Uploaded on

 

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
543
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1

Actions

Shares
Downloads
0
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. “ТАТВАРЫН ЭРХ ЗҮЙ” ХИЧЭЭЛИЙН ХӨТӨЛБӨРИЙН БҮТЭЦ I ХЭСЭГ “Татварын эрх зүй” хичээлийн тодорхойлолт l.1 Татварын эрх зүй хичээлийн танилцуулга l.2 Татварын эрх зүй хичээлийг судлах хэрэгцээ шаардлага/үндэслэл/ l.3 Татварын эрх зүй хичээлийн зорилго l.4 Татварын эрх зүй хичээлийн зорилт l. 5 Татварын эрх зүй хичээлийн сэдэвчилсэн төлөвлөгөө, цаг хуваарилалт l.6 Багшид тавигдах шаардлага ll. ХЭСЭГ. Татварын эрх зүй хичээлийн агуулга 1. Удиртгал 2. Татварын тухай ойлголт, чиг үүрэг, түүхэн уламжлал 3. Татварын эрх зүйн тухай ойлголт зохицуулах зүйл, зохицуулалтын арга, тогтолцоо, зарчим 4. Татварын эрх зүйн харилцаа, хэм хэмжээ, эх сурвалж 5. Татварын албаны бүтэц, зохион байгуулалт, тогтолцоо, чиг үүрэг 6. Монгол улсын татварын тогтолцоо, түүний төрөл, бүрэлдэхүүн ангилал 7. Татвар ноогдуулалт, төлөлтөд хяналт тавих үйл ажиллагааны эрх зүйн зохицуулалт 8. Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт 9. Аж ахуйн нэгж байгууллагын орлогын албан татварын эрх зүйн зохицуулалт 10. Хувь хүний орлогын албан татварын эрх зүйн зохицуулалт 11. Нэмэгдсэн өртөгийн албан татварын эрх зүйн зохицуулалт 12. Бусад төрлийн албан татварууд, тэдгээрийн эрх зүйн зохицуулалт 13. Татварын зөрчил, хариуцлага lll ХЭСЭГ. Татварын эрх зүйн хичээлийн заах арга, аргачлал lll.1 Татварын эрх зүй хичээлийн арга зүйд тавигдах шаардлага. lll.2 Мэдээлэл түгээх арга, аргачлал lll.3 Оролцооны арга, аргачлал lY ХЭСЭГ. Татварын эрх зүй хичээлийн үнэлгээ lY. Үнэлгээний зорилго lY. Үнэлгээний шалгуур 1
  • 2. I ХЭСЭГ. ÒÀÒÂÀÐÛÍ ÝÐÕ Ç¯É ÕÈ×ÝÝËÈÉÍ ÒÎÄÎÐÕÎÉËÎËÒ I.1 Õè÷ýýëèéí òàíèëöóóëãà: Õè÷ýýëèéí íýð: Òàòâàðûí ýðõ ç¿é Èíäåêñ: Tax 402 Êðåäèò: 2.0 Íèéò öàã: 40 öàã /ëåêö 24 öàã, ñåìèíàð 16 öàã/ Îðîõ óëèðàë: Y Çàëãàìæ õîëáîî: Ýíý õè÷ýýëèéã Ýðõ ç¿éí îíîë, ñàíõ¿¿ãèéí ýðõ ç¿é çýðýã õè÷ýýëèéí äàðàà áóþó çýðýãö¿¿ëýí ñóäëàâàë çîõèíî. ¯íýëãýý: Õè÷ýýëèéí ÿâöàä îþóòàí ¿íýëãýýíèé 60 õóâèéã èäýâõ îðîëöîî, áèå äààëòûí àæèë, ÿâöûí øàëãàëòààð öóãëóóëíà. Ýöñèéí øàëãàëòààð ¿íýëãýýíèé 40 õóâèéã àâíà. I.2 Òàòâàðûí ýðõ ç¿é õè÷ýýëèéã ñóäëàõ õýðýãöýý, øààðäëàãà: Òàòâàðûí ýðõ ç¿é õè÷ýýëèéã ñóäëàæ áóé îþóòíóóäàä óã õè÷ýýëýýð ñèñòåìòýý ìýäëýã îëãîõîä ÷èãëýãäýíý. Óã õè÷ýýëýýð Ìîíãîë óëñàä îðøèí òîãòíîæ èðñýí óëñóóäûí òàòâàðûí ò¿¿õýí òîâ÷îîí, ìºí òºð áîëîí ýðõ ç¿é ¿¿ñýæ õºãæñºí ¿å øàòóóä òýäãýýðèéí îíöëîã çýðãèéã ¿çýæ ñóäàëíà. Ýíý õ¿¿ õè÷ýýëèéã ñóäàëñíààð íèéãìèéí õºãæëèéí ÿâö á¿ðèéí òºð áîëîí ýðõ ç¿éí àìüäàðëûí õºãæèë çýðãèéã ò¿¿õ÷ëýí òîäîðõîé ¿å øàò áîëãîí ñèñòåìòýéãýýð ñóäëàæ øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýéãýýð öýãöòýé ìýäëýã îëæ àâ÷ öààøèä áóñàä ýðõ ç¿éã òàíèí ìýäýõ ñóäëàõ àðãà ç¿é äàäàë ÷àäâàðûã ýçýìøèíý. I.3 Òàòâàðûí ýðõ ç¿é õè÷ýýëèéí çîðèëãî: Ýíý õè÷ýýëýýð ýäèéí çàñãèéí àìüäðàëûí õ¿ðýýíä òàòâàðûí ýðõ ç¿éã ò¿¿õýí òàëààñ íü ñóäëàæ ò¿¿íèé ìºí ÷àíàð, ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûí îíöëîã, õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéí òàëààð ñóóðü áîëîí øèíæëýõ óõààíû îíîëûí ìýäëýã îëãîõ çàìààð íèéãìèéí õºãæëèéí ò¿ãýýìýë õàíäëàãà, áîäèò ç¿é òîãòëûã çºâ òàíèí ìýäýõ, èíãýñíýýð àëèâàà þìñ ¿çýãäëèéí óÿëäàà õîëáîî, õàðèëöàí õàìààðëûã èðãýíèé ýðõ ç¿éí øèíæëýõ óõààíû ¿¿äíýýñ òàéëáàðëàõ, ¿íýëæ ä¿ãíýõ ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõèéí çýðýãöýý õóóëü ç¿éí ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàðòàé áîëîõ ýðìýëçëýëèéã áèé áîëãîõîä òóñëàíà. 2
