SBM Maandblad van de Besturenraad voor
managers, bestuurders en toezichthouders
januari 2009 nummer 5
Doekle Terpstra over betekenis hbo
Geld voor godsdienstles op openbare school
'Kwestie onderwijstijd nog niet opgelost'
Niveaus in het basisonderwijs
Homoseksualiteit in christelijk onderwijs
Inspectie grijpt sneller in
bij zwakke scholen

aGeNDa
BijeeNKoMSTeN BeSTureNraaD jaNuari T/M april 2009 Meer iNforMaTie? Bel MeT 070 348 11 48.
DaTuM acTiviTeiT DoelGroep plaaTS coNTacTperSooN
26-01-2009 NeTwerK ToezicHTHouDerS eN BeSTuurDerS po / vo uTrecHT HarM KlifMaN
27-01 T/M 31-01 2009 NaTioNale oNDerwijS TeNTooNSTelliNG po/vo/MBo/Ho uTrecHT arja vaN Der rHee
10-02-2009 NeTwerK BoveNScHoolS MaNaGerS MiDDeN- eN zuiD-GelDerlaND po epe carla rHeBerGeN
12-02-2009 NeTwerK KleiNe ScHoolBeSTureN alBlaSSerwaarD/vijfHeereNlaNDeN po GieSSeNBurG HaNS BruGGeMaN
19-02-2009 NeTwerK BoveNScHoolS MaNaGerS zuiD-HollaND zuiD/ooST, po BerGeN op zooM HaNS BruGGeMaN
zeelaND eN weST-BraBaNT
24-02-2009 NeTwerK BoveNScHoolS MaNaGerS NoorD GelDerlaND/flevolaND po elBurG carla rHeBerGeN
26-02-2009 NeTwerKS BoveNScHoolS MaNaGerS uTrecHT po NijKerK carla rHeBerGeN
09-03-2009 NeTwerK BoveNScHoolS MaNaGerS po GroNiNGeN woB vaN BeeK
17-03-2009 GecoMBiNeerD NeTwerK BoveNScHoolS MaNaGerS HooGeveeN eN NijverDal po oMMeN woB vaN BeeK
31-03-2009 NeTwerK KleiNe BeSTuurlijKe ScHaal GelDerlaND/uTrecHT/flevolaND po aMerSfoorT carla rHeBerGeN
02-04-2009 paaScoNGreS vo aMerSfoorT SuzaNNe jaNSeN
leDeNcoNGreS BeSTureNraaD leDeN BuSSuM coriNe De reuS
17-04-2009
Service
poSTaDreS BeSTelliNGeN HelpDeSK
postbus 907, 2270 aX voorburg telefoon: 070 348 11 48 telefoon: 070 348 12 80
fax: 070 382 12 01 ma t/m vrij: 9.00 – 17.00 uur
BezoeKaDreS
e-mail alg@besturenraad.nl e-mail: helpdesk@besturenraad.nl
oosteinde 114, voorburg
www.besturenraad.nl > po/vo/mbo/ho >
telefoon: 070 348 11 48
producten bestellen vlieT acaDeMie
fax: 070 382 12 01
telefoon: 070 348 11 81
www.besturenraad.nl
e-mail: vlietacademie@besturenraad.nl
MuTaTieS NaMeN/aDreSSeN/aBoNNeMeNTeN
telefoon: 070 348 12 17
e-mail: tschilperoort@besturenraad.nl
relaTieMaNaGerS po relaTieMaNaGerS vo, MBo eN Ho
reGio NoorD-HollaND, zuiD-HollaND weST/MiDDeN
Scholen in het primair onderwijs kunnen voor Scholen in het voortgezet onderwijs kunnen
ouko Beuving
informatie terecht bij de adviseur in voor informatie contact opnemen met onze
telefoon: 023 557 79 23
hun eigen regio. adviseurs.
fax: 023 557 79 24
e-mail: obeuving@besturenraad.nl
ceNTraal SecreTariaaT vo:
telefoon: 070 348 12 53 Kees jansen,
reGio GelDerlaND,uTrecHT, flevolaND
e-mail: hbalk@besturenraad.nl e-mail: kjansen@besturenraad.nl
carla rhebergen
Harm jan luth,
telefoon: 0318 64 30 50
e-mail: hjluth@besturenraad.nl
fax: 0318 64 03 12
reGio zuiD-HollaND zuiD/ooST, zeelaND,
e-mail: crhebergen@besturenraad.nl
NoorD-BraBaNT,liMBurG
Hans Bruggeman MBo:
telefoon: 078 654 00 25 Swier frouws,
reGio GroNiNGeN, frieSlaND, DreNTHe, overijSSel
fax: 078 654 00 26 e-mail: sfrouws@besturenraad.nl
wob van Beek
e-mail: hbruggeman@besturenraad.nl telefoon: 0522 46 44 03
e-mail: wvanbeek@besturenraad.nl HBo/wo:
Marcel Bos,
e-mail: mlbos@besturenraad.nl
SBM DiGiTaal DiGiTale NieuwSBrief proDucTeN eN DieNSTeN
De artikelen van SBM kunt u als pdf-bestand wekelijks verschijnt onze digitale Nieuwsbrief op onze website treft u steeds de meest
downloaden van onze site. Maakt u gebruik met het laatste nieuws uit het onderwijsveld actuele gegevens over onze producten,
van onze teksten, wilt u daarbij dan de bron en uit onze organisatie. via onze homepage cursussen en diensten. Bovendien vindt
vermelden? kan iedereen zich gratis voor deze nieuwsbrief u bij ‘producten downloaden’ handige
opgeven. modellen op alle beleidsterreinen.

SBM
Colofon
Maandblad voor managers, bestuurders en toezichthouders
SBM is het maandblad van de Besturenraad, het
januari 2009 nummer 5
centrum voor bijzonder en christelijk onderwijs.
De Besturenraad vertegenwoordigt scholen bij
overheden en instellingen, en verleent diensten
rondom de thema's onderwijs & identiteit,
personeel & organisatie, financiën, huisvesting,
communicatie & kwaliteit en maatschappelijk
draagvlak. Bij de Besturenraad zijn 650 besturen
aangesloten, met 2.250 scholen en ruim 800.000
leerlingen en studenten in het basis-, speciaal,
voortgezet, hoger en wetenschappelijk onderwijs.
Redactie
Walter Wassenaar (eindredacteur a.i)
Emmanuel Naaijkens (coördinerend redacteur)
Corine de Reus (beeldredacteur/productbegeleiding)
Redactieadres
6 inspectie grijp sneller in bij (zeer) zwakke scholen
Oosteinde 114
Verslag van debat over rol overheid bij onderwijskwaliteit
Postbus 907, 2270 AX Voorburg
E-mail: enaaijkens@besturenraad.nl
8 Besturenraad voorop in succesvolle samenwerking
Vormgeving
Geld voor godsdienst- en humantisch onderwijs
Ontwerpwerk, Den Haag
Foto omslag
10 vanzelfsprekendheid of worsteling
iStockphoto
Tweede deel over homoseksualiteit in christelijk onderwijs
Druk
12 emancipatiefunctie van het onderwijs nog altijd actueel
Drukkerij Giethoorn ten Brink, Meppel
Interview met Doekle Terpstra, voorzitter HBO-Raad
Abonnementen (excl. 6% btw)
SBM voor leden e 25,00
18 'Kwestie onderwijstijd nog niet opgelost'
SBM voor niet-leden e 37,00
Reactie op het rapport van de commissie Cornielje
SBM met Thema voor leden e 35,50
SBM met Thema voor niet-leden e 51,00
20 Grote bijdrage godsdienst en levensbeschouwing aan burgerschap
Zonder schriftelijke opzegging voor
1 december van het lopende jaar worden
Onderzoek op elf vmbo-scholen
abonnementen automatisch verlengd voor het
daaropvolgende kalenderjaar. Voor informatie
24 en nu nog de niveaus tussen de oren krijgen
en losse nummers: 070 348 11 48.
Advies PO-raad over verbetering rekenen en taal
Copyright
Voor overname van artikelen of gedeelten
daarvan graag voorafgaand contact met de
redactie.
BeSTureNraaD leDeNcoNGreS 17 april 2009:
BeTer af MeT cHriSTelijK oNDerwijS
Disclaimer
Aan de informatie in dit magazine kunnen
geen rechten worden ontleend. De redactie is
Dit jaar mag u het ledencongres van de Besturenraad niet missen. Met al uw collega
niet verantwoordelijk voor de inhoud van de
bestuurders en leidinggevenden kunt u er namelijk bij zijn als we ons samen klaar maken
advertenties.
voor de toekomst. Waar gaat onze maatschappij heen? En welk antwoord heeft het christe-
ISSN: 1570-2332 lijk onderwijs? Trendwatcher adjiedj Bakas en rabbijn awraham Soetendorp nemen u
mee op een reis door deze tijd. Collega schoolleiders wisselen met elkaar uit hoe ze
daarop inspelen. Daar bent u toch ook bij? Let op de uitnodiging die u binnenkort ontvangt.
rubrieken
2 agenda | 4 Bureaubericht | 5 Nieuws | 15 open Mind
16 christelijk onderwijs – een vitale stroom | 22 De praktijk
25 column voorzitter | 26 juridische kwestie | 27 Besturenraad
29 opleidingen | 30 Besturenraad

NieuwS
Bureaubericht Centrale examens in mbo in 2014
Vanaf 2014 zullen in het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) de
vakken Nederlands en rekenen/wiskunde centraal geëxamineerd
worden bij de vierjarige niveau 4 opleidingen. Dat heeft staatssecretaris
Van Bijsterveldt aan de Tweede Kamer gemeld. De centraal examens zijn
nodig om de kwaliteit van de examens beter te kunnen waarborgen.
Ook wordt het dan mogelijk om de prestaties van de mbo-studenten
voor taal en rekenen landelijk met elkaar te vergelijken. Volgens de
staatssecretaris is het met name voor de doorstroom naar het hbo van
groot belang dat de uitkomsten van examinering op deze onderdelen
betrouwbaar en valide zijn. Om vooruitlopend op de definitieve invoering
Fotografie: Henriëtte Guest al ervaring op te doen, kunnen scholen op vrijwillige basis met ingang
van 2012 beschikbaar gestelde centrale examens afnemen, voor in ieder
Breukvlaktoets geval opleidingen op niveau 4.
Ik denk dat ik tot de eerste generaties hoorde die op het eind van
(toen nog) de zesde klas de Cito-toets moest maken. Deze toets heeft
Eerder ingrijpen bij slecht onderwijs
de laatste jaren alleen aan maar aan belang gewonnen en het einde is
nog niet in zicht.
Het kabinet gaat sneller en effectiever ingrijpen bij scholen die slecht
Staatssecretaris Dijksma lijkt onderwijskwaliteit vooral in kwantitatieve presteren. Kort voor het kerstreces heeft het kabinet ingestemd met het
Cito-termen te vertalen. Dat past helemaal bij het heersende denken wetsvoorstel ‘Goed onderwijs en goed bestuur’.
over onderwijs in termen van concrete, meetbare opbrengsten. Met het wetsvoorstel kan de overheid de bekostiging van een basis-
Kinderen worden tegenwoordig van tevoren intensief getraind op de school of middelbare school beëindigen wanneer er sprake is van
‘toets der toetsen’. Omdat de scholen ook onderling vergeleken worden aanhoudend slecht onderwijs. In de huidige wetgeving is het niet altijd
op hun toetsscores, moeten scholen wel alles uit de kast halen om deze even goed mogelijk om kwalitatief slechte scholen effectief aan te
vorm van onderwijsrendement te verhogen. pakken. Daarom zijn in het wetsvoorstel eisen geformuleerd voor de
minimumkwaliteit waar iedere school aan moet voldoen. Ook is
Het onmiddellijk door Dijksma omhelsde voorstel van de PO-raad om vastgelegd wat de procedure is die daarbij wordt gevolgd door de
de toets naar achteren te schuiven kreeg, hoe kon het ook anders, Inspectie van het Onderwijs en vervolgens de minister van Onderwijs.
veel aandacht. Op het eerste gezicht klinkt dit vanuit de basisschool Het wetsvoorstel geeft het ministerie verder de mogelijkheid het bestuur
geredeneerd ook best logisch. Vreemd vond ik wel de veronderstelling van een school een aanwijzing te geven in het geval er sprake is van
dat er na de toets, dus vanaf februari, eigenlijk niet meer zo zinvol les bestuurlijk wanbeheer. Tot slot bevat het wetsvoorstel bepalingen die de
wordt gegeven. Het lijkt me stug dat er in de vier maanden daarna overal verdere ontwikkeling van principes van goed bestuur in het primair en
alleen maar wat aan gefröbeld wordt. voortgezet onderwijs stimuleren. Het gaat dan om de functiescheiding
van bestuur en intern toezicht binnen de onderwijsorganisatie en om het
Maar wat ik echt opmerkelijk vond, waren de afwijzende reacties uit het ontwikkelen van een gedragscode voor goed bestuur per onderwijssector.
voortgezet onderwijs. De VO-raad bleef diplomatiek terughoudend,
want je moet je collega sectorraad niet zo maar afvallen en tegelijkertijd
wil je dicht bij je leden blijven. De staatssecretaris voor het VO hield
Moeizame start commerciële
wijselijk haar mond. Zouden de PO-raad en ‘hun’ staatssecretaris echt
basisschool
niet even afgestemd hebben met de VO-collega’s?
De commerciële Florencius basisschool in Bussum, die in september
Als dat zo is, dan is het met de ‘versectoring’ van het Nederlands
van start is gegaan, is nog geen succes. De website Z24 sprak eind
onderwijsbestel slechter gesteld dan ik gehoopt had. In een discussie
december met oprichter en oud-onderwijzer Peter van Kranenburg en
over zo’n onderwerp dat beide sectoren raakt, zou niet de eigen
die vertelde dat zijn plan een moeizame start kent. Het aantal leerlingen
drang tot profilering, maar vooral de noodzaak om samen naar goede
nam toe van 4 naar 7. Volgens de initiatiefnemer ontbeert de school een
oplossingen te zoeken voorop moeten staan. Van breukvlaktoets naar
goede huisvesting, waardoor de toeloop lager is dan verwacht. Hij hoopt
verbindingstoets zou ik zeggen.
in het voorjaar een nieuwe locatie te kunnen betrekken. Van Kranenburg
is nog steeds bezig om ook elders privé-scholen te stichten. Het school-
wim Kuiper
geld bedraagt 12.500 euro per jaar.
Directeur Besturenraad
4

