Your SlideShare is downloading. ×

S.erdene last last

2,833

Published on

nom

nom

0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
2,833
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
122
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Гар бичмэлийн эрхтэй СОДНОМЗУНДУЙН ЭРДЭНЭ НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ТОГТОЛЦОО: ШИНЭЧЛЭЛ, ЧИГ ХАНДЛАГА Мэргэжил: F340200. Төрийн захиргааны менежмент Удирдахуйн ухааны доктор (Ph.D.)-ын зэрэг горилсон бүтээл Эрдэм шинжилгээний ажлын удирдагч: Доктор /Ph.D./, проф. Т.Лхагваа Улаанбаатар 2013 он
  • 2. АГУУЛГА ЗУРГИЙН ЖАГСААЛТ .......................................................................................................................... II ХҮСНЭГТИЙН ЖАГСААЛТ ....................................................................................................................III ТОВЧИЛСОН ҮГСИЙН ЖАГСААЛТ ......................................................................................................... IV УДИРТГАЛ ..................................................................................................................... 1 НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ТОГТОЛЦООНЫ ОНОЛ, ХАНДЛАГА ..................................................................................................................... 8 1.1. НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ТОГТОЛЦООНЫ ОНОЛЫН ШИНЭ ЧИГЛЭЛ, ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ........................... 8 1.2. ГАДААД ОРНУУДЫН НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ТОГТОЛЦООНЫ ШИНЭЧЛЭЛ, ХАНДЛАГА ........................ 24 ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ТОГТОЛЦООНЫ ӨНӨӨГИЙН ТӨЛӨВ.......................................................................................................................... 33 2.1. МОНГОЛ УЛСЫН НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ТОГТОЛЦООНЫ ҮҮСЭЛ, ХӨГЖИЛ ....................................... 33 2.2. МОНГОЛ УЛСЫН НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ТОГТОЛЦООНЫ ӨНӨӨГИЙН ТӨЛӨВ ................................... 40 2.3. НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН УДИРДЛАГЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНД ХИЙСЭН ШИНЖИЛГЭЭ ............................ 57 2.4. ТЭТГЭВРИЙН ДААТГАЛЫН ТОГТОЛЦООНЫ ТУЛГАМДСАН АСУУДЛУУД ............................................... 72 ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ. НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ТОГТОЛЦООНЫ ШИНЭЧЛЭЛ, ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ АРГА ЗАМ ......................................................................................... 76 3.1. НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ТОГТОЛЦООН ДАХЬ ОРОЛЦОГЧ ТАЛУУДЫН ҮҮРЭГ ....................................... 76 3.2. НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН УДИРДЛАГЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА ............................................................... 81 3.3. НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ТӨРӨЛ, САНГИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ШИНЭЧЛЭЛ ..................................... 91 3.4. ТЭТГЭВРИЙН ДААТГАЛЫН УДИРДЛАГЫН ШИНЭЧЛЭЛИЙГ ЭРЧИМЖҮҮЛЭХ АРГА ЗАМ .......................... 107 ДҮГНЭЛТ .................................................................................................................... 113 НОМ ЗҮЙ .................................................................................................................... 119 ХАВСРАЛТ 1. “НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ТОГТОЛЦООНЫ ШИНЭЧЛЭЛИЙН ЗОРИЛТУУДЫГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ АРГА ЗАМ” ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ЗӨВЛӨМЖ ........................................................................................... 1 ХАВСРАЛТ 2. ДААТГАЛЫН ТУХАЙ ИРГЭДЭЭС АВАХ САНАЛ АСУУЛГА ........................................................... 4 ХАВСРАЛТ 3. “ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ДААТГАЛЫН ҮЙЛЧИЛГЭЭ“ ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ЗӨВЛӨМЖ .................. 7 ХАВСРАЛТ 4. АЖИЛЛАСАН ЖИЛ, ТЭТГЭВРИЙН ДААТГАЛЫН ШИМТГЭЛИЙГ НӨХӨН ТООЦОХ ТУХАЙ МОНГОЛ УЛСЫН ХУУЛЬ (СУДЛААЧИЙН САНААЧИЛАН БОЛОВСРУУЛСАН) ................................................................. 9
  • 3. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Зургийн жагсаалт Зураг 1. Суралцаж нийгэмшихүйн загвар ................................................................... 10 Зураг 2. Нийгмийн бүтцийн загвар .............................................................................. 11 Зураг 3. Нийгмийн даатгалын шинэ хандлага............................................................ 17 Зураг 4. Монгол улсын нийгмийн даатгалын хөгжил ................................................. 39 Зураг 5. Монгол улсын нийгмийн даатгалын тогтолцоо ............................................ 41 Зураг 6. Нийгмийн даатгалын сангийн орлого, зарлага (1995-2011 он)................... 47 Зураг 7. Нийгмийн даатгалын сангийн зарлагын бүтэц............................................. 48 Зураг 8. Нийгмийн даатгалын сангуудын 1995-2011 оны орлого, зарлага .............. 49 Зураг 9. Нэг тэтгэвэр авагчид ноогдох даатгуулагчийн тоо ...................................... 50 Зураг 10. Нийт хүн амд эрүүл мэндийн даатгалд хамрагчдыг харьцуулсан байдал ...................................................................................................................................... 50 Зураг 11. ЭМД-ын орлого зарлага (тэрбум төг.) ........................................................ 51 Зураг 12. Нийгмийн даатгалын удирдлагын бүтэц .................................................... 59 Зураг 13. Нийгмийн даатгалын байгууллагын чиг үүрэг ............................................ 60 Зураг 14. Нийгмийн даатгалын үйл ажиллагааны удирдлага ................................... 61 Зураг 15. Судалгаанд оролцогчдын ажил эрхлэлтийн байдал ................................. 62 Зураг 16. Судалгаанд оролцогчдын даатгалд хамрагдсан байдал .......................... 63 Зураг 17. Даатгалын тухай мэдээллийн хүртээмж .................................................... 64 Зураг 18. Боловсрол, даатгалд итгэх итгэлийн хамаарал ........................................ 66 Зураг 19. Тэтгэврийн даатгал, тэтгэвэр төлөвлөлтийн мэдлэгийн харьцуулалт ..... 68 Зураг 20. Нийгмийн даатгалын үйл явцад гол оролцогч талууд ............................... 77 Зураг 21. Нийгмийн даатгалын хэлбэр ....................................................................... 79 Зураг 22. Нийгмийн даатгалын үйл явц дахь оролцоо .............................................. 79 Зураг 23. Нийгмийн даатгалын байгууллагын тогтолцоо .......................................... 84 Зураг 24. Нийгмийн даатгалын сангийн үйл ажиллагаа ............................................ 93 Зураг 25. Нийгмийн даатгалын сангийн бүрдүүлэлт, зарцуулалт ............................ 94 Зураг 26. Хүн амын насны бүтэц (2010-2050 он) ....................................................... 95 Зураг 27. Тэтгэврийн ердийн наснаас хойш дундаж наслалтын хэтийн тооцоо ..... 96 Зураг 28. Хүн амын суврага (2008-2058 он) ............................................................... 96 Зураг 29. Өндөр насны орлогын баталгааг хангах гурван шатлалт тогтолцоо ....... 97 Зураг 30. Олон давхаргат тэтгэврийн тогтолцоо ..................................................... 108 ii
  • 4. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Хүснэгтийн жагсаалт Хүснэгт 1. Эрсдлийн төрлүүд ба эрсдлийг бууруулах арга хэмжээ.......................... 16 Хүснэгт 2. Нийгмийн хамгааллын хөтөлбөрийн хамрах хүрээний харьцуулалт ...... 27 Хүснэгт 3. Тэтгэврийн тогтолцооны харьцуулалт ...................................................... 29 Хүснэгт 4. Шимтгэлийн хэмжээ ................................................................................... 30 Хүснэгт 5. Тэтгэврийн томоохон сангууд .................................................................... 31 Хүснэгт 6. Тэтгэврийн насны харьцуулалт ................................................................. 32 Хүснэгт 7. Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн даатгал ......................... 42 Хүснэгт 8. Ажилгүйдлийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмж .................................... 43 Хүснэгт 9. Ажилгүйдлийг төлөх хэмжээ ...................................................................... 43 Хүснэгт 10. Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгал ......... 44 Хүснэгт 11. Эрүүл мэндийн даатгал ........................................................................... 44 Хүснэгт 12. Эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлийн хэмжээ .................................... 45 Хүснэгт 13. Тэтгэмжийн даатгалын сангаас зарцуулсан хөрөнгө, тэтгэмж авагчдын тоо, тэтгэмжийн төрлөөр (сая төг.) ............................................................................. 51 Хүснэгт 14. Нийгмийн даатгалын шимтгэлийн хувь хэмжээ (даатгуулсан цалингийн хувиар) .......................................................................................................................... 52 Хүснэгт 15. Нийгмийн даатгалд оролцогчдын байдал ............................................. 54 Хүснэгт 16. Тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар авсан арга хэмжээ .............. 55 Хүснэгт 17. Төрийн албан хаагчдын цалинг нэмэгдүүлэх талаар авсан арга хэмжээ ...................................................................................................................................... 56 Хүснэгт 18. Судалгаанд оролцогчдын сарын дундаж орлого ................................... 62 Хүснэгт 19. Судалгаанд оролцогчдын даатгалын тухай мэдлэг, мэдээлэл (хувиар) ...................................................................................................................................... 63 Хүснэгт 20. Ажил эрхлэлт болон даатгалын хөрөнгө оруулалтын үүргийн харьцуулалт ................................................................................................................. 65 Хүснэгт 21. Нас болон даатгалын хөрөнгө оруулалтын үүргийн харьцуулалт ........ 65 Хүснэгт 22. Даатгалд итгэх итгэл, даатгалын шимтгэлийн хэлбэрийн хамаарал ... 66 Хүснэгт 23. Даатгалын байгууллагад итгэх байдал, сарын дундаж орлогын харьцуулалт ................................................................................................................. 67 Хүснэгт 24. Даатгалын байгууллагад итгэх итгэл, ажил эрхлэлтийн харьцуулалт . 67 Хүснэгт 25. Гадаадад даатгуулсан тохиолдол, даатгалд итгэх итгэлийн хамаарал ...................................................................................................................................... 68 Хүснэгт 26. Нас, тэтгэврийн мэдлэгийн хамаарал ..................................................... 69 Хүснэгт 27. Иргэдийн сэтгэл ханамж, ажил олгогч, ажилтны үйл ажиллагааны хоорондын хамаарал ................................................................................................... 70 Хүснэгт 28. Даатгалтай холбоотой мэдлэг, мэдээлэл, үйлчилгээ, сэтгэл ханамжийн хамаарал ...................................................................................................................... 70 Хүснэгт 29. Нэрийн дансны үлдэгдэлд тооцсон хүүгийн хэмжээ (жилд) .................. 73 Хүснэгт 30. Шимтгэл төлөхтэй холбоотой эрх, үүрэг................................................. 78 Хүснэгт 31. Санал болгож буй ажил мэргэжлийн болон хувийн тэтгэврийн зохицуулалтууд .......................................................................................................... 105 Хүснэгт 32. 1960 оноос хойно төрсөн даатгуулагчдын шилжилтийн үеийн хөтөлбөрийн график .................................................................................................. 106 iii
  • 5. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Товчилсон үгсийн жагсаалт АИХ - Ардын Их Хурал АНУ - Америкийн нэгдсэн улс АТД - Ажиллагчдын тэтгэврийн даатгал БНМАУ - Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс БНХАУ - Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс БНСУ - Бүгд Найрамдах Солонгос Улс ДНБ - Дотоодын нийн бүтээгдэхүүн НХХЯ - Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн яам НД - Нийгмийн даатгал УИХ - Улсын Их Хурал УНДЕГ - Улсын нийгмийн даатгалын ерөнхий газар ҮОМШӨ - Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалах өвчлөл ҮСТД - Үндэсний суурь тэтгэврийн даатгал СДД - Сайн дурын даатгал ХАХНХЯ - Хүн амын хөгжил, нийгмийн хамгааллын яам ХХДХ - Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ ЭМД - Эрүүл мэндийн даатгал iv
  • 6. УДИРТГАЛ Сэдвийг судлах тулгамдсан хэрэгцээ: Нийгмийн даатгал нь нийгмийн хамгааллын тогтолцооны нэг бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Иргэдийн амьдралд тохиолдох өвчлөл, хөгшрөлт, ажилгүйдэл, гэмтэл зэрэг эрсдлээс үүдэлтэй хүндрэлийг арилгах, хэвийн нөхцлийг хангах, урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагааны цогцыг даатгалын харилцаа гэдэг. Монгол бол даатгалын тогтолцоо хэлбэржин бүрэлдсэн орон. Их Монгол улс анх үүсч тогтносон тэр л өнө эртний үеэс нийгмийн хамгааллын асуудал тавигдан, тодорхой хэмжээнд шийдэгдсээр, улмаар төрийн бодлогын хэмжээнд тавигдаж, ард иргэдийн сайн сайхан амьдрах, нийгмийн баталгааг хангахад чиглэгдэж ирсэн түүхтэй. 1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсгалаас өмнөх үед гамшиг зовлонд өртсөн, зовж зүдэрсэн иргэдийг орон нутгийн засаг захиргаа нь хамгаалах үүрэгтэй байсан бол социалист хэмээн нэрлэгддэг бүтээн байгуулалтын он жилүүдэд ажилчин анги, ахмад, хөгшдийг төрөөс хамгаалах тогтолцоог бүрдүүлсэн. Улс орон ардчилал, зах зээлийн харилцаанд шилжсэнээр нийгмийн хамгаалал, онцолбол нийгмийн даатгал уламжлалт суурин дээрээ шинэ агуулгаар баяжин хөгжих нөхцөл бүрдсэн юм. 90-ээд оны эхнээс хангамжийн хуучин тогтолцоог халж, нийгмийн даатгалын шинэ тогтолцоог зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд нийцүүлэн өөрчлөх болов. Нийгмийн даатгалын санд хуримтлагдах орлогын ихэнх хувийг даатгуулагчийн хөдөлмөрийн хөлс, түүнтэй адилтгах орлогыг үндэслэж ажил олгогч, даатгуулагчаас шимтгэл авах зарчмыг бий болгосон нь улсын төсвийн ачааллыг бууруулж, зах зээлийн харилцаанд нийцсэн нийгмийн даатгалын систем бий болгох чиглэлээр чухал алхам хийгдэв. Улмаар нийгмийн даатгалын тогтолцоог шинэтгэх, удирдлагыг боловсронгуй болгох дорвитой өөрчлөлтүүд хийгдсэн ч хамрах хүрээ, олгож байгаа тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээ, зохицуулж байгаа харилцааны хувьд нийгмийн хэрэгцээ, иргэдийн сэтгэл ханамжид тэр бүр нийцэж чадахгүй байна. Тухайлбал, манай улсын хөдөлмөрийн чадвартай, эдийн засгийн идэвхитэй хүн амын дөнгөж 25 хувь нь тэтгэврийн даатгалд хамрагдаж байгаа гэсэн тооцоо гарсан нь ихэнх иргэдийн нийгмийн хамгааллын асуудал орхигдоход хүрч байгааг илэрхийлж байна. 2000 оны хүн ам, орон сууцны тооллогын дүнгээс үзэхэд, тус улсын хүн амын 56,8 хувь нь залуучууд байв. Тэгвэл 1989 онд явагдсан хүн ам, орон сууцны тооллогын дүнгээр залуучуудын эзлэх хувь 62.2 байсан байна. Үүнээс үзвэл арав гаруйхан жилийн хугацаанд хүн амын дотор залуучуудын эзлэх хувийн жин 1
  • 7. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага буурсан нь хүн амын залуужилт зогсонги байдалд орж, дундаж насжилт нэмэгдэж байгаа нь харагдана. Хүн амын дундаж наслалт нэмэгдэж байгаа нь чухал үзүүлэлт мөн боловч нөгөө талдаа хөдөлмөрийн өмнөх болон дараах насны хүмүүсийн харьцаа, тэтгэврийн насныхны өсөлт, мөн цаг үеийн шаардлагаар тэтгэврийн хэмжээг өсгөхөд хүрсэн бодит байдал зэрэг нь нийгмийн даатгалын санд огцом дарамт үзүүлэх болсон байна. Нийгмийн хамгааллын чиглэлээрх бодлогын болон хууль, эрх зүйн баримт бичгүүдийг хэрэгжүүлэх ажил шаардлагын түвшинд хүрэхгүй байгаагаас нийгмийн даатгалын мөн чанарыг зөв ухаж ойлгох, ажил амьдралдаа хэрэглэх явдал иргэд, аж ахуйн нэгж, байгууллагын удирдлагын дунд хангалтгүй байсаар байна. Энэ нөхцөл байдал нийгэм дэх ажилгүйдэл, ядуурал, өвчлөл бодитой буурахад сөргөөр нөлөөлж, тэтгэвэр болон нөхөн олговрын хэмжээ нь амьдралын наад захын хэрэгцээг хангахгүй, шинэ, хуучин тэтгэврийн зөрөө бүрэн арилаагүй, элдэв хөнгөлөлттэй нөхцөл болзлоор тэтгэвэрт гаргасан зэрэг нь амьжиргааны түвшин буурах, орлого багатай эмзэг иргэдийн тоог өсгөн, улмаар эдгээр иргэдийн нийгмийн баталгааг алдагдахад хүргэж байна. Тэтгэвэр тэтгэмж нь иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлэх хангалттай эх үүсвэр болж чадахгүй байгаа өнөөгийн нөхцөлд дараах асуудлуудыг шийдвэрлэх шаардлага зүй ѐсоор тавигдаж байна. Үүнд:  Нийгмийн даатгалын тогтолцоо, удирдлага, онцолбол бодлого, зорилт, төлөвлөлт, зохицуулалт, хяналтыг нэн даруй боловсронгуй болгох,  Нийгмийн даатгалд хамрагдах хүрээ, тэтгэвэрт гарах нас, нөхцөл болзлыг зохистой тогтоох,  Нийгмийн даатгалын салбарт давхар даатгал, хувийн даатгал зэрэг даатгалын олон төрөл, хэлбэрийг цаг алдалгүй нэвтрүүлэх,  Нийгмийн даатгалын салбарын хүний нөөцийн удирдлагыг боловсронгуй болгох зэрэг болно. Нийгмийн хамгаалал нь хүн рүү хандсан өвөрмөц шинж бүхий төрийн бодлогын салшгүй хэсэг болохын хувьд нийгмийн шинжлэх ухааны чухал чиглэл болон судлагдаж иржээ. Өмнө хийгдсэн судалгааны ажлуудад үндэслэн, өнөөгийн нийгмийн бодит хэрэгцээг анхааран үзэхэд нийгмийн хамгааллын салбарын удирдлагыг улам зохистой болгох үүднээс тэтгэврийн шинэчлэл, тэтгэврийн нэрийн дансны үйл ажиллагааг удирдах, нийгмийн хамгааллын салбарт хувьчлал хийх зэрэг шийдвэрлэвэл зохих асуудлуудын шинжлэх ухааны үндэслэлийг судлах 2