  • 3. I.4 Òàòâàðûí ýðõ ç¿é õè÷ýýëèéí çîðèëò: • Ýðõ ç¿éí òîãòîëöîîíä Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéã òîäîðõîéëæ ñóðàõ • Òàòâàðûí ýðõ ç¿é áóñàä ñàëáàð ýðõ ç¿éí ÿëãààòàé áîëîí òºñººòýé òàëóóäûã òîäîðõîéëîõ • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí ò¿¿õýí õºãæèëò, ò¿¿íèé ¿å øàò, îíöëîãèéã ñóäëàõ Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí àëèâàà àñóóäëûã óëàìæëàë, øèíý÷ëýëèéí õ¿ðýýíä àâ÷ ¿çýõ • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí îíîëûí ñóóðü ìýäëýã ýçýìøèõ • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí òàëàà𠺺ðèéí ìýäëýãèéã á¿òýýõ • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí ¿íäñýí îéëãîëòóóäûã òàéëáàðëàõ • Àñóóäàëä Òàòâàðûí ýðõ ç¿éã îíîëûí ¿¿äíýýñ ¿íýëýëò, ä¿ãíýëò ºãºõ ÷àäâàð ýçýìøèõ • Îëæ àâñàí ìýäëýãýý àìüäðàë, ïðàêòèêò õýðýãëýæ ñóðàõ I.5 Òàòâàðûí ýðõ ç¿é õè÷ýýëèéí áàãøèä òàâèãäàõ øààðäëàãà: Ìýðãýæëèéí òàëààð: Õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óõààíû îíîëûí ã¿í áàò ìýäëýãòýé èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷èãëýëýýð ìýðãýøñýí, îíîëûí ìýäëýãýý ïðàêòèêòàé õîëáîæ îéëãîõ, áóñäàä îéëãóóëàõ ÷àäâàðòàé, ýðäýì øèíæèëãýý, ñóäàëãààíû àæëûí àðãà ç¿é, áîëîâñðîë ñóäëàë çààõ àðãà ç¿éí çîõèõ ìýäëýã ÷àäâàð ýçýìøñýí áàãøèéí ¸ñ ç¿é òºëºâøñºí ìýðãýæèëòýí áàéíà. Çààõ àðãà ç¿éí õóâüä: • Ëåêö óíøèõ, ñåìèíàð áîëîí îþóòíóóäûí áèå äààõ àæëûã óäèðäàõäàà áóñàä ñàëáàð ýðõ ç¿é áîëîí òóõàéí õè÷ýýëèéí ñýäýâ õîîðîíäûí ëîãèê äàðààëàë óÿëäààã îíîâ÷òîé õîñëóóëæ, ïðàêòèêòàé õîëáîí îþóòíû ñýòãýí áîäîõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ àðãà ç¿éã ýçýìøñýí áàéõ • Îþóòíû ìýäëýã áîëîí ëåêöýýð îëæ àâñàí ìýäýýëýë äýýð ñóóðèëàí èðãýíèé ýðõ ç¿éí îíîëûí ìýäëýãèéã á¿òýýõ ¿éë ÿâöûã óäèðäàæ ÷àääàã áàéõ • Ìýäýýëýë ò¿ãýýõ áîëîí îðîëöîîíû èäýâõòýé àðãóóäûã àøèãëàäàã áàéõ Áóñàä: • Ñóðãàëòûí ìàòåðèàë /ñóðàõ áè÷èã, ëåêöèéí òýìäýãëýë, ñåìèíàðûí ñýäýâ, ¿ëãýð÷èëñýí àæèëáàð çýðýã/-ûã øèíýëýã õýëáýðýýð áýëòãýõ, òýäãýýðèéã àøèãëàõ àðãûã îþóòíóóäàä çààæ ñóðãàõ 3
  • 4. • Îþóòíóóäàä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãûã òîâ÷, òîäîðõîé, ýíãèéí õÿëáàðøóóëñàí àðãààð áýëòãýõ • Õè÷ýýëýýð îëñîí ìýäëýã, ÷àäâàðûã ¿íýëýõ çîõèñò øàëãóóðûã ñîíãîí àâ÷, îþóòàí íýã á¿ðèéã áîäèòîéãîîð ä¿ãíýõ ÷àäâàðòàé áàéõ • Îð÷èí ¿åèéí òåõíèê õýðýãñýë àøèãëàí ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõ ÷àäâàðòàé áàéõ II ÕÝÑÝÃ. Òàòâàðûí ýðõ ç¿é õè÷ýýëèéí àãóóëãà II.1. Ñýäâèéí íýð: ÒÀÒВÀÐÛÍ ÒÓÕÀЙ ÎÉËÃÎËÒ, ×Èà ¯¯ÐÝÃ, Ò¯¯ÕÝÍ ÓËÀÌÆËÀË Ñýäâèéí çîðèëãî: Àëèâàà óëñ îðíû ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñýí ãîë çîðèëãî íü óëñûí òºâëºðñºí ìºíãºí îðëîãî áèé áîëãîõ, ò¿¿íèéã äàõèí õóâèàðëàõ áîäëîãîä ÷èãëýãäýãääýã. Òèéìýýñ òàòâàðûí ýðõ ç¿é áèåý äààñàí øèíæëýõ óõààí áîëòîë õºãæèæ èðñýí òóë ýíýõ¿¿ õè÷ýýëýýð ò¿¿õýí òàëààñ íü ñóäëàõàä îðøèíî. Íýð òîìú¸î: • Ñóäëàõ ç¿éë • Ñóäàëãààíû àðãà • Òàòâàðûí ò¿¿õèéí ¿å÷ëýë • Òºð ýðõ ç¿éí ò¿¿õèéí ýõ ñóðâàëæ Ñýäâèéí àãóóëãà: • Òàòâàðûí òóõàé îéëãîëò • Òàòâàðûí ÷èã ¿¿ðýã • Òàòâàðûí ò¿¿õýí ¿å÷ëýë Õÿíàëòûí àñóóëò: • Òàòâàðûí îéëãîëòûí òàëààð ÿðèëö • Òàòâàðûã ÷èã ¿¿ðãýýð íü õýä õóâààæ ¿çäýã âý? • Òàòâàðûã ò¿¿õýí òàëààñ íü îí äàðààëàëààð ñõåìä îðóóëæ òóñ á¿ð äýýð ÿðèëö 4
  • 5. II.2. Ñýäâèéí íýð: ÒÀÒÂÀÐÛÍ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÒÓÕÀÉ ÎÉËÃÎËÒ, ÇÎÕÈÖÓÓËÀÕ Ç¯ÉË, ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒÛÍ ÀÐÃÀ, ÒÎÃÒÎËÖÎÎ, ÇÀÐ×ÈÌ Ñýäâèéí çîðèëãî: Òàòâàðûí ýðõ ç¿é ãýäýã ìààíü òºðèéí òàòâàðûí òîãòîëöîî, òàòâàð íîãäóóëàõ õóðààõ æóðàì, òàòâàðûí õóóëèéí çààëòûã çºð÷ñºíèé óëìààñ õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãûã òîãòîîñîí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýíèé íèéëáýð öîãö þì. Òàòâàðûí ýðõ ç¿é áèåý äààñàí ýðõ ç¿é áîëîõûí õóâüä çîõèöóóëàõ ç¿éë, çîõèöóóëàëòûí àðãàòàé, áàðèìòëàõ çàð÷èìòàé òóë ýíýõ¿¿ õè÷ýýëýýð òàòâàðûí ýðõ ç¿éí îéëãîëòûã äýëãýð¿¿ëýí ñóäëàõ áîëíî. Íýð òîìú¸î: • Çîõèöóóëàõ ç¿éë • Çîõèöóóëàëòûí àðãà • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí òîãòîëöîî • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí çàð÷èì Ñýäâèéí àãóóëãà: • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí îéëãîëò • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí õàðèëöààíû çîõèöóóëàõ ç¿éë • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëûí àðãà • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí õàðèëöààíû ¿íäñýí çàð÷èì Õÿíàëòûí àñóóëò: • Òàòâàðûí ýðõ ç¿é ãýæ þóã õýëæ áàéíà âý? • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàõ ç¿éë, çîõèöóóëàëòûí àðãûí òàëààð ÿðèëö • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí òîãòîëöîîã ñõåì÷èë • Òàòâàðûí ýðõ ç¿é ÿìàð çàð÷èìûã áàðèìòàëäàã âý? 5