Jongeren steeds langer in het onderwijs
Steeds meer leerlingen blijven na afloop van leerlingen van 16 jaar en ouder in het voortgezet
de volledige leerplicht in het onderwijs of onderwijs nam, met 11 procent, sterk af. In het
keren daarin terug. Dit komt vooral door de hoger onderwijs nam het aantal leerlingen daar-
toegenomen populariteit van het hoger onderwijs. entegen flink toe, met 29 procent. Het middelbaar
Het aantal 16-plussers in het voortgezet onder- beroepsonderwijs (mbo) tenslotte groeide met
Besturenraad op de NOT wijs is echter in de periode 1995/’96–2007/’08 18 procent.
afgenomen. Dat meldt het CBS in het Jaarboek De ontwikkeling van het aantal leerlingen heeft
Onderwijs in Cijfers 2008.
De Besturenraad geeft acte de presence op de te maken met verandering van de omvang van
Het aantal leerlingen en studenten van 16 jaar en
grote onderwijsbeurs NOT, die van 27 tot en de bevolking en van het percentage van de
ouder was in het schooljaar 2007/’08 15 procent
met 31 januari plaatsvindt in de Jaarbeurs in bevolking dat deelneemt aan onderwijs.
hoger dan in het schooljaar 1995/’96. Per onder-
Utrecht. Kom bij ons langs en doe inspiratie op Het effect van deze twee factoren verschilt
wijssoort zijn er forse verschillen. Het aantal
voor het christelijk onderwijs. Maak kennis met sterk bij de diverse onderwijssoorten.
de productinnovatie Eduvadis: een uniek
pakket voor financieel en personeels-
management dat speciaal is ontwikkeld voor
Doorbraak in onderwijs levensbeschouwing
het onderwijs. Wij staan in hal 8, stand 099.
Via de website www.not-online.nl kunt een
gratis toegangsbadge verkrijgen. Alle leden- De overheid gaat leraren godsdienst- en humanistisch vormingsonderwijs (gvo en hvo) op openbare
schoolbesturen hebben in december een basisscholen net als andere docenten betalen. Dit is de uitkomst van het debat in de Tweede Kamer
vrijkaart toegestuurd gekregen. over de Onderwijsbegroting 2009 in december jl. Een meerderheid steunde een amendement
van de leden Jan Jacob van Dijk (CDA), Margot Kraneveldt (PvdA) en Arie Slob (ChristenUnie).
Daarmee komt in 2009 5 miljoen euro beschikbaar om leraren gvo en hvo op dezelfde voet als
andere docenten te betalen. Twintig samenwerkende organisaties, met de Besturenraad in een
Gemeente moet dragende en verbindende rol, hebben daar jarenlang voor geijverd. Leraren die gvo en hvo
vervoer betalen verzorgen, ontvangen nu meestal een vrijwilligersvergoeding van de verschillende levens-
beschouwelijke organisaties waaraan zij verbonden zijn. Die krijgen hiervoor soms subsidie
De gemeente Werkendam moet voorlopig van gemeentebesturen. Deze subsidies nemen echter uit bezuinigingsoverwegingen al jaren af.
de volledige vervoerskosten vergoeden aan Zie verder het artikel op pagina 8.
de ouders van een leerling die elke dag
vanuit het dorp naar een reformatorische
school voor speciaal voortgezet onderwijs
Indicatoren voor ‘zachte’ opbrengsten
in Apeldoorn reist. Dat heeft de voorzienin-
genrechter in Breda in december bepaald.
De kosten bedragen jaarlijks 45.000 euro. De Onderwijsinspectie werkt aan de ontwik- de socialiseringsfunctie van de school belang-
Volgens de gemeente kan de leerling ook keling van indicatoren om ook de ‘zachte’ rijk is en dat die in de huidige beoordeling van
naar een vergelijkbare school in Gouda en opbrengsten van het basis- en voortgezet de kwaliteit van het onderwijs onvoldoende uit
bedragen de kosten dan ongeveer 21.000 onderwijs te kunnen meten. Het gaat om de de verf komt.
euro. Overigens heeft de verantwoordelijk resultaten die een school boekt op het gebied “Hoewel deze taak van scholen in het toezicht
wethouder eerder in de media gezegd dat van de sociale en maatschappelijke vorming indirect aandacht krijgt, is het toezicht op de
de gemeente de kosten naar Apeldoorn niet bij leerlingen. Dat blijkt uit het jaarplan 2009 sociale en maatschappelijke opbrengsten
wil vergoeden vanwege de lange reistijd, dat van de inspectie. van onderwijs nog weinig uitgewerkt. In een
zou slecht zijn voor het welzijn van het kind. De inspectie kijkt nu in het toezicht op het snel veranderende samenleving is inzicht in
De advocaat van de ouders gelooft echter onderwijs vooral naar de opbrengsten van de bijdrage van onderwijs aan integratie en
niet zo in dat argument. kerncompetenties als taal en rekenen of maatschappelijke samenhang in toenemende
De uitspraak van de rechter betekent niet dat Nederlands, Engels en wiskunde, ook wel mate van belang. Scholen wijzen daar ook op
het geschil definitief is beslecht. De opdracht de ‘harde’ opbrengsten genoemd. Niet alle en geven te kennen niet slechts beoordeeld te
aan de gemeente is om een nieuw besluit scholen zijn daar gelukkig mee, omdat ze willen worden op cognitieve prestaties, maar
te nemen over het verzoek tot vergoeding vinden dat daarmee een te eenzijdig beeld ook op de bijdrage aan de vorming en ont-
van de reiskosten. Dat kan ook een negatief ontstaat over de vooruitgang die hun leerlingen wikkeling van leerlingen”, aldus de inspectie
besluit zijn, waarna de ouders opnieuw de boeken. De inspectie is er zich van bewust dat in het jaarplan.
gang naar de rechter moeten maken.
5

Debat Besturenraad over bemoeienis overheid met onderwijskwaliteit
Inspectie grijpt sneller in
bij (zeer) zwakke scholen
De aanpak van zeer zwakke scholen is ‘redelijk succesvol’, maar kan
wel sneller. Dat zegt inspecteur van het onderwijs Henk den Boer.
op meer bevoegdheden van de gemeenten zit hij niet te wachten.
Hij is niet de enige. en schoolbestuurders passen voor een plaats
in de beklaagdenbank. verslag van een debat van de Besturenraad.
Tekst: Guido de Bruin, Fotografie: Ruben Schipper
De roep van de Rotterdamse wethouder wanneer de kwaliteit weer op orde moet zijn Allereerst moet de informatie van de
Leonard Geluk en zijn collega-wethouders in en welke (tussen)resultaten het bestuur moet inspectie toegankelijker worden en recht-
de drie andere grote steden voor meer instru- laten zien. “Dat is bij twee schoolbesturen al streeks bij de ouders terechtkomen, erkent
menten om zwakke scholen aan te pakken, gebeurd”, aldus Den Boer. “Dat leidde wel tot hij. Maar ouders hebben vervolgens zelf ook
was voor de Besturenraad aanleiding om met wat gespartel, maar het heeft er voor gezorgd een verantwoordelijkheid. “Leg je er niet
hem in debat te gaan. Net zo min als onder- dat we die scholen scherper in het oog zomaar bij neer dat een school zwak is.”
wijsinspecteur Henk den Boer zijn Tweede hebben.” In het eerste half jaar van 2009 rolt Die oproep is Jan Jacob van Dijk uit het hart
Kamerlid Jan Jacob van Dijk (CDA) en school- de inspectie deze nieuwe aanpak verder uit. gegrepen. “Ouders moeten een steviger
bestuurders geporteerd van de weg die de Niet alle besturen hebben de onderwijs- positie krijgen om het bestuur onder druk te
G4-wethouders willen inslaan, bleek tijdens kwaliteit goed in het vizier, heeft Den Boer kunnen zetten. Daarvoor is allereerst nodig
het debat in Utrecht op 15 december. gemerkt tijdens een gespreksronde met dat zij goed worden geïnformeerd.” Hij vindt
het een goed idee om de inspectie aan ouders
De meeste scholen die in de categorie van leerlingen op een (zeer) zwakke school
‘Het is een gotspe dat wij
‘zeer zwak’ terechtkomen, zijn daar binnen een brief over de onderwijskwaliteit te laten
de gestelde termijn van twee jaar weer uit, sturen. Staatssecretaris Dijksma onderzoekt
als schoolbestuurders in
schetst Den Boer. Daarna is nog wel een tijdje de mogelijkheid om ouders rechtstreeks
begeleiding nodig om te voorkomen dat ze te waarschuwen.
de beklaagdenbank zitten’
terugvallen. “Je kunt wel uit de put
krabbelen, maar er uit blijven kost veel Van Dijk spreekt in dit verband ook de
moeite en inspanning.” schoolbesturen aan. “Scholen moet ouders
Een 'redelijk succesvolle' aanpak, concludeert veel meer in positie brengen. Ouders moeten
schoolbesturen die de inspectie achter de rug
de inspecteur, die echter trager werkt dan zou de inspectierapporten krijgen en een toelich-
heeft. “De kwaliteit van de gesprekken liep
kunnen. Het nieuwe toezichtskader van de ting van de schoolleiding op de acties die ze
erg uiteen. Sommige besturen hebben een
inspectie maakt volgens hem sneller onderneemt om de kwaliteit te verbeteren.”
visie op de aansturing van de onderwijs-
ingrijpen mogelijk. De inspectie richt zich nu Juist de te zwakke positie van de ouders ligt
kwaliteit, maar we kwamen ook besturen
veel meer op preventie. Dat houdt in: niet pas volgens Van Dijk ten grondslag aan de
tegen waar bij de leden de monden open-
ingrijpen als een school al zeer zwak is, maar ontwikkeling dat “de overheid steeds meer
vielen door de dingen die wij over hun
zodra zich signalen voordoen dat de onder- naar voren komt als de institutie die bepaalt
scholen vertelden.”
wijskwaliteit achteruit gaat. wat er in het onderwijs gebeurt”. In dat licht
ziet hij ook de roep van de G4-wethouders
oNDer DruK zeTTeN
om meer bevoegdheden om zeer zwakke
Den Boer pleit ook voor een grotere
GeSparTel
scholen aan te pakken – een weg die Van Dijk
Op dat moment maakt de inspectie prestatie- betrokkenheid van de ouders bij de
niet op wil.
afspraken met het schoolbestuur. Daarin staat verbetering van de onderwijskwaliteit.
6

Voorzitter Marianne Luyer (links) en wethouder Leonard Geluk (rechts) luisteren naar het betoog van CDA-kamerlid Jan Jacob van Dijk.
hebben, om zulke maatregelen af te wijzen.
Een van de vier, de Rotterdamse wethouder DierBaar
“Artikel 23 is te veel uitgelegd als bescher-
Leonard Geluk (CDA), legt nog eens uit wat Van Dijk zet desalniettemin kanttekeningen
ming van de autonomie van schoolbesturen
hem dreef om zijn 'redelijk vergaande' brief te bij de stelling van schoolbestuurders dat de
en te weinig als waarborg voor het recht van
schrijven aan de ouders van de leerlingen van kwaliteit van het onderwijs bij hen in goede
de onderwijsontvangers op kwalitatief hoog-
de islamitische scholengemeenschap Ibn handen is. Hij rekent voor dat er bij elkaar
waardig onderwijs.”
Ghaldoun. Daarmee zette hij de discussie ruim 1600 (zeer) zwakke en risicoscholen
over de aanpak van zeer zwakke scholen op zijn. “Dat is een gigantisch hoog percentage.”
scherp. De rechter floot hem terug, maar Met een initiatiefwet wil hij daarom voor-
zeepBel
Geluk heeft desondanks bereikt wat hij wilde komen dat er nog meer (zeer) zwakke scholen
Van Dijk noch Den Boer ziet iets in extra
– het bestuur van Ibn Ghaldoun is afgetreden ontstaan. Zijn wet wil de termijn verkorten
bevoegdheden voor gemeenten om in te
en de school werkt nu mee aan verbeteringen. waarbinnen de overheid de bekostiging van
grijpen bij zeer zwakke scholen. En school-
scholen kan beëindigen. Nieuwe scholen
bestuurders al helemaal niet. Enkele reacties:
moeten binnen drie maanden aantonen dat
NieT verScHuileN acHTer arTiKel 23
zij de positie van de ouders goed hebben
“Schoolbesturen zijn de dragers van de
Geluk kan het niet verteren dat de gemeente
geregeld, een goed schoolplan, bevoegde
verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van
machteloos staat als een incompetent school-
docenten en deugdelijke huisvesting
het onderwijs. Wij doen daar alles aan,
bestuur weigert mee te werken aan een
hebben en vijf dagen per week les geven.
bijvoorbeeld door de aansluiting tussen po en
verbeter traject voor een zeer zwakke school
Van Dijk wil daarmee voorkómen dat het
vo en tussen vo en mbo te verbeteren.
onder zijn bewind. Hij en zijn drie
bijzonder onderwijs als geheel op de tocht
Daarbij lopen we tegen de grenzen van de wet
collega-wethouders willen dan ook een
komt te staan. “De discussie over de kwaliteit
op. Het mag vaak gewoon niet. Dan is het een
verplichting voor schoolbesturen om in
van het islamitisch en Iederwijsonderwijs
gotspe dat wij schoolbestuurders in de
lokale convenanten afspraken met de
wordt door sommige partijen misbruikt om
beklaagdenbank worden gezet.”
gemeente te maken over verbetering van
de totale positie van het bijzonder onderwijs
de onderwijskwaliteit.
ter discussie te stellen. Juist omdat artikel 23
“Natuurlijk moeten we excessen aanpakken,
Verder moet de gemeente volgens hen
ons zo dierbaar is, moeten we bekijken hoe
maar het in stelling brengen van de gemeente
onwillige scholen bij de minister kunnen
we de kwetsbaarheid van het bijzonder
is een verkeerd antwoord. Haal de gemeente
voordragen voor een bestuurlijk verbeter-
onderwijs kunnen wegnemen door
er juist tussenuit, en leg de verantwoordelijk-
traject dat uiteindelijk kan leiden tot bewind-
bepaalde wetgeving te aanvaarden.”
heid voor bijvoorbeeld huisvesting bij de
voering of zelfs sluiting. “Ik ga dus niet als
schoolbesturen neer. Wij hebben juist de
wethouder dreigen met stopzetting van
meeste last van bemoeienis van de gemeente.
de bekostiging.”
We kunnen als schoolbesturen heel veel,
Schoolbesturen mogen zich volgens Geluk
maar we hebben daarbij de steun van de
niet verschuilen achter de autonomie die zij
politiek en de gemeenten nodig.”
krachtens artikel 23 van de Grondwet
7

Bekostiging voor godsdienstonderwijs op openbare scholen
Besturenraad voorop in
succesvolle samenwerking
Met de Besturenraad in een dragende en verbindende rol strijden twintig organisaties
sinds 2004 samen voor godsdienst- en humanistisch vormingsonderwijs op openbare
basisscholen (g/hvo). Met succes: in december 2008 stemde een Kamermeerderheid
in met rijksbekostiging van leraren g/hvo. Dankzij een volhardende inzet.
Tekst: Guido de Bruin, Fotografie: Marcel Terlouw
Wim van de Camp, voorzitter van de vaste kamercommissie voor Onderwijs neemt de petitie in ontvangst. Van links naar rechts: Jurn de Vries (CIO),
Marjo Klaver (Besturenraad), Rob Limper (VOO), Wim van de Camp, Elza Kuyk (Besturenraad), Manja Smits (SP), Margot Kraneveldt (PvdA), Jan Jacob
van Dijk (CDA) en Arie Slob (ChristenUnie).
De kogel is door de kerk: de overheid gaat vanaf het schooljaar
HeT G/Hvo-TeaM vaN De BeSTureNraaD 2009/2010 leraren godsdienst- en humanistisch vormingsonderwijs
van de Besturenraad hebben Elza Kuyk en Marcel Bos (g/hvo) op openbare basisscholen net als andere docenten bekostigen.
zich vooral in een coördinerende en strategische rol inge- Een Kamermeerderheid stemde in met een amendement op de
zet voor g/hvo. Marjo Klaver leidt het project ‘Scholing en Onderwijsbegroting 2009 met die strekking van de leden
organisatie g/hvo 2008’, waarvan de Besturenraad project- Jan Jacob van Dijk (CDA), Margot Kraneveldt (PvdA) en Arie Slob
voerder is. Elza Kuyk leidt daarbinnen het deelproject dat (ChristenUnie).
zorgt voor assessments voor leraren g/hvo. Anja van De Besturenraad heeft zich van meet af aan ingezet om deze mijlpaal
Andel fungeert als secretaris van de stuurgroep van de te bereiken. Wij dragen van harte bij aan goed godsdienstonderwijs
twintig samenwerkende organisaties en participeert ook op álle scholen, ongeacht denominatie of onderwijsvorm. Daarvoor
in het project. zijn bekwame docenten nodig die investeren in hun professionele
ontwikkeling. Die zijn alleen in voldoende mate beschikbaar als ze net
als andere docenten worden betaald.
8