  • 8. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага хэрэгцээ бий болж байна. Нийгмийн даатгалын агуулга, мөн чанар, удирдлага, зохион байгуулалт, шинэчлэлийн гол зорилтууд болон тэтгэврийн шинэчлэл, нийгмийн даатгалын хувьчлал зэргийг олон улсын шилдэг жишиг, хөгжлийн хандлагатай уялдуулах, үүний сацуу Монголын өвөрмөц онцлог, нийгэм, эдийн засгийн бодит байдалд тулгуурласан нийгмийн даатгалын шинэ тогтолцоог бий болгох шаардлага гарч байна. Үүнтэй холбоотойгоор нийгмийн даатгалын тулгамдсан асуудлуудыг удирдлагын шинжлэх ухааны онол, арга зүйн үүднээс судлах шаардлага тулгарч байна. Гадаад орнуудын шилдэг туршлагыг судлан, зохимжит хувилбарыг сонгож өөрийн нөхцөлд нутагшуулах, зах ззэлийн эдийн засгийн орчинд улс орны санхүү, эдийн засгийн нөөц, чадавхи, боломжид тулгуурлаж нийгмийн даатгалын удирдлагын тогтолцоог боловсронгуй болгох ажлыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судлах үндсэн дээр дээрх асуудлуудыг шийдвэрлэх нь чухал байна. Судлаач дээрх үндэслэлүүдийг судалгааны ажлынхаа суурь болгон авч үзэхийн зэрэгцээ нийгмийн даатгалын салбар дахь төрийн бодлого, улс орны хөгжлийн чиг хандлага, чадамж нь иргэдэд төрөөс үзүүлэх нийгмийн даатгалыг улам боловсронгуй болгох таатай нөхцөл болсон гэж үзэн энэхүү судалгааны сэдвийг сонгон судлав. Сэдвийн судлагдсан байдал: Нийгмийн шинжлэх ухааны хөгжлийн явцад нийгмийн хамгаалал, нийгмийн даатгал, халамжийн үйл ажиллагаанд холбогдох тодорхой онол, үзэл баримтлал нэгэнт боловсруулагдсан байна. Монгол улсын хувьд нийгмийн даатгалын тогтолцоо нь өнө эртний түүхэн уламжлалтай ч даатгалын үзэл санаа, шинэ тогтолцоо бүрэлдсэн болон түүнийг шинжлэн судалсан байдлаараа харьцангуй шинэлэг юм. Монгол улс дахь нийгмийн даатгалын асуудлыг шинжлэх ухааны үүднээс судалсан ажлуудыг ерөнхийд нь төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн үеийн болон зах зээлийн эдийн засгийн үеийн гэж ангилж үзэж болохоор байна. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн үед эрдэмтэн Л.Пүрэвдорж, О.Жамбалдорж, Л.Авирмэд нар тухайн үеийн онол, арга зүйг баримтлан судалгаа хийсэн байх бөгөөд тэд нийгмийн хамгааллын асуудлыг зөвхөн социалист тогтолцооны үзэл баримтлалд нийцүүлэн авч үзжээ. Харин доктор Ч.Дагвадорж, О.Хонгор, Г.Оюунцэцэг нар ардчилал, зах зээлийн эдийн засгийн нөхцөл дэх 3
  • 9. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага нийгмийн хамгааллын тулгамдсан асуудлуудыг судлаж, чухал дүгнэлтүүдийг гаргасан байна1. Ялангуяа эрдэмтэн Ч.Дагвадоржийн “Нийгмийн хамгаалал: оноларга зүй, туршлага, харьцуулалт” судалгаа нь Монголын нийгмийн хамгаалал, нийгмийн даатгалыг гадаад орнуудын туршлагатай харьцуулан жишиж, ач тусгай дүгнэлт, санал агуулсан бүтээл болжээ2. Мөн академич Т.Дорж, доктор, профессор Д.Цэрэнпил, А.Цанжид, Я.Шуурав, Д.Лхаашид, Я.Долгоржав, Г.Цэдэндагва, Ш.Батсүх, П.Увш, Б.Уранцэцэг, Н.Наранчимэг, Х.Гүндсамбуу нар өөрсдийн бүтээлдээ нийгмийн хамгаалал, нийгмийн даатгалын хөгжлийн чиг хандлага, удирдлагын асуудлыг нухацтай хөндөн дүн шинжилгээ хийсэн байна3. Доктор Г.Гантөмөр нийгмийн даатгалын талаар бичсэн бүтээлдээ, Монголын нийгмийн хамгаалал, нийгмийн даатгалын асуудалд дорвитой шинжилгээ хийж, үнэ цэнэтэй дүгнэлт, саналууд гаргасныг тэмдэглэж байна4. Нийгмийн даатгал судлаач Д.Ванданмагсар, УИХ-ын гишүүн асан Ц.Сүхбаатар нарын туурвисан "Нийгмийн даатгалын үүсэл, хөгжил, шинэчлэл" бүтээл нь нийгмийн даатгалын талаарх судалгаанд томоохон байр эзлэх ажил болжээ. Уг судалгаа нь манай улсын нийгмийн даатгалын байгууллагын хөгжлийн асуудлыг түүхэн үе шат бүрээр нь авч үзсэн байна. Доктор Ч.Дагвадорж нийгмийн даатгалыг "өтлөх, өвчлөх, өнчрөх, бэлэвсрэх, осол гэмтэлд өртөх, ажилгүйдэх зэрэг нийгмийн шинжтэй эрсдлээс иргэдийг хамгаалах, урьдчилан сэргийлэх, хохирлыг багасгахад чиглэсэн нийгмийн хамгааллын арга хэмжээ” хэмээн тодорхойлсон байна5. Нийгмийн даатгалын үйлчилгээ нь төрөөс эрсдэлд орсон иргэнийхээ амьдралын баталгааг нь хангах мөнгөн төлбөрийн хэлбэр гэдэгтэй судлаач санал нэгтэй байгаа бөгөөд судалгааны ажлын явцад судлаачийн зүгээс нийгмийн даатгалыг иргэн хүн эрсдэлд учирч амьдралын баталгаа нь алдагдах болон алдагдаж болзошгүй нөхцөлд хууль тогтоомжийн дагуу нийгмээс тусламж, 1 Авирмэд Д., Хөдөлмөрчдийн аж амьдралын өсөлт, тэтгэвэр тэтгэмж (УБ.,1977), Пүрэвдорж Л., БНМАУ-ын нийгэм хангамжийн эдийн засаг, эрхийн асуудал (УБ., 1986), Жамбалдорж О., БНМАУ-ын нийгэм хангамжийн эрх зүй (УБ., 1984), Оюунцэцэг Г., Дагвадорж Ч., Нийгмийн халамжийн удирдлага (УБ., 2002), Дагвадорж Ч., Нийгмийн хамгаалал: онол-арга зүй, туршлага, харьцуулалт (УБ., 2004) 2 Дагвадорж Ч., Нийгмийн хамгаалал: онол-арга зүй, туршлага, харьцуулалт, УБ., 2004 3 Лхаашид Д., Монголын хаад зүтгэлтнүүдийн жолоодохуйн урлаг (УБ.,1999), 181 дэх тал, Цэдэндагва Г., Эдийн засгийн онол (УБ., 2001), 279 дэх тал, Гүндсамбуу X., Монголын нийгмийн давхраашил, хөгжил хандлага XX зуун (УБ., 2002), 274 дэх тал, Ванданмагсар Д., нар Нийгмийн даатгалын үүсэл, хөгжил, шинэчлэл (УБ., 2002),196 дахь тал, Цанжид А., Төрийн захиргаа (УБ., 2009), Шуурав Я., Отгонтуяа Л., Баясгалан Б., Бямбасүрэн Я., Менежментийн шинэ парадигма: төлөвшил, хөгжлийн үндсэн хандлагууд (УБ., 2007), Уранцэцэг Б., “Нийгмийн даатгалын эрх зүй” хичээлийн унших материалын эмхэтгэл, Удирдлагын академи (УБ., 2005) 4 Гантөмөр Г., Даатгалын менежмент, УБ., 2004, Гантөмөр Г., Монгол Улсын нийгмийн даатгалын удирдлагын тогтолцоог боловсронгуй болгох нь, Удирдахуйн ухааны доктор (Ph.D.)-ын зэрэг горилсон бүтээл, УБ., 2006, 14 дэх тал 5 Дагвадорж Ч., Нийгмийн хамгаалал: онол-арга зүй, туршлага, харьцуулалт. УБ., 2004, 29 дэх тал 4
  • 10. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага дэмжлэг авах, түүнээс урьдчилан сэргийлэх системтэй үйл явц гэж операциональ байдлаар тодорхойлж байна. Түүнчлэн нийгмийн даатгалын зарчим, төрөл, хөрөнгийн эх үүсвэр буюу сан, шимтгэл, арга хэлбэр зэрэг үндсэн үзүүлэлтүүд нь түүний агуулга, шинж чанарыг тодорхойлдог гэсэн судлаачдын саналыг хуваалцаж байна. Нийгмийн даатгалын салбарт улсын салбарын шинэ удирдлага (new public management)-ын зарчмыг судлан нэвтрүүлэх нь төр, хувийн хэвшлийн түншлэл, хувьчлалыг уг салбарт хэрэгжүүлж, хуримтлалын зарчимд иж бүрэн шилжихэд чухал алхам болно. Улсын салбарын шинэ удирдлага гэсэн нэр томьѐог анх АНУ-ын эрдэмтэн, судлаач К.Хүүд гарган ирж, цаашид олон судлаачид дэлгэрүүлэн судалжээ. Тэрээр бүтээлдээ улсын салбарын шинэ удирдлагын зарчмыг:  Улсын салбарт удирдлагын шинэ хандлагыг нэвтрүүлэх;  Нарийвчилсан шалгуураар үйл ажиллагааг үнэлэх;  Гүйцэтгэл буюу үр дүнд илүү анхаарах;  Улсын салбарыг дахин зохион байгуулах;  Улсын салбарт өрсөлдөөнийг бий болгох;  Хувийн салбарын менежментийн загварууд тухайлбал чанарын удирдлагыг нэвтрүүлэх;  Төсвийн зарцуулалтад тавих хяналтыг сайжруулах6 зэрэг болно. Манай улсын хувьд нийгмийн даатгалын салбарт, тухайлбал эрүүл мэндийн салбарт үйлчлүүлэгч нь үйлчилгээний байгууллагаа өөрөө сонгож, сэтгэлд хүрсэн үйлчилгээгээ авч, тэр үр дүнд үндэслэн даатгалын байгууллага үйлчилгээний төлбөрийг нь шилжүүлдэг байх гэх мэтээр дээр дурдсан зарчмуудыг хэрэгжүүлэх бодит хэрэгцээ шаардлага бий. Улсын салбарын шинэ удирдлагын үзэл санаа нь төсвийн байгууллагуудын стратегийн зорилго, зорилтуудыг тодорхойлж, үйл ажиллагааных нь үр дүн, үр ашгийг дээшлүүлэх зорилгоор дотоод бүтэц зохион байгуулалтыг нь хувийн хэвшлийн менежментэд тулгуурлан шинэчлэхэд оршдог7. АНУ, Их Британи, Канад, Австрали зэрэг орнуудад улсын салбарын шинэ менежментийн загварыг хэрэгжүүлэх үед салбар, байгууллага бүр үр ашиг 6 Хандсүрэн Л., Монгол Улсын төв эмнэлгүүдэд чанарын удирдлагын ISO9001 стандартыг нэвтрүүлэх нь (УКНЭ-ийн жишээгээр), Удирдахуйн ухааны доктор (Ph.D.)-ын зэрэг горилсон бүтээл, УБ., 2012 7 Батсүх Ш., Төрийн албаны шинэтгэлийн асуудлууд, “Төрийн захиргаа” онол, арга зүйн сэтгүүл, 2011/Тусгай дугаар (18), 25 дахь тал 5
  • 11. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага хөөцөлдөлгүйгээр нягт хамтран ажиллах нь иргэдэд үр дүнтэй үйлчилгээ хүрэх үндэс болдог нь харагдсан. Шинэ Зеландад улсын салбарын шинэчлэл 1980-аад оны сүүлээс санхүүгийн бэрхшээлтэй байдлаас үүдэн эхэлжээ. Тэнд улсын салбарын байгууллагын зорилго тодорхой байх, менежментийн хувьд эрх чөлөө олгох, харилцан тайлагналыг сайжруулах, мэдээллийн урсгал, гүйцэтгэлийн удирдлагыг сайжруулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Уг шинэчлэлийн ачаар Шинэ Зеландын улсын салбарт хэмнэлт, чанарын үлэмж ахиц гарч, зардлын хяналт сайжирчээ. Мөн сул тал ч ажиглагдсан байна. Тухайлбал, нийгмийн үйлчилгээг ашгийн төлөө байгууллагаар гэрээгээр гүйцэтгүүлсэн нь сайнгүй үр дүнд хүргэж байжээ8. Монгол Улсад 2002 оноос эхлэн төрийн албанд бюрократ тогтолцоог халж, эрэлт нийлүүлэлтэд суурилсан улсын салбарын шинэ удирдлагыг нэвтрүүлж эхэлсэн9. Иймээс нийгмийн даатгалын салбарт шинэчлэл хийхдээ ажил олгогч, даатгуулагч, иргэдийн онцлог, тулгамдсан асуудлын цар хүрээ, асуудлыг шийдэх чадавхи зэрэг суурь хүчин зүйлсийг сайтар тооцон үзсэнээр шинэчлэлийн ямар хэлбэрийг юунаас эхэлж, ямар шат дараалалтайгаар, хэрхэн авч хэрэгжүүлэхээ шийдэх учиртай гэж үзэж байна. Судалгааны зорилго, зорилтууд: Энэхүү судалгааны зорилго нь Монгол улсын нийгмийн даатгалыг хуваарилалтын зарчмаас хуримтлалд бүрэн шилжүүлэх, нийгмийн даатгалын тогтолцоо, удирдлагыг боловсронгуй болгох онол, арга зүйн асуудлыг шинжлэн судлах, тодорхой санал дүгнэлт гаргахад оршино. Дээрх зорилгыг хангахын тулд дараах зорилтуудыг дэвшүүлсэн болно. Үүнд:  Нийгмийн даатгалын удирдлагын онол, үзэл баримтлал, хөгжлийн хандлагыг судлах,  Монгол улсад мөрдөгдөж буй нийгмийн даатгалын эрх зүйн баримт бичигт шинжилгээ хийх,  Монгол улсын нийгмийн даатгалын өнөөгийн байдлыг судлах,  Гадаад орны нийгмийн даатгалын тогтолцооны шинэчлэл, хандлагыг судлах, 8 Бархас Л., Төрийн захиргааны шинэчлэлийн талаарх олон улсын туршлага, сургамж. “Төрийн захиргаа” онол, арга зүйн сэтгүүл, 2011/Тусгай дугаар (18), 21 дэх тал 9 Батсүх Ш., Төрийн албаны шинэтгэлийн асуудлууд, “Төрийн захиргаа” онол, арга зүйн сэтгүүл, 2011/Тусгай дугаар (18), 25 дахь тал 6
  • 12. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага  Нийгмийн даатгалын тогтолцоог шинэчлэх арга зүйг судлах,  Нийгмийн даатгалын шинэчлэлийг хэрэгжүүлэх боломжийг судлах,  Нийгмийн даатгалын шинэчлэлийн удирдлагыг боловсронгуй болгох арга замыг тодорхойлох зэрэг болно. Судалгааны үзүүлэлтүүдэд харьцуулалт арга: анализ хийх, хийх, баримтын Судалгааны нийгмийн ажлыг даатгалын шинжилгээ, гүйцэтгэхдээ тодорхой корреляцийн статистик үзүүлэлтүүдэд шинжилгээ, SWOT шинжилгээний зэрэг аргуудыг хэрэглэсэн болно. Судалгааны шинэлэг тал: Монгол улсын нийгмийн даатгалын үзэл баримтлал, өнөөгийн тогтолцоо, хөгжлийн төлөв байдалд шинжилгээ хийж, зарим гадаад орны нийгмийн даатгалын тогтолцоотой харьцуулан, нийгмийн даатгалын тогтолцоо, удирдлагыг боловсронгуй болгох асуудлаар дүгнэлт гаргахад энэхүү судалгааны ажлын шинэлэг тал оршино. Судалгааны ач холбогдол: Уг судалгааны ажилд нийгмийн даатгалын тогтолцоо, удирдлагыг улс орны хөгжлийн онцлог, чиг хандлагатай уялдуулан боловсронгуй болгох, судлаж буй сэдвийн хүрээнд дэвшигдэж байгаа асуудлуудыг шийдвэрлэх арга замын талаар санал зөвлөмж боловсруулсны зэрэгцээ судалгааны үр дүн нь бодлого боловсруулах, шийдвэр гаргах түвшинд хэрэглэгдэх практик ач холбогдолтой. Судалгааны ажлын бүтэц: Уг судалгааны ажил нь нийт удиртгал, гурван бүлэг, арван зүйл, дүгнэлт, ном зүй, хавсралт гэсэн хэсгээс бүрдэнэ. Нэгдүгээр бүлэгт, нийгмийн даатгалын тогтолцооны онол, арга зүй, үзэл баримтлал, чиг хандлагыг тодорхойлж, зарим гадаад орнуудын туршлага, ажлын практикийг авч үзлээ. Хоѐрдугаар бүлэгт, Монгол улсын нийгмийн даатгалын тогтолцоо, удирдлагын төлөв байдал, тэтгэвэрийн даатгалын тулгамдсан асуудал цаашдын чиг хандлагад шинжилгээ хийсэн. Гуравдугаар бүлэгт, нийгмийн даатгалын тогтолцоог шинэчлэх арга замыг тоймлон тодорхойлох оролдлого хийхдээ хувьчлал, түншлэлийн асуудал, нийгмийн даатгалын төрөл, сангийн үйл ажиллагааны шинэчлэлийг хэрэгжүүлэх хувилбарыг дэвшүүлэв. 7
  • 13. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ТОГТОЛЦООНЫ ОНОЛ, ХАНДЛАГА 1.1. Нийгмийн даатгалын тогтолцооны онолын шинэ чиглэл, үзэл баримтлал Нийгмийн хамгааллын талаарх судалгаа нь нийгмийн сонгодог онол, сургаал, үзэл баримтлалаас эх аван улбаалж хөгжсөн бөгөөд нийгмийн даатгалын үзэл баримтлал шинжлэх ухааны бартаат замыг туулан төлөвшиж ирсэн байна. Даатгал нь иргэдийн нийгмийн хамгааллын асуудлыг шийдвэрлэхэд түлхүү чиглэгдсэн утгаараа энэрэнгүй зорилгыг агуулдаг. Нийгмийн даатгалд хамрагдсан хүмүүст өндөр наслах, тахир дутуу болох, хөдөлмөрийн чадвараа алдах үедээ дэмжлэг тусламж авах, амьдралынхаа хүрсэн түвшинг хадгалах, гарч болох хохирол, эрсдлээс хамгаалагдах боломжийг олгож байгаагаараа нийгмийн даатгал нь иргэдийн амьдралыг тогтворжуулагчийн үүргийг гүйцэтгэнэ10. Төр иргэн, нийгэм, хувь хүний хоорондын харилцааны асуудал эртний сэтгэгчдийн анхааралд өртөн судлагдаж ирсэн цаг үеэс төрийн захиргааны удирдлага, түүний салшгүй бүрэлдэхүүн хэсэг болсон нийгмийн даатгалын онол, арга зүй, үзэл баримтлал үүсэн бүрэлдэж хөгжсөн байна. Грекийн сэтгэгч Платон /МЭӨ 427-347/ хувь хүн үлгэр жишээ төр улсад аз жаргалтай амьдрах боломжийн тухай номлож байв. Платоны шавь Аристотель /МЭӨ 384-322/ хүмүүс зөвхөн нийгэм дотор л амьдарч чадах бөгөөд чухам ард олны эрх ашгийг удирдлага болгодог засаг, эрх баригчидтай төр л зөв гэж үзэж байв11. Тэрбээр, нийтийн ашиг сонирхлыг эрхэмлэсэн төрийн байгууламж л үнэнхүү шударга ѐсонд нийцсэн байдгийг үндэслээд12, “Хэрэв иргэдээ цогцолбороор нь бус, аль нэгэн хэсгийг нь салган авч анхаарал тавьж байгаа төр улс байвал сайн сайхан тооцогдохгүй” гэж хэлэхдээ, насны эрхээр ажлаас чөлөөлөгдсөн хүмүүс амрах, эрдсдэлд орсон иргэнийг харж үзэх шаардлага гардгийг авч үзсэн байна13. Аристотель “Улс төр” хэмээх алдарт бүтээлдээ, нийгмийг удирдах төр захиргааны шинж чанарыг тодорхойлохдоо удирдлагын шилдэг тогтолцоонд үлэмж ач холбогдол өгсөн байна. Тэр бичихдээ: “Хамгийн шилдэг төрийн байгууламжийг тодорхойлоход бидний зорилт оршино, гэтэл төрийг хамгийн 10 Ганзориг А., Бурмаа Г., Нийгмийн даатгалын (амьдралын даатгал) сангийн тулгамдсан асуудал ба актуар тооцоо, “Шинжлэх ухаан, технологи-хөгжлийн хүчин зүйл” ЭШ-ний хурлын илтгэлийн эмхэтгэл, УА., Удирдлага, бодлого судлалын хүрээлэн, УБ., 2011, 101 дэх тал 11 Даш-Ёндон Б., Эртний Грекийн философи сэтгэлгээний эх сурвалж, I боть, 124-125 дахь тал 12 Мөн тэнд, 424 дэх тал 13 Мөн тэнд, 570, 574 дэх тал 8