  • 6. II.3. Ñýäâèéí íýð: ÒÀÒÂÀÐÛÍ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÕÀÐÈËÖÀÀ, ÕÝÌ ÕÝÌÆÝÝ, ÝÕ ÑÓÐÂÀËÆ Ñýäâèéí çîðèëãî: Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí õàðèëöààã ¿íäñýí áàéäëààð ñóáúåêò, îáúåêò, àãóóëãà ãýæ àíãèëäàã. Ýíýõ¿¿ õè÷ýýëýýð Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí õàðèëöààã ñóäëàõààñ ãàäíà õýì õýìæýý, ýõ ñóðâàëæóóäûã ñóäëàõ áîëíî. Íýð òîìú¸î: • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí ñóáúåêò • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí îáúåêò • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí àãóóëãà • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí ýõ ñóðâàëæ Ñýäâèéí àãóóëãà: • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí õàðèëöàà • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí ýõ ñóðâàëæ • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí õàðèëöààíû ¿íäñýí çàð÷èì • Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí òîãòîëöîî Õÿíàëòûí àñóóëò: • “Татварын эрх зүй”-н харилцаа бусад эрх зүйн харилцаатай ямар холбоотой болох түүний ялгаатай талыг тайлбарлана уу? • “Татварын эрх зүй”-н харилцаанд ямар субъектүүд оролцдог вэ? • “Татварын эрх зүй”-н хэм хэмжээний ойлголтыг тайлбарлах • “Татварын эрх зүй”-н хэм хэмжээний төрлийг ялган тайлбарлах • “Татварын эрх зүй”-н хэм хэмжээний орон зай, цаг хугацааны үйлчлэл, онцлогийг тайлбарлах 6
  • 7. • “Татварын эрх зүй”-н эх сурвалжийн тухай ойлголт, тогтолцоо • Хууль, хуульчилсан актын онцлог • Олон улсын гэрээ, хэлэлцээрийн болон уламжлалт зан заншлын эх сурвалжийн онцлог • “Татварын эрх зүй”-н эх сурвалжийн тухай ойлголтыг тайлбарлах • Монгол Улсын Үндсэн хууль, татварын холбогдолтой бусад хуулиуд татварын эх сурвалж болох тухай тайлбарлах II.4. Ñýäâèéí íýð: ÒÀÒÂÀÐÛÍ ÀËÁÀÍÛ Á¯ÒÝÖ, ÇÎÕÈÎÍ ÁÀÉÃÓÓËÀËÒ, ÒÎÃÒÎËÖÎÎ, ×Èà ¯¯ÐÝà Ñýäâèéí çîðèëãî: Òàòâàðûí àëáàíû òîãòîëöîîã Ìîíãîë óëñûí òàòâàðûí õóóëèàð òîäîðõîéëñîí áàéäàã áºãººä çàñãèéí ãàçðààñ òîìèëîãäñîí äàðãûí óäèðäñàí ¯ÒÅÃàçàð íü á¿õ øàòíû òàòâàðûí àëáàíû ¿éë àæèëëàãààã ìýðãýæèë àðãà ç¿éí óäèðäëàãààð õàíãàäàã. Ýíýõ¿¿ õè÷ýýëýýð òàòâàðûí áàéãóóëëàãûí òîãòîëöîî, òýäãýýðèéí ÷èã ¿¿ðãèéã äýëãýð¿¿ëýí àâ÷ ¿çíý. Íýð òîìú¸î: • ¯íäýñíèé òàòâàðûí åðºíõèé ãàçàð • Íèéñëýë àéìãèéí òàòâàðûí ãàçàð • Ä¿¿ðãèéí òàòâàðûí õýëòýñ • Ñóìûí òàòâàðûí óëñûí áàéöààã÷ Ñýäâèéí àãóóëãà: • Ìîíãîë óëñûí òàòâàðûí àëáàíû á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëò • Ìîíãîë óëñûí òàòâàðûí áàéöààã÷èéí á¿ðýí ýðõ Õÿíàëòûí àñóóëò: • Монгол Улсын Үндэсний татварын албаны тогтолцоо, бүтэц, эрх хэмжээ, чиг үүрэг 7
  • 8. • Монгол Улсын Үндэсний татварын албаны бүтэц, зохион байгуулалт түүний чиг үүрэг, эрх хэмжээ • Монгол улсын үндэсний татварын ерөнхий газрын бүтэц, зохион байгуулалт, түүний чиг үүрэг, эрх хэмжээ • Орон нутгийн татварын албаны бүтэц, зохион байгуулалт, чиг үүрэг онцлог II.5. Ñýäâèéí íýð: ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÒÀÒÂÀÐÛÍ ÒÎÃÒÎËÖÎÎ, Ò¯¯ÍÈÉ ÒªÐªË, Á¯ÐÝËÄÝÕ¯¯Í ÀÍÃÈËÀË Ñýäâèéí çîðèëãî: Ìîíãîë óëñûí òàòâàðûí òîãòîëöîî íü àëáàí òàòâàð, òºëáºð, õóðààìæààñ á¿ðääýã. Ìîíãîë óëñûí òàòâàðûí õóóëü, òîãòîîìæèéí äàãóó òîäîðõîé ãîðèì æóðìààð õóðààí àâ÷ òºñºâò òºâëºð¿¿ëýí ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëäàã. Ýíýõ¿¿ õè÷ýýëýýð óëñûí òàòâàð, îðîí íóòãèéí òàòâàðûí ¿éë àæèëëàãààã õýðõýí ÿâóóëäàã, îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýð þóíààñ ýõëýëòýéã àâ÷ ¿çýõ áîëíî. Íýð òîìú¸î: • Албан татвар • Хураамж • Төлбөр Ñýäâèéí àãóóëãà: • Ìîíãîë óëñûí òàòâàðûí òîãòîëöîî • Òàòâàðûí òºðºë, á¿ðýëäýõ¿¿í, àíãèëàë Õÿíàëòûí àñóóëò: • Монгол Улсын Үндэсний татварын албаны тогтолцоо, бүтэц, эрх хэмжээ, чиг үүрэг • Монгол Улсын Үндэсний татварын албаны бүтэц, зохион байгуулалт түүний чиг үүрэг, эрх хэмжээ 8