De poliTieKe weG Naar BeKoSTiGiNG vaN G/Hvo
Dat klinkt logisch, en dat is het ook. Toch was het bij het begin van de
n in 2004 neemt de Tweede Kamer de wet op de Beroepen
campagne voor rijksbekostiging van leraren g/hvo in 2004 bepaald
in het onderwijs (wet Bio) aan. Deze wet stelt bekwaam-
niet vanzelfsprekend dat dit doel zou worden bereikt. “Het was een
heidseisen aan docenten. Doordat de Kamer ook een
heel kwetsbaar proces, omdat er religie in het spel is”, zegt Elza Kuyk,
amendement van het lid Kraneveldt aanvaardt, gaan deze
vanaf het begin nauw bij het dossier betrokken, eerst bij de
eisen ook gelden voor leraren g/hvo. De samenwerkende
Dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk in Nederland en later als
organisaties voor g/hvo vinden dat redelijk, mits de over-
een van de voortrekkers namens de Besturenraad. “Daardoor sloegen
heid deze leraren net als andere docenten bekostigt en
sommige politieke partijen aan, ook al wisten ze niet precies waar het
zij een volledige rechtspositie krijgen.
om ging.” Het feit dat g/hvo ook islamitisch godsdienstonderwijs
n Met het aannemen van de motie-De vries dringt de
omvat, maakt het dossier extra gevoelig.
Tweede Kamer in 2006 bij de minister aan op het uit-
werken van een vorm van rijksbekostiging van g/hvo.
Serieuze GeSpreKSparTNer
uit onderzoek van research voor Beleid (2007) blijkt
Bovendien wilden eerst minister Van der Hoeven en na haar staats-
dat daarvoor circa 10 miljoen euro per jaar nodig is.
secretaris Dijksma er geen geld voor vrijmaken. Daarom was het
n Bij de behandeling van de onderwijsbegroting in 2007
essentieel om de bewindslieden in ieder geval van goede informatie te
neemt de Tweede Kamer het amendement-j.j. van Dijk
voorzien en zo veel mogelijk mensen in stelling te brengen die hen
aan. Daardoor komt in 2008-2009 eenmalig 2,7 miljoen
zouden kunnen overtuigen. Dijksma bleef tegen, maar heeft zich
euro beschikbaar voor de professionalisering van
uiteindelijk niet hevig tegen het amendement verzet. “Ze heeft er
leraren g/hvo, gericht op het voldoen aan de bekwaam-
inhoudelijk geen probleem mee, maar vindt het niet belangrijk genoeg
heidseisen van de wet Bio, en voor het inrichten van
om er geld voor vrij te maken”, concludeert Kuyk.
een passende organisatie.
De aanvaarding van het amendement is de vrucht van een jarenlange
n Bij de behandeling van de onderwijsbegroting in 2008
investering in het opbouwen en onderhouden van relaties met
neemt de Tweede Kamer het amendement-j.j. van Dijk/
Kamerleden. “We hebben onszelf bewezen als een serieuze gespreks-
Kraneveldt/Slob aan. rijksbekostiging van leraren g/
partner die zich kan inleven in de positie en mogelijkheden van
hvo is daarmee een feit. Het is nu aan de zendende
kamerleden”, aldus Kuyk. Dat de initiatiefnemers hun amendement
instanties om dit daadwerkelijk te regelen.
uiteindelijk vrij geruisloos door de stemmingen hebben kunnen
loodsen, is volgens Kuyk niet in de laatste plaats te danken aan het feit
dat de samenwerkende organisaties “maatschappelijk draagvlak voor
g/hvo hebben gecreëerd en onderhouden”.
vergoeding van de levensbeschouwelijke organisatie waaraan zij
verbonden zijn. Die krijgen hiervoor soms subsidie van gemeente-
eeNDracHT
Behalve een uitgekiende politieke inzet waren goede relaties met het besturen. Door bezuinigingen nemen die echter al jaren af.
ministerie van OCW en de eendracht van de twintig samenwerkende “Een amendement als dit was echt nodig, anders was dit soort onder-
organisaties van levensbelang. “Wij hebben het overzicht weten te wijs langzaam verdwenen”, aldus Kuyk.
bewaren over alle processen die speelden”, evalueert Kuyk.
“We hebben steeds planmatig bekeken wat op welk moment nodig eilaNDje
was en steeds mogelijke bedreigingen, risico’s, scheurtjes en misver- Dat kon ook het bijzonder onderwijs niet laten gebeuren. Daarom
standen proberen te onderkennen en te ondervangen.” heeft de Besturenraad voorop gelopen in de strijd om het voort-
Het samen optrekken van twintig organisaties van zeer diverse plui- bestaan van dit “stukje bijzonder onderwijs, een ‘eilandje’, binnen de
mage – kerken, humanistische, islamitische, joodse en hindoe-organi- openbare school”, zoals de Onderwijsraad het g/hvo typeerde in een
saties, vakbonden en organisaties van openbaar onderwijs – vereist advies over het mogelijke dienstverband van de leraar g/hvo.
volgens Kuyk een 'oecumenische competentie'. “Dat betekent dat je je “In het bijzonder onderwijs weten wij hoe belangrijk het is dat
kunt inleven in de positie van andere godsdienstige en levensbe- kinderen gevormd worden op het gebied van religie en levens-
schouwelijke instellingen, die ook nog eens qua aard, omvang en mate beschouwing”, zegt Kuyk. “Daarom is het logisch dat wij ons ervoor
van professionaliteit zeer uiteenlopend zijn. De Besturenraad is hierin inzetten dat ook kinderen op openbare basisscholen toegang hebben
verbindend geweest.” tot goed godsdienstonderwijs, gegeven door bekwame docenten.
Daar hebben we ook verstand van, omdat de competenties van de
leraren en een deel van de leerinhoud vergelijkbaar zijn.”
BurGerScHap
Op dit moment krijgen ongeveer 73.000 leerlingen g/hvo, oftewel
Wat de organisaties uiteindelijk altijd heeft verbonden, is het belang
15% van het totaal aantal leerlingen in het openbaar basisonderwijs.
van goede godsdienstige en levensbeschouwelijke vorming in het open-
Vooral onder moslimouders is een groeiende vraag naar islamitisch
baar onderwijs. In de wet is geregeld dat het openbaar onderwijs wordt
godsdienstonderwijs te verwachten.
gegeven met eerbiediging van ieders godsdienst of levensovertuiging.
Toch bleek vorig jaar uit een onderzoek van Research en Beleid dat de
Ouders hebben het recht op godsdienst- of humanistisch vormingson-
daadwerkelijke vraag (77.000 leerlingen) niet veel hoger ligt dan het
derwijs voor hun kinderen. Deze facultatieve lessen onder schooltijd
huidige aantal leerlingen dat g/hvo volgt. “Wat we met dit amende-
geven mede vorm aan het pluriforme karakter van het onderwijs en
ment vooral bereikt hebben, is dat de neergang van de afgelopen jaren
dragen bij aan burgerschap in de Nederlandse samenleving.
een halt wordt toegeroepen en dat er ruimte komt voor een lichte
Door gebrek aan financiering stond dat recht echter al geruime tijd
groei”, concludeert Kuyk.
onder druk. Leraren g/hvo ontvangen nu meestal een vrijwilligers-
9

Homoseksualiteit in het christelijk onderwijs (2)
Vanzelfsprekendheid
of worsteling
in deze SBM opnieuw aandacht voor homoseksualiteit in het christelijk onderwijs. in
een eerder artikel (december 2008) ging het vooral over de rol die een bepaalde visie op
(homo)seksualiteit speelt in het (personeels)beleid. Ditmaal aandacht voor de visie en
ervaringen van homoseksuele en lesbische leidinggevenden en docenten zelf.
Tekst: Guido de Bruin. Fotografie: ANP/Joan Comalat
sollicitatiecommissie vond het een privé-aangelegenheid
Ellen Dupuis, rector van het Koningin Wilhelmina
en zeker geen belemmering voor haar aanstelling.
College in Culemborg, vindt haar geaardheid eigenlijk
geen specifieke aandacht waard. “Het gaat mij om heel de Op het KWC is homoseksualiteit gewoon, stelt Dupuis.
mens. Seksualiteit of geaardheid is daarvan slechts één “Ik heb hier collega’s die in de omgang met leerlingen in alle
aspect. Ik vind het een teken van hokjesdenken als men openheid vertellen dat ze homoseksueel zijn. Er worden
vindt dat dat aparte vermelding behoeft. Ik heb ook geen vragen over gesteld door andere collega’s of ouders.”
moeite met etiketten als man, vrouw of 50-plus. In onze
samenleving denken we te veel in categorieën.” ScHelDwoorD
Uit het vierjaarlijkse E-MOVO-onderzoek naar gezond-
Dat ze lesbisch is en met een vrouw samenleeft, vindt heid en leefstijl dat de GGD in Gelderland en Overijssel
Dupuis dan ook “geen informatie waarover iedereen zou op scholen afneemt, blijkt dat het percentage leerlingen
moeten beschikken”. Als ze ernaar gevraagd wordt, geeft dat homoseksualiteit afwijst of afwijkend vindt, op het
ze eerlijk antwoord. Toen ze solliciteerde naar haar huidige KWC kleiner is dan op vergelijkbare scholen in de twee
functie, heeft ze het in het tweede gesprek verteld. De provincies. “Maar ook hier gebruiken leerlingen het
10

geen behoefte, maar Van den Ham is wel beschikbaar om
woord homo als scheldwoord. Als docenten dat horen,
collega’s te ondersteunen die door hun geaardheid in de
grijpen ze onmiddellijk in.”
problemen komen. “Mijn verhaal kan bemoedigend zijn
Toch wil Dupuis zich niet op de borst kloppen. “Ik heb
voor mensen die met hun homoseksualiteit worstelen.”
moeite met een houding van ‘kijk eens hoe tolerant wij
zijn’. Ik vind tolerantie in dit verband ook een verkeerd
begrip. Hoezo denkt iemand te kunnen zeggen: ik heb er GeBroKeNHeiD
geen bezwaar tegen. Ik vind dat aanmatigend. Ik zou Minderheid of niet, het verhaal van een docent aan een
willen dat homoseksualiteit gewoon is en dat mensen er reformatorische school voor voortgezet onderwijs ergens
niet op reageren alsof het iets bijzonders is.” in het land, is daarom niet minder reëel. Hij is getrouwd
met een vrouw, maar heeft ook homoseksuele gevoelens,
al worden die naar eigen zeggen wel minder.
aarDiGe veNT
Homoseksualiteit ligt in zijn omgeving zo gevoelig, dat
Ook Hans van den Ham, directeur van de protestants-
hij zijn verhaal alleen anoniem wil doen.
christelijke bassisschool De Diamant in Apeldoorn, heeft
Op grond van de Bijbel wijst hij de homoseksuele praxis
in zijn 30-jarige carrière in het onderwijs nooit nadelige
af en acht hij zich als man geschapen voor het huwelijk
gevolgen ondervonden van zijn homoseksualiteit.
met een vrouw – een visie die hij deelt met zijn school.
“Mijn stelregel is dat ik mensen niet hoef te vertellen dat
“Maar ik ervaar de gebrokenheid die er sinds de zondeval
ik homoseksueel ben”, zegt hij. “Dat merken ze vanzelf
is, in het feit dat ik soms toch anders ben. Dat geeft in
als ik het heb over de vriend met wie ik samenwoon.
mijn huwelijk soms spanning.” Met zijn vrouw zoekt hij
Ik loop niet met mijn homoseksualiteit te koop, want
naar wegen om daar goed mee om te gaan.
daarmee schrik je sommige mensen af. Die gaan op grond
daarvan hun houding tegenover je bepalen. Als ze er pas
na verloop van tijd achter komen, blijf je gewoon die
“Hoezo denkt iemand te kunnen zeggen:
aardige vent die ze al kennen.”
ik heb geen bezwaar tegen homoseksualiteit”
oNTMoeTiNGSScHool
Homoseksualiteit kan wel een gespreksonderwerp zijn
met leerlingen en ouders. “In de klas wordt het thema
wel besproken, maar nooit in relatie tot mij”, aldus Van Hoe Blijf iK uiT De wiND?
den Ham. Als hij of een leraar over zijn geaardheid een Schoolleiding en collega’s weten niets van zijn worste-
vraag van een kind krijgt, is de afspraak dat zij de leerling ling. ”En dat hoeft ook helemaal niet, het voegt niets toe.
eerst vragen waarom hij of zij zo graag iets over het privé- Ik doe gewoon mijn werk.” Hij is wel bang voor de
leven van de directeur wil weten. “We spelen geen stom- reacties als hij het aan de orde zou stellen.
metje, maar willen de kinderen wel leren dat je zo’n vraag “Heel veel mensen in onze kring kunnen hier niet mee
niet zomaar stelt.” omgaan en weten zich geen houding te geven. Ik zou het
Ook de aanzienlijke groep allochtone leerlingen en hun met een aantal collega’s best wel willen en durven delen,
ouders heeft Van den Ham nooit onaangenaam bejegend. maar hoe gaan zij ermee om? Kunnen zij het aan? Het zou
“Wij profileren ons als een protestants-christelijke voor andere collega’s met homoseksuele gevoelens
ontmoetingsschool. Ons uitgangspunt is: iedereen hoort trouwens ingewikkeld kunnen zijn: hoe blijf ik uit de
erbij, ongeacht wat dan ook. Dat ik dat zo belangrijk vind, wind? Of zouden ze misschien heel opgelucht zijn, dat
heeft ook wel te maken met mijn homoseksualiteit, maar het aan de orde komt en ze daarna misschien eindelijk ook
vooral met het feit dat we een multiculturele school zijn zichzelf kunnen zijn op school?”
waarin respect voor elkaar centraal staat.” De docent betwijfelt echter of het klimaat op zijn school
veilig genoeg is. “Ik ben bang voor sensatie en stigmati-
sering. Ook reacties van leerlingen – ‘homo’ is een vaak
proGreSSiever BeelD
voorkomend scheldwoord – geven mij weinig hoop dat
De angst om vanwege zijn homoseksualiteit afgewezen te
hier op een positieve manier mee wordt omgegaan. Er is
worden, heeft Van den Ham wel een tijd weerhouden om
wel gedurende enkele jaren een themadag gehouden voor
te solliciteren naar een directeursfunctie. Toen in 1990 in
leerlingen in het derde jaar over seksualiteit; daar was ook
een gesprek met de bovenschools directeur bleek dat dat
een workshop over homoseksualiteit. Maar ik heb niet
voor PCBO Apeldoorn “absoluut geen issue” was, heeft
gehoord dat deze zaken op personeelsniveau bespreekbaar
hij zijn aarzeling laten varen. “Nu ben ik al jaren directeur,
gemaakt zijn of zullen worden.\"
en het is inderdaad nooit een issue geweest. Inmiddels
is er bij PCBO Apeldoorn nog een homoseksuele en een ”Ik weet wel dat enkele jaren geleden een collega een
lesbische schooldirecteur.” andere baan bleek te hebben en ‘geruisloos’ verdween;
De Besturenraad mag volgens Van den Ham op dit thema ik wist: hij is homo. Ook is in diezelfde tijd een jongen uit
een “progressiever beeld” van zijn achterban uitstralen. een examenklas erg gepest, toen hij verteld had homo-
Scholen die moeite hebben met homoseksualiteit, zijn in seksuele gevoelens te hebben. Maar wat daar verder mee
het christelijk onderwijs een kleine minderheid, is zijn gedaan is? Ik durfde daar niet naar te informeren, want
inschatting. Aan een Besturenraadnetwerk voor homo- wat als ik me versprak – men zou eens kunnen denken
seksuele leidinggevenden en bestuurders heeft hij zelf dat ik homo ben.”
11