  • 14. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага шилдэг маягаар удирдаж байвал л шилдэг байгууламж болно, иймээс төр улсад хамгийн их аз жаргалтай байх бололцоо олгож буй удирдлага л шилдэг удирдлага мөн”14 гэжээ. Хожмын эрдэмтэн, сэтгэгчид, тухайлбал Т.Кампенелла /1568-1639/, Т.Мор /1478-1535/, Ш.Фурье /1772-837/, Р.Оуэн /1771-1858/ нар нийгмийн эмзэг бүлгийг тэтгэх, хувь хүн болон хамт олны ашиг сонирхлын зөрчлийг шийдвэрлэх боломжийн талаар өгүүлж байлаа. Р.Оуэн Шотланд дахь үйлдвэртээ анхны хөдөлмөр хамгааллын асуудлын талаарх үзэл номлолоо хэрэгжүүлэхийг чармайхдаа нийгмийн хамгааллын тухай ойлголтыг томьѐолон, хүний баталгаат амьдралд хүрэх хувилбараа туршиж байсан байна. К.Маркс социалист, ардчилсан нийгмийн хөгжлийн онолыг боловсруулах явцдаа зүүний буюу нийгмийн хамгааллын тухай асуудлыг тусгайлан авч үзсэн байна. Тэр иргэн бүрийн ажил эрхлэлт, өндөр цалин хөлс, чинээлэг хангалуун амьжиргаа, нийгмийн зүгээс эмзэг, ядарсан хэсгээ харж хандах боломжуудыг цогцоор нь судлан үзжээ15. Соѐн гэгээрүүлэгч Сен Симон, Шарль Фурье нар нийгмийн хувьсал, өөрчлөлтийн явцад ажил эрхлэгч болон эздийн хооронд үүсч байгаа зөрчлийг арилгахад төрийн зүгээс нийгмийн үйлчилгээ үзүүлэх шаардлагатайг үндэслэн, түүний төрөл хэлбэр, хэмжээг тодорхойлсон16 бол Ж.Локк, Ж.Руссо зэрэг эрдэмтэд өөрийн бүтээлүүддээ нийгмийн хамгаалал, халамжийн асуудлыг онолын үүднээс тусган гаргаж байв. Эрдэмтэн М.Вебер, З.Фрейд, К.Ясперс, Т.Парсонс нар нийгмийн хамгааллын анхдагч элементүүдийг шинжлэх ухааны үүднээс тайлбарлах гэж оролджээ. Аж үйлдвэржилтийн үеийн эрдэмтэн Э.Трондайк, Ж.Ватсон, Э.Вандура, А.Смит, Н.Спенсор нар нийгмийн харилцаа, удирдлагын асуудлыг авч үзэхдээ, нийгмийн хамгааллын асуудлыг хөндөн судалж байсан бол Э. Маслоу, К.Роджерс, Б.Франкл, Р.Мартин, Р.Арон нар өнөө цагийн нийгмийн хамгааллын онол, арга зүйг боловсруулахад томоохон хувь нэмэр оруулсан байна. Нийгмийн хамгаалал, нийгмийн даатгалын асуудал нь ийнхүү гүн ухаан, эдийн засаг, сэтгэл судлал, социологи, удирдлагын зэрэг нийгмийн шинжлэх ухааны хөгжлийн явцад онол, арга зүйн хувьд боловсруулагдан өнөөг хүрч ирсэн ажээ. Эдүгээ нийгмийн шинжлэх ухааны сэтгэлгээнд нийгмийн хамгаалал, нийгмийн даатгал, халамжийн үйл ажиллагааны онол, үзэл баримтлалууд 14 Даш-Ёндон Б., Эртний Грекийн философи сэтгэлгээний эх сурвалж, I боть, 577 дахь тал Майер Т., Социал демократ үзэл санаа ба нийгмийн ардчилал, УБ.,1999, 74 дахь тал 16 Увш П., Хэрлэн Б., Байгууллагын зан үйл, УБ., 2004, 5 дахь тал 15 9
  • 15. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага тодорхой байр суурийг эзэлж байна. Түүнчилэн бихеворист онолыг үндэслэгчид хүн, аливаа организмын хөдөлгөөн болон идэвхитэй хариу үйлдлийн эх сурвалж нь гадны өдөөгч биш, харин асуудал дэвшүүлсэн "нөхцөл" юм гэж үзэн "нөхцөл үйлдэл" гэсэн шинэ холбоо, зан үйлийг тайлбарлан гаргасныг уг үзлийн гол төлөөлөгч Ж.Ватсон өөрийн бүтээлдээ: "Хүүхэд ахуй цагт гадны орчны өдөөгчийн ба хүний сэтгэлийн хөдөлгөөний аль нэг үндсэн төрөл хоѐрын хооронд сөрөг холбоо тогтсоны улмаас ямар нэг зүйлээс айх, жигших зэрэг сэтгэгдлүүд хүмүүст төрдөг" гэсэн дүгнэлтийг хийсэн байна. Дээрх онолын судлаачид орчин ба гадны нөлөөллийг хувирган өөрчлөх замаар хүний зан үйлийг, түүгээр ч үл барам нийгмийг ч өөрчилж болно гэж үзсэн юм. Социаль когнитив онол нь бодит амьдралтай нийцсэн, магадлал өндөртэй болох нь батлагдсан гэдэг бөгөөд онолын гол үзэл санаа нь загварчилал ба ажиглалтаар дамжуулан "суралцаж нийгэмшихүйн" замаар нийгмийн хөгжилд хүний үйл ажиллагааг зан үйл, танин мэдэхүйн хүрээ, орчин гэсэн гурван хүчин зүйлийн тасралтгүй үйлдэлд оршиж байгааг уг онолыг үндэслэгчид тодорхойлоод, харилцан шалтгаалцлын загварыг гаргасан байна (Зураг 1). Зураг 1. Суралцаж нийгэмшихүйн загвар Орчны нөлөө (урамшуулал, шийтгэл) Ил харагдаж буй нээлттэй зан үйл Хувийн хүчин зүйлүүд (итгэл найдвар, өөрийгөө хүртэхүй) Америкийн эрдэмтэн А.Маслоу тэргүүтэй эрдэмтэд хүмүүнлэгийн онолыг экзистенциональ гүн ухаанаас уламжилан нэлээд цогц байдлаар үндэслэсэн бөгөөд энэхүү номлолыг хөгжүүлэхэд Эрих Фромм, Гордон Олпорт, Карл Роджерс, Виктор Франкл нарын эрдэмтэн, сэтгэгчид чухал хувь нэмрээ оруулсан байна. Дээрх эрдэмтэд хүмүүнлэгийн онолоо А.Маслоугийн хэрэгцээний шатлалын онолтой уялдуулан нийгмийн хамгааллын бүтэц, тогтолцоо ямар байх, иргэддээ хэрхэн яаж үйлчлэх тухай онолын үзэл баримтлалыг өөрсдийн хийсэн судалгаагаар нотлон гаргасан юм. 10
  • 16. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Нийгмийн тогтолцоот экологийн онолд: "Нийгэм гэдэг нь хэд хэдэн тогтолцоо ба дэд тогтолцооноос бүрдсэн, хоорондоо холбоотой ажилладаг том хөдөлгүүр мэт бүхэл бүтэн зүйл юм"17 хэмээсэн байна. Иймээс тогтолцооны онол нь нийгмийн хамгааллын асуудлыг тайлбарласан нийгмийн "эмгэгийн" онолын суурь болдог ба аливаа юмс үзэгдэл байнга хувьсаж байдаг ертөнцөд тогтолцоо нь дотоод дэд тогтолцоотойгоо зохицож чадаагүйгээс нийгмийн гажуудал үүсч, тогтолцооны суурь үйл ажиллагаа алдагддаг гэж тэд үзсэн байна. Нийгмийн радикал загвар нь бүрэн эрх олгох нийгмийн өмгөөлөл, нийгмийн янз бүрийн хэсгийн төлөөлөгчдийн өөрийн ухамсарыг хөгжүүлэх, түүний түвшинг дээшлүүлэх зэрэг хамгаалах загвараас бүрдэнэ гэдэг нь нийгмийн радикал онолын үндэс оршиж байна. Энэхүү онолын харилцан үйлчилгээг дараах байдлаар дүрслэн үзүүлж болох юм (Зураг 2). Зураг 2. Нийгмийн бүтцийн загвар18 Нийгмийн бүтцийн загвар, хандлага Тодорхой онол, арга зүй, аргачлалын тусламжтайгаар идеал, бодит байдлыг судалж, олж авсан эмпирик баримтад үнэслэн нийгмийн бүтцийн зураглалыг гаргах Хийсвэрлэх байдлаар нийгмийн бүтцийн идеал хэв загварыг төсөөлж, түүний бодит байдлын тусгал мөн гэж нотолж, нийгмийн тогтолцоог судлах Америкийн эрдэмтэн Роберт Мартин хүмүүс анги, давхаргад хуваагдах гол шалтгаан нь нийгмийн тэгш бус байдал гэж үзээд, хуваарилалтын анхны хэлбэрүүдийг гаргасан нь нийгмийн гишүүдийн эрх ашгийг хамгаалах нөхцлийг бүрдүүлэхэд үлэмжхэн дэвшил гаргахад хүргэсэн юм. Нийгмийн харилцааны талаарх эрин үеийг дамжсан шинжлэх ухааны судалгаануудын үр дүнд аливаа нийгэмд нийгмийн хамгааллын асуудал зайлшгүй байх ѐстойг тогтоож, энэ нь хөгжил хөдөлгөөнд хүний хүчин зүйлийн үүрэг, үйл ажиллагааны төлөв байдал, орчны өөрчлөл, нийгмийн сэтгэл зүй, нийгэм ба экологийн харилцан холбоо, нийгмийн гишүүдийн ухамсарыг 17 Гринин А.С., Орехов Н.А., Шмидхейн С., Экологический менеджмент: учебное пособие для вузов, М., ЮНИТИ-ДАНА, 2001, 89 дэх тал 18 Гантөмөр Г., Монгол Улсын нийгмийн даатгалын удирдлагын тогтолцоог боловсронгуй болгох нь, Удирдахуйн ухааны доктор (Ph.D.)-ын зэрэг горилсон бүтээл, УБ., 2006, 14 дэх тал 11
  • 17. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага төлөвшүүлэх зэрэг олон асуудлуудтай тавигддагийг үндэслэжээ. Ийнхүү нийгмийн ухааны сэтгэгч эрдэмтэд хүн төрлөхтний түүхэнд хүний ухамсарт гарсан гол өөрчлөлтүүд, хүн хоорондын харилцааны зөрчил, харилцааны хэм хэмжээг тогтоох гэсэн оролдлого, нийгмийн анги давхаргын хуваарилалт, нийгмийн харилцаан дахь эмзэг хэсгийн хамгааллын асуудлыг гүн ухаан, байгаль ертөнцийн хувьсал өөрчлөлт дунд нь авч үзэхийг чухалчилсан байна. Судлаачид, шилдэг улс төрч, удирдагчдын боловсруулсан нийгмийн хамгааллын үзэл санаа нийгмийн практикт хэрэгжиж, үр дүнгээ эерэгээр үзүүлж ирсэн юм. Дэлхийн орон оронд, тухайлбал, өнөөгийн Скандинавын орнуудад, онцолбол Шведэд 1970 оны эхэн үеэс бодит биеллээ олж, өнөөдөр дэлхийн нийтэд "Шведийн загвар" хэмээн нэрлэгдэх болтлоо хөгжиж ирсэн байна. Нийгмийн даатгалын салбар дахь энэхүү загварын гол агуулга нь иргэн бүр өөрийн гэсэн ажил хөдөлмөр эрхэлж, өндөр цалин хөлс авах замаар чинээлэг хангалуун амьдран, улс төр, бизнесийн эрүүл орчинд чөлөөтэй сэтгэн, улс төрийн үзэл бодлоо нээлттэй илэрхийлж, байгаль экологийн эрүүл цэвэр орчинд амьдрах, аливаа эрдслээс иргэд хамгаалагдах ѐстой хэмээн тунхагласан байдаг19. Зах зээлийн баримжаат нийгмийн даатгалын үзэл баримтлалыг анх баруун Европын өндөр хөгжилтэй орнууд болох Франц, Герман, Англи зэрэг улсуудад, улмаар Европын холбооны орнууд болон Австрали, Зүүн Өмнөд Азийн нэлээд орнуудад хэрэгжүүлж байна.Тухайлбал, Англид XVII зууны эцсээс хувийн даатгал, тэр дундаа амь насны даатгал анх бий болж нэвтэрч эхэлжээ20. Дэлхийн дээд хэмжээний бага хурал Рио де Жанейро /1992/, Йоханесбургийн /2002/ чуулганаас тогтвортой хөгжлийн онол, үзэл баримтлалыг шинэ зуун, шинэ мянганд дэлхийн бүх улсуудын хөгжлийн гол үзэл баримтлал гэж үзэж түүнд оролцогч олон орны төр, засгийн тэргүүнүүд үүнийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд энэхүү тунхаглалд нийгэм /хүн/, эдийн засаг, байгаль орчин гэсэн гурван тулгуурт зорилт, түгээмэл зарчим, хүчин зүйлийн холбоог томъѐолон гаргажээ21. Хуучин социалист орнууд болон зарим хөгжиж буй орнуудад нийгмийн даатгалын сул тал ихтэй тогтолцоо хэлбэржиж байсан бөгөөд эдүгээ нийгмийн даатгалын өнөөгийн тогтолцоог дэлхийн бусад хөгжилтэй орны жишигт хүргэх асуудал тулгамдсан зорилт болж байна. Энэ нь хуваарилалтын буюу эв санааны 19 Дагвадорж Ч., Нийгмийн хамгаалал: онол, арга зүй, туршлага, харьцуулалт, УБ., 2004, 17 дахь тал Наранчимэг Н., Увш П., Волгин Н.А., Нийгмийн бодлого, УБ., 2009, 221 дэх тал 21 Тогтвортой хөгжил: Баримт бичгүүд, Тогтвортой хөгжил төсөл, УБ., 2002 20 12
  • 18. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага нэгдлийн тогтолцооноос хуримтлалын тогтолцоо руу бүрэн шилжинэ гэсэн үг юм. Уг асуудлыг авч үзэхдээ нийгмийн хамгаалал, нийгмийн даатгал, нийгмийн халамжийн асуудлыг хэрхэн удирдах, өөрөөр хэлбэл тогтолцоог боловсронгуй болгох шаардлага тавигдаж байна. Удирдлага бол нийгмийн даатгалын тогтолцооны суурь бүтцийн нэг нь юм. Удирдахуйн ухааны сонгодог онол болох ажлын буюу үйлдвэрлэлийн менежмент (Фрейдрих Тейлор), захиргааны менежмент (Энри Файоль), хүний харилцааны хандлага (Мери Паркер Фоллет, Элтон Мэйо) зэрэг үзэл онолууд нь нийгмийн даатгалын удирдлагын үндэс болж байна22. Мөн нөхцөл байдлын болон тогтолцооны онол ч нийгмийн даатгалын удирдлагын судалгааны арга зүйд чухал хандлагыг тодорхойлж байна. Орчин үеийн удирдахуйн шинжлэх ухааны шинэ салбар болох өөрчлөлтийн удирдлагын ухаан нь тухайн салбарын шинэчлэлийн шинэ чиглэлийг илэрхийлж байна. Америкийн эрдэмтэн Курт Левин анхлан өөрчлөлтийн удирдлагын үндсэн үзэл санааг дэвшүүлж, түүний хөгжлийн шинж төлөвийг гурван алхамт байдлаар томьѐолон гаргасан юм. Эрдэмтэн Ф.Гуияр, Дж.Келли нар 90-ээд оноос өөрчлөлтийн удирдлагын үзэл санааг хөгжүүлэв. Байгууллагын онол, удирдлага ч дээрх онол номлол дээр үндэслэгдэн хөгжив. Байгууллага нь нийгмийн нэгэн дэд тогтолцоо гэж тэд үзэн гадаад орчны хувьсал өөрчлөлттэй уялдуулан зорилго чиглэлтэй үйл явцаар байгууллагыг удирдах үзэл нийгмийн даатгалын салбарт ч үлэмж хамааралтай болж байна. Аливаа тогтолцоо нь амьд организм учраас түүний дотоод мөн чанар зүй тогтлыг гадаад хүчин зүйлтэй нь уялдуулах үндсэн дээр шинэ дэвшилд хүргэн өөрчлөх зорилго бүхий үйл явцыг өөрчлөлтийг удирдлага гэж дээрх эрдэмтэд үзсэн байна. Европын өндөр хөгжилтэй орнуудад өнгөрсөн зууны 60-аад оноос үлэмж анхаарагдсан байгууллагын ажил үйлчилгээний хүртээмж, чанарыг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн цогц үйл ажиллагааны үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлэх чиглэлийг хүрээнд даатгалын тогтолцоонд байгууллагын удирдлагын онолыг авч хэрэгжүүлсэн бөгөөд Скандинавын орнууд нийгмийн даатгалын тогтолцоогоо шинэтгэхэд дээрх үзлийг илүү үр дүнтэй нутагшуулсан юм. Дэлхийн нийт улс орон, төр засгаас зорьж байгаа нийгмийн ардчиллыг 22 Цэнд Н., Шуурав Я., Менежмент, УБ., 2001, 55 дахь тал 13
  • 19. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага гүнзгийрүүлэн хүмүүнлэг, иргэний нийгмийн мөн чанарт иргэдийн хамгааллын хүнлэг үзэл санаа нийцэж байна. Зайлшгүй хөдөлгөөн, өөрчлөлтийг хөгжил гэх бөгөөд “Философийн толь бичиг”-т, өөдлөн дэвших, уруудан буурах, гадаад талаас дотоодод, дотроос гадагш, хуучнаас шинэд, шинээс хуучинд, энгийнээс нарийнд, доодоос дээдэд, дээдээс доодод, санамсаргүйгээс зайлшгүйд, зайлшгүйгээс санамсаргүйд хүрэх хөгжил байна гэж тодорхойлсон байна23. Одоо ба ирээдүйг холбогч шинэчлэлийн үйл явц нь нийгмийн дэвшилд хөтлөгч гол арга бөгөөд харин хөгжлийн зорилго, үр дүн нь иргэний тухайн нийгэмдээ эзлэх зөв байр суурь, нийгмийн бүхий л баталгаагаар хангагдах явдал юм. Нийгмийн даатгалын тогтолцооны чухал үзүүлэлт нь тогтвортой байдал. Иргэдийн нийгмийн баталгааг найдвартай хангах нь нийгмийн амьдралд эерэг нөлөөллийг үзүүлдэг утгаараа нийгмийн даатгалын тогтвортой шинж голлон илэрхийлэгдэнэ. Зорилго, зарчим, арга хэрэгсэл, объект бүхий тогтолцоо бүхий нийгмийн даатгалын удирдлага нь хөгжлийнхөө түвшин, үйлчилгээний шинж чанар, хүрээнээс хамаарч төрийн, төр-олон нийтийн, олон нийтийн гэсэн чиглэлээр хөгжиж байна. Эрсдлийн удирдлага бол нийгмийн даатгалын тогтолцоо суурилах дараагийн ухаан юм. Учирч болох хохирлын үр дагаврыг тооцох, эрсдлийг богино хугацаанд арилгах, эрсдлийг сарниулах, нөхөх аргыг төр улсууд олж, ашиглаж ирсэн бөгөөд үүнийг товчоор даатгал гэдэг. Хүний амь нас, ашиг сонирхол, эд хөрөнгө, хариуцлагаа даатгуулах нь бас л амьдралын хэрэгцээ, шаардлагаас бий болж гарч ирсэн байдаг. Эд баялгийг эзэмшигч, үйлдвэрлэгч нь аливаа эрсдэлд өртөхөөс хамгаалагдсан байх шаардлагатай. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо нь учирсан эрсдлийг нөхөн сэргээх санхүүгийн эх үүсвэр болох хохирол нөхөх нөөцийн сан бүрдүүлэхэд хүмүүс хамтарч оролцох болсон үеэс үүсчээ. Амьдрал дээр тохиох гамшиг, ослоос хохирогсдын төлөө ажиллагаанд оролцогчид нь хохирсон хүмүүсээс хавьгүй илүү байдаг. Иймээс хөрөнгө хүчээ нэгтгэн хохирлыг барагдуулдаг. Нийгмийн даатгал нь иргэдийн амьдралын баталгааны нэг чухал эх сурвалж болдгийн хувьд тухайн нутаг орон, дэвсгэр нэгжийн хөгжилд чухал үүрэгтэй. Иргэн 23 Философийн толь, УБ., 1990, 329 дэх тал 14
  • 20. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага хүн санаа амар ажиллаж амьдрахын зэрэгцээ өндөр наслах, өвчлөх зэргээр эрсдэлд орсон үедээ нийгмийн баялгаас хүртэх боломжоор хангагдах нь тухайн иргэдийн сэтгэл санаа, амьжиргааны түвшинд эергээр нөлөөлөн, тухайн нутгийн төдийгүй улс орны хөгжилд сайнаар нөлөөлөх эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтийн нэг юм. Нийгмийн даатгалын хөгжилд төрийн бодлого, шийдвэр, мөн тогтолцооны дотоод зүй тогтол байнга эерэгээр нөлөөлж байдаг. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо нь иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын баталгааг хангах, учирч болох бүхий л төрлийн эрсдлээс хамгаалах үйлдлийн цогц юм. Нийгмийн үндсэн эрсдэл нь дараах үндсэн 8 төрөлд хуваагдаж байна. Үүнд:  Өндөр наслах  Эрүүл мэндийн эрсдэл  Тахир дутуу болох эрсдэл  Үйлдвэрлэлийн осол мэргэжлийн өвчний эрсдэл  Тэжээгчээ алдсаны эрсдэл  Ажилгүйдлийн эрсдэл  Эх нялхасын эрсдэл  Шилжилт хөдөлгөөний эрсдэл зэрэг болно. Харин Европын орнууд 11 үндсэн эрсдлээс иргэдээ хамгаалах системийг хэрэглэдэг24. Төрөөс иргэддээ учирч болох эрсдлийг хааж, амьдралын баталгааг хангах бодлогоо хэрэгжүүлэх чухал нөхцөл нь иргэдийн амьдралын эрсдлийг тодорхойлох, түүнийг бууруулах нөхцөл, хүчин зүйлийг тооцон үйл ажиллагаандаа ашиглаж байна. Азийн хөгжлийн банк, Ази, Номхон далайн орнуудын эдийн засаг, нийгмийн комиссын тодорхойлсноор иргэдэд ихэвчлэн хувь хүний амьдрах чадварын, эдийн хуваарилалтын засгийн, гэсэн байгаль дөрвөн орчны, төрлийн засаг эрсдлийг захиргааны онол, арга тэгш зүйн бус талаас тодорхойлсон байна. Байгалийн аюул гамшиг, гал тvймэр, газар хөдлөлт, ган зуд, vер, хvчтэй салхи, цасан ба шороон шуурга, өвчин эмгэг, золгvй явдал, осол гэмтлээс хүмүүсийг хамгаалах үндсэн арга хэрэгсэл нь нийгмийн даатгал болох бөгөөд төр иргэдээ эдгээр эрсдлээс хамгаалах үүрэгтэй. Урьдчилан харах боломжгүй, гэнэт тохиох эрсдэл үлэмж элбэг байдаг тул 24 Дагвадорж Ч., Нийгмийн хамгаалал: онол-арга зүй, туршлага, харьцуулалт, УБ., 2004, 17 дахь тал 15
  • 21. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага урьдчилан танин мэдэх, үнэлгээ хийх, даван туулах арга хэмжээний хөтөлбөр, төлөвлөгөө боловсруулж хяналтандаа байлгах нь даатгалын байгууллагуудын чиг үүрэг юм. Хүснэгт 1. Эрсдлийн төрлүүд ба эрсдлийг бууруулах арга хэмжээ25 № 1. 2. 3. 4. Эрсдлийн төрлүүд Хувь хүний амьдрах чадварын эрсдэл: Өтлөх,өндөр наслах Эрүүл мэндийн эрсдэл Өвчлөх (хөдөлмөрийн чадвараа алдах) Осолдох, гэмтэх (тахир дутуу болох) Эдийн засгийн эрсдэл: Газар хөдлөл, малын өвчин, дайн тулаан, үйлдвэрийн осол зэргээс шалтгаалан амьдралын эх үүсвэргүй болох Ажилгүй болох Хэрэглээний өртөг ихсэх Байгалийн эрсдэл: Ган зуд Үер Газар хөдлөлт 3асаг захиргааны тэгш бус хуваарилалтын эрсдэл: Иргэд үндсэн хөрөнгийн эрхээ алдах Авлига дамжуулах Улс төрийн тогтворгүй байдал Эрсдлийг бууруулах арга хэмжээ Нийгмийн даатгалд заавал хамруулах Нийгмийн халамж үзүүлэх Бүс нутгийн болон хөдөөгийн хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлэх Арилжааны төрөлжсөн даатгалд хамруулах Ажлын байрыг нэмэгдүүлэх Мэргэшүүлэх сургалт явуулах Нийгмийн халамжийн сан бүрдүүлэх Байгалийн гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, учирсан хохирлыг арилгах систем бүрдүүлэх Байгалийн гамшгийг даатгалд хамруулах Хүний аюулгүй байдлыг хангах болон хуулийн өмнө тэгш эрхтэй байх нөхцөл бүрдүүлэх Сайн засаглалыг дэмжин хэвшүүлэх Хүнийг ялгаварлан гадуурахын эсрэг бодлого явуулах хөтөлбөр Авлигын эсрэг бодлого явуулж хэрэгжүүлэх Иргэдийг мэдээллээр хангах Нийгмийн даатгалын голлох үүрэг нь хүн бүрийн хүрсэн амьжиргааны түвшинг бууруулахгүй байхад оршино. Нийгмийн даатгалын үйлчилгээнд иргэдийг татан оролцуулах, тэдний хэрэгцээ, сонирхолд нийцсэн төрийн үйлчилгээг үзүүлэх нь нийгмийн даатгалын байгууллагын бодлогын төвд байнга орших асуудал юм. Нийгмийн даатгалын төрлүүдийн хүрээнд хамгаалбал зохих эрдслийг дараах байдлаар тодорхойлж байна. Үүнд:  Тэтгэврийн даатгал (хөгшрөлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй, тэжээгчээ алдсан, хөдөлмөрийн чадвараа алдахыг оролцуулан),  Эрүүл мэндийн даатгал (эмнэлгийн тусламжийн хөлс),  Үйлдвэрлэл дээр гардаг золгүй явдлаас үүдэх ослын даатгал (үйлдвэрлэлийн гэмтэл осол, мэргэжлийн өвчин, үйлдвэрлэл дээр амь насаа алдагчдын ар гэрт олгодог тэтгэвэр),  Ажилгүйдлийн даатгал (ажилгүйдлийн тэтгэмж, давтан сургах, ажилд зуучлах). 25 Азийн хөгжлийн банк, Ази, Номхон далайн орнуудын эдийн засаг, нийгмийн комиссын зөвлөмж, (Дагвадорж Ч, Нийгмийн хамгаалал: онол-арга зүй, туршлага, харьцуулалт, УБ., 2004, 18 дахь тал) 16
