nunha casa con ese nome, pero non creo que a usara moito. Nada deNais. O grupo fundacional de Sargadelos parte da convición de que elas expresan unha linguaxe propia nada (do revés). Voz para laiarse. 12. Canción canaria. Oficio de Pavarotti e Carreras. Aversión, xen-e que retomándoas, recupérase a identidade dun pobo (do revés). 12. Rivas dixo que a de Fraga era coma reira. 13. A metade dunha nai. Consoante. Siglas de Ostras Teimudas. O sarillo de Sargadelos é asíter un ourizo na cabeza, pero Isaac apegouse a ela. Voz propia dos cantares galegos. Esta e a seguinte son (do revés). Fáltalle o T final para ser anarquista. 14. Cando era novo Isaac quería ter esa profesión,a mesma letra. 13 Seguro que mais dunha vez tomaron por tal ao entusiasta Isaac os arxentinos (do a guerra só impediu que tivese o título. Nota musical.revés). Contra o tópico de que os galegos sempre foran uns ignorantes Isaac resaltaba logros tales comaque no século XIX este arco reluciu en Compostela por primeira vez en España e por segunda vez entodo o mundo. 14. O caso é estar así. Para Isaac, é a transmisión do pasado ao futuro. PASATEMPOS: MARGA
  • 19. / 19AnáliseMédico no IGI MARTIÑO NORIEGAAlgo non marcha ben neste factoría cultural do grupo xaba ideas, o rapaz que con colectividade, o IGI é unha accionarial, dos beneficiosPaís cando cada certo tempo Sargadelos e que dende hai Avelino Pousa facía campaña rara avis e os seus 11 inte- que por primeira vez nonasistimos a exercicios próxi- 10 anos visito a modo de polo estatuto no 36 nun grantes unha equipa Copa de colleitaron, das mentirasmos á antropofaxia cos nosos terapia existencial cada certo camión de recollida do lixo Europa. Cando penso neles, xudiciais, da negación do quereferentes políticos, empresa- tempo. Médico cando aínda en Compostela, o que renun- penso en 11 persoas que foron.riais e culturais. Algo marcha era estudante e pasaba moi- ciou a ser pintor nun país levan case un ano sen cobrar, Impotencia. Esa é a verbaaínda peor cando eses parrici- tas tardes no devandito edifi- onde faltaban os mellores, a resistindo o asedio daqueles que define como estou a vivirdios dietéticos acontecen no cio na compaña do meu mes- sabedoría que morre matan- que tan só contabilizan o a crónica desta morte anun-coñecido como mundo da tre Xose Ramón Fandiño, na do dende un corpo cativo e beneficio en billetes de papel. ciada comunicada por aque-esquerda e do nacionalismo súa mesa de traballo, rodeado diminuído nesta loita contra Cando penso neles penso en les que pasarán á posteridadesen pudor nin memoria. Exis- de libros e xornais. Médico o mal de aire. Gloria, Alfonso, María, Xosé por ser os verdugos doutrate un exceso de complexo de no IGI cando xa exercía a A pesar de todo isto, Isaac Ramón, Isaac, Charo, Marisa, maneira de entender a cerá-Edipo en certos segmentos da Medicina en fríos hospitais e Fandiño sempre souberon Juan Carlos, os dous Anto- mica, a empresa, o espírito docidadanía que fan imposible ou varios Centros de Saúde e que a miña querenza por nios, Begoña e Mónica. Laboratorio de Formas, a edi-a posibilidade de ter no cam- médico no IGI, agora que exercer a profesión no IGI Sempre gustei da obra de torial… a Cultura. Neste paíspo dos nosos referentes exerzo a miña actividade per- era unha coartada para estar Celso Emilio Ferreiro, espe- no que sobran medallas Cas-sociais o mellor equipo de soal na alcaldía do Concello nun lugar onde se respiraba cialmente da súa Viaxe ao telao e falta decisión e com-todos. Hai xente que prefire de Teo. arte e liberdade en cada aula, pais dos ananos publicada no promiso cos bos e xenerosos,perder todos os partidos e Un ben sabe que para en cada despacho.Un lugar ano 68. Corenta anos despois non esqueceremos aos Brutusquedar como máximo anota- Isaac, antes que a máquina onde se acollía a calquera esta obra segue a ter vixencia, que cravan puñais polas cos-dor antes que compartir vito- está a