  • 9. • Монгол улсын үндэсний татварын ерөнхий газрын бүтэц, зохион байгуулалт, түүний чиг үүрэг, эрх хэмжээ • Орон нутгийн татварын албаны бүтэц, зохион байгуулалт, чиг үүрэг онцлог II.6. Ñýäâèéí íýð: ÒÀÒÂÀÐ ÍÎÃÄÓÓËÀËÒ, Ҫ˪ËÒªÄ ÕßÍÀËÒ ÒÀÂÈÕ ¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀÍÛ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒ Ñýäâèéí çîðèëãî: Татварын хяналт, татварын албаны баримт бичгийн онцлог, татвар бүртгэх ажиллагаа, татвар төлөх хугацаа үл маргах журмаар татвар төлүүлэх татварын төлбөрийн татвар төлөгчийн эд хөрөнгө , бусад орлогоос гаргуулах талаар тодорхой мэдлэг олгоход ñýäâèéн зорилго оршино Íýð òîìú¸î: • Татварын хяналт • Хүчингүй гэрээ, хэлцэл • Хууль бус үйлдлээр олсон орлого • Татварын өр • Орлогоос бусад татвар ноогдох зүйлийг санаатай бууруулсан Ñýäâèéí àãóóëãà: • Òàòâàð íîãäóóëàëòûí ¿éë àæèëëàãààíû ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò • Òàòâàð òºëºëòºä õÿíàëò òàâèõ ¿éë àæèëëàãààíû ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò Õÿíàëòûí àñóóëò: • Монгол Улсын төðийн хяналт шалгалтын тогтолцоонд татварын харилцаанд тавих хяналтын урьдчилан сэргийлэх ач холбогдлын талаар тайлбарлах • Òàòâàð òºëºã÷èéí ýðõ àøãèéã õýðõýí õàìãààëæ, ÿìàð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà òàëààð ÿðèëö II.7. Ñýäâèéí íýð: ÒÀÒÂÀÐÛÍ ÕªÍê˪ËÒ, ת˪ªËªËÒ 9
  • 10. Ñýäâèéí çîðèëãî: Òºðººñ àâ÷ ÿâóóëæ áàéãàà òàòâàðûí áîäëîãûí ñàëøã¿é ÷óõàë íýã õýñýã íü òàòâàðûí õºíãºëºëò, ÷ºëººëºëò ýäë¿¿ëýõ ÿâäàë áàéäàã. Татварын хууль тогтоомж дахь татварын хөнгөлөлт чөлөөлөлтийн талаар хэрхэн яаж тусãасан талаар зохих мэдлэг эзэмшүүлэхэд чиглэгдэнэ. Íýð òîìú¸î: • Татварын амралт • Татварын хөнгөлөлт • Татварын чөлөөлөлт Ñýäâèéí àãóóëãà: • Òàòâàðûí õºíãөëºëò, ÷ºëººëºëò Õÿíàëòûí àñóóëò: • Òàòâàðûí õºíãºëºëò, ÷ºëººëºëò ãýæ þóã õýëäýã âý? • Òàòâàðûí ÷ºëººëºëòèéã åðºíõèé áàéäëààð õýðõýí õóâààæ ¿çäýã âý? • Õóóëüä ÿìàð òîõèîëäîëä òàòâàðààñ ÷ºëººëºõ íºõöºë á¿ðäñýí ãýæ ¿çäýã âý? • Òàòâàðûí õºíãºëºëòèéí òàëààð ÿðèëö • Òàòâàðûí õºíãºëºëò, ÷ºëººëºëòèéí òàëààð áîäëîãî çîõèîæ êýéñ àæëóóë II.8. Ñýäâèéí íýð: ÀÆ ÀÕÓÉÍ ÍÝÃÆÈÉÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÎÐËÎÃÛÍ ÀËÁÀÍ ÒÀÂÀÐÛÍ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒ Ñýäâèéí çîðèëãî: Ýíý òºðëèéí àëáàí òàòâàðûã èõýíõ óëñóóäàä êîðïîðàöèéí àëáàí òàòâàð ãýæ íýðëýäýã áºãººä õóóëèéí ýòãýýäèéí îðëîãî áóþó àøèãò íîãäóóëàõ òàòâàðûã õýëäýã. Ýíýõ¿¿ õè÷ýýëýýð òàòâàðûí õóóëèàð àæ àõóéí áàéãóóëëàãûí îðëîãûí àëáàí òàòâàð òºëºã÷èéã õàìðóóëñàí áàéäëóóä, ÿìàð îðëîãîä òàòâàð íîãäóóëàõ, òàòâàðààñ õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ ¿íäýñëýë, òàòâàðààñ çàéëñõèéñýí òîõèîëäîëä õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãûã òóñ òóñ ñóäëàõ áîëíî. Íýð òîìú¸î: 10
  • 11. • Àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãûí îðëîãûí àëáàí òàòâàð • Ìîíãîë óëñàä áàéðëàäàã òàòâàð òºëºã÷ • Ìîíãîë óëñàä áàéðëàäàãã¿é òàòâàð òºëºã÷ • Õºðºíãèéí îðëîãî • Õºðºí㺠áîðëóóëñíû îðëîãî Ñýäâèéí àãóóëãà: • Àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãûí îðëîãûí àëáàí òàòâàðûí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò Õÿíàëòûí àñóóëò: • Òàòâàðûí òóõàé õóóëèíä àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí îðëîãûí àëáàí òàòâàð òºëºã÷èéã ÿìàð áàéäëààð òîäîðõîéëñîí áàéäàã âý? • Àæ àõóéí íýãæèéí ÿìàð îðëîãîä òàòâàð íîãäóóëäàã âý? • Òàòâàðûã íîãäóóëàõäàà õºðºíãèéí îðëîãî, õºðºí㺠áîðëóóëñàíû îðëîãîä òàòâàð íîãäóóëäàã ýíý òàëààð áîäëîãî çîõèîæ, äýëãýð¿¿ëýí ÿðèëö II.9. Ñýäâèéí íýð: ÕÓÂÜ Õ¯ÍÈÉ ÎÐËÎÃÛÍ ÀËÁÀÍ ÒÀÒÂÀÐÛÍ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒ Ñýäâèéí çîðèëãî: Õóâü õ¿íèé îðëîãûí àëáàí òàòâàð íü òàòâàðûí òîãòîëöîîíä ÷óõàë áàéð ñóóðèéã ýçýëäýã. Ó÷èð íü õóâü õ¿íèé îðëîãûí àëáàí òàòâàð íü áóñàä àëáàí òàòâàðûí ò¿âøèíã òîãòîîõîä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Ýíýõ¿¿ õè÷ýýëýýð õóâü õ¿íä ÿìàð àëáàí òàòâàðûã ÿìàð ýðõ ç¿éí àêòûí ¿íäñýí äýýð íîãäóóëäàãûã äýëãýðýíã¿é ñóäëàõ áîëíî. Íýð òîìú¸î: • Оршин суугч бус этгээд • Байнга оршин суугч татвар төлөгч • Түр оршин суугч • Оршин суугч бус татвар төлөгч этгээд 11