Doekle Terpstra, voorzitter van de HBO-raad
Emancipatiefunctie van het
onderwijs nog altijd actueel
Drie jaar geleden maakte Doekle Terpstra de overstap van de
christelijke vakbeweging naar de neutrale HBo-raad, de werkgevers
in het hoger beroepsonderwijs. Maar zijn levensbeschouwelijke
veren heeft hij allerminst afgeschud. Terpstra over artikel 23 van de
Grondwet en de cruciale rol van onderwijs voor de emancipatie van
allochtone én vergeten autochtone jongeren.
Tekst: Emmanuel Naaijkens, Fotografie: HBO-raad
duizend betogers mocht toespreken, is van
In het najaar bracht Doekle Terpstra (1956) maar geen isolement betekent. Ik geloof niets
het optimistische soort, met een sterk geloof
als voorzitter van de HBO-raad, samen met van het ‘in ons isolement ligt onze kracht’,
in vooruitgang. De samenleving is wel
de vaste kamercommissie voor onderwijs zoals je dat nog wel aantreft bij de orthodoxe
degelijk te verbeteren, is zijn rotsvaste,
een werkbezoek aan de Verenigde Staten. christenen. Dat was en is in een ongelooflijk
christelijk geïnspireerde overtuiging,
Het werd een onthutsende ervaring. snel ontwikkelende samenleving geen houd-
en goed onderwijs is daarvoor cruciaal.
“Je denkt in het walhalla van het onderwijs te baar concept.”
Zijn overstap, drie jaar geleden, van de
komen, maar niets bleek minder waar. Je hebt
christelijke vakbond naar de wereld van het
daar de bekende fantastische topinstituten, iS HeT ooK oNweNSelijK?
hoger (beroeps)onderwijs heeft hem daarin
maar nog veel meer scholen die in de verste “Het is wel heel Nederlands, het past goed
gesterkt. Aangenaam verrast was hij door wat
verte niet voldoen aan onze instellingen. bij wie wij zijn. Artikel 23 is altijd een
hij aantrof. Een innovatieve en vooral dyna-
En dan praten wij in Nederland over ons buitengewoon gevoelig onderwerp, maar we
mische sector, met veel deskundige en
onderwijs in beelden van varkensstallen, moeten het wel dynamisch houden. Op het
betrokken mensen en gericht op de 21e eeuw.
schandelijk! We moeten ons af en toe diep moment dat artikel 23 door iemand ter
Een sector die zijn tekortkomingen heeft,
schamen over de wijze waarop wij onszelf discussie wordt gesteld, trek dat dan niet
maar zeker niet aan het infuus ligt. In zijn
diskwalificeren.” meteen in een taboesfeer. Je moet er met een
klassieke werkkamer in het kantoor van de open mind naar kijken. De samenleving van
HBO-raad, van waaruit hij uitkijkt over het vandaag is niet de samenleving van een eeuw
‘Generiek beleid Malieveld – demonstratieplek bij uitstek –, geleden. Toen hadden we geen 900.000
geeft hij zijn visie op actuele thema’s in het moslims en 1,7 miljoen mensen die een
voor hogescholen onderwijs. Zoals artikel 23 van de Grondwet, andere etniciteit hebben dan de Fries en
dat de vrijheid van onderwijs regelt en dat de Drent honderd jaar geleden.”
is uit de tijd’ van Terpstra in een nieuw jasje mag
worden gestoken. iS HeT NieT HeT puNT DaT HeT vooral De SaMeNleviNG
iN De raNDSTaD iS Die zo veraNDerT, eN NieT Die
Doekle Terpstra is zelf nooit te beroerd om af Hoe BelaNGrijK iS HeT BeSTaaN vaN HeT BijzoNDer DaarBuiTeN?
en toe de knuppel stevig in het hoenderhok te “Ik heb in de afgelopen jaren gedacht dat de
oNDerwijS?
gooien, maar hij ergert zich groen en geel aan “Ik vind dat een heel spannende vraag. Nederlandse identiteit er niet meer zo toe
de minachting en het cynisme die vaak in het Want de vrijheid van organisatie, de vrijheid deed in een globaliserende wereld, dat we
debat over de staat van het onderwijs de van onderwijs, de pluriformiteit, is een groot deel uitmaken van een Europese gemeen-
boventoon voeren. De man die ooit namens goed in de Nederlandse traditie. In de diversi- schap. Dat laatste geloof ik nog steeds, maar
het CNV op het Museumplein driehonderd- teit zit heel veel kracht opgesloten, zolang het ik raak er in toenemende mate van overtuigd
12

dat de nationale identiteit er toe doet. Dat is
van ongelooflijk grote betekenis om uiteinde-
lijk een gemeenschappelijk waardepatroon te
ontwikkelen. Dat geldt voor de mensen in de
grote steden, maar evenzeer voor de mensen
in Friesland en Drente.”
Die BeleveN HuN iDeNTiTeiT MiSScHieN aNDerS
DaN De MeNSeN iN De raNDSTaD?
“Ik kom uit een klein plattelandsdorpje in
Friesland. Als daar vroeger een zwarte burger
rondliep dan dacht je ‘dat is een verdwaald
iemand’. Nu zijn er in die dorpjes de
vluchtelingen die deel uitmaken van de
gemeenschap. In alle hoeken gaten van het
land word je geconfronteerd met een ander
Nederland. Dat vind ik heel fascinerend en
uitdagend, maar daar hoort wel iets bij van
een Nederlandse identiteit. We zijn bezig
om die voor een deel weer uit te vinden.”
‘We moeten het
platteland niet uit
het oog verliezen’
er zijN criTici Die zeGGeN DaT arTiKel 23 eeN
BeleMMeriNG iS voor iNTeGraTie.
“Ik ben geen adept van een of andere
stroming: voor of tegen artikel 23. De vraag
is, heeft artikel 23 ons nou in de vaart der
volkeren opgestoten en heeft het als het ware
de integratie bevorderd in die veranderende
samenleving, of heeft het er juist toe geleid
dat groepen daardoor meer van elkaar
gescheiden zijn? In het verleden heeft het
duidelijk bijgedragen aan de emancipatie van
groepen in onze samenleving. Maar gaat dat
nu ook op voor groepen mensen van een
andere achtergrond en cultuur? Als je het
hebt over een multiculturele samenleving
dan komt die tot stand door mensen met
elkaar in verbinding te brengen. Dat ze
HoGer BeroepSoNDerwijS
dingen van elkaar weten en elkaars tradities
in de jaren tachtig is er onder druk van de overheid een proces van schaalver-
kunnen begrijpen. Dat ze invoelvermogen
groting ingezet in het hoger beroepsonderwijs en is het aantal hogescholen door
creëren. Maar dat gebeurt te weinig.”
fusies teruggedrongen van 350 naar 45. Hun omvang loopt sterk uiteen van ruim
300 studenten van Hogeschool Helicon tot bijna 37.000 van fontys Hogescholen.
HaalT HeT oNDerwijS volDoeNDe TaleNT uiT De Groep
Het totale aantal studenten bedroeg vorig jaar 374.500, in 1995 waren dat er nog
vaN allocHToNeN?
270.500. op dit moment zijn de vrouwelijke studenten in de meerderheid (52,3%).
“Ik zie nu een massieve beweging op gang
Het aantal allochtone studenten van niet-westerse afkomst in het hbo groeide in
komen van allochtone jongeren die het hoger
twaalf jaar van 6,6% naar 13,4%.
onderwijs weten te vinden. Neem bijvoor-
beeld de Hogeschool Rotterdam, dat is in een
13

BeNoeMeN eN BouweN
Doekle Terpstra baarde begin vorig jaar opzien met zijn initiatief Benoemen
en Bouwen, bedoeld om het integratievraagstuk positief te benadrukken.
De afgelopen maanden was het stil rondom deze actie, maar Terpstra verzekert
dat hij buiten de schijnwerpers van de media regelmatig op pad is om Benoemen
en Bouwen inhoud te geven. zie ook www.benoemenenbouwen.nl
dat gebeurt. Maar het Actieplan Leerkracht
jaar tijd een zwarte hogeschool geworden,
van Plasterk helpt ons niet echt vooruit.
Inholland in Rotterdam ook. Ik vind dat
Het grote probleem voor ons was de invoe-
fantastisch! En wat mooi is, is dat
ring van de verplichte gemiddelde functiemix
studenten elkaar begeleiden en vasthouden,
over de hele sector heen.
de zogeheten studentencoaches. Dat is heel
Dat is volstrekt uit de tijd, dat past niet in de
perspectiefvol voor de langere termijn.
dynamiek van de hogescholen. In dat opzicht
Tegelijkertijd is het zo dat uit onderzoeken
ben ik kritisch op de vakbeweging, ook al
blijkt dat allochtone kinderen te lage adviezen
kom ik er zelf vandaan. Daar zit een soort idee
krijgen. Daar moeten we snel van af.”
dat het hoger onderwijs nog op een generieke
manier bestuurd kan worden. Met name de
Maar DaT GelDT TocH eveNzeer voor GroepeN
AOb heeft daar een handje van. Die spreekt in
auTocHToNe leerliNGeN?
termen van ‘een professioneel statuut voor
“Dat hoor ik ook in de provincie, als ik er een
docenten’. Dat zijn geen beelden meer die
hogeschool bezoek. Laatst zei een lid van een
passen bij ontwikkelingen van hogescholen.
college van bestuur: ‘Doekle, het is nog steeds
Een school is een levende gemeenschap.
niet vanzelfsprekend dat jonge mensen op
Je kunt niet zeggen, de school is óf van het
het platteland door hun ouders gestimuleerd
management, óf van de docent, óf van de
worden naar het hoger onderwijs te gaan.’
ouders. Maar van iedereen die er bij betrokken
Dat is toch verbazingwekkend, die fase
is, ook de maatschappelijk omgeving. En
hebben we toch achter de rug? Ik heb dat zelf
iedereen heeft zijn eigen rol. Ik geloof er hele-
ondervonden. Mijn ouders waren supertrots
maal niks van dat als je het onderwijs maar
dat ik het advies kreeg voor de mavo in
teruglegt bij de docent, daarmee het onder-
Bolsward. ‘Onze Doekle gaat studeren!’.
wijs gered is, dat is kortzichtig.”
Maar ik was op die school doodongelukkig, iS HeT NieT ooK eeN proBleeM DaT voorTGezeT
werd op geen enkele manier uitgedaagd, eN HoGer oNDerwijS oNvolDoeNDe op
Terpstra heeft het helemaal gehad met
ik had niks te doen. Ja, om kattenkwaad uit te elKaar aaNSluiTeN?
de kritiek, ook uit de Tweede Kamer,
halen, ik ben zelfs blijven zitten. Ik kreeg van “Het is inderdaad niet alleen een kwestie van
dat ‘het management niet deugt’. “Soms
huisuit geen bagage mee. Dus ik vraag daar kennisontwikkeling, maar ook van attitude.
lijkt het wel alsof je je moet schamen dat je
nu aandacht voor. Dat de focus meer op grote In het hbo gaat het vooral om: hoe combineer
manager in het onderwijs bent, trekken ze de
steden is gericht is begrijpelijk, daar spelen de je kennis en competenties met elkaar.
integriteit van bestuurders in twijfel.”
grote sociale vraagstukken, maar we moeten Mijn gevoel zegt me dat het voortgezet
Hij geeft toe dat sommige bestuurders in de
het platteland niet vergeten.” onderwijs daar volstrekt niet op aansluit,
sector dat beeld over zich afgeroepen hebben
ze kennen het woord competenties niet eens.
met buitensporig hoge beloningen.
Ik maak ze geen verwijten, maar er ligt daar
STroMeN STuDeNTeN volDoeNDe ToeGeruST HeT
“Daar hebben we inmiddels in belangrijke
een vraagstuk dat we ook bij de kop zouden
HBo BiNNeN?
mate mee afgerekend.” Het steekt de
moeten pakken.”
“Als HBO-raad hebben we er vanaf 2005 op
HBO-voorzitter dat zelfs zijn oud-collega’s
gehamerd dat het taal- en rekenonderwijs
bij de vakbond hem nu scharen onder de
verbeterd moet worden, aanvankelijk werden De HBo-raaD HeefT laNG GeaarzelD of ze MeT
grootverdieners. “Dan doen ze net of ik een
we weggehoond. We zien in toenemende HeT acTieplaN leerKracHT zou iNSTeMMeN.
auto met chauffeur heb, terwijl dat niet zo is,
mate een kennisprobleem bij nieuwe waaroM waS DaT?
dat weten ze best. Ik wil niet de bestuurder
studenten. En niet alleen in het hbo, ook op “Ik zie dat de 45 hogescholen in ons land
uithangen.”
de universiteiten. De pabo’s hebben in dat zich zeer divers ontwikkelen, onderling,
opzicht de maatschappelijke mokerslagen maar ook binnen de hogescholen zelf.
ontvangen, maar de kracht van de pabo’s is De ene hogeschool regionaliseert, de ander
dat zij dit onderwerp in belangrijke mate inter nationaliseert. Er zijn hogescholen die
hebben geagendeerd. En terecht, daar moeten zich heel beroepsgericht ontwikkelen en
we geen concessies aan doen.” andere die juist academiseren. Het is mooi dat
14

opeN MiND
Overbodigheden
in april vorig jaar ontving minister plasterk ons Boek der
overbodigheden. Deze prachtig uitgegeven, volumineuze
verzameling van allerlei regels en circulaires was de ludieke
illustratie van de bureaucratie waarmee schoolbesturen en
schoolleiders dagelijks te maken hebben. wat is de stand
op dit moment? Harm Klifman kijkt rond en doet verslag.
Tekst: Harm Klifman, Fotografie: Michel Groen
Minister Plasterk vond het geloof ik wel een mooi boek, dat Bij mijn rondje langs de schoolleiders kreeg ik ook te horen dat
grote en zware Boek der Overbodigheden dat hij op 1 april wie zich eenmaal op het niveau van Europa begeeft, niet weet
2008 ontving uit handen van Besturenraadvoorzitter wat ‘m dan te wachten staat. Een ordner is dan snel gevuld.
Marianne Luyer 1. Hij kon de actie ook wel waarderen - vast Waarom doen we elkaar dit aan, denk je dan. Die vraag intri-
omdat het terugdringen van allerlei administratieve lasten geert me wel, want wat is het waardoor bureaucratie zo’n
een van de doelstellingen is van dit kabinet. Hij noemde een hardnekkig verschijnsel is. Ik stel mezelf die vraag omdat ook
doelstelling van 25 % minder regels (nadat het vorige kabinet binnen onderwijsorganisaties zelf soms erg veel regels, voor-
de eerste 25% meest voor de hand liggende overbodige regels schriften, procedures, kengetallen, informatie-eenheden, data
al had opgeruimd). Terecht wees hij er in zijn reactie op dat enzovoorts gecreëerd worden zonder dat duidelijk is wat de
niet alleen de rijksoverheid kritisch moet zijn op de regels functie ervan is. Zoals iemand eens zei: als de raad van toezicht
en voorschriften die we elkaar aandoen. Ook gemeenten en vijf dingen wil weten van de bestuurder vraagt die er vijfen-
schoolbesturen zelf hebben op dit punt een alerte houding twintig aan zijn directeuren die op hun beurt weer een veel-
nodig. Het rijk doet wat het kan en heeft zelfs een heus voud vragen aan hun afdelingsleiders. En waarom eigenlijk?
mobiel Museum Voor Overbodig Beleid door het land toeren Welke bewegingen, welke drives zitten achter deze verlangens?
(zie www.mvob.nl). Is het onzekerheid? Doorgeschoten verantwoordelijkheids-
besef? Niet kunnen of durven kiezen? Gebrek aan lef?
Met dat van die gemeenten heeft minister Plasterk groot Overdadig beheer als camouflage voor tekort aan inhoud?
gelijk. Navraag bij schoolleiders leert me dat gemeenten Overmatige behoefte aan transparantie? Wie het weet mag
soms ongehoord veel verantwoording vooraf én achteraf het zeggen.
vragen voor subsidies ter hoogte van een bedrag waar je
niet anders dan om kunt glimlachen. Wie het zonder de 1 het gefilmd verslag van deze aanbieding is te vinden op YouTube,
gemeentelijke donatie kan stellen, is soms beter af. Boek der Overbodigheden
Overigens geldt dit weer niet voor de hele grote gemeenten 2 stand 16 januari 2009, 20.30 uur, 75,12% ja, 24,87% neen van
die erg veel eigen geld stoppen in allerlei projecten, hoewel 595 stemmen
ook hier een kritische blik geboden blijft.
Dat niet het rijk, maar gemeenten alom worden aange-
wezen als de grote boosdoener, wordt bevestigd in een poll
op de site van het genoemde Museum. Daar wordt de stel-
ling geponeerd: ‘Er zit bij gemeenten meer overbodig beleid
dan bij de rijksoverheid’. Maar liefst drie van de vier stem-
mers is het met deze stelling eens. 2
Meer bijdragen in de debatserie Open Mind zijn te vinden op www.besturenraad.nl
Wilt u reageren? Stuur dan een mail naar Harm Klifman, hklifman@besturenraad.nl
15