persoa, antes que o artista en dificultades, onde non xa para describir o mun- tas.rias e experiencias con perso- puro beneficio empresarial os libros non aspiraban a ser do da emigración, senón para Se este Xaneiro confirma oas que fixeron de Galiza o está o compromiso co País e a best-sellers, onde a creativida- falar de Galiza dende coorde- que todos tememos, todos osprincipio e fin da súa traxec- súa memoria histórica dende de, as fotografías e o saber nadas propias. Resulta curio- galegos e as galegas perdere-toria vital. hai moitos anos. Un ben facer das súas xentes falaban so que aqueles que berran mos algo. Se este Xaneiro que Eu sempre quixen ser sabe, que Isaac é un francoti- e cubrían o baleiro existente. agora polo beneficio empresa- entra confirma o finiquitomédico no Instituto Galego rador contra o pensamento Nestes tempos que corren rial, aqueles que medraron á dunha actitude vital eu nonda Información, edificio que único, un librepensador nun nun país ermo de cidadáns sombra de Isaac alimentándo- poderei exercer a miña verda-naceu para acoller o xornal mundo teledirixido, o fillo que aposten por reinvestir os se da súa xenerosidade, sexan deira vocación…SER MÉDICOGalicia, que actualmente é a daquel gran home que debu- seus beneficios persoais na agora os avalistas da linguaxe NO IGI.Artes EscénicasEscena galega e políticade escaparate COMBA CAMPOYEmpecemos por aclarar os que lle queiramos pór. Por den, no 2011 poderíamos do, dar a sensación de queconceptos. E asumamos como moi estratéxico que o apelide- contar cun sector escénico isto avanza a toda hostia. Queposíbel unha política cultural mos, o teatro galego non dei- con empresas que poidan unha cousa son as políticasdemocrática, entendida como xa de ser unha entelequia. E a chamarse como tal sen rubor, culturais democráticas, queconxunto de accións e plans, entelequia das entelequias cun hábito de consumo tea- levan o seu tempo, e outra,emprendidos polos distintos constitúea o público, que non tral asentado no traballo ben distinta, a campaña elec-axentes do sector, dos cais a acaba de aparecer por máis comunitario, con profesionais toral. E desde que aquí gober-Administración é un máis. estudos e campañas que se cunha formación que eleve a na a prensa, sempre estamosAceitemos como válida a emprenden. calidade dos espectáculos e en campa-posibilidade dunha política En calquer caso, volvo aos que multiplique as posibilida- ña.encamiñada á racionalización conceptos e dareinos por váli- des de proxección exterior dodos recursos, á democratiza- dos. Así, o Plano Galego das noso teatro…ción do acceso aos bens cultu- Artes Escénicas, un ambicio- Pero moito me temo que,rais, á dignificación profesio- so proxecto a catro anos que, mentres esa política culturalnal dos traballadores, ao a iniciativa do IGAEM, está a democrática tarda en botar aenriquecemento artístico ou ser debatido na actualidade andar e en dar resultados, aespiritual dunha sociedade. cos representantes dalgúns batalla interna na XuntaIgual poñemos o carro diante colectivos profesionais do segue implacábel, azuzadados bois. Se cadra non ten sector, encaixa no que enten- día a día pola prensamoito senso falarmos de deríamos por unha política “rexional”. Así que“cidadanía” ou de “produtos cultural democrática. Propon- cómpre que osculturais”, cando a cidadanía se encardinar unha reforma números nos dean aimplica a asunción e a cons- global do sector, na busca de razón, e que se pro-ciencia duns dereitos –e debe- solucións aos seus principais duzan máis espectá-res!–, aos que maiormente problemas estruturais. E, por culos ca antes, derenunciamos por preguiza, e riba, cada liña de acción vai hoxe para mañá se éos únicos produtos culturais acompañada do orzamento preciso porque agoraque circulan entre nós con destinado a levala a cabo, e mesmo hai que pro-algunha solvencia son os do departamento da Xunta xectar a cultura gale-xogos da play station. Temos que a vai asumir. ga (ou o seu simula-un sistema cultural precario, Se todo vai ben, e os axen- cro) fóra das nosaspor muitas etiquetas molonas tes implicados non o impi- fronteiras, e sobreto-