  • 12. Ñýäâèéí àãóóëãà: • Õóâü õ¿íèé îðëîãûí àëáàí òàòâàðûí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò Õÿíàëòûí àñóóëò: • Õóâü õ¿íèé îðëîãûí àëáàí òàòâàð òºëºã÷èéã õóóëèíäàà þóã ãýæ òîäîðõîéëæ ºãñºí áàéäàã âý? • Õóâü õ¿íèé îðëîãûí àëáàí òàòâàðûí îáúåêò íü, ÿìàð àæèë ¿éë÷èëãýýíýýñ çàñãèéí ãàçðààñ áàòàëñàí æèøãýýð òàòâàð àâàõ âý? • Õóâü õ¿íèé îðëîãûí àëáàí òàòâàðààñ ÷ºëººëºõ ¿íäýñëýë • Õóâü õ¿íèé îðëîãûí àëáàí òàòâàðûí òàðèôûã ñóäëàæ áîäëîãî çîõèîæ êýéñ àæëóóë • Îäîîãèéí ¿éë÷èëæ áàéãàà òàòâàð íîãäóóëàëòûã áóñàä îðíû æèøèãòýé õàðüöóóë II.10. Ñýäâèéí íýð: ÍÝÌÝÃÄÑÝÍ ªÐÒÃÈÉÍ ÀËÁÀÍ ÒÀÒÂÀÐÛÍ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒ Ñýäâèéí çîðèëãî: îëîí óëñûí ïðàêòèêò ÍªÒ ò¿ãýýìýë õýðýãëýãäýõ áîëñîí ó÷èð ò¿¿íèéã õýðýãëýýíèé òàòâàðûí ñîíãîäîã õýëáýð ìºí ãýæ ¿çýæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ õè÷ýýëýýð ÍªÒ äàâóó áîëîí ñóë òàëûã ñóäëàí ÿìàð çàð÷èìûã óäèðäëàãà áîëãîõ, òºëºã÷ ñóáúåêò, îíîãäóóëàõ îáúåêò, õóâü õýìæýý, ÷ºëººëºõ ¿íäýñëýëèéã òóñ òóñ ñóäëàõ áîëíî. Íýð òîìú¸î: • Íýìýãäñýí ºðòãèéí àëáàí òàòâàð • Íýìýãäñýí ºðòãèéí àëáàí òàòâàð òºëºã÷ ñóáúåêò • Íýìýãäñýí ºðòãèéí àëáàí òàòâàðûí îáúåêò • Íýìýãäñýí ºðòãèéí àëáàí òàòâàðûí õóâü õýìæýý • Íýìýãäñýí ºðòãèéí àëáàí òàòâàðààñ ÷ºëººëºõ ¿íäýñëýë Ñýäâèéí àãóóëãà: • Íýìýãäñýí ºðòãèéí àëáàí òàòâàðûí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò 12
  • 13. Õÿíàëòûí àñóóëò: • Íýìýãäñýí ºðòãèéí àëáàí òàòâàð òºëºã÷ ñóáúåêò, îáúåêòûã þó ãýæ òîäîðõîéëîí çààæ ºãñºí áàéäàã âý? • Íýìýãäñýí ºðòãèéí àëáàí òàòâàðûí õóâü õýìæýý õýðõýí òîãòîîäîã òàëààð áîäëîãî çîõèîæ ÿðèëö • Íýìýãäñýí ºðòãèéí àëáàí òàòâàðààñ ÷ºëººëºõ ¿íäýñëýë íü þó âý? II.11. Ñýäâèéí íýð: ÁÓÑÀÄ ÒªÐËÈÉÍ ÀËÁÀÍ ÒÀÒÂÀÐÓÓä, ÒÝÄÃÝÝÐÈÉÍ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒ Ñýäâèéí çîðèëãî: Ýäãýýð àëáàí òàòâàðóóäàä îíöãîé àëáàí òàòâàð, áóóíû àëáàí òàòâàð, àâòîáåíçèí, äèçåëèéí ò¿ëøíèé àëáàí òàòâàð, ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàí òàòâàð, àâòîìàøèí áîëîí ººðºº ÿâàã÷ õýðýãñëèéí àëáàí òàòâàð çýðýã áàãòäàã. Ýäãýýðèéí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã ñóäëàõ áîëíî. Íýð òîìú¸î: • îíöãîé àëáàí òàòâàð • Áóóíû àëáàí òàòâàð • Àâòîáåíçèí, äèçåëèéí ò¿ëøíèé àëáàí òàòâàð • ¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàí òàòâàð • Àâòîìàøèí áîëîí ººðºº ÿâàã÷ õýðýãñëèéí àëáàí òàòâàð Ñýäâèéí àãóóëãà: • Áóñàä òºðëèéí àëáàí òàòâàðóóä, òýäãýýðèéí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò Õÿíàëòûí àñóóëò: • Áóñàä òºðëèéí àëáàí òàòâàðóóäàä ÿìàð ÿìàð òàòâàðóóä õàìààðàãääàã òàëààð òóñ á¿ð äýýð æèøýý ãàðãàí òàéëáàðëà • Ýäãýýðò õýðõýí òàòâàðûí õýìæýýã òîãòîîäîã òàëààð æèøýý, áîäëîãîòîéãîîð òàéëáàðëà • ßìàð òîõèîëäîëä òàòâàðààñ ÷ºëººëºõ âý? 13
  • 14. II.12. Ñýäâèéí íýð: ÒÀÒÂÀÐÛÍ ÇªÐ×ÈË, ÕÀÐÈÓÖËÀÃÀ Ñýäâèéí çîðèëãî: Татварын хүлээлгэх үндэслэл, түүний зөрчилд хүлээлгэх хариуцлагын шинж, хариуцлага шалгуурыг тодорхойлж хэрхэн ямар хэмжээний хариуцлага хүлээлгэх болон хариуцлагаас чөлөөлөх хууль зүйн зохицуулалт, бусад эрх зүй дэх зөрчлийн ялгаатай хийгээд төсөөтэй талыг ялгаж сурах шалгуурыг эзэмшихэд уг сэдвийн зорилго оршино. Íýð òîìú¸î: • Захиргааны хариуцлага • Захиргааны шийтгэл • Гэм буруу • Захиргааны зөрчил • Зөрчлийн төрөл Ñýäâèéí àãóóëãà: • Òàòâàðûí çºð÷èë, õàðèóöëàãà Õÿíàëòûí àñóóëò: • Бусад салбар эрх зүй дэх хариуцлагаас татварын эрх зүйн хариуцлагын ялгагдах ялгаа • Татварын зөрчлийг зүйлчлэх шалгуур, түүнд хэрхэн шийтгэл ноогдуулах вэ? • Татварын хариуцлага болон эрүүгийн хариуцлагын төсөөтэй болон ялгаатай талыг тайлбарлах • Захиргааны зөрчил, татварын зөрчлийн төсөөтэй болон ялгаатай талыг тайлбарлах Íîì ç¿é  Áàÿðñàéõàí. Ä “Ýðõ ç¿éí îíîë” ÓÁ 2000 îí  Öîãòîî. Ø, Óðãàöàà. Á “ Ñàíõ¿¿ãèéí ýðõ ç¿éí ¿íäýñ” ÓÁ 1999 îí 14