  • 22. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Эрсдлийн байдлыг тогтоохдоо эрсдлийн давтамж, эрсдлийн нөхцөл байдал үүсэх үеийн нийгмийн баталгааны түвшин, даатгалд зориулсан даатгалын байгууллагын материаллаг зардлын хэмжээ, эрсдлийн нөхцөл байдлын үргэлжлэх дундаж хугацаа зэрэг хүчин зүйлүүдийг тооцно. Мөн нийгмийн эрсдлийг аюул ослын зэргэмжээр нь ангилж, аюулын зэргэмж нам бол зохион байгуулалт-эрхийн хэлбэр нь сайн дурын шинж чанартай, хэрэв өндөр байвал голдуу хуулийн дагуу заавал даатгах шинж чанартай байна. Сайн дурын ба заавал шинжтэй даатгалын хооронд голдуу сайн дурын, заавал буюу нөхцөлт-заавал гэж нэрлэдэг шилжилтийн хэлбэр байдаг. Нийгмийн даатгалын гол шинж чанар нь санхүүгийн нөөцийг бий болгох, зориулалтаар нь ашиглах, нийгмийн баталгааны хүрээ, багтаамжийг харгалзах, тэр талаар “тохиролцох”, даатгуулагчийн эрх ашгийг хамгаалах, эцсийн дүндээ хүмүүсийн эв санааны нэгдлийг бэхжүүлж, нийгмийн эрсдэлээс үүдэн хувь хүмүүст учирч болох хохиролоос урьдчилан сэргийлэх нөхцөлийг бий болгодогт оршино. Нийгмийн даатгалын өнөөгийн тогтолцоог хуваарилалтын зарчмаас бүрэн хуримтлалын зарчимд шилжүүлэх, улмаар нийгмийн даатгалын тогтолцоонд олон хэлбэрийн бүтэц, хэв маяг, тухайлбал, нийгмийн даатгалын зарим үйлчилгээг хувийн сектороор гүйцэтгүүлэх замаар төрөөс нийгмийн даатгалын салбарт зарцуулах хөрөнгийн ачааллыг багасган иргэн, аж ахуйн нэгжийн нийгмийн даатгалын үйл ажиллагаанд оролцох оролцоо, хандлагыг боловсронгуй болгох, нийгмийн даатгалын тогтолцоог орчин үеийн хөгжлийн чиглэл хандлагатай нийцүүлэх нь нийгмийн даатгалын хөгжлийн шинэ чиглэл болж байна (Зураг 3). Зураг 3. Нийгмийн даатгалын шинэ хандлага Монгол улсын хувьд нийгмийн даатгалын энэхүү шинэ чиглэлийн хэрэгжилт ямар түвшинд байгааг Олон улсын удирдлагын хөгжлийн хүрээлэнгээс жил бүр эрэмбэлэн гаргадаг улс орнуудын өрсөлдөх чадварын жилийн тайлангаас харж 17
  • 23. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага болно. Энэхүү тайланг тухайн орны төр, засгийн байгууллагууд ашиглан өөрийн орныг бусад улстай харьцуулан бодлогын хэрэгжилтээ дүгнэдэг. Улс орнуудын өрсөлдөх чадвар судлал нь эдийн засгийн шинжлэх ухааны нэгэн салбар бөгөөд аливаа орны компаниуд нь илүү өндөр ашиг орлоготой, ард түмэн нь илүү чинээлэг, хангалуун амьдралтай байх орчныг бүрдүүлж, хөгжүүлэх талаар бодит байдал, бодлого хоѐрыг харьцуулан судалдаг26. Өрсөлдөх чадвар гэдэг нь улс орон чөлөөт худалдаа, шударга зах зээлийн орчинд олон улсын зах зээлийн шаардлагад нийцсэн бараа, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, үйлчилгээ үзүүлдэг түвшин, үүний зэрэгцээ хүн амынхаа бодит орлогыг тасралтгүй нэмэгдүүлэн, бататгадаг чадвар юм27. Монгол улсын өрсөлдөх чадварын 2011 оны тайланд28 нийгмийн даатгалд ажилтны төлөх хувь 2010 онд 4.36 дундаж үнэлгээтэй байснаа 2011 онд 9.8 болж өссөн нь хамгийн их бууралттай 25 үзүүлэлтэд орж байна. Мөн урт хугацааны ажилгүйдлийн түвшин нь ажиллах хүчинд эзлэх хувиар 2010 оны байдлаар 2.27 гэсэн дундаж үнэлгээтэй, залуусын ажилгүйдэл нь 25-аас доош насны залуу ажиллах хүчинд эзлэх хувиар 13.80 гэсэн дундаж үнэлгээтэй байна. Тэтгэврийн сангийн тогтолцоо нь ирээдүйн үүргээ гүйцэтгэх чадвартай гэсэн үзүүлэлт 2011 онд 4.25 гэсэн дундаж үнэлгээтэй, нийгмийн даатгалын шимтгэлийн орлогын ДНБ-д эзлэх хувь (нийт ажиллагсад, ажил олгогчдын төлсөн) 2009 оны байдлаар 7.60 гэсэн дундаж үнэлгээтэй, нийгмийн даатгалд ажилтны төлөх хувь нь нэг хүнд ногдох ДНБ-д эзлэх хувиар 2010 онд 9.80 гэсэн дундаж үнэлгээтэй, нийгмийн даатгалд ажил олгогчийн төлөх хувь нь нэг хүнд ногдох ДНБ-д эзлэх хувиар 2010 онд 14,88 гэсэн дундаж үнэлгээтэй байна. Эдгээр үзүүлэлтүүд нь эрэмбээрээ 7-13-ын хооронд байгаа нь манай орны хувьд нийгмийн даатгал, тэтгэврийн сангийн тогтолцоонд шинэчлэлт хийж, боловсронгуй болгох шаардлага буйг харуулж байна. Нийгмийн даатгалын удирдлагыг боловсронгуй болгох асуудлын хүрээнд авч үзэх шаардлагатай бас нэг гол чиглэл нь төр, хувийн хэвшлийн түншлэл болж байна. Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийг бий болгосноор нийгмийн үйлчилгээний чанар, хүртээмж, үр ашиг нэмэгдэж, улмаар өрсөлдөх чадвар ч сайжирдаг нь олон улсын туршлагаас хэдийнээ тодорхой болжээ. Түншлэлийн гол агуулга нь төр 26 Монгол улсын өрсөлдөх чадварын тайлан-2011, 2012 он, УБ., 153 дахь тал Мөн тэнд, 167 дахь тал 28 Мөн тэнд, 27 дахь тал 27 18
  • 24. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага зарим чиг үүргээ хувийн хэвшил болон төрийн бус байгууллагаар дамжуулан хэрэгжүүлэх, мөн хөрөнгө санхүү, ур чадвараа нэгтгэснээр эрсдэл болон үр дүнгээ хуваалцаж, сорилтыг хохирол багатай даван туулах явдал юм гэж судлаач Ч.Баатарын дүгнэлтийг судлаач хуваалцаж байна29. Монгол улсад Концессын тухай хууль батлагдаж, 2010 оны 3 дугаар сараас эхлэн даган мөрдөж эхэлснээр төрийн болон орон нутгийн өөрийн өмчийн эд хөрөнгийг концессын гэрээгээр хөрөнгө оруулагчид олгох, концессын гэрээ байгуулах, өөрчлөх, дуусгавар болохтой холбоотой харилцааг зохицуулах эрх зүйн орчин бүрдсэн30. Хуульд зааснаар концесс гэж төрийн, эсхүл орон нутгийн өөрийн өмчийн эд хөрөнгийг дэд бүтцийн болон нийгмийн суурь үйлчилгээг нийтэд үзүүлэх зорилгоор концессын гэрээ байгуулах үндсэн дээр эзэмших, ашиглах, шинээр бий болгох, шинэчлэн сайжруулах онцгой эрх юм. Концессыг нийгмийн суурь үйлчилгээний чанар, хүртээмжийг дээшлүүлэх зорилгоор ашиглахад концессын төрлүүдээс тухайн ажил үйлчилгээний онцлогтой уялдуулан оновчтой сонгож, гэрээнд тодорхой тусгаж, болзошгүй эрсдлээс сэргийлэх, гарсан эрсдлийг хуваах бололцоо гарч байгаа юм. Тухайлбал, концесс эзэмшигч нь концессын зүйлийг өөрийн хөрөнгөөр барьж ашиглалтад оруулан, гэрээнд заасан нөхцлөөр өмчлөх, ашиглах эрх эдэлж, үүрэг хүлээх хэлбэр болох “барих-өмчлөх-ашиглах” төрөл, эсвэл “барих-өмчлөх-ашиглах-шилжүүлэх” болон “шинэчлэн сайжруулах-ашиглах-шилжүүлэх” хэлбэрүүдийг нийгмийн даатгалын салбарт хэрэгжүүлэх нь оновчтой байж болно. Концессыг хэрэгжүүлэхэд оролцогч талуудын үүрэг хариуцлага, төлбөр тооцоо, хэрэгжилт, хяналтын механизмыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судалж, сайтар тооцон үзэж хэрэгжүүлэх шаардлага тулгарна. Манай орны хувьд түншлэлийг нийгмийн үйлчилгээний салбарт хэрэгжүүлсэн туршлага дулимаг тул илүү их болгоомжтой, судалгаатай хандах нь чухал юм. Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийг хэрэгжүүлэхэд төр зөвхөн өөрийн онцгой бүрэн эрхэд холбогдох чиг үүргийг өөртөө үлдээж, харин бодлого боловсруулах, түүний хэрэгжилтийг зохион байгуулахад иргэд, хувийн хэвшил, төрийн бус байгууллагыг өргөнөөр татан оролцуулах31 нь оновчтой гэж судлаач үзэж байна. Тухайлбал, тэтгэврийн төрөлд хувийн даатгалын тогтолцоог дэмжин, бүрэн 29 Баатар Ч., Нийгмийн халамжийн үйлчилгээнд төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийг хэрэгжүүлэх нь, “Удирдахуйн онол, практикийн асуудлууд” эрдэм шинжилгээний бичиг, УА., Удирдлагын бодлого, судлалын хүрээлэн, №11, УБ., 2012 30 Концессын тухай Монгол улсын хууль, 2010, http://legalinfo.mn/law/showPrint/ 31 Удирдлагын академи, Төрийн зарим чиг үүргийг төрийн бус байгууллага, хувийн хэвшилд шилжүүлэх нь. Судалгааны тайлан. Ред. Д.Цэрэндорж. 2011, 10 дахь тал 19
  • 25. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага хуримтлалын шинжтэйгээр нэвтрүүлж болох ба өндөр цалин хөлстэй нисэх, төмөр зам, эрчим хүч, барилгын салбаруудад илүү тохиромжтой байх юм. Төр, хувийн хэвшлийн түншлэл тодорхой үе шатуудыг дамжин хөгждөг байна. Эдгээр үе шат нь нийгмийн даатгалын тогтолцоонд түншлэлийг нэвтрүүлэхэд ч давтагдах бөгөөд үе шат бүрд хийгдэх алхмуудаас: бодлогыг томьѐолж тодорхойлох, хууль эрх зүйн орчин бий болгох, төслийг хэрэгжүүлэх сувгуудыг тогтоох, түншлэлийн нэгжүүдийг байгуулах, түншлэлийг хэрэгжүүлэх загварыг боловсронгуй болгох, хөрөнгө санхүүгийн шинэ эх үүсвэр бий болгох, сангийн хөрөнгө оруулалтыг оновчилох зэрэг нь нэн тэргүүнд анхаарлаа хандуулвал зохих ажлууд юм32. Олон улсын байгууллагууд, тухайлбал Олон улсын валютын сан, Азийн хөгжлийн банк зэрэг байгууллагууд нь түншлэлийн харилцааг Засгийн газрын зорилго болон үйлчилгээ үзүүлэгч хувийн байгууллагын ашиг олох зорилгод нийцүүлэх байдлаар өрнүүлэхдээ эрсдлийг нарийн тооцох, хөрөнгө оруулалтыг оновчтой хийх, нөөцийг зохистой хуваарилах, хариуцлагын тогтолцоог сайжруулах зэрэг асуудлуудыг маш нарийн төлөвлөж, зохион байгуулах ѐстойг зөвлөмжилсөн байдаг. Үүнд үндэслэн түншлэлийг хэрэгжүүлэх алхмуудыг тодорхойлвол:  Түншлэлийн харилцааны зорилгыг тулгамдаж буй асуудлын эрэмбэтэй холбон тодорхойлох,  Зорилгод хүрэх арга замыг тодорхойлох,  Зорилгод хүрэх үйл ажиллагаа, нөхцөл байдал болон нөөцийг тооцож төлөвлөх,  Түншлэлийн гэрээ байгуулах,  Төлөвлөгөө, гэрээний дагуу үйл ажиллагааг зохион байгуулах,  Хяналт тавих, үнэлгээ өгөх,  Үйл явцыг тогтмол сайжруулах зэрэг болно. Нийгмийн хамгаалал, халамжийн үйл ажиллагаа нь татвараар цугларсан мөнгөн хөрөнгийг зөвхөн үрдэг гэсэн уламжлалт ойлголтыг төр, хувийн хэвшлийн түншлэл өөрчилдөг байна33. Манай улсын нийгмийн даатгал, нийгмийн халамжийн тогтолцоонд төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийг нэвтрүүлэх нь энэ салбарт төрийн дангаар гүйцэтгэж буй үүрэг, ачааллыг багасгах, нийгмийн суурь үйлчилгээний 32 Удирдлагын академи, Төрийн зарим чиг үүргийг төрийн бус байгууллага, хувийн хэвшилд шилжүүлэх нь. Судалгааны тайлан. Ред. Д.Цэрэндорж. 2011, 18 дахь тал 33 Баатар Ч., Нийгмийн халамжийн үйлчилгээнд төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийг хэрэгжүүлэх нь, “Удирдахуйн онол, практикийн асуудлууд” эрдэм шинжилгээний бичиг, УА, №11. УБ., 2012 20
  • 26. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага чанар, хүртээмжийг сайжруулах, хөрөнгийг үр ашигтай зарцуулах зэрэг сайн талтай. Үүний тулд тулгамдсан асуудлыг тодорхойлохоос эхлээд, түншлэлийн хувилбарууд боловсруулах, турших, хэрэгжүүлэх алхмуудыг шат дараатай, цэгцтэй, хяналттай хийх шаардлагатай. Учир нь нийгмийн даатгалын салбарт төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийг хэрэгжүүлэхэд анхаарах асуудлууд бий. Юуны өмнө нийгмийн даатгалын үйлчилгээг хувийн даатгалын байгууллагаар гүйцэтгүүлэх нь төсвийн зардлыг бууруулахгүй байж болдог. Учир нь хувийн даатгалын компаниуд эрсдэлд бага өртдөг харьцангуй залуу, эрүүл цөөн тооны хүмүүсийг даатгалд хамруулаад, харин улсын байгууллага санхүүгийн зардал өндөртэй эмзэг бүлгийнхнийг хариуцсан хэвээр байх сул талтай. Нийгмийн үйлчилгээ, тэр дундаа нийгмийн даатгалын тогтолцоонд түншлэлийг нэвтрүүлэхэд дараах нөхцлүүд хангагдсан эсэхийг нягталсны үндсэн дээр түншлэлийн оновчтой хувилбарыг сонгож, бодит алхмууд хийгдэнэ. Үүнд:  Тохиромжтой байх /бодит байдалтай уялдсан/,  Оролцогч талуудын зорилгод нийцэж, хэт явцуу тодорхойлогдохоос зайлсхийх /асуудлыг шийдэх чадавхи/,  Төр хариуцах, хувьчлах, худалдан авах зэрэг хэлбэрүүдээс үр ашгийн хувьд хангалттай ялгамжтай байх,  Хувилбарыг бүрдүүлж буй нэгж, бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нийцвэрийг хангах зэрэг болно. Нийгмийн даатгалын тогтолцоонд шинжлэх ухааны суурь тооцоолол чухал байр суурийг эзэлдэг. Судлаач А.Ганзориг, Г.Бурмаа34 нар энэ тухай чухал дүгнэлт хийсэнтэй судлаач санал нэгтэй байна. 1693 онд алдарт математикч Эдмонд Хэлли амьдрах магадлалыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй тооцоолж, “Амьдралын хүснэгт”-ийг зохиосон юм. Хамгийн гол нь тэр өөрийн зохиосон амьдралын хүснэгтийг ашиглан тэтгэврийн даатгалаар даатгуулагч хэдий хэмжээний хураамж төлөх хэрэгтэйг тооцон гаргасан байна. Энэ үеэс эхлэн амьдралын даатгалын суурь тооцоо хийх ажлыг Актуарын тооцоо, уг тооцооллыг хийдэг мэргэжилтнийг актуарч гэж нэрлэх болсон юм. Актуарч нь математик, статистик, эдийн засаг санхүүгийн талаар өндөр мэдлэгтэй байх ба ирээдүйд тохиолдож болох тодорхой бус үйл явдлын магадлал болон тоо 34 Ганзориг А, Бурмаа Г, Нийгмийн даатгалын (амьдралын даатгал) сангийн тулгамдсан асуудал ба актуар тооцоо, “Шинжлэх ухаан, технологи-хөгжлийн хүчин зүйл” ЭШ-ний хурлын илтгэлийн эмхэтгэл, УА., Удирдлага, бодлого судлалын хүрээлэн, УБ., 2011, 104 дэх тал 21
  • 27. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага хэмжээг үнэлж, түүнд тохирсон хураамжийг тооцоолох, тайлан баланс дээр үндэслэн компанийн төлбөрийн чадварын түвшинг тодорхойлох, санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах зорилгоор учирч болзошгүй эрсдлийг урьдчилан үнэлэх зэрэг ажлуудыг хийдэг байна. Манай улсын дийлэнх иргэдийн бодит орлогын түвшин доогуур, өрхийн зарлага нь орлогоосоо давж байгаа өнөөгийн нөхцөлд амьдралын нөхцлөө сайжруулж, моргейжээр болон лизингээр орон сууц, унаа машин худалдан авах, үр хүүхдээ боловсролтой болгох зэрэгт банк санхүүгийн байгуулагаас урт хугацаатай зээл авч хөрөнгө оруулах үед амьдралын даатгал заавал хийлгэдэг болгох шаардлага урган гарч байна. Монгол улсын амьдралын даатгалын тооцоололд хүн амын бодит тоо мэдээлэл дээр тулгуурлан гаргасан насжилтын хүснэгтийг хэрэглэх нь хураамжийн хэмжээг үнэн бодитой тогтооход нэн чухал болно. Амьдралын даатгалын тооцоололд хэрэглэгддэг гол таблиц бол хүн амын насжилтын хүснэгт юм. Ийм ч учраас даатгалын салбарын хөгжлөөр дэлхийд тэргүүлэгчид болох АНУ, Их Британи, Япон зэрэг улсуудад бараг зуун жилийн өмнөөс бүртгэж ирсэн хүн амын тоо мэдээлэл дээрээ тулгуурлан насжилтын хүснэгтийг боловсруулсан байдаг. Энэ загварчлал нь гол төлөв хураамж, хохирлын байдал, үнэлгээнд суурилсан математик бодолт юм. ХХ зууны эхэнд үед эдийн засгийн өндөр хөгжилтэй орнуудад төрийн зүгээс ажилчдыг даатгалтай болгоход их анхаарал тавьж, хувийн даатгалын төрлүүд болох гэнэтийн ослын улмаас нас барах, хөдөлмөрийн чадвараа түр алдах, тэжээгчээ алдах даатгалын зэрэгцээ ажилгүйдлийн даатгал зэргийг бий болгосон. Даатгалын ажлын арга зүй, технологи тогтворжиж, туршлага хуримтлагдан, даатгалын зах зээл сайн судлагдсан, онлайн горим ашиглан даатгалын нөхцөл, мэдээллийг олон нийтэд ил тод, чөлөөтэй хүргэх, даатгалын гэрээ, төлбөр тооцоог интернетээр хийх боломж нэмэгдсэн зэрэг нь даатгалын компаниудын хүлээх эрсдлийн түвшинг бууруулахад эерэг нөлөө үзүүлэх болжээ35. Нийгмийн даатгалын тогтолцооны нэг бүрдэл нь түүний төрөл болно. Дэлхий нийтэд түгээмэл байгаа гол төрөл нь тэтгэврийн, эрүүл мэндийн, ажил эрхлэлтийн даатгал байна. Осол гэмтэлд өртөх, өтлөх, өнчрөх, бэлэвсрэх эрсдэлээс хамгаалах арга хэмжээг ихэнх оронд “тэтгэврийн даатгал”-аар дамжуулан хэрэгжиж байна. Өөрөөр 35 Ганзориг А., Бурмаа Г., Нийгмийн даатгалын (амьдралын даатгал) сангийн тулгамдсан асуудал ба актуар тооцоо, “Шинжлэх ухаан, технологи-хөгжлийн хүчин зүйл” эрдэм шинжилгээний хурлын илтгэлийн эмхэтгэл, УА., Удирдлага, бодлого судлалын хүрээлэн, УБ., 2011, 104 дэх тал 22
  • 28. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага хэлбэл өндөр насласны, тэжээгчээ алдсаны, хөдөлмөрийн чадвараа удаан хугацаагаар алдсаны улмаас орлого нь буурсан, амьдралын хэвийн нөхцөл нь алдагдсан иргэдэд тэтгэвэр олгох замаар орлогын эрсдлээс хамгаалах боломжтой. Тэтгэврийн даатгал нь 100 гаруй жилийн үүсэл, хөгжлийн түүхтэй, сүүлийн 50 орчим жилд эрчимтэй хөгжин, шинэчлэгдэж байгаа нийгмийн хамгааллын үндсэн чиглэл юм. Эрүүл мэндийн даатгал нь хүн амд өргөн тохиолддог өвчлөлийн эрсдэлээс хамгаалахад чиглэсэн нийгмийн хамгааллын анхны элементүүдийн нэг бөгөөд өвчин эмгэгт өртөж хөдөлмөрийн чадвараа түр хугацаагаар алдах, орлого багасах зэргээр иргэдийн амьдрал ахуйд бэрхшээл тохиолдолдсон үед эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээний төлбөрийг багасгах, эм, тарианы үнийг хөнгөлөх, тэтгэмж олгох зэргээр тусламж, дэмжлэг үзүүлэх нийгмийн хамгааллын арга хэмжээг эрүүл мэндийн буюу эмнэлгийн даатгал гэж нэрлэдэг. Даатгалын энэ төрөл нь нэг талаас өвчин эмгэгийг эмчлэх, илааршуулахад туслахад чиглэдэг бол нөгөө талаас өвчтөй байх хугацааны орлогын хомсдолыг багасгахад нэлээд дэм үзүүлдэг онцлогтой юм. Энэ даатгалыг зарим оронд эрүүл мэндийн, тэтгэмжийн гэсэн хоѐр хэсэгт хэрэглэх тохиолдол ч нэлээд байдаг. Мөн өөр төрлийн даатгалыг хэрэглэх тохиолдол ч байна. Жишээлбэл, наслалт өндөртөй Герман, Япон зэрэг орнуудад “Урт хугацааны асрамж, халамжийн даатгал” гэсэн төрөл хэрэгждэг бөгөөд бие даан амьдрах чадвараа ямар нэг хэмжээгээр алдах эрсдэлд өртсөн иргэдэд туслах үйл ажиллагааг эрхэлдэг. Хөдөлмөр эрхлэлтийн даатгалын төрөлд ихэнх орны үйлдвэрлэлийн ослын болон ажилгүйдлын даатгалыг багтаан авч үзнэ. Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлийн өвчний эрсдэлд өртөгчдөд тэтгэвэр, тэтгэмж олгох, нөхөн төлбөр төлөх, тэднийг эмнэлгийн тусгай үйлчилгээ, нөхөн сэргээлтэнд хамруулах, осол, өвчлөлөөс урьдчилан сэргийлэх үүргийг “Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлийн өвчний даатгал” гүйцэтгэдэг. Даатгалын энэ төрөл нь иргэдийн ажил үүргээ гүйцэтгэх явцад үүссэн эрсдэлийг багасгахад чиглэгддэг, зарцуулах хөрөнгийг үйлдвэрийн эзэд, байгууллагаас бүрдүүлсэн даатгалын сангаас гаргадаг онцлогтой. Ажилгүйдлийн эрсдэлд өртөж ажлаас хасагдсан, цомхотголд хамрагдсан иргэдэд тэтгэмж олгох, дахин мэргэшүүлэх сургалтанд хамруулах, ажлын байраар хангахад туслах арга хэмжээнүүдийг “ажилгүйдлийн даатгал”-аар дамжуулан шийдвэрлэх боломжтой. Ажилгүйдлийн даатгал нь хөдөлмөрийн чадвартай богино хугацаанд ажил, орлогогүй болсон хүмүүст түр зуурийн дэмжлэг, туслалцаа үзүүлэх үүргийг 23