  • 20. 20 /DeportesAgardando o enésimo mesías.Algo falla CARLOS MEIXIDENa Coruña, sendo simplista, primeiro, os evanxelistas ta Capital.es, Maio 2007). unha saída para a súa lexi- poñer a súa alma noo cal non debera preocupar- que tanto anunciaran a vin- Todo será cuestión logo de timación social: (Citröen- fomento do deporte nosme en exceso pois procedo da do Mesías, decidiron falalo. O caso é que xa estea Vigo; Fadesa-A Coruña; seus territorios e lugaresda escola xornalística gale- optar polo silencio cando o todo falado de máis talvez, e Reganosa Ferrol; Ence-Pon- contra o apoio das institu-ga, hai dous tipos de perso- Mesías se demostrou terreal de aí se expliquen as actitu- tevedra, GADIS- outravolta cións as máis das veces,as. Aproveitando un acaído a raíz dunhas escuras infor- des dos uns e dos outros en Tojeiro, selección galega, que porén, logo son os pri-símil procedente de impor- macións publicadas por todos estes sarillos. inda que esta si que ten meiros en quereren colgartantes relixións monoteís- outros evanxelistas apócri- E discúlpeseme que con- xogadores galegos, etc…), as medallas.tas, poderiamos dicir que fos, deixándolle en todo te unha historia tan coruñe- por non falar da primeira O deporte tamén é cultu-hai coruñeses xudeus e caso dúas páxinas para xus- sa para un xornal de voca- equipa profisional galega ra, e é sobre todo culturacoruñeses cristiáns. Os tificarse desas informacións ción nacional, pero é que de ciclismo que malia ser asociativa, cultura de base,segundos diferéncianse dos das eles que paradoxalmen- me temo que, por moito impulsada pola Xunta e e cómpre poñer todas asprimeiros basicamente nun- te non chegaran a infor- que lles amole aos protago- contar con importante facilidades para que a xen-ha cousa, e é que cren fir- mar; no caso do segundo, nistas desta historia, son financiamento público, te, sobre todo nova, poidamemente na chegada dun decidiron ir a por el ata que galegos abondo como para leva o nome de Valery Kar- practicalo. A experiencia diMesías: isto é, de Amancio se afunda no profundo do que se repita noutras esca- pin, que non só é un ex- que nos concellos ou bai-Ortega, ou no seu defecto, inferno, pois no canto do las ou baixo outras formas futbolista. rros ou lugares onde hai unde Rosalía Mera. Certo é Mesías demostrouse máis no resto do territorio, Ao final, unha cousa está clube con tradición, traba-que Amancio históricamen- un Xudas traidor. Acúsano (Caneda, Leri, Horacio clara: os deportistas gale- llo e apoio, sexa do deportete nunca se postulara dema- de ter un soldo profesional Gómez, Carlos Mouriño, gos que chegan a triunfar que sexa, e canto máis tra-siado para este fin. A súa do 1% do presuposto do Marcial Dorado, El Faro de teñen un mérito doble: As ballen coa canteira, é máiscondición ‘miragreira’ redu- club, pero non lembran Vigo, El Correo Gallego…) biografías dos Iván Raña, probábel que xurdan estre-cíase a montar talleres de como foron eles mesmos mentres que o deporte de Gómez Noya, David Cal, las, e se non xurden, si quecostura por Galiza adiante algúns dos principais base foi historicamente un Teresa Portela, etcétera, xurden sociedades máiscando non polo terceiro defensores de que se apro- ermo absoluto. Promocióna- seguramente non teñan cohesionadas e cun maiormundo adiante, e a practi- bara tal anormalidade. Do se un modelo deportivo no nada que ver coa dos prin- sentido do convívio. Aí écar unha especie de pira- mesmo xeito, indígnanse de que o importante é o éxito cipais deportistas europeos onde hai que poñer o esfor-teo-top manta dos princi- que tivera endebedado ao rápido e se é posíbel rendí- ou, mesmo cubanos. Os zo, en que a xente que tra-pais deseñadores mundiais club sen parar