  • 15.  ×óëóóíöýöýã. Î “ Îëîí óëñûí òàòâàðûí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò” 2003 îí  Æàâçàíäóëàì. Æ “Ìîíãîë óëñûí òàòâàðûí ýðõ ç¿é” 2002 îí  Æàâçàíäóëàì. Æ “Ìîíãîë óëñûí òàòâàðûí ýðõ ç¿é” 2005 îí  Ìîíãîë óëñûí òàòâàðûí åðºíõèé õóóëü1993 îí  Òàòâàðûí òîãòîëöîî 2002 îí  Ìîíãîë óëñûí õ¿í àìûí îðëîãûí àëáàí òàòâàðûí òóõàé õóóëü 1992 îí  Ìîíãîë óëñûí Àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãûí îðëîãûí àëáàí òàòàâàð 1992 îí  Ìîíãîë óëñûí Îíöãîé àëáàí òàòâàðûí õóóëü 1993 îí  ÌÓ-í Àâòî òýýâýð áîëîí ººðºº ÿâàã÷ õýðýãñëèéí àëáàí òàòâàð 1992 îí  Îðëîãûã íü òóõàé á¿ð òîäîðõîéëîõ áîëîìæã¿é àæèë ¿éë÷èëãýý, õóâèàðàà ýðõëýã÷ èðãýíèé îðëîãûí àëáàí òàòâàð1993 îí  Ìîíãîë óëñûí òýìäýãòèéí õóðààìæèéí òóõàé 1992 îí  ÌÓ-í òàòâàðûí íîãäóóëàëò, òºëºëòºíä õÿíàëò òàâèõ, òàòâàð õóðààõ òóõàé á¿ð 1996 îí  ÌÓ-í òàòâàðèéí åðàíõèé õóóëü, Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí îðëîãûí àëáàí òàòâàðûí õóóëü  Õ¿í àìûí îðëîãûí àëáàí òàòâàðûí õóóëèéí çàðèì çààëòûã òàéëáàðëàõ òóõàé ÓÄØèéí 1196,06,05-íû ºäðèéí 167-ð òîãòîîë  Ìîíãîë óëñûí ãààëèéí òàðèôûí õóóëü 1996 îí  Òàòâàð òºëºã÷ èðãýä, áîëîí àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä ºãºõ òóñëàõ 1995 îí 1.2.3 äýâòýð  Ìîíãîë óëñûí ÒÅÃàçðûí äàðãûí 1996.09.14-íèé ºäðèéí 102 òîîò òóøààë”Æóðàì áàòëàõ òóõàé”  Монгол Улсын албан татварын эрх зүй. Татварын ерөнхий газар, Монгол Улсын Их сургуулийн хууль зүйн сургууль 2009 он III ÕÝÑÝÃ: ÝÐÕ Ç¯É ÕÈ×ÝÝËÈÉÍ ÇÀÀÕ ÀÐÃÀ Ç¯É III.1. ÒÀÒÂÀÐÛÍ ÝÐÕ Ç¯É ÕÈ×ÝÝËÈÉÍ ÀÐÃÀ ǯÉÄ ÒÀÂÈÃÄÀÕ ØÀÀÐÄËÀÃÀ Òàòâàðûí ýðõ ç¿é õè÷ýýëèéã ñóäëàõ õýðýãöýý, õè÷ýýëèéí çîðèëãî, çîðèëòòîé óÿëäàí óã õè÷ýýëèéã çààõ àðãà ç¿éä äàðààõ øààðäëàãà òàâèãäàíà. ¯¿íä: 15
  • 16. • Õè÷ýýëèéí çîðèëãûã õàíãàõóéö, ò¿¿íèé àãóóëãàä òîõèðñîí àðãà, õýëáýðèéã ñîíãîæ õè÷ýýëèéã çààõ • Òàòâàðûí ýðõ ç¿é õè÷ýýëýýð óã õàðèëöààíä îðîëöîã÷äûí õîîðîíä ¿¿ñýõ ìºí ÷àíàðûí òàëààð îþóòàí ººðºº ìýäëýã á¿òýýõ, ò¿¿íèéãýý àìüäðàëä õýðýãëýõ, õóóëü õýðýãëýõ äàäàë, ÷àäâàð ýçýìøèõ íºõöºë áîëîìæèéã õàíãàõ • Îþóòàí á¿ð õè÷ýýëä èäýâõèòýé, æèãä îðîëöîõ áîëîìæ, íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ • Õè÷ýýëèéí àãóóëãà íü îíîë, ïðàêòèêò íèéöñýí áàéõ • Îþóòàíûã áèå äààí àæèëëàõ, õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýõ III.2. ÌÝÄÝÝËÝË Ò¯ÃÝÝÕ ÀÐÃÀ, ÀÐÃÀ×ËÀË Ëåêö: Ëåêöèéí àðãà íü îíîëûí íýãäñýí îéëãîëò ºãºõ çîðèëòûã õàíãàõàä èë¿¿ òîõèðîìæòîé áàéäàã áºãººä Òàòâàðûí ýðõ ç¿é õè÷ýýëèéí àãóóëãûã ñóäëàõàä ëåêöèéí àðãûã ºðãºíººð àøèãëàäàã. Òàòâàðûí ýðõ ç¿éí îéëãîëò, çàð÷èì, õàðèëöàà çýðýã òóëãóóð îéëãîòóóäûã ëåêöèéí àðãààð çààõ íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé. Òàòâàðûí ýðõ ç¿é õè÷ýýëèéí çàðèì ñýäâèéã äàí ãàíö ëåêöèéí àðãààð çààõ íü òîõèðîìæã¿é òóë êåéñ áóþó òîõèîëäîë øèíæëýõ áîëîí õýëýëö¿¿ëýã ÿâóóëàõ, øàëòãààí ¿ð äàãàâðûã òîäîðõîéëîõ çýðýã îðîëöîîíû àðãóóäòàé õîñëóóëàí àøèãëàõ íü ç¿éòýé. Ëåêöèéí õè÷ýýëä áàãø öóãëóóëñàí ìýäýýëëýý õóðààíãóé õýëáýðò îðóóëàí óðüä÷èëàí òàðààõ, çóðàã, á¿ä¿¿â÷ áîëîí áóñàä ¿ç¿¿ëýí, òàðààõ ìàòåðèàë áýëòãýæ àøèãëàõ íü öàã õýìíýõ, îþóòàí öýãöòýé ìýäýýëýë õ¿ëýýæ àâàõ ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýõýä à÷ õîëáîãäîëòîé. Òàòâàðûí ýðõ ç¿é õè÷ýýëèéã ëåêöèéí àðãààð çààõäàà óã àðãûã ëåêöèéí çîðèëãî, á¿òýö, àãóóëãàòàé íèéö¿¿ëýí òºëºâëºõ øààðäëàãàòàé. Òóõàéëáàë îëîí ýõ ñóðâàëæààñ àâñàí ìýäýýëëèéã íýãòãýí ä¿ãíýæ îþóòíóóäàä õ¿ðãýõ, òóõàéí ëåêöèéí õè÷ýýëèéí õàìãèéí ÷óõàë õýðýãòýé õýñãèéã îþóòàíä õ¿ðãýõ íü ç¿éòýé. Õýðýãæ¿¿ëýõ äàðààëàë: Ëåêöèéí àãóóëãà, ìýäýýëëèéã óòãàò õýñãýýð íü õóâààæ, òàðààæ ºãºõ çîðèëãîîð îþóòíûõàà òîîãîîð æèæèã öààñàí äýýð áè÷èæ áýëäýýä îðîëöîã÷ îþóòàí íýã á¿ðò òàðààíà. Îþóòíóóä ìýäýýëëèéã óíøñàíû äàðàà óã óíøñàí ç¿éëèéíõýý àãóóëãûã ÿðèõ, çóðàãëàë, á¿ä¿¿â÷ýýð èëýðõèéëýõ çýðãýýð áóñäàä ò¿ãýýõ áýëòãýëýý õèéíý. Ýíý ¿åä áàãø òóñëàìæ øààðäëàãàòàé îþóòàíä çºâëºãºº ºã÷, òàéëáàð õèéæ áîëíî. 16