  • 29. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага гүйцэтгэдэг. Нийгмийн даатгалын эдгээр төрлүүдээс гадна тодорхой эрсдэлийг хаах зорилготой нийгмийн халамжийн, тусгай үйлчилгээний гэх мэтийн улс орны онцлог, амьдралын түвшингээс хамарсан даатгалын төрлүүд байж болох юм. Ийнхүү нийгмийн даатгал нь тогтолцооны хувьд төрөөс иргэдэд үзүүлэх үйлчилгээний зорилго, агуулга, технологи, чанар, үр дүн, үнэлэмж, өөрийн бүтэц, удирдлага, эдийн засаг, санхүү, эрх зүйн бүрдэл бүхий цогц юм. 1.2. Гадаад орнуудын нийгмийн даатгалын тогтолцооны шинэчлэл, хандлага Нийгмийн даатгалын тогтолцоо нь тухайн орны хөгжлийн түвшин, хүн амын амьдралын онцлог, иргэдийн хандлага зэрэг олон хүчин зүйлстэй холбоотойгоор харилцан адилгүй, онцлох шинжтэй байдаг. Нийгмийн даатгалын тогтолцоог шинэчлэхдээ гадаад орнуудын туршлага сургамжийг судалж, манай орны нөхцөлд таарах хэсгийг авч хэрэгжүүлэх нь зүйтэй ч учирч болох бэрхшээл, эрсдэл зэргийг сайтар тооцож, нийгэм эдийн засгийн бусад салбарын шинэчлэлийн үйл явцтай уялдуулах нь чухал. Европын өндөр хөгжилтэй улс орнуудад нийгмийн даатгалын тогтолцоо эртнээс төлөвшин хөгжсөн байна. Швед улсад 1999 оноос нийгмийн даатгалын шинэ систем дээр хууль ѐсны хувийн "шимтгэлийн тэтгэвэр"-ийн системийг хэрэглэж эхэлсэн байна. 1937 оноос өмнө төрсөн хүмүүс хуучин системээр, 19381953 оны хооронд төрсөн хүмүүс хуучин системээс шинэ системд аажмаар шилжих шилжилтийн механизмаар, 1954 оноос хойш төрсөн хүмүүс шинэ системээр тэтгэврийн асуудлаа шийдвэрлүүлж байна. Хуучин систем нь тэтгэврийн хэмжээг тогтоох хуваарилалтын аргыг хэрэглэж байсан бол шинэ систем нь хуваарилалт-хуримтлалын арга хэрэглэх болсноороо ялгаатай. Францын нийгмийн даатгалд тэтгэврийн, эрүүл мэндийн, хөдөлмөр эрхлэлтийн даатгалууд багтдаг. Энд, даатгалын тогтолцоонд Ажил эрхлэгчдэд зориулсан үндэсний эрүүл мэндийн даатгалын сан, Үндэстний өндөр настны даатгалын сан, Үндэсний гэр бүлийн ашгийн сангууд үйл ажиллагаа явуулдаг. Даатгуулагчдад даатгалд хамрагдахын тулд сүүлийн 3 сард дор хаяж 200 цаг ажилласан байх зэрэг болзлыг санал болгодог. Даатгуулагч хэрэв гадаад оронд явж эмчлүүлэх тохиолдолд замын зардлын 35 хүртэлх хувь, өдрийн аяллын зардалд 2-4 еврог эрүүл мэндийн даатгалаасаа тооцуулан авдаг. Английн нийгмийн даатгал нь тэтгэврийн, эрүүл мэндийн, хөдөлмөр 24
  • 30. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага эрхлэлтийн гэсэн төрлүүдтэй. Азийн орнуудад нийгмийн даатгал хожуу ч гэсэн хөгжлийн тодорхой үе шатыг дамжин хөгжиж байна. Хятад улсын нийгмийн даатгал нь орон нутгийн нийгмийн даатгал, хувийн тэтгэврийн дансны систем гэсэн хоѐр шаталсан тогтолцоотой. Орон нутгийн нийгмийн даатгал гэдэгт даатгуулагч шимтгэл төлдөггүй, зөвхөн ажил олгогч цалингийн дунджаас 20 хувиар шимтгэл төлөөд бусад зардлыг төв болон орон нутгийн төрийн байгууллага хариуцдаг. Хятадын хувийн тэтгэврийн системд хамрагдагчид татвар төлөх орлогоос 3 хувиар шимтгэл төлдөг нь даатгалын агуулгатай боловч шимтгэлийн хэмжээг нэмэгдүүлэх, эрсдлийг хаах хэмжээнд хүртэл ашиглах даатгалын зарчмууд төдийлөн хэрэгждэггүй. БНСУ-ын нийгмийн даатгалын систем нь үндэсний тэтгэвэр, эмнэлгийн даатгал, хөдөлмөр эрхлэлтийн даатгал, үйлдвэрлэлийн өвчний даатгал гэсэн төрлүүдтэйгээр хөгжиж байна. Индонезийн нийгмийн даатгалын системд тэтгэврийн даатгал, эмнэлгийн тэтгэмж, үйлдвэрлэлийн ослын даатгал хамрагдана. Нийгмийн даатгал нь аюулгүйн сан, даатгалын систем гэсэн хоѐр өөр эх үүсвэртэй. Японы нийгмийн даатгалын системийг тэтгэврийн даатгал, эрүүл мэндийн даатгал, хөдөлмөр эрхлэлтийн даатгал гэсэн гурван үндсэн төрөлд ангилдаг. Тэтгэврийн, эрүүл мэндийн, хөдөлмөр эрхлэлтийн даатгал нь АНУ-ын нийгмийн даатгалын системийг бүрдүүлдэг. Тэтгэврийн ерөнхий хөтөлбөр /ОАSDI/т бүх ажиллагчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид хүртэл хамрагддаг. Нийгмийн даатгалын тусгай системд төмөр замын ажилчид, холбоо, муж улс, орон нутгийн засаг захиргааны ажиллагчид хамрагдана. Энэ нь Японы харилцан туслалцах системтэй үлэмж төстэй. АНУ-д хувийн тэтгэврийн үйлчилгээ байдаг боловч шимтгэлийн хэмжээ, цуглуулах арга нь дотоод орлогын системд суурилдаг байна. Австралид нийгмийн даатгалын, орлогод тулгуурласан ажил мэргэжлийн тэтгэврийн гэсэн хоѐр төрөл бүхий нийгмийн даатгалын тогтолцоо хөгжсөн байна. Нийгмийн хамгааллын системд бүх иргэд хамрагддаг боловч даатгуулагч, ажил олгогч нар шимтгэл төлдөггүй, харин засгийн газар бүх зардлыг ерөнхий төсвөөс гаргадаг даатгалын бус, хуваарилалтын зарчимтайгаараа онцлогтой. Энэ систем нь өндөр насны, тахир дутуугийн, тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэр, тэтгэмж 25
  • 31. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага олгох замаар иргэдээ өтлөх, өвчлөх, бэлэвсрэх тохиолдолд үүсэх орлогын эрсдэлээс хамгаалдаг. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо төлөвшсөн эдгээр орнууд хүн амын тоо, бүтэц, эдийн засгийн хөгжлөөрөө харилцан адилгүй ч ард иргэдийнхээ амьдралын баталгааг хангах арга механизмуудыг төлөвшүүлж чадсан байна. Судалгаанд зөвхөн арван нэгэн орон хамрагдсан боловч дэлхийн нийт хүн амын гуравны нэг нь эдгээр орнуудад амьдарч, нийгмийн даатгалын асуудлаа судалгаанд тусгагдсан арга, хэлбэр, нэр, төрлөөр шийдвэрлүүлж байна. Мөн эдийн засгийн хөгжлөөрөө дэлхийд тэргүүлдэг АНУ, Япон, Австрали зэрэг орнуудыг багтааснаар хүн амын нийгмийн даатгалын системийн төлөвшилт, эдийн засгийн үзүүлэлтүүдэд хэрхэн нөлөөлж байгааг харьцуулан судлах боломжийг бий болгоно. Энэхүү харьцуулалтаас нийгэм, эдийн засгийн болон нийгмийн даатгалын хөгжлөөрөө ижил төстэй бүтэц зохион байгуулалттай орнуудыг судалсан нь ач холбогдолтой болсон юм. Нийгмийн даатгалд "нийгмийн бүх гишүүд" хамрагдах ѐстой гэж судалгаанд хамрагдсан ихэнх орон үздэг, гэхдээ хөдөлмөр эрхлэлт насжилт, биеийн эрүүл мэнд зэргээрээ ялгаатай нийгмийн хэсэг, бүлэг хүмүүст өөр өөрийн нийгмийн даатгалын арга, механизм, төрөл, хэлбэр байх шаардлагатай. Судалгаанаас үзэхэд улс орны нийгмийн хамгааллын систем нь нийгмийн даатгал, нийгмийн халамж, нийгмийн бодлого дахь хамгааллын асуудлууд гэсэн гурван үндсэн хэсэгтэй, удирдлага, зохион байгуулалтын бүтэцтэй иж бүрэн тогтолцоо болж хөгжсөн байна. Нийгмийн даатгал нь өтлөх, өвчлөх, бэлэвсрэх, осол гэмтэлд өртөх, ажилгүйдэх зэрэг нийгмийн шинжтэй эрсдэлээс иргэдийг хамгаалах, урьдчилан сэргийлэх, хохирлыг багасгахад чиглэсэн нийгмийн хамгааллын арга хэмжээ бөгөөд өөрөөр хэлбэл иргэд өндөр наслах, хөдөлмөрийн чадвараа алдах /тахир дутуу болох/, өвчлөх, тэжээгчээ алдах, ажилгуй болох зэрэг хүндрэл бэрхшээлд өртөж амьдралын баталгаа алдагдах, орлого багасах үед хууль, тогтоомж, гэрээнд заасан хэмжээний тэтгэвэр, тэтгэмж, нөхөн төлбөр авах, үйлчилгээнд хамрагдах замаар нийгмээс тусламж дэмжлэг хүртэхийг нийгмийн даатгал гэж судалгаанд хамрагдсан ихэнх орнууд үзэж байгаа юм. Гэхдээ эдийн засгийн хөгжлийн түвшин, нийгмийн хамгааллын системийн 26
  • 32. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага төлөвшилтөөс хамаарч харилцан адилгүй хамгааллын төрөл, хэлбэрийг сонгон хэрэглэх тохиолдол байдаг. Иргэдийг аливаа эрсдлээс хамгаалах арга хэмжээг дотор нь 4 хэсэгт ангилж үзсэн. Үүнд:  Тэтгэврийн систем ба орлогын хамгаалал  Эрүүл мэндийн систем ба хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хамгаалал  Хөдөлмөр эрхлэлтийн даатгал ба осол, ажилгүйдлийн хамгаалал  Нийгмийн халамжийн систем ба гэр бүлийн тусламж багтдаг. Япон, Монгол, Англи, Франц, Швед, АНУ, Австрали, Алжирт нийгмийн хамгааллын дээрх төрлүүд бүгд хэрэгжиж байхад Хятад, Солонгост олон хүүхэдтэй гэр бүлийн тэтгэмж, Индонезид хөдөлмөрийн чадвар алдсаны тэтгэмж, ажилгүйдлийн тэтгэмж, олон хүүхэдтэйн тэтгэмж гэсэн төрлийг хэрэглэдэггүй. Хүснэгт 2. Нийгмийн хамгааллын хөтөлбөрийн хамрах хүрээний харьцуулалт36 Д/д Орон Тэтгэвэр 3 төрлөөр X Япон X Монгол X БНХАУ X БНСУ X Индонези X Англи X Франц X Швед X Америк X Австрали X Алжир Тайлбар: Х-тухайн оронд энэ даатгалын үйлчилгээ үзүүлдэг. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Тэтгэмж Эрүүл мэнд ЭМД-ын тэтгэмж үйлчилгээ X X X б б X X X X X X төрөл бий. Хөдөлмөр эрхлэлт Осол Ажилгүйдэл Олон хүүхэдтэйн тэтгэмж X X X X X X X X X 3 X X 3 X Б X X X X X X X X X X X X X X X X X X Б-знэ төрөл байхгүй. З-зөвхөн эрүүл X X В Б Б X X X X X X мэндийн Мөн Солонгос, Индонезид эрүүл мэндийн даатгалаар хөдөлмөрийн чадвар алдсаны тэтгэмж, мөнгөн тусламж олгодоггүй зөвхөн эмнэлгийн үйлчилгээг үзүүлдэг онцлогтой. Өтлөлт, хөдөлмөрийн чадвараа урт хугацаагаар алдах, өнчрөх тэжээгчээ алдах эрсдэлд өртсөн иргэдийн хамгааллын үндсэн арга нь аль ч оронд тэтгэврийн систем болж байна. Гэхдээ эрсдэлд өртсөн иргэдийг орлогын эрсдэлээс хамгаалахад олон төрлийн тэтгэврийн арга, хэлбэрүүдийг улс орныхоо онцлогт тохируулан хэрэглэдэг. 36 Дагвадорж Ч., Нийгмийн хамгаалал: онол-арга зүй, туршлага, харьцуулалт, УБ., 2004, 225 дахь тал, Дэлхийн банкнаас 2013 онд бэлтгэн гаргасан “Монгол улс, Тэтгэврийн бодлогын шинэчлэлийн хувилбарууд” тайлан (28 дахь тал) зэргийг ашиглав. 27
  • 33. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Улс орнуудад хэрэгжиж байгаа тэтгэврийн тогтолцоог ерөнхий буюу бүх нийтийн, тусгай шалгууртай, даатгалын, бусад гэсэн хэлбэрт ангилж үзэж болно. Судалгаанд хамрагдсан орнуудаас Англи, Франц, Швед, Австрали, Америк тусгай шалгуураар тэтгэвэр, тэтгэмж олгодог. Европын 19, Азийн 10, Африкийн 3, Америкийн 14 нийт 46 орон энэ тэтгэврийг хэрэглэдэг. Тэтгэврийн даатгалын тогтолцоо сайн төлөвшсөн орнууд суурь тэтгэвэр, нэмэгдэл буюу орлогын тэтгэвэр гэсэн хоѐр шатлал бүхий тогтолцоонд шилжээд байна. Гэхдээ тэтгэврийн даатгалын системтэй бүх орон хоѐр шатлал бүхий системд орж чадаагүй байна. Судалгаанд хамрагдсан орноос Япон, Хятад, Англи гурав суурь тэтгэврийн төрлийг хэрэглэдэг. Япон, Англид бүх иргэдийг хамруулдаг, үндэсний шинжтэй, эхний шатны "баталгаат доод орлого"-ын эх үүсвэрийг бий болгодог бол Хятадад хөдөлмөр эрхлэж, даатгалд хамрагдсан хүмүүст олгодог, тэтгэврийн үндсэн хэлбэр нь болдог байна. Түүнчлэн Англид суурь тэтгэвэр дээр насны нэмэгдэл, хүндэтгэлийн тэтгэвэр зэргийг нэмж олгодог онцлогтой. Дэлхийн нийгмийн хамгааллын хөтөлбөрт хамрагдсан 178 орноос Европын 16, Ази, номхон далайн 6, Африкийн 1, Америкийн 3 орон суурь тэтгэврийн төрлийн тэтгэврийг ашигладаг. Судалгаанаас үзэхэд суурь тэтгэврийг хэрэглэж байгаа хоѐр үндсэн шалтгаан байна гэж үзэж болно. Үүнд: 1. Нийгмийн хамгааллын тогтолцоо илүү төлөвшсөн, эдийн засгийн хувьд хүчирхэг орнууд ахмад настанд амьдралын доод баталгааг хангах зорилгоор ашиглаж байна. Эдгээр орнууд бол Япон, Англи, Норвеги. 2. Нийгмийн даатгалын систем бүрэлдэн бий болж чадаагүй, хөгжлийн түвшин сул дорой орнууд болно. Судалгаанд хамрагдсан орнуудаас Хятад, Индонези, Австрали нь энэ төрлийн тэтгэврийг хэрэглэдэггүй бол Монгол улс энэ төрлийн тэтгэвэрт хамаарагдах орны тоонд орж байна. Хүн ам зүйн өөрчлөлт, хандлагатай нийгмийн даатгалын тогтолцоо, ялангуяа тэтгэврийн даатгалыг уялдуулахад төвлөрөх шаардлагатай нь гадаад орнуудын жишээнээс харагддаг. Тухайлбал, дундаж наслалт өсөж, төрөлт буурахад тэтгэврийн даатгалд даатгуулагчдын тоо өсөх хандлагатай байдаг. Энэ тохиолдолд шимтгэлийг нэмэгдүүлэх, шимтгэл төлөгчдийн суурь хүрээг өргөжүүлэх, тэтгэвэрт гарах насыг нэмэх, хуримтлалын сангийн хөрөнгийг өсгөх 28
  • 34. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага зэрэг олон аргуудыг зохистой хослуулан хэрэглэх боломжтой. Эдгээр аргыг хэрэглэхэд дэмжих орчин чухал үүрэгтэй юм. Тухайлбал, хуримтлалын тогтолцоо нь санхүүгийн хувьд эрсдэлд өртөмтгий байдаг бөгөөд найдвартай институцчлэгдсэн механизмуудыг бүрдүүлэх замаар энэ эрсдлийг бууруулах бололцоотой юм37. Аюулгүйн сангуудын тогтолцоо нь ажиллагчдын өөрийн санаачлага, хувь нэмэр, хөрөнгө оруулалтаас бүрдэх олон нийтийн удирдлагатай, гэнэтийн арга хэмжээний үед л зарцуулах зориулалттай тэтгэврийн хэлбэр юм. Мэргэжлийн тэтгэврийн системийг ажил олгогчид гол төлөв бий болгон санхүүжүүлдэг бөгөөд цөөн тохиолдолд ажиллагсад оролцох боловч үйл ажиллагаанд нь Засгийн газраас хяналт тавьдагаараа онцлогтой. Тэтгэврийн тогтолцооны хэлбэрүүд нь тухайн улс орны эдийн засгийн хөгжлийн түвшин нийгмийн хамгааллын системийн төлөвшилт, иргэдийн амьжиргааны түвшингээс ихээхэн хамаарч байна. Тэтгэврийн шимтгэл ба даатгалын сан: Тэтгэврийн даатгалын сангийн эх үүсвэр нь 3 хэсгээс бүрдэнэ. 1. Даатгуулагч нь өөрийн орлогоосоо шимтгэл төлөх замаар ирээдүйд авах тэтгэвэр, тэтгэмжийнхээ нөөц хөрөнгийг бүрдүүлнэ. 2. Ажил олгогч эзэд ажиллагсадынхаа ирээдүйн амьдралын баталгааг хангах зорилгоор нөөц хөрөнгө оруулалт хийдэг. 3. Засгийн газрууд нь иргэдийнхээ амьдралын баталгааг хангахад хувь нэмэр оруулах зорилгоор зарим зардлыг хариуцаж болно. Хүснэгт 3. Тэтгэврийн тогтолцооны харьцуулалт38 д/д Орон 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Япон Монгол БНХАУ БНСУ Индонез Англи Франц Швед Америк Австрали Алжир Суурь тэтгэвэр Орлогын тэтгэвэр Тусгай шалгуурт X X X Аюулгүйн сан Мэргэжлийн тэтгэврийн сан Хувийн даатгалын систем X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X 37 Алтансүх Б., Германы тэтгэврийн тогтолцооны шинэчлэл. “Нийгмийн даатгалын эрх зүй” хичээлийн унших материалын эмхэтгэл. Удирдлагын Академи, 2005 38 Дагвадорж Ч., Нийгмийн хамгаалал онол-арга зүй, туршлага харьцуулалт, УБ. 2004, 229 дэх тал 29
  • 35. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Эндээс үзвэл ихэнх оронд орлогын тэтгэвэр голлодог бөгөөд тусгай шалгуурт тэтгэвэртэй орон ч цөөнгүй байна. Хувийн даатгалын систем Япон, БНХАУ, Шведэд хөгжиж өнөөдөр зохих туршлага хуримтлуулаад байна. Хүснэгт 4. Шимтгэлийн хэмжээ39 Д/д Орон Тэтгэврийн даатгалын систем Нийгмийн хамгааллын систем Даатгуулагч Ажил олгогч Нийт Даатгуулагч Ажил олгогч Нийт 1 Япон 8.675 8.675 17.35 13.0 15.0 7 28.07 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Монгол БНХАУ БНСУ Индонези Англи Франц Швед Америк Австрали Алжир 5.5 8 4.5 2.0 10.0 6.65 7.0 6.2 0 5.5 13.5 23 4.5 4.0 11.9 9.8 9.23 6.2 9.0 8.8 19.0 31 9.0 6.0 21. 9С 16.45 17.21 12.4 9.0е 13.5 10.0 11 6.81 7.0 10 15.45 7.0 8.85 0 8.5 19.0b 32 8.7 7.0Ь 11.9 33.8 6 19.0 9 13.8 5 9.0 24 29. Оа 43 15.51 9.0 21.9 49.31 26.09d 22.7d 9.0е 32.5 Харьцуулалтаас үзэхэд хэд хэдэн орон 2-3 төрлийн системийг хослуулан хэрэглэдэг бол зарим оронд ганц төрлийн тэтгэврийн тогтолцоог хэрэглэж байгаа нь харагдаж байхад Монгол улс 2 төрлийн, тухайлбал нийгмийн даатгалын ба халамжийн тэтгэвэртэй орны тоонд багтаж байна. а. ҮОМШӨ-ний даатгал 1, 2, 3 хувийн шимтгэлтэй, ажил олгогч-эзэд хариуцдаг. б. Үйлдвэрлэлийн ослын шимтгэлийг зөвхөн ажил олгогч хариуцдаг. в. Бүх төрлийн даатгалын шимтгэл багтсан нийт хэмжээ г. Засгийн газар олон хүүхэдтэйн тэтгэмжийн бүх зардлыг хариуцдаг. д. Засгийн газар бүх шимтгэлийг хариуцдаг. Нийгмийн даатгалын шимтгэлийн хэмжээ нь хөгжлийн онцлог, нийгмийн даатгалын төрөл, шимтгэл төлөх хугацаа, хуримтлуулах арга механизм зэргээс шалтгаалан улс орон бүрт өөр өөр байна. Английн тэтгэврийн даатгалын тогтолцоонд бусад төрлийн шимтгэл хамт тооцогдож байдаг бол Австралийн нийгмийн даатгалын бүх зардлыг ажил олгогч бус, Засгийн газар нь хариуцдаг байна. 39 Дагвадорж Ч., Нийгмийн хамгаалал онол-арга зүй, туршлага харьцуулалт, УБ. 2004, 230-231 дэх тал 30