a preguntar- bel a nível político ou seus éxitos non son froito balla aí, na base, se sintapara vender a baixo prezo; se durante os anos nos que empresarial. Os xogadores dunha política sistemática apoiada e acompañada. Esepero a súa aura, envolta o Deportivo gañaba títulos de fútbol dos equipos gale- de apoio ao deporte dende é o futuro do deporte. Tal-como bo mesías en miste- como era posíbel co Depor- gos profesionais, por exem- idades temperás. Os seus vez non sexa moi glamuro-rio, penetrou fondamente tivo gañase títulos. Daquela plo, son futbolistas na súa son, máis ben, os resulta- so pero está ben, porque seno sentir dos coruñeses que o importante era disfrutar maioría estranxeiros que dos de esforzos impágabeis o pobo non ten necesidadeasistían impávidos á lectura da festa sen perguntar quen súan por camisolas que mais tamén seguramente de mesías para que queredos novos evanxeos de Don pagaba a barra libre. En fin, levan serigrafados os logos innecesarios pola súa canti- os mesías? O deporte tam-Santiago Rey Fernán- os fariseos que unha vez se de grupos empresariais dade de sacrificio, de perso- pouco quere ser mausoleodez–Latorre. demostra a terrenalidade do que atopan no deporte as individuais que deciden de ninguén. O problema que teñen os seu Mesías, no canto demesías é que moitas veces facer acto de contrición,non son tales: ou son prefiren coller a pedra eimpostores ou, como no sumarse á turma para lapi-caso de Amancio Ortega, dalo.unha especie de Brian da Pero inda queda unpelícula dos Monthy Mesías: Amancio, OrtegaPython, que non o espera- que non Amaro. O proble-ba, pero ao que finalmente ma do Deportivo non é queacáballe facendo graza o estea en débeda por culpachiste. Os coruñeses cris- de Lendoiro, que talvez otiáns deberan sabelo pois sexa, senón que a insisten-xa caeran na trampa outras cia de Lendoiro en aferrarseveces, pero perseveran. no posto impide que oDigo que xa caeran na Mesías poña diñeiro paratrampa pois hai que lem- que o Dépor volva ser gran-brar o orgullo co que defen- de; isto é: que Amancioderon durante cinco lustros Ortega porque si, invistaao seu alcalde Paco Vázquez parte do seu diñeiro noque fixo da Coru “la ciudad Dépor. E talvez a invista,más bonita de España tal por que non? Investiuvez sólo comparable a San- millóns no complexo hípicotander”, ou pouco despois de Casas Novas, imaxina-ao seu presidente do Depor- mos que porque á súa fillativo e, por algún tempo da lle gusta a hípica, o calDeputación, Augusto César parece moi lexítimo men-Lendoiro, que “como gestor tres teña os cartos, pero conno había otro”. Hoxe, os todo, en 2005 recibiu máisdous están, entre aspas, caí- diñeiro en axudas do Con-dos en desgraza: o un, cello da Coruña para estebebendo refugallos de san- complexo (144.000 euros)tidade no seu palacete que todo o deporte base daromano, e o outro co equi- cidade (90.000) (xornal.com,po de fútbol do que fora 11 de decembro de 2005), emodelo de xestión, cunha por poñer puxo 1,5 millónsdébeda insostíbel. de euros na casa de Francis- Mentres que no caso do co Vázquez en Roma (Revis- ILUSTRACIÓN: HERMO
  • 21. / 21Economía EconomíaPoñer a economía Multinacionaisno seu lugar. galegas:Bases para o progreso notas paraeconómico da Galiza unha reflexión GONZALO RODRÍGUEZ RODRÍGUEZ ÓSCAR RODIL MARZÁBAL libre circulación das persoas, De todos é sabido que a eco- ción produtiva, con efectos non só no plano internacio- nomía galega atópase tradi- negativos a nivel de relacións nal, senón tamén no intrana- cionalmente volcada ao mer- intersectoriais e de benestar cional. O incremento das des- cado español. Porén, nas (emprego). Pero tamén é certo igualdades e, con elas da últimas décadas esta situa- que a conservación da propie- seguridade, está a provocar ción foi mudando coa amplia- dade e control do capital per- unha nova xeración de medi- ción do mercado a outros paí- mite que Galiza siga ocupan- das de privatización