Overwegingen bij het Manifest Christelijk Onderwijs (1)
Christelijk onderwijs
Tekst: Taco Visser, Fotografie: iStockphoto
Het Manifest
aandachtig... Christelijk onderwijs was, is en blijft een vitale stroom in het Nederlandse onderwijsland-
schap. Het valt op door de oprechte aandacht voor de leerling - elke leerling wordt gezien in zijn of
haar eigen ontwikkeling en in relatie tot anderen en de omgeving. ‘Samen-leven gaat verder dan ik-leven’:
vanuit dit vertrekpunt wil christelijk onderwijs de nieuwsgierigheid van mensen voeden en hen de schoon-
heid en zinvolheid van het bestaan doen ervaren. Het is deze passie voor onderwijs die ons verbindt.
Een school die is geïnspireerd door het Evangelie laat voort durend een basso continuo doorklinken van
waarden als zorgzaamheid, rentmeesterschap, eerbied voor het leven en de schepping. Elkaar ontmoeten en
in beweging zijn - zo zijn en blijven we ondernemend in onze dienst aan de samenleving. Het maakt ons
creatief en inventief; het schenkt ons geloof in eigen kunnen. We vinden vernieuwen en verbeteren van
belang en doen dat samen - alleen dan lukt het. We nemen en dragen verantwoordelijkheid en zijn daar
altijd op aanspreekbaar.
Christelijk onderwijs heeft een eigen koers en is zelfstandig en onafhankelijk. Juist dit besef van zijn eigen
innerlijke opdracht maakt het mogelijk een zichtbare bijdrage te leveren aan een duurzame samenleving
voor allen... Betekenisvol aanwezig
(Het manifest is in april vorig jaar gepresenteerd door een groep leden van de Ledenraad van de Besturenraad
en is bedoeld als een handreiking aan eenieder die zich betrokken voelt bij het christelijk onderwijs.)
16

een vitale stroom
oprecHTe aaNDacHT voor De leerliNG oprecHTe aaNDacHT iN De praKTijK
Sommige scholen stellen ‘het kind centraal’. Dat is een goed De Driesprong is een school voor speciaal basisonderwijs
bedoelde dooddoener – welke school draait niet om kinde- in Amsterdam. Docenten en zorgbegeleidingsteam zijn er
ren? – en een misvatting van wat goed voor kinderen is. gezamenlijk op gericht de beste leerresultaten uit leerlin-
Als protonen cirkelend om een atoomkern draaien leraren gen te halen. Natuurlijk is er ook aandacht voor sociaal-
en schoolleiders om het kind en zijn wensen heen. Maakt maatschappelijke problemen.
dat de pedagogische rol niet te passief? Weten kinderen wat De Driesprong zoekt echter de balans tussen leren en zorg.
goed is voor henzelf? Vragen zij niet te veel om hun zin? “Je probeert er uit te halen wat er in zit, maar je hebt ook
Andere scholen gaan voor ‘bijzondere’ talenten van kinderen. aandacht voor het kind dat zichzelf mag zijn”, zegt locatie-
Leerlingen mogen uitblinken in cultuur, sport, techniek en directeur Sandra Kooks. “Hierbij houden we rekening met
intellectuele vaardigheden. Ook goed bedoeld. Toch is er bijvoorbeeld problemen in de thuissituatie.” Die aandacht
een schaduwkant. Hoe wordt een talentvol kind gewaardeerd, is zichtbaar in de dagelijkse praktijk. Sandra begroet bij-
om zichzelf of om het talent? Wat als je geen bijzonder talent voorbeeld alle leerlingen elke morgen persoonlijk om ze zo
hebt? Het is een christelijke notie dat mensen door God positieve aandacht te geven. “We verwachten dat ook van
gekend worden om wie ze zijn, niet om wat ze doen. ouders. We zeggen ‘Bel even hoe het met je kind gaat. Als
Zo komt er ruimte voor mindere ‘talenten’ van kinderen. het wat minder gaat, maar ook als het goed gaat’.” Zo ook
Het Manifest Christelijk Onderwijs spreekt daarom van de docenten. Volgens Sandra zijn het warme persoonlijk-
‘oprechte aandacht voor de leerling’. Elke leerling “wordt heden die door het gedrag van het kind heen kijken. “Je
gezien in zijn of haar eigen ontwikkeling” – dus ook eentje moet hier van kinderen houden die ook wel eens boos zijn
met extra zorg –, én in relatie tot anderen. Niet het kind staat of schelden. Je moet daar mee om kunnen gaan en er niet
centraal, maar de relatie tussen pedagoog en kind en die gelijk bovenop zitten. Wij kennen duidelijke grenzen, maar
tussen leerlingen onderling. Zo wordt opvoeden dynamischer. soms moet je begrip hebben voor frustraties.” De warme
Pedagogen met oprechte aandacht voor kinderen spannen sfeer op de school ontstaat juist door de aandacht voor
zich in om vanuit betrokkenheid leerlingen op hun eigen frustraties en eigenaardigheden. Vrij snel zet het team
spoor te zetten, al gaat dat soms tegen de zin van kinderen daarbij in op acceptatie van elkaar. Sandra citeert een col-
in. Pedagogen met oprechte aandacht zien ook talenten bij lega: “Niemand zit hier voor zweetvoeten”. Zo voelt geen
leerlingen waar die ze zelf soms niet zien. kind zich de uitzondering. Juist om de aandacht staat de
Ook relaties tussen leerlingen onderling worden actiever en school goed bekend. Sandra: “Bij het eerste oudergesprek
diverser. Waar oprechte aandacht is, leren kinderen met vinden ouders het niet leuk dat hun kind op het sbo zit.
elkaar omgaan en elkaar kennen als de mensen die ze zijn. Dan is het prachtig als ze rond de herfstvakantie zeggen
Zwart en wit, gelovig en seculier, man en vrouw, kwetsbaar dat ze het zo fijn vinden dat hun kind hier zit, dat ze zo’n
en talentvol, uniek en gewoon, hetzelfde en divers. ander kind hebben gekregen.”
17

Scholieren protesteren op het Amsterdamse Museumplein tegen de 'ophokuren', december 2007.
Rapport van Commissie Cornielje
‘Kwestie onderwijstijd is
nog niet opgelost’
ruim een jaar geleden was de onrust in het onderwijs en de politiek over de handhaving
van de 1040 urennorm zo toegenomen, dat staatssecretaris van Bijsterveldt zich
gedwongen zag een commissie in te stellen om de knoop te ontwarren. Kort voor de
kerstvakantie kwam de commissie cornielje met haar rapport.
Tekst: Emmanuel Naaijkens, Fotografie: Remko Scheepens
Alleen vanuit de onderwijsbonden klinkt onmiddellijk gemor: ze
Daags na het verschijnen van het rapport van de Commissie
voelen er niets voor om docenten een week van hun zomer vakantie te
Onderwijstijd (voorzitter oud VVD-kamerlid Clemens Cornielje),
laten opofferen, zoals de commissie voorstelt. Peter van der Laan,
zijn de meeste reacties in de media terughoudend, maar niet op voor-
centraal directeur van het Andreascollege en praktijkschool De Rijn in
hand afwijzend.
Katwijk, gelooft er niets van dat dat gaat gebeuren, want dat zou
De VO-Raad ziet positieve kanten, maar ook wat haken en ogen. De
werkelijk een fundamentele aanpassing in de arbeidsvoorwaarden
nieuwe voorzitter van het Laks Jelle Swaan, de scholierenbond die in
zijn. “En als de bonden daar niet mee akkoord gaan, dan valt het plan
2007 de kat de bel aanbond met acties tegen de ‘ophokuren’ als gevolg
van de Commissie Cornielje in duigen en zijn we weer terug bij af”,
van de strenge handhaving van de 1040 urennorm, bespeurt vooruit-
constateert Van der Laan. Hij was eind 2007 woordvoerder namens
gang. De coalitiepartners in de Tweede Kamer reageren ook overwe-
veertien christelijke scholen in het voortgezet onderwijs in de
gend positief. Staatssecretaris Van Bijsterveldt komt in februari met
Randstad, die zich verzetten tegen de in hun ogen onrealistische 1040
een beleidsreactie, maar zegt in een eerste reactie een goede indruk te
urennorm in de onderbouw. Ze schreven brieven naar Den Haag,
hebben van het rapport.
zochten contact met Kamerleden, maar aanvankelijk zonder effect.
18

HeT rapporT vaN De coMMiSSie iN eeN NoTeNDop De aaNBeveliNGeN
De commissie is op basis van haar onderzoek tot drie hoofd- n aanpassing van de definitie onderwijstijd, o.a. dat het
conclusies gekomen. onderwijs onder de pedagogisch-didactische verant-
1. De school dient leerlingen een inspirerend en uitdagend woordelijkheid van daartoe bekwaam onderwijsperso-
onderwijsprogramma aan te bieden en legt primair verant- neel wordt uitgevoerd.
woording af aan ouders en leerlingen over de realisatie n Horizontale verantwoording over de realisatie en
én de kwaliteit van de onderwijstijd. kwalitatieve invulling van de wettelijke norm voor
2. er moet een wettelijke norm zijn, vast te stellen op 1000 onderwijstijd.
klokuren (nu 1040 in de onderbouw). n inrichting van het externe toezicht. o.a.: inspectie
3. in het belang van een evenwichtig jaarritme voor leerlingen, controleert op het gerealiseerde urenaantal en treedt
en daarmee ook voor leraren, bepleit de commissie de zo nodig handhavend op; scholen rapporteren op
zomervakantie van zeven weken naar zes weken terug te groepsniveau (niet meer op leerlingniveau).
brengen. over de norm als zodanig merkt de commissie het n onderzoeken naar de ontwikkeling in kwantitatieve
volgende op. realisatie én kwalitatieve invulling van de wettelijke
“over de meest gewenste omvang van en verhouding tus- norm voor onderwijstijd.
sen het aantal uren instructie, begeleiding en zelfstudie n urennorm vaststellen op 1000 klokuren, zowel
[…], is in wetenschappelijk of internationaal vergelijkend onder- als bovenbouw; 700 klokuren in examenjaar.
onderzoek geen eenduidig antwoord te vinden. De kwaliteit n effecten vakantiespreiding. Maak een eenduidige
van de onderwijstijd is met name afhankelijk van de kwali- regeling voor de verrekening van de effecten; de norm
teit van de instructie en feedback die leerlingen van hun is dan afhankelijk van de lengte van het schooljaar.
leraren krijgen. vooral de leraren dragen de pedagogisch- n Spreiding werkdruk voor leraren en leerlingen.
didactische verantwoordelijkheid voor de uitvoering van zes weken zomervakantie in ruil voor vijf roostervrije
het onderwijsprogramma en daarmee voor de kwaliteit van dagen gedurende het schooljaar. leraren zijn op die
de onderwijstijd die leerlingen op school of in een ‘plaats- dagen beschikbaar zijn voor niet-lesgebonden activitei-
vervangende schoolomgeving’ doorbrengen.” ten, leerlingen zijn vrij. Totaal aantal vakantieweken
voor leerlingen elf, waarvan er negen centraal worden
vastgelegd.
n opstarten en afronden. Buiten de elf vakantieweken en
vijf roostervrije dagen nog maximaal vijf roostervrije
GeNuaNceerDe viSie
dagen voor de leerlingen toevoegen. Binnen het totaal
Het is volgens Van der Laan winst dat de commissie nu met een meer
van de roostervrije dagen moeten ook de opstart- en
genuanceerde visie op de onderwijstijd komt, die toch anders klinkt
afrondingsactiviteiten van het schooljaar plaatsvinden.
dan de rigide opstelling van de staatssecretaris, gesteund door de
n Scholing. zoveel mogelijk plannen buiten schooltijd
Tweede Kamer, dat hoe dan ook de norm gehandhaafd zou worden.
(bijvoorbeeld roostervrije dagen).
“De commissie gaat uit van geprogrammeerde onderwijstijd, niet,
n flexibeler inzet personeel. o.a. Benutten van mogelijk-
zoals de politiek, van gerealiseerde onderwijstijd. Want het zal altijd
heden in cao om onderwijs zo efficiënt mogelijk te
zo kunnen zijn dat je de norm niet haalt door incidentele lesuitval,
organiseren. aanpassing cao om belemmeringen voor
bijvoorbeeld bij ziekte. Maar je moet daar als school dan wel een goed
flexibeler inzet weg te nemen.
verhaal bij hebben.”
Het volledige rapport is te vinden op site van het ministerie
Ook de aanbeveling van de commissie om scholen aan hun omgeving
van onderwijs.
(leerlingen, ouders) verantwoording te laten afleggen over de kwalita-
tieve invulling van de onder wijstijd, vindt Van der Laan een goede
benadering. Dat hoeft niet heel gedetailleerd voor elke school van
bovenaf voorgeschreven te worden.
Een belangrijk bezwaar van Van der Laan c.s. was dat in de bereke-
ningen van wat de norm moest zijn, nooit goed is gekeken naar het “De commissie zegt dat scholingsactiviteiten en vergaderingen heel
feitelijk beschikbare aantal weken voor het geven van onderwijs. Door goed op die roostervrije dagen kunnen plaatsvinden, maar het is maar
de norm in de onderbouw, zoals in het advies staat, te verlagen van zeer de vraag of dat toereikend is”.
1040 naar 1000 uur, is de druk een stuk minder maar volgens Van der Van der Laan verwijt de commissie dat ze wel heel gemakkelijk over
Laan nog steeds problematisch in de huidige situatie. “Dan is 960 de financiële consequenties is heengestapt. “Docenten met een volle-
klokuren realistischer.” dige aanstelling geven op de meeste scholen maximaal 750 klokuren
les, dat wordt met de nieuwe cao waarschijnlijk nog lager. Als je dat
afzet tegen de 1000 klokuren onderwijstijd kom je dus personeel
rooSTervrije DaGeN
tekort. Dat kun je dan alleen opvangen door de klassen groter te
Met het voorstel van de commissie om de lengte van de zomerva-
maken, want extra geld voor personeel is er niet. De werkdruk neemt
kantie gelijk te stellen aan die van het basisonderwijs (zes weken),
daardoor voor docenten toe.” Van der Laan meent dan ook dat er nog
is er op papier een week meer beschikbaar om het onderwijs te
heel wat gepraat en onderhandeld zal moeten worden om de uitvoe-
programmeren. Toch heeft de commissie volgens Van der Laan te
ring van het plan van de Commissie Cornielje haalbaar te maken.
weinig oog voor de praktische uitwerking van deze aanbeveling.
19