  • 36. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Тэтгэврийн шимтгэл өндөртэй орны тоонд Нидерланд (28.05 хувь), Узбекстан (33.5 хувь), Сингапур (36 хувь), хамгийн бага шимтгэл төлдөг орон нь даатгуулагч, ажил олгогч тус бүр 1хувийн шимтгэл төлдөг Тайланд ордог. Тэтгэврийн даатгалын сангийн хөрөнгө нь тухайн төрлийн эрсдэлийг нөхөхөд зарцуулагддаг. Дэлхийд хамгийн томд тооцогдох тэтгэврийн 11 сангийн 6 нь АНУ-д, 3 нь Японд, 2 нь Нидерланд, Шведэд байдаг. Тэтгэврийн сан баталгаатай байх нь иргэдийн нийгмийн хамгааллын асуудал тогтвортой, найдвартай байх үндэс болж байна. Өндөр насны тэтгэвэр тогтооход түгээмэл хэрэглэгддэг шалгуур бол тэтгэврийн нас юм. Өндөр насны тэтгэврийг ихэнх орнууд 60-65 настай иргэдэд олгодог боловч олон хүчин зүйлүүдийн нөлөөгөөр тэтгэврийг эрт тогтоох нь нэлээд тохиолдож байна. Судалгаанд хамрагдсан орнуудаас Япон, Швед, Америк, Австралийн хүн амын дундаж наслалт харьцангуй өндөр байдагтай уялдаж тэтгэвэр тогтоох нас нь 65 байгаа бол Францад тэтгэврийн нас 60 байна. Хүснэгт 5. Тэтгэврийн томоохон сангууд № Сангийн хэмжээ (тэрбум ам.доллар) Орон Сангийн нэр 1 2 3 АНУ Нидерланд Калифорний Төрийн ажиллагсдын тэтгэврийн систем Stishting Pensionfonds ABP Орон нутгийн төрийн ажиллагсдын тэтгэврийн сангийн нэгдэл 127,6 114,3 4 АНУ Нью Йоркийн Улсын ба орон нутгийн тэтгэврийн систем 95,8 5 АНУ 6 7 АНУ General Motors Investment ManagementСогр. Калифорнийн Улсын багш нарын тэтгэврийн систем Allmanna Pensionsfonden /board 1,2 апс! 3 / Үндэсний төрийн үйлчилгээний албан хаагчид ба тусгай гишүудийн харилцан туслах нэгдлүүдийн Холбоо /Kokren/ Флорида мужийн засаг, захиргааны удирдлага Нью Йоркийн Улсын багш нарын тэтгэврийн систем Төрийн сургуулийн багш нарын Харилцан туслах нэгдлийн тэтгэврийн сан /Koritsu Gakko/ Япон Швед 8 Япон 9 10 11 АНУ АНУ Япон 99,0 90,6 78,9 76,4 73,9 71,9 68,7 65,5 Англи, Монгол, Алжир, Австрали хүйсийн ялгавартай тэтгэврийн насыг хэрэглэдэг. Монгол Улсын хүн амын дундаж наслалт, тэтгэвэр тогтоох насыг бусад оронтой харьцуулвал эрэгтэйчүүдийн хувьд дундаж наслалт 63,5 боловч тэтгэвэр тогтоолгох нас нь 60, эмэгтэйчүүдийн хувьд дундаж наслалт 68 боловч 55 31
  • 37. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага насандаа тэтгэвэр тогтоолгодог нь дундаж наслалт тийм өндөргүй атлаа тэтгэвэр эрт тогтоолгодог онцлог харагдаж байна (Хүснэгт 6). Хүснэгт 6. Тэтгэврийн насны харьцуулалт № Орон 1 2 3 4 5 6 1 8 9 10 11 Япон Монгол БНХАУ БНСУ Индонези Англи Франц Швед Америк Австрали Алжир Дундаж наслалт / төрөлтөөс тооцсоноор/ Эрэгтэй Эмэгтэй 85.0 81 .1 63.5 68.0 69.1 73.5 71.8 79.1 65.3 69.3 75.0 80.0 74.5 82.3 77.0 82.0 74.6 80.4 76.4 82.0 68.7 71.8 Тэтгэвэр тогтоох хууль ѐсны нас Эрэгтэй Эмэгтэй 65 65 60 55 60 60 60 60 55 55 65 60 60 60 65 65 65 65 65 62.5 60 55 Эрт тэтгэвэр тогтоох нас Эрэгтэй Эмэгтэй 60 60 55/50/ 50/45/ 55 55 60 60 50 45 Гэхдээ 2010 оны байдлаар эрэгтэй хүн амын дундаж наслалт 64.5 болж, эмэгтэй хүн амын дундаж наслалт 73.8, улсын хэмжээнд дундаж наслалт 68.3 болсон нь нааштай үзүүлэлт болж байна40. Харин "эрт" тэтгэвэр тогтоолгох тохиолдол Япон, Монгол, Солонгос, Швед, Алжирт байгаа боловч Японд зөвхөн орлогын нэмэгдэл тэтгэврийг эрт тогтоодог бол Шведэд эрт тэтгэвэр тогтоолгосон тохиолдолд хэмжээг нь бууруулах механизм үйлчилдэг онцлогтой. Дээрх тэтгэврийн нас, шимтгэлийн хэмжээ, тэтгэвэр тооцох аргачлал зэргийг харьцуулан үзэж эцэслэн дүгнэхэд нийгмийн даатгалын тогтолцоо нь агуулга, хэлбэр ач холбогдлоор ижил төстэй зүйл олон байгаа боловч тухайн улсын хөгжлийн түвшин эдийн засгийн чадавхи, нийгмийн даатгалын тогтолцооны уламжлал зэргээсээ шалтгаалсан ялгамжтай байдаг үлдэмж их байна. 40 Монгол Улсын статистикийн эмхэтгэл (2010), 97 дахь тал 32
  • 38. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН ТОГТОЛЦООНЫ ӨНӨӨГИЙН ТӨЛӨВ 2.1. Монгол улсын нийгмийн даатгалын тогтолцооны үүсэл, хөгжил Иргэний нийгэм төлөвших үеэс өнчин ядуусаа энэрч асрах, хөгжлийн бэрхшээлтэй, асран хамгаалагчгүй хүмүүст нийгмийн зүгээс анхааран халамжлах асуудал зүй ѐсоор тавигдах боловч нөгөө талаасаа амьдралын хэцүү цаг ирэхэд гэр бүл, хүүхэд, настай хүмүүсийн ганц аврал бол нийгмийн даатгал, нийгэмдээ хамгаалагдсан байгаа чухал асуудал болдог. Улс бүр эдийн засаг, хүн ам зүйн бүтэцдээ тохируулан нийгмийн даатгалын тогтолцоог хөгжүүлж ирсэн байдаг. Өндөр настай болоод хэрэглэх тэтгэвэр, хөдөлмөрийн чадвараа алдах, ажилгүй болбол авах тэтгэмж, өвдвөл эмчлүүлэх зардлаа хийж бүтээж байгаа үедээ хуримтлуулж, олон жилээр нийтийн санд хадгалуулан арвижуулж, цаг нь ирэхээр буцаан авч хэрэглэх нь нийгмийн даатгалын үйл ажиллагаа буюу тухайн хүний ирээдүйдээ оруулсан баталгаат хөрөнгө оруулалт юм. Нийгмийн хамгааллын салбар нь нийгмийн хөгжлийн зүй тогтлын дагуу хөгжлийн олон бодит хүчин зүйл болох эдийн засаг, улс төр, соѐл, хүн ам зүйн нөлөөлөл дор хөгжиж байна. Манай улсад нийгмийн даатгалын тогтолцоо 19901995 онд шинэчлэгдэж эхэлсэн. 1994 онд батлагдсан нийгмийн даатгалын багц хуулиуд нь манай улсын нийгмийн даатгалын тогтолцоо хөгжлийн шинэ шатанд гарч, дэлхий нийтийн жишигт ойртох эрх зүйн зохистой орчин бүрдүүлсэн ач холбогдолтой. Нийгмийн даатгалын шинэ тогтолцоонд шилжсэн өнгөрсөн жилүүдэд олсон гол амжилт нь улсын төсвийн ачааллыг бууруулсанд оршино. Мөн Нийгмийн даатгалын албыг удирдлагын босоо тогтолцоонд шилжүүлж, үйл ажиллагааны зардал, ажилтнуудын цалин хөлсийг шимтгэлийн орлогоос нөхдөг, харьцангуй бие даасан шинжтэй болгосон41. 1995-2000 онуудад нийгмийн даатгалын системийг хэрэгжүүлэх явцад хувь хүнээс өөрөөс нь үл хамааран нийгмийн шилжилтийн нөхцөл шалтгааны улмаас улс, эх орондоо хөдөлмөр эрхлэх боломжгүй болсон иргэдийн улсад ажилласан 41 Уранцэцэг Б., “Нийгмийн даатгалын эрх зүй” хичээлийн унших материалын эмхэтгэл, Удирдлагын Академи, 2005 33
  • 39. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага жилийг нөхөн тооцох, нийгмийн даатгалын шимтгэлийг тухайн үеийн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээнээс тооцон нөхөн төлүүлж, цаашид иргэдийн тэтгэврийн даатгалын баталгааг хангаж өгөх шаардлагыг иш үндэс болгон шинэчлэлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн юм. 2012 онд “Ажилласан жил, тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нөхөн тооцох тухай” хуулийг УИХ-аас баталсан42. Хуулийн гол үзэл санаа нь өөрөөс нь үл хамаарах шалтгаанаар 1990-1995 оны хооронд ажил хөдөлмөр эрхлэх боломжгүй байсан иргэдийн тасалдсан ажлын жилийг нөхөн тооцох, 1995-2000 оны хооронд буюу нийгмийн даатгалын тогтолцоо шинээр мөрдөгдөж эхэлсэн эхний таван жилийн хугацаанд шимтгэлээ төлж чадаагүй, боломжгүй байсан иргэдийн шимтгэлийг улсаас төлөх юм. Нийгмийн шилжилт хөдөлгөөний он жилүүдэд олон үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд хаагдаж, төрийн зохицуулалтгүйгээс олон иргэд ажилгүй болсон. Энэ завсрын үед ажилгүй болж, тэтгэврээ тогтоолгож чадаагүй 900000 орчим иргэн бий. Өөрөөр хэлбэл, төр иргэдийнхээ өмнө үүргээ хүлээж, шилжилтийн эрсдлийн үед иргэдэд учирсан хохирлыг нэг удаа боломж олгон нөхөн тооцож буй хэлбэр юм. 1990-1994 он хүртэлх хугацаа нь нийгмийн даатгалын систем бүрдээгүй үе тул 1990-1995 он хүртэлх хугацааг улсад ажилласан жилээр тооцож шууд баталгаажуулна. Харин 1995-2000 оны хооронд шимтгэл төлөлт нь тасалдсан иргэдийн хувьд энэ үе нь нийгмийн даатгалын шинэ тогтолцоо бүрдсэн хугацаанд хамрагдаж байгаа учир тухайн үеийн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээний 10 хувьтай тэнцэх хэмжээний мөнгө төлснөөр шимтгэлийн нөхөн төлбөр авах боломжтой юм. Энэ хууль хэрэгжсэнээр тэтгэвэр тогтоолгох нас нь болсон атлаа ажилласан жил нь хүрэхгүй учраас тэтгэвэр авахгүй байгаа, эсвэл ажилласан жил нь олон жил тасарснаас бага тэтгэвэртэй байгаа иргэдийн хүндрэлийг шийдвэрлэх юм. Өнөөдөр халамжийн тэтгэвэр авч байгаа иргэд хувь тэнцүүлсэн тэтгэвэр авах боломжтой болно. Хувь тэнцүүлсэн тэтгэвэр авч байгаа хүн бүрэн тэтгэвэр авах, бүрэн тэтгэвэр авч байгаа хүн ажилласан жил нь нэмэгдсэнээр тэтгэврийнхээ хэмжээг нэмэгдүүлэх боломж бүрдэнэ. Шимтгэл төлж байсан иргэдийн ажилласан жил нь 5-10 жилээр нэмэгдэнэ (Хавсралтаас үзнэ үү). Манай улсын хэмжээнд нийгмийн даатгал үүссэн, хөгжиж ирсэн байдлыг судалж үзвэл Монголын тулгар төрийг үндэслэгч Чингис хаан 1206 онд төрийн 42 Судлаачийн санаачилан боловсруулж, батлуулсан “Ажилласан жил, тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нөхөн тооцох тухай Монгол Улсын хууль”, 2012 34
  • 40. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага хэргийг шийтгэн явуулж байсан түүхэн сурвалж бичигт өнчин ядууст туслах тусгай сан байгуулах зарлиг гаргаж байжээ. Ахуй амьдралаа төвхнүүлэх, амьжиргаагаа авч явах талаар "Монголын нууц товчоо" хэмээх түүхэн сурвалжид: "жил тутам зүг зүгийн мянгатаас зуун хониноос нэг зусаг хонь гаргаж үгээгүй ядууст тусламж болгон өгвөл сайн буй" гэж тэмдэглэн үлдээсэн байдгаас харвал Их Монгол улс байгуулагдсан тэр цагаас төрийн бодлогод иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын асуудлыг тусган хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. 1250 оны үеэс нийгмийн хамгааллын үйл ажиллагааны тодорхой тогтолцоонд орох эхлэл бий болсон гэж судлаачид үзэж байгаа нь энэ үед нийгмийн зүгээс ард олонд үзүүлж буй элдэв дарамт нь төрийн үйл хэрэгт хор хөнөөлтэйг удирдлагын зүгээс мэдэрч, улмаар хөрөнгөлөг хэсэг нь өөрийн хөрөнгөөс ард олонд туслалцаа үзүүлэх явдлыг Мөнх хаан зарлигтаа "хүчирхийлэл, хяхах явдал туйлдаа хүрч ард олон тэсвэрлэхэд бэрх болж тэдний олз нь алба татварын нэгэн дундуурыг ч хүрэхгүй болжээ" хэмээн дурьдсанаас тодорхой байна43. Эзэн богд Чингис хааны зарлигт өгүүлснээр 60 настныг асран хамгаалах нь чухал болохыг тэртээ найман зууны өмнө айлдсан нь өнөөгийн нийгмийн даатгал тэтгэврийн хуулийн гол хэмжүүр болсоор ирсэн гэж үзэж болно. Өгөөдэй хаан ч нэгэн зарлигтаа өнчин ядуусыг тэтгэх, тэднээс албан татвар авахгүй байх, улмаар ядууст тусламж үзүүлэх сан байгуулахыг тушаан хэрэгжүүлж байв. Богд хаант засгийн үед улс оронд учирч байсан ган, зуд, байгалийн гамшигт өртсөн иргэдэд улсын төвлөрсөн сангаас 10 мянган жин будаа гарган түгээсэн тухай "Богд хааны амьдралын он дарааллын товчоон" хэмээх сурвалжид дурьдсан нь ХХ зууны эхэн үеэс Монгол оронд нийгмийн хамгааллын үйлчилгээг уламжлан хэрэгжүүлж байсныг гэрчилж байна. Мөн түүнчлэн "Монгол улсын хууль зүйн бичиг"-т "Өнчин хөгшнийг хураан асарч тэжээх нь", "Аливаа гамшигт орсон ардыг толилуулан шийтгэх нь" гэсэн тусгайлсан бүлэг бий болгосон бол энэхүү гамшиг бэрхшээлд орсон иргэдэд зэргэлдээ орших нутгийн хэн бүхэн туслан дэмжиж хэвийн болтол үйлчлэхийг хуульчлан заасан явдал тухайн үеийн нийгмийн хамгааллын үйл ажиллагааг хууль, эрх зүйн талаас нь баталгаажуулсан хэрэг болжээ. 1911 онд Богд хааны зарлигаар батлан гаргасан "Зарлигаар тогтоосон Богд 43 Амар А., Монголын товч түүх. УБ.,1989, 37 дахь тал, Ванданмагсар Д., Сүхбаатар Ц., Нийгмийн даатгалын үүсэл, хөгжил, шинэчлэл, УБ., 2002, 19 дэх тал 35
  • 41. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага хаант Монгол улсын хууль цаазны бичиг"-т өнчин ядуусыг асран тэтгэх, тэдгээрт тухайн аймаг хошууны ноѐд түшмэдээс олгох өглөг, халамжийн хувь хэмжээг тогтоож өгсөн байна. Мөн үүнийг зөрчсөн тохиолдолд хүлээлгэх хариуцлагын тогтоосон явдал нийгмийн халамжийн түүхэнд чухал байр суурь эзлэх баримт бичиг болсон гэж үздэг. 1921 онд үндэсний ардчилсан хувьсгал ялсны дараахан "Хоосон ядуусыг тэтгэн тэнхрүүлэх тухай" болон "Амь үрэгдсэн партизан цэргийн ар гэрт тэтгэмж олгох тухай" Засгийн газрын тогтоолууд гарч байв. 1924 онд Засгийн газрын шийдвэрээр анхны улсын асрамжийн газар байгуулагдсан нь хүн амын нийгмийн хамгааллын асуудалд шинээр хандсан анхдагч эхлэл, нийгмийн хамгаалал, халамжийн удирдлага зохион байгуулалтыг бэхжүүлэх арга хэмжээ болжээ. 1924-1940 онд буюу хувьсгалын ардчилсан шатанд биеийн хүчээ үнэлэгчдийг хамгаалах, цалин хөлс олгох, өвдөх, осолдоход туслах, тэтгэвэр олгох, хөнгөлөлт үзүүлэх, өндөр настан, хөдөлмөрийн чадваргүй иргэдийг асран тэтгэх талаар нэлээд ажлуудыг хийж эхэлсэн байна.44 Энэ хугацаанд бий болсон цалин хөлс, тэтгэвэр, тэтгэмжийн хангамж, эрүүл мэнд, асрамж, амралт, сувиллын үйлчилгээ зэрэг нь хүн амын нийгмийн хамгааллыг хөгжүүлэх үндсэн төрлүүдийг тодорхойлж өгсөн юм. Нийгмийн хамгааллын арга, хэлбэр ч энэ үед өөрчлөгдөж консерватив аргаас социалист аргад, үлдэгдлийн зарчмаас хуваарилалтын зарчимд шилжих эхлэл тавигдаж бүх зардлыг улсын төсвөөс гаргах болсон байна. Гол үр дүн нь 1940 оны Үндсэн хуулинд "иргэд өндөр наслах, хөдөлмөрийн чадвараа алдахад материалын хангамж эдлэх үндсэн эрх"-ийг анх удаа тунхагласанд оршино. Түүхэн хөгжлийн явцад бүрэлдсэн нийгмийн хамгааллын арга хэмжээнүүд 1921-1940 оны өөрчлөлтийн жилүүдэд тогтолцоо болон төлөвших эхлэл тавигдан, төрийн нийгмийн хамгааллын шинэ чиг хандлага бүрэлджээ. Улсын байгууллагад хөдөлмөрлөж буй тус улсын харъяат иргэнийг өвдсөн үед тэдгээрийн биеийг нэг сарын хугацаанд өөрсдийн зардлаар эмчлэн эдгэрүүлж, нэг сарын цалин олгох үүргийг хуульчилж өгсөн байна. Мөн улсын албыг гүйцэтгэж яваад түр хугацаагаар өвчин олох, үүрд ажил эрхлэх чадваргүй болох, амь алдах аваас тэднийг хэрэглэж байсан газраас тэдний гэр бүлд зохих ѐсны тэтгэмж олгож 44 Амар А., Монголын товч түүх, УБ., 1989, 39 дэх тал, Ванданмагсар Д., Сүхбаатар Ц., Нийгмийн даатгалын үүсэл, хөгжил, шинэчлэл, УБ., 2002, 21 дэх тал 36
  • 42. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага байхыг Ардын засгийн газраас хуульчилж өгсөн юм45. Орон нутгийн засаг захиргаанаас өөрийн харъяалах нутаг хошууны хоосон ядуу иргэд, цэргийн ар гэрт тэтгэвэр олгож байх ажлыг эрхлэн гүйцэтгэж тэтгэвэрт үржлийн мал зэрэг эд зүйлсийг олгон амьдрал ахуйг нь дээшлүүлэх бодлогыг авч явуулсан байна. Ардын хувьсгалын эхний жилүүдэд авч явуулсан нийгмийн хамгааллын бүхий л арга хэмжээ нь дайнд нэрвэгдсэн аж ахуйг сэргээх өнчирч хоцорсон болон ядуу иргэдийн эрх ашгийг хамгаалах гэсэн гол үзэл баримтлалд тулгуурлаж байжээ. 1941 онд батлагдсан Монгол улсын Хөдөлмөрийн хуулинд "Нийгмийн аюулаас хамгаалах явдал" гэсэн бүлгийг шинээр оруулж нийгмийн даатгалын асуудлыг нэлээд нарийвчлан тусгаж, хамрах хүрээ, хөрөнгийн эх үүсвэр, хэмжээ, төрлийг тогтоож өгсөн байна46. Энэ хуулиар зөвхөн албан хаагчид, ажилчдын хамгаалал, хөдөлмөрийн асуудлыг зохицуулаад зогсохгүй хүч, хөдөлмөрөө хоршигчид, гар урчууд, худалдаачид, хөлсний хөдөлмөр эрхлэгчдийн хөдөлмөрийн нөхцөл, цалин хөлс, ахуй хангамжийн асуудлуудыг нь зохицуулж өгсөн нь эдгээр хүмүүсийг орлого, эрүүл мэнд, ослын эрсдэлээс хамгаалах нэг гол хэрэгсэл болж чадсан гэж үзэж болно. 1942 онд Монгол улсын анхны нийгэм хангамжийн байгууллага болох "Нийгмийг аюулаас хамгаалах хэлтэс" хэмээх нэртэй Үйлдвэрчний Эвлэлийн байгууллагын дэргэд байгуулснаар нэгжийг Монголын нийгэм-хангамжийн байгууллагын анхны бүтэц бий болсон байна47. Социалист байгуулалтын он жилүүдэд төрөөс баримталж байсан нийгмийн хамгааллын бодлого нь хүн ардынхаа сурч боловсрох, эрүүл мэндээ хамгаалан урт наслах, мэргэжил эзэмших, ая тухтай ажиллаж амьдрах бололцоо нөхцлөөр хангах явдал гэж тодорхойлсон байдаг. 1958 онд АИХ-ын чуулганаар анхны "Тэтгэврийн хууль" батлагдсан юм48. Энэ хуулиар нийгмийн даатгалд бүх албан хаагчид, ажилчид хамрагдах, тэдэнд үзүүлэх тэтгэвэр, тэтгэмжийн нэр төрлийг өргөтгөх, зардлыг нь улс бүрэн хариуцахын зэрэгцээ баримтласнаар Үйлдвэрчний тэтгэврийн эвлэлийг хангамжид өргөн төдийгүй оролцуулах нийгмийн зарчмыг хамгааллын тогтолцоонд зарчмын томоохон өөрчлөлт хийгджээ. 45 Нийгмийн аюулаас хамгаалах түр дүрэм, УБ., 1989 БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн хууль, УБ., 1958 47 Улсын нийгэм хангамжийн хууль тогтоомжийн системжилсэн эмхэтгэл, 1958-1981, УБ., 1984 48 БНМАУ-ын Тэтгэврийн тухай хууль, УБ., 1971 46 37