de espa- ses. Nesta crecente do un lugar central e zos e, consecuentemente, de internacionalización pódense estratéxico, cos efectos positi- exclusión. Así as urbaniza- identificar certas tendencias vos asociados (investimentos, cións pechadas, rodeados de que veñen dictadas por empregos cualificados,…). valos, cámaras e gardas de empresas moi concretas, Outro perigo que persiste é o seguridade, están deixando como é o caso da multinacio- da desgaleguización do capital paso ás “cidades contrato”. nal francesa Citroën. autóctono, coa conseguinte Cidades para clases podentes, Sen embargo, esta caracteri- perda do control e dirección promovidas por construtoras zación quedaría incompleta se da actividade, algo que pon deILUSTRACIÓN: HERMO e xestionadas por consultores non consideramos tamén o manifesto o carácter periféri- (sen administración pública). papel xogado polas multina- co e vulnerable da inserciónO extraordinario desenvolve- anos asistimos a unha delibe- Illas de seguridade e exclu- cionais de orixe galega. Refe- externa da economía galega.mento que nos séculos XVII rada e implacable subtracción sión. rencias inequívocas da súa Está claro que, aínda que áse XVIII tiveron os medios de da economía da esfera da A supeditación da socieda- importancia son os casos de veces falazmente se negue, ocambio ou pagarés, estivo política de modo que esta de ao mercado debe ser inver- empresas como Inditex ou Pes- capital ten patria, que é aquelamoi relacionado coas necesi- pasa a converterse nunha tida, máis aínda se aceptamos canova, entre outras. Este tipo onde foi orixinariamente xera-dades dun comercio crecente esfera autónoma, case supra- que o desenvolvemento debe de empresas constitúense do, co sacrificio de recursosentre puntos cada vez máis terreal. Nesta longa marcha ser sostible. A introdución como unha prolongación do materiais, humanos, e inclusodistantes, pero tamén có pro- de fagocitación da sociedade desta perspectiva (a sostibili- tecido produtivo galego que públicos. Por iso, Galiza nonpósito de distraer os capitais pola economía (corporativis- dade) cuestiona a idea mesma trata de sacar proveito das debe quedar impasible ante asda burguesía da fiscalización ta) un fito clave é a constri- de progreso tradicionalmente vantaxes de localización dou- ameazas que cernen sobre odos soberanos absolutos. A ción dos dereitos humanos ás aceptada, que non era senón tros países (materias primas, capital autóctono e debe pro-través da letra de cambio o liberdades civís. Os resulta- sinónimo de consumo de man de obra, mercados,…) así curar que este teña vocacióndiñeiro facíase máis facilmen- dos desta estratexia están á maior número de bens. A evi- como dos propios activos espe- de permanencia. Seguramentete substraible á recadación e, vista. ¿Quen lembra que no dencia do carácter limitado e cíficos (marca, nivel tecnolóxi- contribuiría a este fin unhaconsecuentemente, ao uso artigo 23 da Declaración Uni- escaso dos recursos dispoñi- co,…). En definitiva, son un política industrial menos sub-arbitrario por parte do sobe- versal dos Dereitos Humanos bles obríganos a mudar (ou exemplo de como unha parte sidiadora, e máis orientada árano. Nese contexto a mobili- se consagra o dereito ao tra- desaparecer como sociedade) da economía galega trata de dotación de capital social liga-dade do capital tiña mesmo ballo, á libre elección do tra- e orientar a satisfacción das inserirse na engrenaxe do do ao territorio (infraestrutu-un carácter libertario. Co pro- ballo, a condicións equitativas nosas necesidades a través da capitalismo actual, dominado ras tecnolóxicas, clusters,…);ceso de globalización, funda- e satisfactorias de traballo é a mellora da calidade de vida e polo proceso de globalización que contemple a participaciónmentalmente financeira, a protección contra o desempre- do traballo, do incremento e da economía mundial. pública nas empresas estraté-invisibilización