Grote bijdrage van godsdienst en
levensbeschouwing aan burgerschap
Scholen zijn vanaf 2006 verplicht om aandacht te besteden aan
burgerschap. Maar hoe pak je dat het beste aan? een onderzoek
op elf vmbo-scholen heeft uitgewezen dat het vak Godsdienst/
levensbeschouwing daarvoor een goede basis biedt. Deze uitkomst
verraste zelfs de vakdocenten.
Tekst: Taco Visser, Fotografie: Nationale Beeldbank
Het vak godsdienst/levensbeschouwing is 1) democratie en besluitvorming
THeoreTiScH KaDer
bijzondere scholen zeer behulpzaam bij de De overheid heeft, voor het sinds 1 februari 2) democratische (basis)waarden
vormgeving van burgerschap op middelbare 2006 verplichte ‘actief burgerschap en sociale 3) participatie: inspraak, medezeggenschap
scholen. Veel aspecten van burgerschap, integratie’, enkele procedurele en inhoudelijke 4) participatie: sociale verantwoordelijkheid
zoals persoonlijke en levensbeschouwelijke eisen aan scholen gesteld. Procedureel zullen 5) identiteit: persoonlijk, levensbeschouwelijk
identiteitsontwikkeling, democratische scholen een visie en doelstellingen voor 6) identiteit: multicultureel, (levensbeschou-
meningsvorming, sociale competenties, burgerschap moeten formuleren en een plan welijke) diversiteit
verdraagzaamheid en begrip voor andere van aanpak voor het realiseren daarvan in hun 7) signaleren radicalisering
mensen en levensbeschouwingen vinden curriculum – met verantwoording daarvan in 8) sociale competenties
plaats in lessen en projecten van dit vak. schoolgids en schoolplan. De onderwijsin- 9) school als oefenplaats.
Deze conclusie volgt uit een onderzoek onder spectie zal daarop toezien en inspecteert in de Het vak godsdienst/ levensbeschouwing
leiding van de Besturenraad naar de bijdrage toekomst ook of de doelen en aanpak van scoorde sterk bij vier indicatoren: ‘democra-
van godsdienst/ levensbeschouwing (g/l) burgerschapsvorming geëvalueerd worden. tische waarden als meningsvorming, begrip
aan burgerschap op elf vmbo-scholen. Daarbij let zij er inhoudelijk op of scholen: voor anderen en verdraagzaamheid’,
De Stichting Leerplanontwikkeling (SLO), n radicalisering signaleren en tegengaan ‘persoonlijke identiteitsontwikkeling’,
de Vereniging van Docenten Levens- n zich houden aan de door de inspectie ‘sociale competenties’ en ‘begrip voor levens-
beschouwing en Godsdienst (VDLG) en omschreven democratische kernwaarden beschouwelijke diversiteit’. Projecten in het
het Humanistisch Vormingsonderwijs n aan sociale competenties van leerlingen kader van sociaal participatieve verantwoor-
(HVO) participeerden in het onderzoek. werken delijkheid, zoals een stage en contacten met
n oefenplaatsen voor burgerschap zijn. maatschappelijke organisaties, kwamen ook
Voor het onderzoek zijn er interviews ‘Een basis voor burgerschap’ van de SLO geeft regelmatig voor bij het vak. Het ‘signaleren
gehouden met schoolleiders en docenten g/l een aanvullend model voor burgerschap dat van radicalisering’ wordt ook door enkele
van de elf vmbo-scholen. De conclusie dat aansluit bij de inhoudelijke eisen van de docenten genoemd – men gaat daar dan
godsdienst/levensbeschouwing een grote inspectie. Als basis voor dit model gelden drie pedagogisch op in, schoolleiders zijn zich
bijdrage heeft aan burgerschap, volgde uit de begrippen: democratie – kennis van de demo-
interpretatie van de interviews aan de hand cratie én het oefenen van democratische
‘Het is niet de overheid
van een theoretisch kader, gebaseerd op richt- waarden, participatie –vormen van leerling-
lijnen voor burgerschap van de overheid c.q. inspraak en van sociale verantwoordelijkheid
die bepaalt wat
de onderwijsinspectie. Zie de brochure (vrijwilligerswerk), en identiteit – zowel het
‘Toezicht op Burgerschap en Integratie’ uit ontwikkelen van een persoonlijke als van een
burgerschap is’
2006 en de studie ‘Een basis voor burger- levensbeschouwelijke identiteit (met nadruk-
schap’ van de SLO (ook uit 2006). Hieronder kelijke aandacht voor diversiteit en multi-
schets ik eerst dat kader om vervolgens de culturaliteit).
onderzoeksresultaten te geven, die eerder al hier meer bewust van. ‘Democratie en
gepresenteerd zijn op een landelijke besluitvorming’ en ‘participatie als leerling-
iNDicaToreN eN reSulTaTeN
studiedag over burgerschap. inspraak’ bleken ten slotte geen plek te
Uit het bovenstaande kader zijn negen
hebben in het levensbeschouwelijk leren op
indicatoren voor burgerschap geformuleerd,
school. Dat was echter volgens de geïnter-
waarmee de interviews geïnterpreteerd zijn:
20

Burgerschap wordt zo minder als uniforme
eis van boven af – lees: de overheid, gezien.
Er was vervolgens één begrip dat voor zeer
diverse interpretaties zorgde: diversiteit.
Wat wordt daarmee bedoeld?
Multiculturaliteit, levensbeschouwelijke
diversiteit, sekseverschillen, verschillen in
economische situatie of politieke opvat-
tingen, onderscheid in talenten? Een sterk
dilemma hierbij was of elke school de geïn-
terpreteerde diversiteit
‘in huis’ hebben of dat een ‘homogene’
school, bijvoorbeeld een ‘witte’ plattelands-
school, de diversiteit in haar directe
omgeving op kan zoeken. Vermeldenswaard
is nog dat deelnemers van bijzondere scholen
Maatschappelijke stages van scholieren dragen bij aan burgerschapsvorming
meer over levensbeschouwelijke diversiteit
spraken dan die van openbare – zij zagen
nog op gang moet komen, bleek de diversiteit meer als cultureel fenomeen.
viewde docenten en schoolleiders niet
ver warring over wat burgerschap is. Bij de De aanwezigen deelden ten slotte de
vreemd, omdat het eerste volgens hen bij
presentatie werd daarom het onderscheid conclusie dat in het vak godsdienst/leven-
Maatschappijleer hoort en het tweede geen
toegelicht tussen burgerschap in het kader beschouwing veel elementen van burger-
vorm krijgt in een bepaald vak, maar in
van de ‘civic society’ en in dat van de ‘civil schap aanwezig zijn en voelden zich
leerlingen- of medezeggenschapsraden.
society’ (dit onderscheid is van prof. dr. James aangespoord hun burgerschapsvisie vanuit de
Kennedy). Het eerste is een meer uniforme eigen schoolidentiteit, inclusief het vak gods-
iNTerpreTaTie BurGerScHap
opvatting van burgerschapsvorming, die dienst/ levensbeschouwing, vorm te geven.
Het onderzoek is op 2 december in Zwolle,
uitgaat van dé samenleving, dé burger en dé
tijdens een landelijke studiedag van de SLO
overheid. Burgerschap wordt hier gezien als
en de Alliantie Burgerschap, gepresenteerd BrocHure
verticale relatie tussen overheid en burgers,
aan een vijftigtal docenten g/l en school- Om scholen te helpen bij de vormgeving
waarbij burgers primair verantwoording
leiders van vmbo-scholen. Rachele Tahapary, van burgerschapsvorming en het daarbij
hebben tegenover de overheid en haar
docente levensbeschouwing van de Rientjes betrekken van het vak godsdienst/ levens-
normen en interpretaties van burgerschap.
Mavo te Maarssen, heeft hierbij vanuit haar beschouwing zal de Besturenraad in februari
Het tweede gaat uit van pluriforme inter-
docentperspectief met passie de resultaten 2009 een brochure uitbrengen met resultaten
pretaties van burgerschap waarbij burgers
van haar eigen school verteld. van dit onderzoek. De brochure wordt toege-
primair een horizontale relatie met andere
Opmerkelijk was dat de aanwezigen stuurd aan alle vmbo-scholen met een vak
burgers hebben. Burgers worden beschouwd
aangenaam verrast bleken door de onder- godsdienst/ levensbeschouwing. Dat het
als mensen die in gemeenschappen leven en
zoeksconclusie. Velen waren zich niet zo onderzoek scholen ook daadwerkelijk kan
tegenover elkaar verantwoording hebben.
bewust van de nauwe relatie tussen burger- helpen, is inmiddels gebleken. Rachele
schap en g/l. De schoolleiders zeiden zich Tahapary, de genoemde docente levens-
DiScuSSie
nog te moeten bezinnen op een visie op beschouwing, heeft op haar school haar
De aanwezigen dachten over burgerschap in
burgerschap – het theoretisch kader met de onderzoekspresentatie nog eens gedaan,
het kader van ‘civil society’. Ze benaderen
negen indicatoren bood daarvoor al enige zodat burgerschap op die school meer onder
leerlingen als mensen die in een concrete
structuur. De docenten gaven aan leerlingen docenten en schoolleiding gaat leven.
maatschappelijke omgeving met elkaar en in
eerder als mens te benaderen dan als burger. diversiteit de samenleving vormen. Voor
Vragen over burgerschap op school?
Gebleken is dat er op deze scholen nog werk schoolleiders was dit een belangrijk uitgangs-
Contactpersoon bij de Besturenraad is
gemaakt moet worden van de interpretatie punt, omdat scholen burgerschap op deze
drs. Anja van Andel.
van burgerschap. wijze vanuit de eigen onderwijsvisie en
Email: avanandel@besturenraad.nl
Eén van de redenen waarom dit denkproces schoolidentiteit vorm kunnen geven.
21

De praKTijK
Uitdaging voor slimmeriken op Beterweters.nl
Onderwijs voor (hoog)begaafde leerlingen n leerlingen boeiende en uitdagende opdrachten Zo wordt een link gelegd tussen een elektronische
staat nadrukkelijk op de beleidsagenda kunnen uitvoeren, individueel, of in een groep in leeromgeving voor leerlingen en een site voor leer-
van dit kabinet. Staatssecretaris Dijksma een virtuele klas. Onder begeleiding van bijvoor- krachten in het primair onderwijs. Ook wil men voor
(primair onderwijs) heeft een aantal maat- beeld wetenschappers; de zomervakantie nog een leeromgeving lanceren
regelen genomen om excelleren van leer- n docenten informatie kunnen vinden over hoe je die is toegespitst op de bètawetenschappen.
lingen te stimuleren. Het talent dat er bij een hoger of hoogbegaafd kind herkent en hoe
kinderen inzit, moet het onderwijs naar boven je hem of haar scherp houdt in de klas. Basisscholen kunnen tot 28 februari plannen
halen, is het motto van de staatssecretaris. Op Beterweters.nl staat, naast games en leerma- indienen voor projecten om talentvolle leerlingen uit
Een nieuw initiatief in het kader van het teriaal, ook informatie over hoogbegaafdheid. De te dagen tot hogere prestaties. Er is ruim vijf miljoen
versterken van het onderwijs aan bollebozen naam van de site is door leerlingen gekozen. Om euro beschikbaar voor dit excellentieprogramma.
is de lancering van de website Beterweters.nl. alle initiatieven te koppelen, gaat Kennisnet met de Een commissie onder leiding van prof. Robbert
Deze site biedt uitdagend onderwijs aan Stichting Leerplanontwikkeling (SLO) verbindingen Dijkgraaf beoordeelt de plannen.
leerlingen die zich anders misschien gaan leggen tussen de verschillende organisaties en Voor meer informatie www.beterweters.nl en
vervelen op school en dus het risico lopen dat initiatieven die zich op dit terrein bewegen. voor de subsidieaanvraag www.cfi.nl
zij onder hun eigenlijke niveau blijven hangen,
meldt OCW in een nieuwsbericht. De site
Heeft uw school nieuws voor deze pagina?
verkeert nog in een pilotfase, zodat ervaring
Stuur uw bericht naar redactie@besturenraad.nl.
kan worden opgedaan in aanloop naar de
definitieve versie. De officiële ingebruikname
is tijdens de NOT in Utrecht.
Masteropleiding voor vernieuwers
De website moet in de ogen van Dijksma
De hogescholen Windesheim en Stenden hebben de handen ineengeslagen voor het opzetten van een
uitgroeien tot een platform waar:
nieuwe masteropleiding, die zich richt op docenten die hun deskundigheid willen bevorderen op het
n alle basisscholen in Nederland materialen,
gebied van onderwijsvernieuwing. De opleiding start in september.
ervaringen en werkvormen kunnen delen;
Volgens de twee hogescholen is er in alle sectoren van het onderwijs dringend behoefte aan leraren die
n leerkrachten kwalitatief hoogwaardig
vanuit de praktijk van het onderwijs in staat zijn om vernieuwingen tot stand te brengen. Met de nieuwe
materiaal kunnen vinden en klaar kunnen
opleiding Master of Learning & Innovation denken ze een belangrijke bijdrage te kunnen leveren aan het
zetten (arrangeren) voor de leerlingen;
versterken van de innovatiecapaciteit van scholen. De internationale theorie en praktijk van onderwijs-
vernieuwing wordt versterkt door de relatie met Michael Fullan – E&S Consortium. Dit consortium adviseert
bij grote onderwijsinnovaties. Ook de Vrije Universiteit in Amsterdam, vertegenwoordigd in het
interfacultaire onderzoeksinstituut AZIRE, levert een belangrijke bijdrage aan de opleiding.
De opleiding is bedoeld voor excellente leraren in primair onderwijs, voortgezet onderwijs, middelbaar
beroepsonderwijs en speciaal onderwijs. Deze leraren worden op basis van hun professionele kwaliteit als
‘primus inter pares’ gezien. Afgestudeerde Masters of Learning & Innovation zijn in staat om vanuit deze
rol, zowel de inhoudelijke als de procesmatige kant van vernieuwingen te initiëren, ontwikkelen en
realiseren. In de opleiding draait het om kenmerkende beroepssituaties in onderzoeksmatige innovaties.
Daarnaast zijn er zes ondersteunende thema’s: Veranderkunde, Onderzoek, Projecten en kwaliteit in orga-
nisaties, Begeleiden van veranderingen en zelfreflectie, Ontwerpen van onderwijs en ICT in het onderwijs.
Meer informatie op www.windesheim.nl/masters.
Podium op school
Podium op School is een site waar leerkrachten of cultuurcoördinatoren informatie kunnen vinden over
professionele voorstellingen voor kinderen en jongeren. Aanbieders voeren hier hun informatie in over
concerten, theater-, mime- en dansvoorstellingen. Naast inhoudsbeschrijvingen en leeftijdsindicaties
bevat Podium op School technische en organisatorische gegevens zoals adressen, speelperioden,
prijzen etcetera. De site is zo opgezet dat gezocht kan worden in verschillende combinaties,
bijvoorbeeld leeftijd van de leerlingen, discipline en aard van de voorstelling.
Meer informatie op www.podiumopschool.nl
22