  • 17. III.3. ÎÐÎËÖÎÎÍÛ ÀÐÃÀ, ÀÐÃÀ×ËÀË Òîõèîëäîë øèíæëýõ àðãà íü ñóðàëöàã÷äàä ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýã àìüäðàëûí òîäîðõîé æèøýýí äýýð ¿íäýñëýí õýðýãëýæ ñóðàõàä òóñëàõàä ÷èãëýãäñýí àñóóëòûí àðãàä òóëãóóðëàñàí õýëáýð þì. Òàòâàðûí ýðõ ç¿é õè÷ýýë íü àìüäðàëä õàðüöàíãóé îéðõîí, ïàðêòèêààð áàéíãà øàëãàãäàæ áàéäàã ó÷èð ýíý õè÷ýýëèéã òîõèîëäîë øèíæëýõ àðãàä ò¿øèãëýí ÿâóóëàõ íü èë¿¿ òîõèðîìæòîé þì. Сóðãàëòûí ýíý àðãà íü ñóðàëöàã÷èéã ÿìàð íýãýí áîäèò áàðèìòûí òàëààð àñóóëãà òàâèõ, òîäîðõîé íºõöºëä ÿìàð ýëåìåíò íü ÷óõàë áîëîõûã òîäîðõîéëæ, òýäãýýðèéã çàäëàí øèíæèëæ, íýãòãýí ä¿ãíýæ, òîõèîëäîë íýã á¿ðèéã ýðãýö¿¿ëýí áîäîæ áàéõ áîëîìæ îëãîäîã. Оюуны довтолгоо Оюуны довтолгоо гэдэг нь суралцагчид үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх явдлыг урамшуулах арга юм. Энэ нь оюутан шүүмжлэлээс айхгүйгээр бүтээлч санаа бодож олох, илэрхийлэхийг урамшуулдгаараа ач холбогдолтой. Энэ үед багш оюутнуудыг тухайн асуудлаар аль болох олон төрлийн санааг чадах хэмжээгээрээ гаргахыг хүсч, бүх санааг самбар юм уу тусгайлан бэлтгэсэн хүснэгт дээр тэдгээрийн буруу зөвийг харгалзахгүйгээр бичнэ. Хэрэв хариултын явцад жинхэнэ оновчтой хариулт гарч ирэхгүй байвал, түүнийг тодруулан засч болно. Бүх санааг бичиж дуусах хүртэл ямар нэг шүүмжлэлийг багш хийхгүй байх ёстой. Эцэст нь уг санаануудыг шүүмжлэн ярилцаж, төрөлжүүлэн ангилж болно. Ангилах Ач холбогдлоор нь ангилах арга нь ойролцоо хувилбаруудын дунд сонголт хийнэ гэсэн үг. Багш оюутнуудад оюуны довтолгоо хийж гаргасан эсвэл урьдчилан бэлдсэн тодорхой тооны жагсаалтыг тараана. Тэдгээрээс хамгийн чухал нэг, эхний тав, бүгдийг нэгээс дуустал нь г.м.–ээр ангилахыг даалгана. Үүний дараа ангилсан дарааллаа хамгаалах хэсэг, үл зөвшөөрч байгаа хэсэг, бусад оролцогчдын ангилалтын үндсэн дээр дахин ангилах хэсгийг томилж ажиллуулна. Энэ аргын ач холбогдол нь оюутнууд үзэл бодлоо илэрхийлэх, бусдыг сонсож түүнээс үнэт зүйлийг нь харж чаддаг болно. 17
  • 18. Жижиг бүлгээр хэлэлцэх Хэлэлцэх сэдэв, мөрдөх журам, цаг хугацааг нарийн гаргаж, урьдчилан төлөвлөсөн байна. Бүх хүмүүст үг хэлэх боломж олгох үүднээс бүлгүүдийг тав хүртэл гишүүнтэй зохион байгуулна. Бүлгүүд дугаар, эсвэл нэртэй байх ба ямар хугацаагаар уг сэдвийг хэлэлцэх, хэн ямар үүрэгтэй оролцох, мөн дарааллын талаар багш тодорхой чиглэл өгнө. Багшийн зүгээс энэ үед хэн нэгэн оюутан давамгайлах байдлаар биш аль болох нийтийг хамруулах нөхцөл байдал бүрдүүлэх тал дээр анхаарна. Кейс судлах Оюутнуудыг шүүгч, өмгөөлөгч, яллагч нарыг төлөөлсөн байдлаар хуваана. Мөн тодорхой шийдэл, үндэслэлийн дагуу жижиг бүлгүүд ч болгож болно. Кейс нь ихэвчлэн амьдрал дээр болж өнгөрсөн хэрэг байх ба оюутнуудын гаргасан санал дүгнэлтийг сонссоны дараа багш шүүхээс ямар шийдвэрийг юун дээр үндэслэж гаргасныг тайлбарлаж өгнө. Дүрд тоглох Оюутнууд өөрсдийн үзсэн харсан, сонссон дуулсан, сэтгэн бодох чадварт тулгуурлан тодорхой нөхцлийг тоглож үзүүлэх ба багшийн туслалцааг авч болно. Ажиглагч оюутнуудад юуг анхаарах ёстойг сануулна. Тоглолтын дараа ажиглагч оюутнуудаар ямар хэрэг маргаан гарсан, түүнийг хэрхэн шийдвэрлэвэл зохихыг яриулах бөгөөд эцэст нь багш дүгнэж тайлбарлана. Асуулт, хариулт Багш асуултыг бэлтгэхдээ тухайн хичээлийн агуулгыг илэрхийлж чадахуйц хэмжээнд хийнэ. Энэ аргыг үр дүнтэй хэрэглэхийн тулд хичээлийн төгсгөлд бүх л шаардлагатай гэсэн асуулт хариултыг тэмдэглэсэн жагсаалт гаргана. Гол нь багшийн зүгээс аль нэг оюутан бүх л хичээлийн туршид давамгайлан оролцохоос урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах нь зүйтэй. Дуурайх Оюутнууд өгөгдсөн нөхцлийг уншаад түүнийг амьдруулан тоглоно. Гэхдээ энэ нь хичээлийн сэдэвт нарийн тохирсон байдаг учир дүрд тоглохыг бодвол харьцангуй их цаг шаарддаг. 18