  • 43. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага 1960-аад оны дунд үеэс үйлдвэрийн хоршоодын гишүүдийн тэтгэврийн асуудлыг, 1965 онд хөдөө аж ахуйн нэгдлийн удирдах ажилтан, мэргэжилтэн нарыг нийгмийн даатгалын шимтгэл төлдөг системд шилжүүлсэн бол 1970 оноос нийгэм хамгааллын бүхий л асуудлыг аймаг, хот, районы захиргаанд шилжүүлэн улсын төсвөөс бүрэн санхүүжүүлэх хэлбэрт оруулан, удирдлагыг Сангийн яаманд хариуцуулсан явдал нь нийгмийн хамгааллын асуудлыг төрийн захиргааны байгууллага хариуцан гүйцэтгэх тогтолцоог бүрдүүлсэн явдал гэж үзэж болно. Тэтгэврийн шинэ хуулийн үндсэн дээр нийгмийн хамгааллын тогтолцоо нь нийгмийн хангамж, нийгмийн даатгал гэсэн хоѐр үндсэн хэсэгтэйгээр 1960 оноос 1990 он хүртэл хөгжиж ирсэн байна. Энэ үед нийгмийн хамгааллын салбарт иргэдийнхээ өндөр наслах, тахир дутуу болох, нас барах тохиолдолд нийгмийн баталгааг хангах асуудалд голлон анхаарч байсныг зөвхөн тэтгэврийн хуулийг дөрвөн удаа /1970, 1972, 1978, 1979/ шинэчлэн найруулж өөрчлөн хэрэгжүүлж байсан болон эхчүүд, эмэгтэйчүүдэд үзүүлж байсан тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээг 50 хувиар нэмэгдүүлж, 1982 оноос нэгдлийн гишүүдийн тэтгэвэр, тэтгэмжийг нийгмийн даатгалын сангаас олгож байхаар болсноор тодорхойлж болох юм49. 1990 онд Монгол улсын Тэтгэврийн шинэ хуулийг батлан гаргаж, тэтгэврийн хэмжээг нэмэгдүүлэн улсын хэмжээний тэтгэврийн нэгдсэн санг бий болгон уг сангийн эх үүсвэрийг аж ахуйн нэгжийн эздийн болон хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчдийн төлсөн нийгмийн даатгалын шимтгэл, улсын төсвийн хөрөнгөөс бүрдүүлэхээр хуульчилан тогтоож өгсөн байна. Ийнхүү Монголын төрөөс хүн амын амьдралын баталгааг хангахын тулд зах зээлийн харилцаанд зохицсон эрх зүйн шинэчлэлийг эхлэл тавигджээ. 1991 онд Улсын Бага Хурлаас "Монгол улсын тэтгэмжийн тухай хууль", "Монгол улсын нийгмийн даатгалын шимтгэлийн тухай хууль"-ийг батлан гаргажээ. Ахмад настан, тахир дутуу иргэд, амьдрал ядуу, бага орлоготой хүмүүсийн талаар Засгийн газрын тогтоолууд гарч хүн амын нийгмийн даатгалын талаар нэлээд арга хэмжээг авчээ. Улмаар нийгмийн хамгааллын тогтолцоог зах зээлийн харилцаа, дэлхийн жишигт нийцүүлэн шинэчлэх дорвитой алхам 1993-1996 онуудад хийгджээ. 1993 онд УИХ-аас Иргэний эрүүл мэндийн даатгалын хууль, 1994 онд 49 БНМАУ-ын Тэтгэврийн тухай хууль, УБ., 1971 38
  • 44. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Нийгмийн даатгалын тухай багц хууль, 1995 онд Нийгмийн халамжийн тухай багц хууль, 1996 онд “Монгол улсын төрөөс баримтлах хүн амын бодлого", 2004 онд “Монгол улсын төрөөс хүн амын хөгжлийн талаар баримтлах бодлого” хэмээх баримт бичгүүдийг батлан гаргажээ. Эрх зүйн эдгээр шинэчлэлийн үр дүнд иргэдийн өвчлөл, өтлөлт, хөдөлмөрийн чадвар алдалт, осол, гэмтлийн эрсдэлийг нийгмийн даатгал, халамжийн арга хэмжээгээр дамжуулан хамгаалах нийгмийн хамгааллын тогтолцоо Монгол улсад бүрэлдэн бий болсон гэж үзэж болох юм. Энэ тогтолцоогоор хөдөлмөр эрхлэгчдийн хамгаалалд даатгалын зарчим хэрэглэхийн зэрэгцээ нийгмийн зүгээс зайлшгүй дэмжлэг туслалцаа үзүүлбэл зохих бие даан амьдрах, өөртөө үйлчлэх чадваргүй эмзэг бүлгийн иргэдэд нийгмийн халамж үзүүлж, тэднийг төр өөрийн ивээлд авч, амьдралын баталгааг нь хангах болсон байна. Удирдлага, зохион байгуулалтын хувьд ч хүн ам, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын асуудал эрхэлсэн яамаар удирдуулсан Нийгмийн даатгалын бие даасан тогтолцоо бий болжээ. Энэ үед шинэ тогтолцооны нийгэм, эдийн засгийн онол, үзэл баримтлал, зарчимд тулгуурласан нийгмийн даатгалын багц хуулиуд батлагдан, улмаар нийгмийн даатгалын шинэ тогтолцоо 1994 оноос бүрэлдэн бий болсон гэж үзэж болно. Зураг 4. Монгол улсын нийгмийн даатгалын хөгжил Ядууст туслах тусгай сан Хууль, эрх зүйн үндэс 1206 1250 1880 6 Нийгмийн хамгааллын эхлэл Нийгмийн НД-ын төрлүүдийг хөгжүүлж эхэлсэн Тэтгэмж олгож эхэлсэн 1911 1921 Халамжийн хувь хэмжээ тогтоогдсон даатгалын 1924 1940 Удирдлага зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлсэн тогтолцоо Тэтгэврийн хуультай болсон 1942 1958 ТЗБ анхны бүтэц бий болсон төлөвшин НД-ын багц хуультай болсон Хууль шинэчлэгдсэн 1966 НД-ын тогтолцоо бүрдсэн 1990 206 1993 1994 ЭМД-ын хуультай болсон бүрэлдсэнээр нийгмийн даатгалын шимтгэлийг зөвхөн иргэн хүн, ажил олгогч төлөх бөгөөд энэхүү шимтгэлийг хуулийн дагуу төлсөн хүн бүр нийгмийн даатгалын сангаас тэтгэвэр тэтгэмж, даатгалын бусад үйлчилгээг авах болсон юм. 39
  • 45. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Нийгмийн даатгалын тогтолцоог сайжруулах зорилтын хүрээнд тэтгэврийн даатгалын сангийн санхүүгийн чадавхийг бэхжүүлэх, тэтгэвэр, тэтгэмж олгох нөхцлийг оновчтой болгох, малчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчдийн нийгмийн хамгааллыг сайжруулах, үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчнөөс урьдчилан сэргийлэхэд түлхүү анхаарах, нийгмийн даатгалын үйлчилгээнд хувийн хэвшлийн оролцоог бий болгох асуудал багтах юм. 2.2. Монгол улсын нийгмийн даатгалын тогтолцооны өнөөгийн төлөв 1994 онд батлагдсан Монгол улсын "Нийгмийн даатгалын тухай" хуульд "Нийгмийн даатгал нь иргэн болон төр, аж ахуйн нэгж, байгууллагаас зохих журмын дагуу шимтгэл төлж, нийгмийн даатгалын сан бүрдүүлэх, даатгуулагч өндөр наслах, хөдөлмөрийн чадвараа алдах, өвчлөх, ажилгүй болоход өөрт нь, тэрчлэн даатгуулагч нас барахад түүний асрамжид байсан хүмүүст хууль тогтоомжид заасан тэтгэвэр тэтгэмж, төлбөр өгөх агуулга бүхий нийгэм, эдийн засгийн арга хэмжээ мөн" гэж тодорхойлсон нь түүний агуулга, мөн чанар, зорилгыг үндсэнд нь гаргасан байна50. Монгол улсад нийгмийн даатгалын шинэ тогтолцоо бүрэлдсэнээс хойш 15 гаруй жил болж байна. Энэ тогтолцоо нь иргэд болон ажил олгогч эзэд нийгмийн даатгалын шимтгэл төлж тусгай сан бүрдүүлэн, уг сангаас аливаа эрсдэл тохиолдсон даатгуулагчдад шимтгэл төлсөн хугацаа, хөдөлмөрийн хөлсний хэмжээнээс нь хамааралтайгаар тэтгэвэр, тэтгэмж тогтоож олгох харилцааг зохицуулж, эрсдлийг зөөлрүүлэх, бууруулах, хохирлыг нөхөх агуулгыг илэрхийлж байдаг. Хүний амьдралд:  Өндөр наслах,  Хөдөлмөрийн чадвараа алдах,  Ажилгүй болох,  Өвчлөх,  Тэжээгч нь нас барахад түүний асрамжинд байгаа гэр бүлийн хөдөлмөрийн чадваргүй гишүүд орлогогүй болох,  Үйлдвэрлэлийн осолд өртөх,  Эдийн засгийн,  Байгалийн, 50 Монгол улсын нийгмийн даатгалын тухай багц хууль, УБ., 1994, 5 дахь тал 40
  • 46. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага  Улс төрийн хүчин зүйлийн нөлөөллөөс болж иргэдийн орлого олох чадвар буурах сөрөг үр дагавар тохиолддог. Манай орны хувьд хүн амын амьдралын чадварт нөлөөлөх нийгмийн шинжтэй эрсдлээс иргэдийн нийгмийн баталгааг хамгаалах асуудлыг нийгмийн даатгалын тогтолцоогоор дамжуулан шийдвэрлэж байна. Зураг 5. Монгол улсын нийгмийн даатгалын тогтолцоо Нийгмийн даатгалын тэтгэвэр, тэтгэмж, эрүүл мэндийн, үйлдвэрийн осол, мэргэжлээс шалтгаалах өвчний, ажилгүйдлийн даатгал гэсэн таван төрөлтэй бөгөөд төрөл тус бүр нь өөрийн даатгалын сантай байх ба сангийн эх үүсвэр, санхүүжилтийн хэлбэрийг нийгмийн даатгалын багц хууль, түүнд орсон нэмэлт өөрчлөлтүүдээр зохицуулж байна. Нийгмийн даатгал нь заавал болон сайн дурын гэсэн хоѐр хэлбэртэй байна. Заавал даатгах даатгал нь даатгуулагч даатгалд хамрагдахаа өөрөө шийдэх замаар бус, хуулиар түүнд үүрэг болгодог. Сайн дурын даатгал нь даатгуулагчийн үзэмжээр шийдэгддэг, иргэн даатгуулах эсэх нь түүнд хуулиар олгосон эрхээ эдлэх эсэхтэй холбоотой байдаг51. Нийгмийн даатгалын тогтолцоонд иргэний эрүүл мэндийн даатгалын үйл ажиллагаа шинээр бий болсноор иргэн хүн өөрийн эрүүл мэндээ хамгаалахад заавал буюу сайн дурын зарчим дээр шимтгэл төлж өвчилсөн үедээ эрүүл мэндийн даатгалын сангаас нөхөн төлбөр авах, эмчилгээний зардлаа санхүүжүүлэх зэрэг бололцоо бүрдсэний зэрэгцээ энэ нь эмнэлгийн байгууллагуудын үйл ажиллагааг санхүүжүүлэх чухал эх үүсвэр болж өгснөөрөө онцлог болсон гэж үзэж байна. Нийгмийн даатгалын тэтгэвэр, тэтгэмж нь тухайн иргэн нийгмийн даатгалын шимтгэлийг 20 жил төлж 60 нас хүрсэн эрэгтэй, 55 нас хүрсэн эмэгтэй өөрөө 51 Уранцэцэг Б, “Нийгмийн даатгалын эрх зүй” хичээлийн унших материалын эмхэтгэл, Удирдлагын Академи, 2005 41
  • 47. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага хүсвэл тэтгэвэр тогтоолгож болно гэсэн үндсэн зарчмаар бүрэн тэтгэвэр, шимтгэл төлсөн хугацаа нь 20 жил хүрэхгүй бол хувь тэнцүүлсэн тэтгэврийг авдаг бөгөөд тахир дутуу болсон бол шимтгэл төлсөн хугацаа нь харьцангуй богино байхаар хуулиар зохицуулагдсан ба тэжээгчээ алдсан тохиолдолд тухайн гэр бүлд үлдсэн хүүхэд хөдөлмөрийн чадваргүй иргэдийн тооноос харгалзан тэтгэвэр тогтоож байхаар заасан байна. Мөн нийгмийн даатгалын тэтгэмжийн сангаас хөдөлмөрийн чадвараа түр алдсаны, жирэмсний болон амаржсаны, оршуулгын тэтгэмжийг хуульд заасан нөхцөл, болзлоор олгож байна52. Тэтгэвэр гэдэг нь тэтгэврийн даатгалын шимтгэлээ төлж байсан иргэн хүн өндөр наслах, хөдөлмөрийн чадвараа алдаж тахир дутуу болох, эсвэл нас барж хөдөлмөрийн чадваргүй гишүүд нь тэжээгчээ алдахад тэтгэвриин даатгалын сангаас сар бүр олгох мөнгөн хөрөнгө юм. Хүснэгт 7. Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн даатгал Даатгалын хэлбэр Заавал датгуулах Сайн дураар даатгуулах Даатгуулагч иргэн Аж ахуйн нэгж байгууллага, иргэнтэй хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллагч Төрийн албан хаагчид Аж ахуйн нэгж байгууллагын болон иргэний малыг тэдэнтэй байгуулсан гэрээний дагуу маллаж байгаа малчин Заавал даатгагдсанаас бусад хувиараа хөдөлмөр эрхлэх замаар ажил, vйлдвэрлэл , vйлчилгээ эрхлэгч, эзэд Чөлөөт уран бvтээлчид Хувийн аж ахуйтан малчид, тариаланчид Хоршооны гишvvд Лам санвартангууд гэх мэт Шимтгэлийн хэмжээ Хөдөлмөрийн хөлс болон тvvнтэй адилтгах Хөдөлмөрийн хөлстэй адилтгах орлогын 10 орлогын 14 хувиар шимтгэл төлнө / Yvнээс: 7 % % шимтгэл төлнө. даатгуулагч , 7 % ажил олгогч төлнө / Хаана, хэнд хандах Тухайн байгууллагын санхvvгийн ажилтанд нягтлан нутаг дэвсгэрийн Нийгмийн бодогч, Харъяа даатгалын байгууллагын байцаагчид Нийгмийн даатгалын нэгэн чухал төрөл нь ажилгүйдлийн тэтгэмжийн даатгал бөгөөд энэ нь иргэн хүн ажил хөдөлмөр эрхэлж байгаад хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар ажлаас түр хугацаагаар чөлөөлөгдсөн үед тухайн хүний нийгмийн баталгааг хангах зорилгоор нийгмийн даатгалын сангаас олгож буй тэтгэмж юм. Энэ төрлийн даатгал нь зах зээлийн эдийн засгийн шинэ нөхцөл байдлаас үүссэн бөгөөд иргэнээ төр нь болзошгүй эрсдлээс хамгаалах үйлчилгээний нэг чухал төрөл болсон байна. 52 Монгол улсын нийгмийн даатгалын тухай багц хууль, УБ., 1994, 36 дахь тал 42
  • 48. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Хүснэгт 8. Ажилгүйдлийн даатгалын сангаас олгох тэтгэмж Даатгалын хэлбэр Заавал датгуулах Сайн дураар Аж ахуйн нэгж байгууллага иргэнтэй хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллагч Tөрийн албан хаагчид Даатгуулагч иргэн Аж ахуйн нэгж байгууллагын болон иргэний малыг тэдэнтэй Байхгүй байгуулсан гэрээний дагуу маллаж байгаа малчин Шимтгэлийн хэмжээ Хөдөлмөрийн хөлс болон түүнтэй адилтгах орлогын 1.0 хувиар шимтгэл төлнө /Yүнээс: 0.5 хувийг даатгуулагч өөрөө, 0.5 хувийг ажил олгогч хариуцан төлнө/ Даатгуулагч ажилгүйдлийн даатгалд даатгуулснаар - ажилгүйдлийн тэтгэмж - сургалтад зарцуулсан зардал зэргийг авах эрхтэй. Ажилгүйдлийн даатгалын шимтгэлийг ажилгүй болохоосоо өмнө 24 сараас доошгүй хугацаанд төлсөн, түүний дотор сүүлийн 9 сард нь тасралтгүй төлсөн нөхцөлд ажилгүйдлийн тэтгэмж авах эрхтэй болдог. Ажилгүйдлийн тэтгэмжийг даатгуулагчийн шимтгэл төлж ажилласан хугацааг харгалзан сүүлийн 3 сарын орлогын дунджаас дараах хувиар бодож олгоно. Хүснэгт 9. Ажилгүйдлийг төлөх хэмжээ Тэтгэмж бодох хувь 45 50 60 70 Шимтгэл төлж ажилласан хугацаа /жилээр/ 5 хуртэл жил 5-10хуртэл жил 10-15 хуртэл жил 15 ба туунээс дээш жил Даатгуулагчид ажилгүйдлийн тэтгэмжийг оршин суугаа газрынхаа Хөдөлмөр, халамжийн үйлчилгээний хэлтэс /ХХҮХ/, эсвэл нийгмийн даатгалын байгууллагад бүртгүүлсэн өдрөөс эхлэн ажлын 76 өдөр дуустал хугацаанд олгоно. Ажилгүйдлийн тэтгэмжийг ажлын 76 өдрөөр бодож олгох боловч тэтгэмжээс ажлын 36 өдрийг хасаж олгох нөхцөл үйлчилж байна:  Өөрийн хүсэлтээр хөдөлмөрийн гэрээгээ цуцалсан,  Хөдөлмөрийн сахилгыг удаа дараа буюу ноцтой зөрчсэний улмаас захиргааны санаачилгаар ажлаас халагдсан. Дээрх нөхцлөөр чөлөөлөгдсөн үед ажлын 40 өдрийн тэтгэмж олгоно. Нийгмийн даатгалын үйлдвэрийн осол, мэргэжлээс шалтгаалах өвчний даатгал нь ажилчин, албан хаагч үйлдвэрийн элдэв осол гэмтлээс шалтгаалан хөдөлмөрийн чадвараа түр буюу удаан хугацаагаар алдахад тэдгээрийн нийгмийн баталгааг хангах зорилгоор үзүүлж буй тэтгэмжийн төрөл хэлбэр юм. 43
  • 49. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Хүснэгт 10. Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгал Даатгалын хэлбэр Заавал датгуулах Сайн дураар даатгуулах Даатгуулагч иргэн Аж ахуйн нэгж байгууллага иргэнтэй хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллагч төрийн албан хаагчид Аж ахуйн нэгж байгууллагын болон иргэний малыг тэдэнтэй байгуулсан гэрээний дагуу маллаж байгаа малчин Заавал даатгагдсанаас бусад хувиараа хөдөлмөр эрхлэх замаар ажил, vйлдвэрлэл, vйлчилгээ эрхлэгч, эзэд Чөлөөт уран бvтээлчид Хувийн аж ахуйтан малчид, тариаланчид Хоршооны гишvvд Лам санвартангууд гэх мэт Шимтгэлийн хэмжээ Хөдөлмөрийн хөлс болон тvvнтэй адилтгах Хөдөлмөрийн хөлстэй адилтгах орлогын 1 орлогын 1.0, 2.0, 3.0 хувиар зөвхөн ажил хувиар шимтгэл төлнө. Нийгмийн даатгалын олгогч нь шимтгэлийг хариуцан төлнө дэвтэртээ тэмдэглvvлж баталгаажуулна. Та vйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалд даатгуулсанаар: Тахир дутуугийн тэтгэвэр Тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэр Хөдөлмөрийн чадвар тvр алдсаны тэтгэмж Хөдөлмөрийн чадвар нөхөн сэргээхтэй холбогдсон төлбөр тэтгэврийн даатгалын шимтгэл Даатгуулагчийг сувилахад ногдох тусламж vйлчилгээний хувьсах зардал зэргийг авах эрхтэй Эрүүл мэндийн даатгал нь нийгмийн даатгалын нэг бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд өөрийн эрүүл мэндээ даатгуулж, тодорхой хэмжээний шимтгэлийг урьдчилан төлснөөр шаардлагатай үедээ иргэний эрүүл мэндийн даатгалын тухай хууль, тогтоомжид заасан тусламж, үйлчилгээнд хамрагдахыг хэлнэ. Хүснэгт 11. Эрүүл мэндийн даатгал Даатгалын хэлбэр Заавал датгуулах Сайн дураар даатгуулах Даатгуулагч иргэн Монгол улсын иргэн бvр Шимтгэлийг хэн төлдөг А. Дараах иргэд шимтгэлээ өөрөө хариуцан төлнө. Оюутан суралцагсад, малчид, ажил хөдөлмөр эрхлээгvй иргэд Нөхөн олговрын тэтгэвэртэй иргэд Аж ахуйн нэгж байгууллага, иргэнтэй хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллагч Төрийн албан хаагчид Аж ахуйн нэгж байгууллагын болон иргэний малыг тэдэнтэй Даатгуулагч өөрөө байгуулсан гэрээний дагуу маллаж байгаа малчин хариуцан төлнө Б. Дараах иргэдийн шимтгэлийг тєр хариуцан төлнө 16 нас хvртэлх насны хvvхэд /ЕБС-д суралцаж байгаа бол 18 нас хvртэлх/ Тэтгэврээс өөр мөнгөн орлогогvй иргэн Хvvхдээ 2 нас /ихэр бол 3 нас/ хvртэл өсгөн бойжуулж байгаа эх /эцэг/ Хугацаат цэргийн жинхэнэ албан хаагч Нийгмийн халамжийн тухай хуулийн 12-р дугаар зүйлд заасан иргэд Шимтгэлийн хэмжээ А. Шимтгэлийн хэмжээг Засгийн газар тогтоодог даатгуулагчид: Аж ахуйн нэгж, байгууллагын ажилтан хөдөлмөрийн хєлс тvvнтэй адилтгах орлогоосоо сар тутам 4 хувиар төлнө /Yvнээс: 2 хувийг нь даатгуулагч өөрөө, 2 хувийг нь ажил олгогч хариуцан төлнө/ Б. Шимтгэлийн хэмжээг Нийгмийн Даатгалын Yндэсний Зөвлөл тогтоодог даатгуулагчид: Төр шимтгэлийг нь хариуцан төлдөг иргэд сар тутам 300 төгрөг Хоригдол сар тутам 300 төгрөг Оюутан суралцагсад сар 500 төгрөг Гадаадын иргэн, харъяалалгүй хvн Хөдөлмөрийн хєлстэй адилтгах орлогын 1.0 хувиар шимтгэл төлнө. 44
  • 50. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Малчид сар тутам 500 төгрөг Ажил хөдөлмөр эрхлээгvй иргэд сар тутам 500 төгрөг Нөхөн олговрын тэтгэвэртэй иргэд сар тутамд 200 төгрөг В. Шимтгэлийн хэмжээг Нийгмийн даатгалын байгууллага тогтоодог даатгуулагчид: Аж ахуйн нэгж ийн эзэн, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч иргэдийн татварын албанд гаргасан орлогын мэдvvлгийн мөнгөн дvнгээс сар тутам 3 хувиар шимтгэл төлнө Хаана, хэнд хандах Харъяа нутаг дэвсгэрийн Нийгмийн Даатгалын байгууллагын Эрvvл мэндийн даатгалын байцаагчид Тухайн байгууллагын нягтлан бодогч, санхvvгийн ажилтанд Эдгээр иргэд шимтгэлээ төлсөн тохиолдолд гэрчилгээгээ байцаагчийн гарын үсэг, Нийгмийн даатгалын тэмдэгээр баталгаажуулах ѐстой Та эрүүл мэндийн даатгалд даатгуулсанаар: - Өрхийн эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ - Бүх шатны эмнэлгийн амбулторийн vзлэг оношлогоо, шинжилгээ - Бүх шатны эмнэлэгт хэвтэн эмчлvvлэх vеийн тусламж, үйлчилгээ - Рашаан сувиллын эмчилгээ, үйлчилгээ - Зайлшгvй шаардлагатай эмийн vнийн хөнгөлєлт - Зарим төрлийн протөзийн vнийн тодорхой хувь авах эрхтэй Хүснэгт 12. Эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлийн хэмжээ Д/д Заавал даатгуулагч Шимтгэлийн хэмжээ /төгрөг/ Сарын Жилийн ЭМД-ын шимтгэлийг хариуцаж төлөх байгууллага 1. 16 /ЕБС-д суралцаж байгаа бол 18/ хүртэлх насны хүүхэд 500 6000 Улсын төсвөөс 2. Тэтгэврээс өөр мөнгөн орлогогүй иргэн 500 6000 Улсын төсвөөс 3. Хүүхдээ 2 /ихэр бол 3/ нас хуртэл нь өсгөн бойжуулж байгаа эх, эцэг 500 6000 Улсын төсвөөс 4. Хугацаат цэргийн жинхэнэ албан хаагч 500 6000 Улсын төсвөөс 5. Нийгмийн халамжийн тухай хуулийн 18 дугаар зүйлд заасан иргэн 500 6000 Улсын төсвөөс 6. Их, дээд сургууль, коллеж болон мэргэжлийн сургалт, үйлдвэрлэлийн төвийн өдрийн ангийн суралцагч 500 6000 Даатгуулагч өөрөө 7. Малчин 500 6000 Даатгуулагч өөрөө 8. Ажил хөдөлмөр эрхлээгүй иргэн 500 6000 Даатгуулагч өөрөө 9. Хувиараа хөдөлмөр эрхэлж бүй иргэн Сарын орлогын мөнгөн дунгийн 1 хувь Даатгуулагч өөрөө 10. Аж ахуйн нэгж, байгууллагад ажиллаж буй иргэн 11. Гадаадын иргэн, харъяалалгүй хүн Хөдөлмөрийн хөлс, түүнтэй адилтгах орлогын 4 хувиар бодож шимтгэл төлнө. Үүний 50 хувийг иргэн өөрөө, үлдсэн 50 хувийг ажил олгогч төлнө. 4000 48000 Даатгуулагч өөрөө Нийгмийн даатгалын сангаас тэтгэвэр авах эрх үүсээгүй, нийгмийн халамжийн тухай хуулийн 18 дугаар зүйлд заасан иргэнд дараах хүмүүс 45