Fotografie: Effinity Stock Photography
In de bres voor het vmbo Europese Schoolagenda Medialessen.nl
als wegwijzer
Drie jaar gleden was Corine Korrel, moeder van vier Voor 15- en 16-jarige leerlingen in het voortgezet
schoolkinderen en onderneemster, de negatieve bericht- onderwijs stelt de Europese Commissie net als Medialessen.nl is een initiatief van stich-
geving over het vmbo zat. Ze vond dat het tijd was voor vorig jaar duizenden gratis schoolagenda's ting Kennisnet, stichting Mijn Kind Online
een tegengeluid en richtte On Stage op. Met dit initiatief beschikbaar. In de agenda is ook veel informatie en de Vereniging Openbare Bibliotheken.
wil ze het vmbo recht doen, niet door reclamecampag- opgenomen over allerlei thema's die met de De site is bestemd voor leraren die
nes, maar door concrete projecten waar op de eerste Europese Unie samenhangen. Het is enerzijds mediawijsheid in hun lessen willen
plaats leerlingen zelf baat bij hebben. Met On Stage wil een praktische schoolagenda voor leerlingen integreren of mediawijsheid apart in een
Korrel leerlingen ondersteunen in het – lastige – keuze- waarin ze hun lesrooster, opdrachten en resulta- les willen behandelen. Op deze site voor
proces voor een vak en opleiding. Dat doet ze door ten kunnen noteren. Daarnaast bevat de agenda het primair en voortgezet onderwijs
leerlingen, ondernemers/bedrijven en docenten een onder meer aanvullend lesmateriaal over worden bestaande medialessen op één
podium – On Stage - te bieden waar ze met elkaar in onderwerpen die belangrijk zijn voor jongeren: plek verzameld. Er zijn medialessen te
contact kunnen komen. Daar kunnen leerlingen van milieukwesties, consumentenveiligheid, vinden van professionele organisaties,
de beroepsbeoefenaren horen waarom ze hun vak zo carrièremogelijkheden en actief burgerschap. maar ook van leraren zelf. Van een les
mooi vinden, en wat de minder leuke kanten eraan zijn. Voor de docenten is er een speciale handleiding. over modellenprogramma’s op televisie,
De leerlingen worden in een training voorbereid voor De agenda wordt in alle 27 Europese lidstaten tot lessen over beeldmanipulatie in
deelname aan zo'n dag. On Stage draait inmiddels in verspreid, maar is aangepast voor elk land. kranten en publiceren op internet.
twee steden (Delft en Utrecht), maar ook andere steden De bestelling moet voor 15 februari de deur uit. Aanleiding voor Medialessen.nl is onder
of regio's kunnen zich aansluiten. Het initiatief krijgt Het is mogelijk om vooraf een proefexemplaar andere een onderzoek waaruit bleek dat
financiële steun van OCW. te aan te vragen. meer dan een derde van de kinderen
Meer informatie op www.onderwijsonstage.nl Voor meer informatie www.europadiary.eu nooit les krijgt over internet. Docenten
hebben vooral behoefte aan praktische
informatie over mediawijsheid. Hoewel
leraren weinig ruimte in hun curriculum
Brede school in de praktijk hebben om aan het thema aandacht te
Het aantal brede scholen groeit nog altijd, op dit moment zijn het er ongeveer 1350. De website besteden, staat het buiten kijf dat media
BredeSchool.nl vindt het belangrijk dat de ervaring en kennis die wordt opgedaan door scholen onderling op school een belangrijk gespreks-
gedeeld wordt. De site stelt daarom webruimte beschikbaar waar brede scholen hun good practices op onderwerp zijn.
brede schoolgebied kunnen etaleren. Dat levert een mooie dwarsdoorsnede op van wat er allemaal Meer informatie op www.medialessen.nl
ontwikkeld wordt: op het platteland, in de stad, op scholen die ondergebracht zijn in een multifunctionele
accommodatie (MFA) of verbreding vinden in samenwerking, in primair, speciaal of voorgezet onderwijs.
Van oost tot west en van noord tot zuid. Brede scholen die denken dat ze wat te bieden hebben, kunnen
zich melden via post@bredeschool.nl.
Op de website is ook een overzicht te vinden van de brede scholen in Nederland.
Een veilig schoolfeest
Een school zonder een schoolfeest of examengala een school, aldus School en Veiligheid. Diverse
is vrijwel ondenkbaar. Voor veel leerlingen is het incidenten hebben aangetoond dat het tijdens
een van de hoogtepunten in hun schoolloopbaan. feestelijkheden goed mis kan gaan. Vaak is dit te
Maar het kost soms nogal wat hoofdbrekens om wijten aan onduidelijke afspraken of een gebrek
een schoolfeest zonder wanklank te laten verlopen. aan eenduidigheid rond regels. Om de schoolveilig-
Dat begint al met de vraag of het feest in de aula heid en de goede naam van de school te waar-
van de school moet plaatsvinden, of op een locatie borgen, kunnen ook voor feesten afspraken worden
elders. En welke leerlingen mogen naar binnen, en gemaakt en regels worden opgesteld. Steeds meer
mogen er ook introducé(e)s meekomen? Hoe laat scholen nemen praktische maatregelen om inciden-
moet het afgelopen zijn en – vooral – wat zijn de ten te voorkomen. Zo worden er bijvoorbeeld
regels ten aanzien van het al dan niet toelaten van beveiligers ingehuurd, zijn introducé(e)s niet
alcohol? En hoe moet je als surveillerende docent of welkom, moeten leerlingen bij de entree hun school-
ondersteuner ingrijpen als leerlingen sterke drank pas tonen en zijn er regels rond alcoholgebruik.
mee naar binnensmokkelen en vervolgens heibel
veroorzaken? Een schoolfeest is hoe dan ook een Meer informatie is te vinden op
onderwerp dat behoort tot het veiligheidsbeleid van www.schoolenveiligheid.nl
23

Advies PO-raad over invoering ijkpunten voor taal en rekenen
En nu de niveaus nog
tussen de oren krijgen
De nog jonge po-raad heeft eind vorig jaar een belangrijk werk-
stuk afgeleverd. een advies aan staatssecretaris Dijksma over
de invoering van eindniveaus voor taal en rekenen. Bedoeld als
ankerpunt voor leerkrachten om de prestaties van hun leerlingen
te kunnen verbeteren. Maar die boodschap moet nog wel door-
dringen tot het klaslokaal.
Tekst: Emmanuel Naaijkens, Fotografie: Pixelbeamer
PO-raad in zogeheten veldraadplegingen
Eén element uit het advies van de PO-raad aan HiSToriScH
de mening van de praktijkmensen in kaart
staatssecretaris Dijksma over de invoering van Maar de Citotoets was maar een klein onder-
gebracht. De uitkomst van die raadpleging,
referentieniveaus in het basisonderwijs trok deeltje van het advies dat immers gaat over de
die onder behoorlijk wat tijdsdruk plaats-
eind december ruim de aandacht in de media. invoering van referentieniveaus voor taal en
vond, is dat de invoering van twee niveaus
Dat was de suggestie om de Cito Eindtoets rekenen, bedoeld om de basisvaardigheden te
(fundamenteel en gewenst) voor rekenen en
Basisonderwijs niet meer in februari af te kunnen verbeteren. Het advies heeft een
taal met algehele instemming wordt begroet.
nemen, maar in mei of juni, als afsluiting van zekere historische betekenis, omdat het vast-
“Wanneer referentieniveaus met een goede
het schooljaar in groep 8. Daarmee zouden
verantwoordelijkheidsdeling worden
twee vliegen in één klap geslagen worden.
Invoering niveaus vergt gebruikt, geven zij leerkrachten, schoolleiders
Het zou een eind kunnen maken aan de jaar-
en bestuurders houvast en focus voor het
lijks terugkerende (media)gekte om de toets
cultuuromslag op school bewaken en versterken van de kwaliteit van
en het zou kunnen leiden tot een betere
hun onderwijs”, aldus het advies van de
benutting van de onderwijstijd in groep 8.
PO-raad. De geraadpleegde bestuurders,
De indruk bestaat dat veel scholen na het
schoolleiders, leerkrachten en andere
afnemen van de Citotoets (of, niet te leggen van niveaus lange tijd omstreden was.
deskundigen zijn ook zeer eensgezind van
vergeten, alternatieve toetsen) het onderwijs Dat begon met de invoering van de kern-
mening dat vooralsnog voor 75 procent van
aan de aankomende brugklassers in een doelen, aanvankelijk heel gedetailleerd, die al
de leerlingen in groep 8 de voorgestelde
lagere versnelling zetten. Zonde van de tijd, lijn brachten in wat leerlingen onderwezen
niveaus reëel en dus haalbaar zijn. Wel vindt
noteerde al eerder de Onderwijsraad in zou moeten worden. Maar kerndoelen zeggen
het veld dat er nog goed gekeken moet
een rapport over de invoering van leer- nog niks over het te bereiken niveau, over hoe
worden naar de positie van de zorgleerlingen
standaarden. En ook de PO-raad pleit er nu hoog de lat zou moeten liggen en met de
ten opzichte van de niveaus. Verdeeldheid
voor om die resterende maanden te gebruiken invoering van referentieniveaus wordt dat nu
was er wel over de vraag of er voor (hoog)
voor een goede voorbereiding op de overstap ook duidelijk gemarkeerd.
begaafde leerlingen een speciaal expertniveau
naar het voortgezet onderwijs. Staatssecretaris
moet komen. Het advies van de PO-raad is
Dijksma liet, toen ze het advies uit handen van Het advies van de PO-raad is een vervolg op
dat dat niet wenselijk is.
PO-raadvoorzitter Kete Kervezee ontving, het rapport van de Expertgroep Doorlopende
blijken gecharmeerd te zijn van dat idee, Leerlijnen (Commissie Meijerink) van januari
maar een besluit daarover moet het veld zelf 2008 waarin staat aangegeven wat de werK aaN De wiNKel
nemen. Een verschuiving naar juni heeft gewenste en noodzakelijke kennis en De implementatie van niveaus is een
nogal wat consequenties en dus zal er tussen vaardigheden voor taal en rekenen zouden ingrijpende operatie, zo benadrukt de PO-raad.
de betrokkenen (PO-raad, VO-raad en Cito) moeten zijn, vastgelegd in referentieniveaus. Er moet veel geïnvesteerd worden in verdere
nog flink wat overleg nodig zijn. Op verzoek van de staatssecretaris heeft de professionalisering en, vooral, moet er een
24

coluMN
Marianne Luyer
voorzitter Besturenraad
Fotografie: Ruben Schipper
laat van u horen, voor het te laat is!
Het was een inhoudelijk geslaagd debat over van het onderwerp, dan maak je daarvoor ruimte
zwakke scholen en de rol van de overheid, in je agenda. Wat misschien ook heeft mee-
op die gure maandagmiddag in december in gespeeld is dat er bij onze leden het idee bestaat
de Jaarbeurs in Utrecht. Op uitnodiging van dat de belangenbehartiging in capabele handen
de Besturenraad kruisten Tweede Kamerlid is bij het bestuur en het bureau, en dat een actieve
Jan Jacob van Dijk van het CDA, zijn partijgenoot inbreng vanuit de achterban daarom achterwege
cultuuromslag tot stand komen, in die zin dat en wethouder in Rotterdam Leonard Geluk en de kan blijven. Als dát de verklaring is, dan zitten we
scholen meer opbrengstgericht gaan denken inspecteur voor het onderwijs Henk den Boer de als Besturenraad met een probleem.
en werken. De ervaringen van de Onderwijs- degens met elkaar over dit thema. Ook ikzelf
inspectie geven daar ook aanleiding toe. leverde een bijdrage aan het debat, waarvan de De leden hebben gelijk dat ze van het bestuur
In contacten met schoolbesturen merkten strekking was dat de overheid op slinkse verwachten dat het zonodig op de barricaden
inspecteurs dat men de eigen onderwijs- manieren de greep op het (bijzonder) onderwijs klimt om de belangen van het christelijk onderwijs
opbrengsten niet altijd op het netvlies heeft. probeert te vergroten. Een onderwerp dat mij te verdedigen. Als voorzitter span ik me erg in om
Het is bekend dat het een hele toer is om na aan het hart ligt. Het gaat hier immers over onze opvattingen en ideeën uit te dragen en
ingesleten gewoonten en opvattingen om het wezen van ons onderwijssysteem, de grond- indien dat onze zaak vereist, neem ik geen blad
te buigen. Er is wat dat betreft nog heel wat wettelijke vrijheid van onderwijs. voor de mond. De sluipende uitholling van artikel
werk aan de winkel, zo constateert de PO-raad, 23 van de Grondwet kan niet genoeg aan de kaak
want het ‘verhaal’ van de referentieniveaus is De discussie was zo nu en dan zeer enerverend gesteld worden. Maar ons profiel verbleekt en ver-
nog nauwelijks doorgedrongen tot het klas- omdat de deelnemers hun positie scherp liest aan kracht, als onze achterban onzichtbaar
lokaal. Voor de doorsnee leerkracht is het markeerden. De bezoekers hebben zeker waar blijft en niet zij aan zij met het bestuur in de bres
kennelijk een ver-van-mijn-bedshow en voor hun geld gekregen, en na afloop kregen we springt voor de belangen van het christelijk onder-
moeten de referentieniveaus nog een plaats als Besturenraad links en rechts complimentjes wijs. Zoals het spreekwoord zegt, de ketting is zo
tussen de oren krijgen. Daar staat of valt voor ons initiatief. Maar mijn tevredenheid over sterk als haar zwakste schakel.
uiteindelijk het succes van de cultuuromslag de hoge kwaliteit van de discussie werd over-
mee, in het klaslokaal moet het gebeuren. schaduwd door een gevoel van teleurstelling Ik zou u dan ook willen oproepen om met ons
Waarschijnlijk niet geheel toevallig over de relatief geringe opkomst van onze leden. als bestuur na te willen denken over hoe wij uw
verscheen kort voor de kerstvakantie een Teveel stoelen bleven onbezet en ik heb me de betrokkenheid kunnen vergroten, zodat wij een
advies van de Onderwijsraad dat eveneens dagen erna voortdurend afgevraagd wat daar- organisatie blijven waar anderen, zoals politici en
ingaat op een op opbrengsten gerichte voor de verklaring zou kunnen zijn. bewindslieden, niet omheen kunnen. We moeten
schoolcultuur. De raad laat, mede op basis voorkomen dat rijk of gemeenten taken van ons
van onderzoek, zien dat het verhogen van de Het eerste waar je aan denkt is dat iedereen zo over gaan nemen. Wij hebben daar zelf al wat
leeropbrengsten geen zaak is van een druk is met zijn dagelijkse bezigheden, dat het ideeën voor ontwikkeld, zoals een digitaal leden-
individuele school, maar dat samenwerking bijwonen van het debat erbij ingeschoten is. panel, maar ik zou ook graag willen dat u uw
met andere partijen, waaronder ook de ouders Maar ja, dat is natuurlijk een kwestie van prioritei- stem laat horen. Is dat niet een mooi voornemen
en de leerlingen, noodzakelijk is. ten stellen. Als je overtuigd bent van het belang om het jaar mee te beginnen?
Reageren? Mail Marianne Luyer op mluyer@besturenraad.nl
25