  • 19. Багшийн зүгээс дуурайх дасгалыг хийхийн өмнө тодорхой зааварчилгаа, мэдээлэл өгнө. Нээлттэй төгсгөлгүй асуулт Оюутнуудад сэдэвтэй холбоотой урьдчилан бэлдсэн дутуу бичилттэй өгүүлбэрүүдийг тараан өгч гүйцээлгэнэ. Мөн ямар нэг хэрэг учралын газраас авсан зураг г.м.-ийг үзүүлж яриа өрнүүлэн үнэлэлт дүгнэлт өгүүлж болно. Санал асуулга Оюутнуудад тухайн судалж буй сэдвийн талаар өөрсдийн үзэл бодлоо илэрхийлэх боломж олгох зорилготой бөгөөд багшийн зүгээс дараах нөхцлийг бүрдүүлэхэд анхаарна. Үүнд: хэлэлцэх үндсийг бүрдүүлэх, оюутнуудын үнэлэмж, хандлага, итгэл үнэмшлийг өрнүүлэх, эцэст нь үнэлэлт дүгнэлт хийх. Санал асуулгыг явуулахдаа багш оюутнуудаас тухайн асуудлаар хувийн үзэл бодлоо өөрөө өөрөөсөө асуухыг хүснэ. Жишээ нь: тус бүртээ саналаа бичих. Дараа нь хүн бүрийн саналыг асууж тэдгээрийг харьцуулан харах боломжтой байдлаар самбарт бичнэ. Эцэст нь оюутнуудаас өөрсдийн саналаа хамгаалах, мөн эсрэг санал байж болох эсэх талаар харилцан ярилцана. Илтгэл хэлэлцүүлэх Оюутнуудад урьдчилсан байдлаар шүүмжлэгчийг томилж илтгэл хэлэлцүүлсний сэдэв өгч илтгэл бэлдүүлнэ. Мөн дараа саналыг нь сонсох ба бусад оюутнуудаас асуулт тавьж, илтгэгчээс хариулт авах хэлбэрийг ашиглана. Эцэст нь багшийн зүгээс тодорхой санал дүгнэлт хийнэ. Зогсох Энэ нь оюутнуудыг ямар нэгэн маргаантай сэдвийн хүрээнд өөрийн үзэл бодлыг босч зогсон хэлүүлнэ гэсэн үг. Ингэхдээ дэмжинэ, эсрэг, түдгэлзсэн гэсэн бичигний хажууд зогсооно. Энэ үед оюутнуудын үзэл бодол, үндэслэлийг сонсоод зогсохгүй үнэт зүйлийг нь тодруулахыг шаардаж болно. Практик ажилтантай уулзах Энэ арга нь амьдрал дээр хууль, эрх зүйг хэрхэн ашиглаж, хэрэглэдэг талаар оюутнуудад маш чухал мэдээлэл өгдөг. Гэхдээ практик ажилтанг зөв сонгох, оюутнуудыг бэлдэх, уулзалтыг дүгнэх зэрэгт анхаарлаа хандуулахгүй бол хичээлийн чанар, үр дүнд сөрөг нөлөө үзүүлдэг гэдгийг мартаж болохгүй. Үнэлэмжит зүйлийг тодруулах 19
  • 20. Энэ арга нь оюутнуудад өөрийнхөө болон бусдын санаа бодол, үзэл баримтлалыг тодруулах, мэдэх боломжийг олгодог. Мөн харилцааны чадварыг сайжруулж, бусдыг сонсох, тэдний санаа бодлыг ойлгох, шийдвэр гаргах дадал олгох, итгэл үнэмшилдээ тууштай байх хандлагыг төлөвшүүлнэ. IV ÕÝÑÝÃ: ÒÀÒÂÀÐÛÍ ÝÐÕ Ç¯É ÕÈ×ÝÝËÈÉÍ ¯ÍÝËÃÝÝ IV.1. ¯íýëãýýíèé çîðèëãî • Òàòâàðûí ýðõ ç¿é õè÷ýýëèéí ÿâöàä îëæ àâñàí ìýäëýã, ò¿¿íèéã ïðàêòèê àìüäðàëä àøèãëàõ ÷àäâàð õèéãýýä îþóíû ¿íýò ç¿éëèéí áàðèìæààëàëä ãàðñàí ººð÷ëºëòèéã áîäèòîéãîîð ¿íýëýõ íü óã õè÷ýýëèéí ¿íýëãýýíèé ãîë çîðèëãî îðøèíî. ¯íýëãýý íü á¿õýëäýý çîðèëãîäîî õ¿ð÷ ÷àäñàí ýñýõèéã òîãòîîõîä ÷èãëýãäýíý. Áàãø ¿íýëãýýíèé ä¿íã äàðààõü çîðèëãîîð àøèãëàíà. • Äàâòàí ñóäëàõ øààðäëàãàòàé ýñýõèéã òîãòîîõ • Ñóðãàëòûí ¿ð ä¿íä îþóòíû ìýäëýã, ÷àäâàð ÿìàð ò¿âøèíä áàéãààã òîäîðõîéëîõ • Áàãø ººðèéí áîëîí õè÷ýýë çîðèëãîäîî õ¿ðñýí ýñýõèéã ¿íýëýõ • Ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðìýëçëýëèéã èäýâõæ¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõ IV.2. ¯íýëãýýíèé øàëãóóð Ìýäëýã: • Òîäîðõîé àñóóëòàíä îíîëûí ¿íäýñòýé õàðèóëæ ÷àäàæ áàéãàà ýñýõ • Ìýäëýãýý áóñäàä òàíèëöóóëæ, òàéëáàðëàæ ÷àäàæ áàéãàà ýñýõ • Òóõàéí ñóäëàãäàõóóíû òîäîðõîéëîëò ãàðãàõ, ¿íäñýí áà ¿íäñýí áóñûã ÿëãàõ, õàðüöóóëàõ, õàìààðëûã òîãòîîõ àðãà ç¿éã ýçýìøñýí áàéõ • Õàðèóëò áîëîí ¿çýë áîäëûíõîî ¿íäýñëýë íîòîëãîîã ãàðãàæ áàéãàà áàéäàë ×àäâàð: • Òîäîðõîé îíîëûí ìýäëýãèéã àøèãëàí /¿íäýñëýë, íîòîëãîî áîëãîõ, æèøýý áàðèìò òàòàõ, òàéëáàðëàõ/ òóõàéí àñóóäëûã òàéëáàðëàæ, øèéäâýð ãàðãàæ ÷àäàæ áàéãàà ýñýõ • Áîäëîãî áîäîõ, òîõèîëäîëä øèéäâýðëýõäýý Ìîíãîëûí òºð ýðõ ç¿éí ò¿¿õ îíîëûí ìýäëýãýý àøèãëàæ ÷àäàæ áàéãàà ýñýõ • Áàðèìò áè÷èã áîëîâðóóëàõ ÷àäâàðò ñóðàëöñàí áàéäàë • Àìààð áîëîí áè÷ãýý𠺺ðèé㺺 èëýðõèéëýõ ÷àäâàðûí õºãæëèéí ò¿âøèí 20
  • 21. Õàíäëàãà: • ªºðèéí ¿çýë áîäîë, áàéð ñóóðü, ¿íýëãýý ä¿ãíýëòèéã èëýðõèéëæ ÷àäàæ áàéãàà ýñýõ, èéíõ¿¿ èëýðõèéëýõäýý áóñäûí ¿çýë áîäîë, áàéð ñóóðèíä õ¿íäýòãýëòýé õàíäàæ, ò¿¿íýýñ ¿íý öýíýòýé ç¿éëèéã îëæ õàðæ, àâ÷ ÷àäàæ áàéãàà ýñýõ • Áàãèéí ãèø¿¿í áàéõ, áóñäûã òºëººëºõ ÷àäâàðûí õºãæèëò • ßëãààòàé ¿çýë áîäîë áàéð ñóóðèíä õàíäàõ õàíäëàãà, ò¿¿íèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéãàà áàéäàë • Àñóóäàëä õóóëü ç¿éí ¿¿äíýýñ õàíäàæ áàéãàà ýñýõ 21