do capital go?. Unha vez disociado este mellora da calidade dos vín- É certo que esta expansión xicas e procure o compromisotense extremado e o proble- dereito dos dereitos huma- culos interpersoais e, en defi- do capital galego arrastra ás das institucións financeirasma que se plantexa é como nos, a carencia dun medio de nitiva, tal e como se establece veces procesos de deslocaliza- como posibles socios.xulgar esta evasión do diñeiro vida digno para as persoas xa na definición de desenvolve-cando o soberano é o conxun- non constitúe unha violación mento humano das Naciónsto da sociedade. dos dereitos humanos. En Unidas, a través do aumento consecuencia con este tipo de das posibilidades dos indivi- Sería francamente bastan- pensamento, a fallida non- duos de elixir, isto é, de serte confortable, tanto para os constitución europea estable- libres para exercitar as súaslectores como para min, adi- cía que os cidadáns europeos eleccións e participar nascar este espazo a soster que terán dereito a procurar tra- decisións que afectan ás súasas políticas necesarias para o ballo. É dicir, terán dereito a vidas.desenvolvemento da Galiza tentar ter un traballo, pero se En definitiva, calquerapasan por incrementar o non o teñen a responsabilida- que sexan as estratexiasesforzo en I+D+I, afondar na de será exclusivamente súa, adoptadas para procurar oplanificación territorial ou non das administracións. progreso da Galiza, deben teradoptar unha perspectiva de Pero se o obxectivo da políti- por obxectivo incrementar asostibilidade. Todo isto é ca non é establecer as condi- posibilidade de elixir dasnecesario, pero insuficiente. cións nas que os cidadáns persoas, o cal implica esten-O progreso, isto é, a constru- podan acceder ao traballo, der e afondar na democraciación dunha sociedade do entón ¿cal é?. e, a través, dela, na supedita-benestar igualitaria e duradei- Resulta cómico (senón ción dos instrumentos eco-ra, require mudanzas máis fora polo dramático) que nómicos aos intereses efondas sobre as que ineludi- mesmo a virtude máis publi- necesidades sociais. Istoblemente teremos que tomar citada do proceso de globali- require institucións públicasdecisións. zación en marcha, a supera- fortes e mercados dinámicos Na posibilidade de toma ción das fronteiras, sexa falsa. pero suxeitos ás regras dede decisións por parte do Na mesma medida en que se xogo determinadas pola polí-conxunto da cidadanía radica reducen as cortapisas para a tica. Cómpre tamén, por últi-precisamente o quid da cues- libre circulación do capital, mo, lembrar que o mundo étión. Ao longo dos últimos aumentan as barreiras para a pequeno. FOTOGRAFÍAS: MULHERES TRANSGREDINDO
  • 22. 22 /
  • 23. / 23ANA RUIZ & MARGA
  • 24. 24 /Edita: ASC Rede de Acción Socio-Cultural Arredemo • Consello editorial: Burla Negra-IGI • Maquetación: Alberto G. Reino / Manolo Martínez • Imprime: Tameiga S.L. • Colaboradores: Pancho Lapeña, AserÁlvarez, Alberto García, Plácido Lizancos, Roberto Ribao, Pedro de Llano, Xelís de Toro, Marilar Aleixandre, Carlos Meixide, Tomás Lijó, Marga, Ana Ruiz, Sechu Sende, Ana Triñanes, Sagrario Quintela, ConchaFernández, María Fidalgo, Expósito Alcocer, Patricia Porto, Clara Brea, Alfonso Mato, Marcelo Martínez, Xesús Alonso Montero, Margarita Ledo, Fermín Bouza, Herminio Barreiro, Gonzalo Rodríguez, CombaCampoy, Martiño Nercellas, Suso Sanmartin, Gonzalo Vilas, Lois Hermo, David Rubín, Óscar Rodil, Xosé Manuel Beiras, Xosé Zapata, Martiño Nercellas, Xavier Vázquez Pumariño, Carlos Santiago, BernardoMartínez, Fausto Isorna, Xosé Manuel Sarille, Carlos Barro, Ghato, Valentim R. Fagim, Munilla & Rumbao, Martin Wu, Josinho Silva, Mónica García, Martiño Noriega, Juan Ramón Vidal Romaní, Xosé RamónFandiño, Tino Quintela, Gloria López, Paco Macías • Agradecementos: Novas da Galiza, Federación Ecoloxista Galega, Edicións Positivas, Signum Deseño, Gzifoto, Café-Bar 13, Fírgoa, Mulheres Transgredindo