Zonder gedragsverklaring
geen baan in onderwijs
juriDiScHe KweSTie
in deze rubriek komt namens de minister van Justitie onderzoek in een lande-
maandelijks een juridische lijke database van Justitie, waarin is vastgelegd of en op
welke wijze een burger met de politie of de rechter in
kwestie uit de onderwijspraktijk
aanraking is geweest en of er strafbare feiten bekend zijn.
aan de orde. Daarbij kan het ook gaan om vermoedens van betrokken-
heid bij zedenzaken. Het Centraal Orgaan behandelde
tussen april 2004 en november 2006 ruim honderdduizend
aanvragen, waarvan er enkele tientallen op grond van het
onderzoek in de justitiële dossiers, werden afgewezen.
Tekst: Emmanuel Naaijkens
Als een sollicitant geen verklaring (die niet ouder dan zes
maanden mag zijn) kan overleggen, dan mag een school-
bestuur de betrokkene niet in dienst nemen. De inspectie
van het Onderwijs controleert tegenwoordig op dat punt
In het najaar van 2006 veroorzaakte een tv-uitzending
de administratie van de school.
over (veroordeelde) pedofielen ophef in de media, omdat
daaruit bleek dat deze in een enkel geval, ondanks hun
Het strafrechtelijk verleden hoeft niet alleen betrekking
verleden van seksueel misbruik, werkzaam waren in het
te hebben op een kwestie die zich in het onderwijs heeft
onderwijs. Er volgden schriftelijke vragen van Tweede
afgespeeld. Dat merkte een docent die eerder veroordeeld
Kamerleden en de minister van Justitie zag zich genood-
was voor verkrachting van een volwassen vrouw. Toen hij
zaakt om een brief aan de Kamer te schrijven en daarin
een aanvraag voor een VOG indiende, kreeg hij nul op het
aan te kondigen het beleid ten aanzien van de verstrekking
rekest. Zijn veroordeling zat immers in de databank van
van de Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) voor het
Justitie. De docent pikte dat niet en stapte naar bestuurs-
onderwijs aan te scherpen. De criteria op grond waarvan
rechter, die hem zowel in eerste aanleg, als in hoger beroep
een VOG voor een aanstelling in het onderwijs zou
in het ongelijk stelde.
kunnen worden geweigerd, werden door de minister
aanzienlijk opgerekt.
De leraar voerde onder meer als verweer aan dat de
verkrachting in de privé-sfeer had plaatsgevonden en dat
Deze verklaring – die in de volksmond een verklaring van
hij in zijn lange loopbaan in het onderwijs nimmer straf-
goed gedrag wordt genoemd – komt voort uit artikel 28
bare feiten had gepleegd ten aanzien van leerlingen. Maar
van de Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens (Wjsg)
de Raad van State bleek niet gevoelig voor dit argument.
en dient een sollicitant te overleggen als hij reageert op
\"Het gaat erom of de strafbare feiten, indien herhaald, een
een vacature in het onderwijs. Dat geldt niet alleen voor
behoorlijke uitoefening van de functie zouden verhinderen,
de eerste baan, maar ook als hij of zij naar een baan bij een
omdat daarbij een risico voor de samenleving bestaat.\"
andere werkgever in het onderwijs wil overstappen.
In zijn uitspraak wees het hoogste rechtscollege erop dat
De achterliggende gedachte is dat mensen die strafbare
het doel van wet- en regelgeving, die ten grondslag ligt aan
feiten hebben gepleegd in bepaalde omstandigheden een
het beleid voor de gedragsverklaring, nou eenmaal is om
risico kunnen vormen voor de specifieke omgeving waarin
kwetsbare groepen, zoals leerlingen, te beschermen tegen
zij werken. Voor het onderwijs geldt dat het personeel
misbruik van macht of gezag.
werkt met leerlingen, die in mindere of meerdere mate
Dat de leraar door het weigeren van een VOG persoonlijk
afhankelijk kunnen zijn van docenten of assistenten en
ernstig nadeel ondervond, zoals hij aanvoerde, legde voor
dat misbruik op de loer kan liggen.
de Raad van State onvoldoende gewicht in de schaal om
Om te beoordelen of een aanvraag voor een verklaring
hem in het gelijk te stellen.
gehonoreerd kan worden, doet het Centraal Orgaan VOG
26

BeSTureNraaD
Juridische helpdesk versterkt
De juridische helpdesk van de Besturenraad is onlangs versterkt met Rieneke De helpdesk is vijf dagen per week telefonisch via 070 348 12 80 bereikbaar.
Vink. Daarmee komt het totaal aantal juridisch adviseurs bij de helpdesk weer Van maandag t/m donderdag van 9.00 – 17.00 uur en op vrijdag tussen
op vier. De helpdesk is een zeer gewaardeerd onderdeel van de Besturenraad. 9.00 – 15.00 uur. Schriftelijke vragen kunt u ook stellen. Mail dan uw vraag
De helpdeskmedewerkers geven u op korte juridische vragen advies. naar helpdesk@besturenraad.nl.
Van links naar rechts: Rieneke Vink, Wendy Bouman, Nienke Daniëls en Willy de Waardt
Besturenraad blij met advies Berend Kamphuis in
maatschappelijke taken scholen Onderwijsraad
Het is aan de scholen zelf om te bepalen welke Drs. Berend Kamphuis, voorzitter van het
door onomwonden te stellen dat dit soort taken
extra maatschappelijke taken zij op zich willen college van bestuur van het Alfa-college in
altijd aanvullend zijn op de hoofdfuncties van
nemen. Dat stelt de Onderwijsraad in zijn advies Groningen, is vanaf januari 2009 lid van de
de school, kwalificatie en socialisatie. Scholen
'Onderwijs en maatschappelijke verwachtingen'. Onderwijsraad. Kamphuis is ook voorzitter
moeten volgens de raad zelf bepalen in hoeverre
Wij zijn blij met de realistische boodschap van van de Federatie Christelijk MBO. De nieuwe
en op welke manier ze willen inspelen op de vele
het advies: \"Vertrouw op de professionaliteit van Onderwijsraad telt behalve Kamphuis nog zes
maatschappelijke verwachtingen ten aanzien van
scholen, laat ze vrij in hun keuze en geef de nieuwe leden. Zij zijn benoemd voor een peri-
het onderwijs.
ruimte om nieuwe taken op te pakken in een bij ode van twee jaar.
Deze visie sluit naadloos aan bij de autonomie
hun keuze passend tempo\". van onderwijsinstellingen. Het is ook een bood-
Die boodschap sluit aan bij de visie van de schap die scholen kan helpen tegenwicht te
Besturenraad op de maatschappelijke taak van bieden tegen de druk die gemeenten in verband
Thema januari
het onderwijs. Wij vinden dat het de verantwoor- met de Lokale Educatieve Agenda soms op het
delijkheid van de onderwijsinstellingen zelf is om onderwijs uitoefenen om allerlei maatschappe-
Thema ontvangt u maandelijks bij het abonne-
op basis van hun identiteit en onderwijsvisie te lijke taken op zich te nemen.
ment op SBM. Het onderwerp van Thema PO
bepalen wat zij tot hun maatschappelijke verant- Scholen zijn naar onze mening ook gebaat bij
in januari is Nieuwe modelverordening VNG:
woordelijkheid rekenen. het kader dat de Onderwijsraad aanreikt om
visie gevraagd! De titel van Thema VO luidt:
De Onderwijsraad constateert terecht dat politiek hierin tot een afgewogen en zelfbewuste keuze
Vernieuwing in het VO – hoe breng je muziek
en samenleving in de afgelopen jaren heel wat te komen. De belangrijkste vragen daarbij zijn:
in de (school)organisatie?
maatschappelijke taken mede op het bordje van Passen de extra taken binnen de eigen onder-
Voor abonnementen, bestellingen of informatie
de school hebben neergelegd. Zorg voor veilig- wijsvisie en het leerplan? Komen de activiteiten
over nog verkrijgbare Thema’s kunt u bellen
heid, het tegengaan van segregatie, het voor- in verband met de hoofdfuncties kwalificeren en
met 070 348 12 01 of mailen naar
komen van overgewicht, maar ook bijvoorbeeld socialiseren niet in het gedrang door het aan-
alg@besturenraad.nl. U kunt ook kijken op
fietsles, kosten van mobieltjes, omgangsvormen, gaan van extra taken?
www.besturenraad.nl>Besturenraad>Thema.
ontbijt, en de vraag of de school toezicht kan Beschikt de school voor de uitvoering van de
houden op nachtrust van leerlingen. extra taken over de vereiste competenties, tijd en
De Onderwijsraad geeft een belangrijk signaal af middelen?
27

BeSTureNraaD
Nieuwe eisen aan bekostiging helpen Boek van Klifman over governance
onderwijskwaliteit niet vooruit
'Governance voor de schoolleider primair onderwijs' is een nieuw boek
Het voorstel van Tweede Kamerlid Jan Jacob van Dijk (CDA) om nieuwe met alle onderwerpen van goed bestuur in het onderwijs, belicht van-
eisen te stellen aan de bekostiging van nieuwe scholen, draagt er niet toe uit het perspectief van de directeur. Auteur is dr. Harm Klifman, senior
bij dat die goed onderwijs geven. De Besturenraad deelt zijn uitgangspunt adviseur governance bij de Besturenraad. Niet alleen de relatie tussen
dat de onderwijskwaliteit op nieuwe scholen in orde moet zijn. bestuur, algemeen directeur en toezichthouder komt aan de orde, ook
Zijn voorgenomen initiatiefwet lijkt scholen echter op te zadelen met de rol van de schoolleider wordt toegelicht vanuit diens plek in goede
onnodige regelgeving. governanceverhoudingen. Het boek is uitgebracht als deel 50 in de
Van Dijk wil in een initiatiefwet regelen dat nieuwe scholen binnen drie Praktijkserie BasisschoolManagement bij uitgeverij Kluwer en kost
maanden moeten zorgen voor: € 31,50. Bestellen kan via www.kluwershop.nl
n verankering van de positie van de ouders
n een deugdelijk schoolplan
n bevoegde docenten
Stap nu in bij ons energiecollectief!
n deugdelijke huisvesting
n vijf dagen per week les
Het is aantrekkelijk om nog snel deel te nemen aan het lopende energie-
Voldoen scholen daar niet binnen drie maanden aan, dan kunnen zij
collectief 2007-2010 van de Besturenraad. We hebben de termijn kunnen
hun bekostiging verliezen. Wetgeving met deze strekking maakt volgens
verlengen waarop u nog kunt instappen voor het starttarief van 2007.
Van Dijk geen inbreuk op artikel 23 van de Grondwet.
Wanneer u uw school namelijk per 1 februari 2009 bij het energiecollectief
Aan de genoemde eisen, een selectie van de geldende deugdelijkheids-
van de Besturenraad aanmeldt, doet de school nog mee voor dit start-
eisen, moet elke school nu al voldoen. Dat betekent echter niet automatisch
tarief. Het huidige collectief loopt nog tot en met 31 december 2010 en
dat de onderwijskwaliteit ook goed is. De bevordering van de onderwijs-
biedt uw school naast een voordelig tarief ook een gegarandeerde vaste
kwaliteit ligt eerder in goede kwaliteitszorg en scherp Inspectietoezicht
lage prijs tot einde looptijd. Neem voor nadere informatie contact op
dan in nieuwe wetgeving.
met drs. Arent Bloemendal via e-mail abloemendal@besturenraad.nl of
Het is volgens ons aan de scholen zelf om een systeem van kwaliteitszorg
telefoon 070 348 12 90.
in te voeren dat eventuele bedreigingen van de onderwijskwaliteit tijdig
signaleert. Dat kan bijvoorbeeld met het Early Warning System.
Dat brengt helder in beeld hoe scholen in het primair onderwijs scoren
op kritische factoren als het onderwijsleerproces en de leerresultaten.
Nieuwe bestuurssecretaris
Het blijkt bij scholen te voorzien in een grote behoefte.
Het is overigens nog niet duidelijk wanneer Van Dijk met zijn initiatief-
Per 1 januari is Pieter Houwers in dienst als bestuurssecretaris. In deze
voorstel komt. In zijn Nieuwsbrief van 8 december schrijft het kamerlid
functie ondersteunt hij het bestuur en de directie van de Besturenraad.
dat hij in de komende maanden zijn opvattingen gaat uitwerken.
Daarnaast gaat hij één dag in de week werkzaamheden verrichten voor de
afdeling Belangenbehartiging en Zingeving. Pieter was hiervoor landelijk
projectleider bij Stichting Pelita, maatschappelijk werk en belangenbehar-
tiging voor Indische Nederlanders en Molukkers.
Overzicht subsidieregelingen
We hebben voor u een overzicht gemaakt van actuele subsidieregelingen
voor het voortgezet onderwijs. Het gaat om regelingen van OCW, het
Vervangingsfonds, Participatiefonds en UWV, de afdrachtregelingen van
de Belastingdienst en de regelingen van de Europese Unie. Via links kunt
u gemakkelijk doorklikken naar de uitgebreide informatie van de instanties
zelf. Behalve de actuele subsidieregelingen, hebben we ook regelingen
opgenomen die nog wel doorlopen, maar waarop geen beroep meer kan
worden gedaan. In een aantal gevallen is de afrekentermijn nog niet ver-
vallen en moet de eindafrekening tijdig worden ingediend. Ook kan mede-
werking aan een inhoudelijk evaluatieonderzoek gevraagd zijn.
Dit overzicht wordt regelmatig geactualiseerd. Hebt u aanvullingen,
suggesties of andere reacties, mail dan naar drs. Arent Bloemendal:
abloemendal@besturenraad.nl.
28

opleiDiNGeN
Bezieling voor middenmanagers
- Ben ik de bezielende leider waar het onderwijs om zit te springen? psychologisch contract
- worden de verwachtingen waarmee ik middenmanager werd, Het kader van de tweedaagse is de theorie van het psychologisch contract.
waargemaakt? Daarmee bedoelen we de meestal onuitgesproken verwachtingen die u van
- Hoe houd ik in het dagelijks regelwerk voeling met de passie waarmee uw werk heeft en die uw werkgever van u heeft. Achter die verwachtingen
ik voor het onderwijs koos? liggen drijfveren, verlangens, idealen. Die analyseert u samen met de trainers
en uw collega’s aan de hand van een instrument dat wij in een exclusieve
als u zich zulke vragen wel eens stelt, hebben wij iets voor u. we noe- samenwerking met de Vrije Universiteit hebben ontwikkeld.
men het een intensive: een intensief persoonlijk traject dat u helpt uw
bezieling (opnieuw) te verbinden met de dagelijkse werksituatie. oefenen
Ook oefent u met het bewust worden en bijstellen van percepties en gedrag
U krijgt meer zicht op uw drijfveren en inspiratiebronnen. We bieden u in werksituaties. Samen met de trainers en uw collega’s bereidt u zich voor
handvatten om uw kwaliteiten maximaal tot hun recht te laten komen. op intervisiebijeenkomsten die u na de tweedaagse heeft. Een niet-vrijblij-
Om voornemens ook echt te realiseren. vende terugkomdag zorgt er tenslotte voor dat het effect van deze intensive
De Bezieling is het resultaat van een behoeftenonderzoek waarin midden- maximaal beklijft.
managers aangaven wat ze nodig hebben om hun functie met bezieling te
aanmelden
vervullen. Onze intensive is dan ook toegesneden op u.
Meld u nu aan voor een van de drie intensives in 2009:
intake en tweedaagse - 10, 11 en 12 juni, 23 september 2009
Uw eigen leervragen staan centraal. We beginnen met een stevige intake, - 7, 8 en 9 oktober, 13 januari 2010
waarin die uitgebreid op tafel komen. Vervolgens gaat u ermee aan het werk - 11, 12 en 13 november 2009, 10 februari 2010
tijdens een intensieve tweedaagse van woensdagavond tot en met vrijdag- De kosten bedragen € 4.250 all-in.
middag. In Leerhotel Het Klooster in Amersfoort, een locatie die als vanzelf
uitnodigt tot bezinning. In een groep van maximaal twaalf deelnemers gaat u
onder begeleiding van twee gedreven trainers aan de slag.
AANBIEDING: Eendaagse introductie op 13 maart 2009
Ter inspiratie bieden we een eendaagse introductie op De Bezieling Deze dag vindt plaats op 13 maart 2009 om 9.30 uur in Leerhotel Het
aan. Deze dag geeft u nieuwe energie en een vernieuwde kijk op uw Klooster in Amersfoort. We sluiten de dag rond 21.00 uur na het diner
kwaliteiten, drijfveren en professionele verwachtingen. af. Uw begeleiders zijn Els Oosthoek, zelfstandig trainer en coach
(www.de-luwte.nl), en Guido de Bruin, adviseur bij de Besturenraad.
programma
In de ochtend doen we enkele speelse loopbaanoefeningen rond kwa- aanmelden
liteiten en talenten. In de middag staat úw psychologisch contract cen- Voor slechts € 600 maakt u deze inspirerende dag mee. Als u daarna
traal aan de hand van de resultaten van een vragenlijst die u van besluit om deel te nemen aan de volledige intensive, krijgt u het geld
tevoren invult. Tenslotte werken we op een creatieve manier aan de van de kennismakingsbijeenkomst terug.
invulling van een concreet voornemen. Meld u aan op onze website (www.besturenraad.nl > vo/mbo >
cursussen), of bel 070 348 11 81.
29

30

31

Donderdag 2 april 2009 Leerhotel Het Klooster Amersfoort
Paascongres 2009:
Doorgeven wat van waarde is
Voor leraren en leidinggevenden
in het voortgezet onderwijs:
Nieuwe inspiratie om de identiteit van
uw instelling in praktijk te brengen
Aanmelden of meer informatie?
Ga naar www.besturenraad.nl/paascongres of neem contact op
via telefoon 070 348 11 81