  • 51. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага хамрагддаг байна. Энэ нь:  Хууль ѐсны тэжээн тэтгэгч нь ахмад настан, эсвэл хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн бөгөөд тэдгээр нь дэмжлэг туслалцаа үзүүлэх боломжгүй нь тогтоогдсон бол 60 ба түүнээс дээш настай эрэгтэй, 55 ба түүнээс дээш настай эмэгтэй,  Тэжээн тэтгэх хүүхэд, төрөл садангийн хүнгүй 60 ба түүнээс дээш настай эрэгтэй, 55 ба түүнээс дээш настай эмэгтэй,  16 насанд хүрсэн одой иргэн,  Хөдөлмөрийн чадвараа 50 ба түүнээс дээш хувиар алдсан, 16 насанд хүрсэн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн,  16 хүртэлх насны 4 ба түүнээс дээш хүүхэдтэй, өрх толгойлсон 45 насанд хүрсэн эх, 50 насанд хүрсэн эцэг,  Тэжээгч нь нас барсан гэр бүлийн 18 хүртэлх насны хүүхэд. Нийгмийн даатгалын сан: Монголын нийгмийн даатгалын таван төрөл тус бүр бие даасан сантай. Тэтгэврийн болон Эрүүл мэндийн даатгалын сан өөрийн орлогоос гадна улсаас татаас авдаг. Нийгмийн даатгалын сангийн орлого дор дурдсан эх үүсвэрээс бүрддэг. Үүнд:  Даатгуулагчийн төлсөн нийгмийн даатгалын шимтгэл,  Ажил олгогчийн төлсөн нийгмийн даатгалын шимтгэл,  Сангийн чөлөөт үлдэгдлийг банкинд хадгалуулсны хүү,  Нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөх хугацаа хэтрүүлсэнд оногдуулсан алданги,  Улсын төвлөрсөн төсвөөс олгох хөрөнгө,  Бусад эх үүсвэр зэрэг болно53. Нийгмийн даатгалын сан бүрийн жилийн орлого, зарлагын төсвийг нийгмийн даатгалын орон нутгийн байгууллагын саналыг харгалзан Нийгмийн Даатгалын Ерөнхий газар боловсруулж Нийгмийн даатгалын Үндэсний зөвлөл баталдаг. Нийгмийн даатгалын сангийн орлого бүх төрлийн татвар, хураамжаас чөлөөлөгддөг. Нийгмийн даатгалын сангийн хөрөнгийг тэтгэвэр, тэтгэмж олгох, нийгмийн даатгалын сангийн үйл ажиллагааны болон хууль тогтоомжид заасан бусад төлбөр, зардлыг санхүүжүүлэхэд зарцуулдаг. Зах зээлийн нөхцөлд сангийн 53 Монгол улсын нийгмийн даатгалын тухай багц хууль, УБ., 1994, 6 дахь тал 46
  • 52. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага зарцуулалтыг илүү оновчтой зохион байгуулах шаардлага тулгарч байна. Нийгмийн даатгалд шимтгэл төлөгчөөр 2011 онд 26,8 мянган ажил олгогч бүртгүүлэн шимтгэл төлж, 686,4 мянган хүн заавал даатгалд, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч 81,6 мянган хүн сайн дурын үндсэн дээр даатгуулсан бөгөөд эрүүл мэндийн даатгалд 2,7 сая хүн тус тус хамрагдаж байна. Нийгмийн даатгалын хамрагдалтыг хүн ам, хөдөлмөрийн нөөцийн статистик үзүүлэлттэй харьцуулан үзэхэд эдийн засгийн идэвхитэй хүн амын 63,5 хувь, албан бус салбарт ажиллагчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчдийн 20,0 орчим хувь, малчдын 4,1 хувь нь нийгмийн даатгалд даатгуулж, нийт хүн амын 98,6 хувь нь эрүүл мэндийн даатгалд тус тус хамрагдаж байна. Нийгмийн даатгалын сангийн орлогын бүрдүүлэлтийг авч үзвэл 1995 онд 20,2 тэрбум төгрөг шимтгэлийн орлогоор цуглуулж байсан бол 2012 оны 12 дугаар сарын 1-ний байдлаар 774,1 тэрбум төгрөг санд төвлөрүүлж, орлогын хэмжээ 38,3 дахин нэмэгдсэн бөгөөд өнгөрсөн 17 жилийн хугацаанд нийгмийн даатгалын санд өссөн дүнгээр 3,2 их наяд төгрөгийн шимтгэл оруулсан байна. Зураг 6. Нийгмийн даатгалын сангийн орлого, зарлага (1995-2011 он) 2013 онд Нийгмийн даатгалын таван төрлийн санд нийт 875,4 тэрбум төгрөг төвлөрүүлэн тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн зардалд нийт 1,0 их наяд төгрөг зарцуулахаар төсөвлөсөн. Улсын Их Хурлаас 2007 оны 11 дүгээр сарын 30-ны өдөр “Нийгмийн даатгалын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай“, “Нийгмийн даатгалын сангийн 2008 оны төсвийн тухай хууль”-уудыг тус тус баталснаар Улсын төсвөөс нийгмийн даатгалын сангийн төсвийг тусгаарлаж, уг сангийн бие даасан байдлыг 47
  • 53. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага хангахад чиглэсэн алхам хийсэн билээ. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо шинээр бүрдсэн 1994 оноос хойш тэтгэмжийн, үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний, ажилгүйдлийн, эрүүл мэндийн даатгалын сан тус бүр нь шимтгэлийн орлогоороо зарлагаа бүрэн нөхөж, тухайн сангийн бие даасан байдал нь харьцангуй хангагдаж байсан боловч 2008 онд ажил олгогчийн төлөх шимтгэлийн хувь, хэмжээ 8 пунктээр буурснаас шалтгаалан тэтгэврийн болон тэтгэмжийн даатгалын сангуудын зарлагын эх үүсвэрийг тухайн жилийн шимтгэлийн орлогоор бүрдүүлж чадахгүй нөхцөл байдал үүсээд байна. 2011 оны байдлаар даатгалын сангийн зарлагын бүтцэд тэтгэврийн даатгалын сангийн зарлага 75 хувь, эрүүл мэндийн даатгалын сангийн зарлага 15 хувийг тус тус эзэлж байгаа нь тэтгэвэр, эрүүл мэндийн даатгалын үйл ажиллагаа нийгмийн даатгалын сангийн 90 хувийг, бусад даатгал нь 10 хувийн гэсэн харьцаатай үйл ажиллагаа байдаг нь дараах зургаас харагдаж байна. Зураг 7. Нийгмийн даатгалын сангийн зарлагын бүтэц Төрөөс хэрэглээний үнийн өсөлт, инфляцийн түвшин, цалингийн өсөлт, тэтгэврийн худалдан авах чадвар зэрэг үзүүлэлтүүдийг харгалзан нийгмийн даатгалын сангаас олгож байгаа тэтгэврийн хэмжээг нэмэгдүүлэх арга хэмжээг 1995-2012 онд нийтдээ 29 удаа авч хэрэгжүүлснээр, бүрэн тэтгэврийн доод хэмжээ 1995 онтой харьцуулахад 25 дахин нэмэгджээ. 48
  • 54. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Зураг 8. Нийгмийн даатгалын сангуудын 1995-2011 оны орлого, зарлага54 2010 оноос манай улсын ДНБ огцом өссөн нь үндсэндээ уул уурхайн хөгжилтэй холбоотой, мөн 2009 оноос төсвийн орлого, зарлага хурдтайгаар өсч байгаа хэдий ч нийгмийн даатгалын сангийн орлого, зарлагын хувь ДНБ-д эзлэх хэмжээ 2010 оноос огцом буурч байгаа нь хүн амын дундаж цалин өсөөгүй, мөн даатгал төлж байгаа хүний тоо нэмэгдээгүйтэй шууд холбоотой байна. Тэтгэврийн даатгалын сан нь нийт шимтгэлийн орлогын 60,0 гаруй хувь, зарлага санхүүжилтийн 75 хувийг эзэлж, энэ сангаас 300,0 мянга орчим иргэн тэтгэвэр авч, тэтгэвэрт зарцуулах хөрөнгө жилээс жилд өсч, дундаж тэтгэврийн хэмжээ харьцангуй нэмэгдэж байгаа ч тэтгэврийн асуудлаар иргэд даатгуулагчдын санал, хүсэлт манай байгууллагад нэлээд ирсээр байна. Тэтгэврийн даатгалын сангийн хувьд орлого, зарлагын зөрүүгээр улсын төсвөөс татаас авч сангийн орлогыг бүрдүүлэн жилд дунджаар 300,0 мянган хүнд тэтгэвэр олгож байна. 2012 оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр тэтгэврийн сангийн нийт зардал 709,6 тэрбум төгрөг байгаа бөгөөд бүрэн тэтгэврийн доод хэмжээ 180300 төгрөг, хувь тэнцүүлсэн тэтгэврийн доод 145200, дундаж тэтгэвэр 222,0 мянган төгрөг боллоо. Нэг тэтгэвэр авагчид ногдох даатгуулагчдын тоо өсөж байгаа нь хүм амын бүтцэд тэтгэвэр авагчдын тоо нэмэгдэж байгааг харуулж байна. Үүнийг дараах 54 Нийгмийн даатгалын үндсэн үзүүлэлтийн статистик эмхэтгэл, УБ., 2011 49
  • 55. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага зургаар харуулж байна. Зураг 9. Нэг тэтгэвэр авагчид ноогдох даатгуулагчийн тоо Манай улс 2011 он гэхэд нийт хүн амынхаа 98,6 хувийг эрүүл мэндийн даатгалд хамруулж чадсан бөгөөд харин нийт хүн амын 1,45 хувь нь эрүүл мэндийн даатгалд хамрагдаагүй байгаа нь доорх судалгаанаас харагдаж байна. Зураг 10. Нийт хүн амд эрүүл мэндийн даатгалд хамрагчдыг харьцуулсан байдал Эрүүл мэндийн даатгалын санд жилд 121,5 тэрбум орчим төгрөгийн орлого бүрдүүлж, давхардсан тоогоор 3,2 сая даатгуулагчийн тусламж, үйлчилгээний зардалд 87,2 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт олгож байна. Мөн эрүүл мэндийн даатгалын үйлчилгээг нийгмийн даатгалын байгууллагад анх харъяалуулсан 1996 оны түвшинтэй харьцуулахад даатгуулагчийн тоо 1,4 дахин, эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ авсан хүний тоо 2,7 дахин, эрүүл мэндийн даатгалын сангийн орлогын 50
  • 56. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага хэмжээ 16,2 дахин, эрүүл мэндийн даатгалын сангийн санхүүжилт 13,6 дахин өслөө. Зураг 11. ЭМД-ын орлого зарлага (тэрбум төг.) Харамсалтай нь даатгуулагчийн эрх ашгийг дээдэлсэн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний чанарын хяналтын тогтолцоо бүрдээгүй, даатгуулагчдад эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ авах эмнэлэг, эмчээ сонгон үйлчлүүлэх боломжийг хангасан санхүүжилтийн механизм төлөвшөөгүй, эрүүл мэндийн даатгалын сангаас санхүүжүүлэх эмнэлгийн тусламж үйлчилгээний зардлын хэмжээ нь эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний чанар, өртгөөс шууд хамаарал багатай байгаа зэргээс гадаадын улс орон эмнэлгийг зорьсон манай иргэд, даатгуулагчийн тоо буурахгүй байна. Хүснэгт 13. Тэтгэмжийн даатгалын сангаас зарцуулсан хөрөнгө, тэтгэмж авагчдын тоо, тэтгэмжийн төрлөөр (сая төг.) БҮГД Хөдөлмөрийн чадвар тvр алдсаны тэтгэмж Жирэмсний ба амаржсаны тэтгэмж Оршуулгын тэтгэмж Өвчтөн сахисны тэтгэмж 2009 он Зарцуулсан Хvний тоо хөрөнгө 112,364 21,241,1 2010 он Зарцуулсан Хvний тоо хөрөнгө 124,232 24,184,7 2011 он Зарцуулсан Хvний тоо хөрөнгө 138,061 31,350,8 72,554 4,009,6 82,888 4,864,2 92,806 6,412,3 27,141 14,867,2 26,563 15,068,9 31,834 20,933,1 12,514 2,360,5 13,258 4,218,9 13,309 4,002,6 3,8 1,523 32,8 112 2,8 155 1995 онд 87 мянган иргэн тэтгэмж авч байсан бол сүүлийн 3 жилийн байдлаар 138,061 иргэн болтлоо өсчээ. 51
  • 57. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Тэтгэмж авч байгаа иргэдийн дийлэнх нь хөдөлмөрийн чадвар түр алдсаны тэтгэмж авагчид байгаа бөгөөд тэтгэмж авч байгаа төрөлдөө ч өссөн дүн харагдаж байна. Нийгмийн даатгалын шимтгэл: Монголын нийгмийн даатгалын таван төрөл тус бүрийн онцлогт тохирсон шимтгэлийн хувь, хэмжээг хэрэглэж сангийн хөрөнгийг бүрдүүлдэг. Нийгмийн даатгалд төлөх нийт шимтгэлийн хувь хэмжээ 2123 хувь байгаа нь албан секторын хөдөлмөр эрхлэгчид цалин хөлсөө дутуу мэдээлэх сонирхлыг бий болгож байна. Нийт шимтгэлийн хэмжээнд хөдөлмөрийн чадвараа түр алдсаны, үйлдвэрийн ослын, ажилгүйдлийн болон эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлүүд багтдаг (Хүснэгт 14). Нийгмийн даатгалын тогтолцоонд 13,44 хувь шимтгэл даатгуулагчийн нэрийн дансанд тооцогдож, үлдсэн 0,56 хувийг тогтолцооны үйл ажиллагаа удирдлагын зардал, тахир дутуугийн ба тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэр, баталгаажсан доод тэтгэврийг санхүүжүүлэхэд зарцуулж байна.55 Шимтгэлийн хэмжээ өндөр байгаа нь компаниуд ажилтан, ажилтнуудтайгаа хөдөлмөрийн гэрээний оронд түр гэрээ байгуулахыг илүүд үзэх, ийм гэрээг хэтрүүлэн ашиглахад хүргэдэг байна. Хүснэгт 14. Нийгмийн даатгалын шимтгэлийн хувь хэмжээ (даатгуулсан цалингийн хувиар) Тэтгэвэр тэтгэмж Ажил олгогч Ажилтан Нийт Тэтгэврийн даатгал Тэтгэмжийн даатгал ҮОМШӨ-ийн даатгал Ажилгүйдлийн даатгал 7.0 0.5 1.0-3.0 0.5 7.0 0.5 0.5 14.0 1.0 1.0-3.0 1.0 Эрүүл мэндийн даатгал 2.0 2.0 Хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч (сайн дурын) 10.0 1.0 1.0 4.0 Нийт 11.0-13.0 10.0 21.0-23.0 *Гадаадын болон харьяалалгүй иргэд ** малчид, оюутнууд, төрөөс даатгалыг нь хариуцдаг иргэд, хоригдлууд MNT 5360/сар* MNT 670/сар** Тэтгэврийн даатгалын санг бүрдүүлэхэд хөдөлмөрийн хөлс, түүнтэй адилтгах орлогоосоо ажиллагч /цаашид даатгуулагч гэх/ 5,5 хувиар, ажил олгогч 13,5 хувиар шимтгэл төлдөг. Судалгаанаас харахад цалин манай иргэдийн гол орлого болсон өнөө үед шимтгэлийн хэмжээ харьцангуй өндөр байгаа нь нийгмийн даатгалд хамрах хүрээг 55 1999 оны хуулинд зааснаар шимтгэлийн 4 хувь тахир дутуугийн болон тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэр, ззахиргааны зардлыг санхүүжүүлэхээр заагдсан. 2008 оны хуулиар тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийн хэмжээг 19 хувиас 14 хувь болгож бууруулахдаа, уг дүнгээс хичнээн хувь нь нэрийн дансанд орох тухай тодорхой заагаагүй. УНДЕГ-ын ажилтнуудын баталж байгаагаар дээрх 14 хувийн 4 хувийг нь буюу 0,56 хувийг энэ зардалд зориулдаг аж. Гэтэл захиргааны мэдээллээс харахад хувь хүний нэрийн дансанд орж буй бодит хувь үүнээс доогуур байна. Иймээс хувь хүний дансны үлдэгдэл болон шимтгэл төлөгч хувь хүмүүс ямар эрхтэйг ил тод мэдээлж, хариуцлагын тогтолцоог чангатгах шаардлагатай нь тодорхой байна. 52
  • 58. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага өргөтгөхөд сөрөг нөлөө үзүүлж байна. Нийгмийн даатгалын таван төрлийн нийт дүнгээр даатгуулагч 10%, түүний ажил олгогч мөн 10%-ийн шимтгэл төлж сан бүрдүүлэхэд оролцдог. Хэрэв ажил олгогчийн төлөх нийгмийн даатгалын шимтгэлийн хэмжээг хэт өндөр тогтоовол тэдний ажлын байр нэмэгдүүлэх сонирхлыг хязгаарлаж, компани, аж ахуйн нэгжийн дотоод хуримтлал бий болгох бололцоог хомсотгон, шинээр байгуулагдсан аж ахуйн нэгжийг өр төлбөрт оруулах нөхцлийг зарим талаар бий болгодог сөрөг үр дагавар ажиглагдаж байна. Сайн дурын даатгалд хамрагдагчид өөрсдийн тодорхойлсон орлогоос тооцон заавал даатгуулсан хүмүүсийн шимтгэлийн нийт дүнгээс хоѐр дахин бага хувиар шимтгэл төлж байгаа асуудал ч төдийлөн оновчтой бус, хуваарилалтыг шударга бус явуулах нөхцлийн нэг шалтгаан болж байна. Нийгмийн даатгалын шимтгэл төлж буй дундаж цалин хөлсний хэмжээ Үндэсний статистикийн газраас мэдээлсэн улсын дундаж цалингаас нэлээд доогуур байгаа нь ажил олгогчид шимтгэл ноогдуулах орлогоо дутуу мэдээлж, шимтгэл төлөхөөс аль болох зайлсхийж байдгийн нэг илрэл гэж үзэж болно. Иргэдэд томоохон зардал шаардсан арга хэмжээ авах болсон үед тухайлбал, орон сууц худалдан авах, боловсрол эзэмших, өндөр үнэтэй мэс засал хийлгэх зэрэгт урсгал орлогоороо зардлаа даах боломжгүй байдаг учраас зайлшгүй мөнгөн хөрөнгийн хуримтлал бий болгох шаардлага гарна. Энэхүү мөнгөн хуримтлалыг бий болгох нэг хэлбэр бол амьдралын даатгалын гэрээ байгуулах явдал юм. Сүүлийн жилүүдэд даатгалын хуримтлалаар үндэсний эдийн засагт хөрөнгө оруулалт хийх боломж гарч ирж байна. Банкны салбарууд сул чөлөөтэй мөнгөн хөрөнгийг богино хугацаанд татаж хуримтлал бий болгодог бол даатгалын байгууллагууд, тэр дундаа амьдралын урт хугацааны даатгалд хамрагдагчид 10 ба түүнээс дээш жилийн хугацаатайгаар хуримтлал бүрдүүлдэг. Урт хугацааны даатгалын гэрээ байгуулж, тогтвортой их хэмжээний мөнгөн хөрөнгө төвлөрүүлснээр бизнесийн салбар болон төрийн хувьд найдвартай санхүүгийн эх үүсвэрийг бүрдүүлэх боломж олгоно56. Нийгмийн даатгалын зарим тоон үзүүлэлт: Нийгмийн даатгалын тухай 56 Ганзориг А, Бурмаа Г, Нийгмийн даатгалын (амьдралын даатгал) сангийн тулгамдсан асуудал ба актуар тооцоо, “Шинжлэх ухаан, технологи-хөгжлийн хүчин зүйл” ЭШ-ний хурлын илтгэлийн эмхэтгэл, УА., Удирдлага, бодлого судлалын хүрээлэн, УБ., 2011, 101 дэх тал 53
  • 59. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага хуулиуд хэрэгжиж эхэлсэн, нийгмийн даатгалын тогтолцоо бүрэлдэн тогтсоноос хойш ийнхүү 20 шахам жил болж байна. 2011 оны байдлаар 26803 ажил олгогч болон 686,4 мянган даатгуулагчид нийгмийн даатгалын шимтгэл төлж байгаагийн 604762 даатгуулагч (88,1 хувь) заавал даатгалд, 81642 даатгуулагч (11,9 хувь) сайн дурын даатгалд даатгуулсан байна. Иргэний эрүүл мэндийн даатгалд нийт хүн амын 98,6 хувь нь хамрагджээ57. 2001 онд нийгмийн даатгалын сангаас 1,1 сая хүнд 81,5 тэрбум төгрөгийн тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөр олгож үйлчилсэн нь 1995 оныхоос хүний тоо 3,2 дахин, хөрөнгийн хэмжээ 3,5 дахин өссөн байна58. 2011 онд давхардсан тоогоор 3,6 сая хүнд 586 тэрбум төгрөгийн хэмжээтэй зардлыг нийгмийн даатгалд зарцуулсан нь 2001 оныхтой харьцуулахад нийгмийн даатгалын сангийн зарлага 7,2 дахин өссөн байна. Хүснэгт 15. Нийгмийн даатгалд оролцогчдын байдал59 Д/д Он Ажил олгогч байгууллагын тоо Нийгмийн даатгалд шимтгэл төлж буй хүний тоо /мян.хүн/ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 14069 13239 13046 12890 13008 13017 13673 13986 15194 15836 16685 18535 17519 19781 21287 23299 26803 409.1 415.8 431.5 455.4 437.0 381.4 392.7 308.1 357.6 366.0 367.9 436.4 484.8 547.2 543.9 590.4 686.4 Нийгэм-хангамжийн тогтолцооны үед тэтгэвэр, тэтгэмжийн хөрөнгийн 70 гаруй хувийг улсын төсвөөс гаргаж, дөнгөж 30 орчим хувийг шимтгэлийн орлогоор санхүүжүүлж байсан бол эдүгээ даатгалын сангийн нийт орлогын 71,5 орчим хувийг шимтгэлийн орлого эзэлж тэтгэврээс бусад бүх төрлийн даатгалын сан орлогоороо, зарлагаа бүрэн нөхөж, нөөц хөрөнгө хуримтлагдаж сангуудын чадавхи сайжирсаар байгаа юм. Нийгмийн даатгалын тухай хуульд 1996 оноос хойш нийтдээ 9 удаа 92 зүйл, 57 НДЕГ., Нийгмийн даатгалын статистикийн эмхэтгэл, УБ., 2012 Ванданмагсар Д., Сүхбаатар Ц., Нийгмийн даатгалын үүсэл, хөгжил, шинэчлэл, УБ., 2002, 23 дахь тал 59 НДЕГ., Нийгмийн даатгалын статистикийн эмхэтгэл, УБ., 2012 58 54
  • 60. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага заалтад нэмэлт өөрчлөлт оруулан, тэтгэврийн тогтолцоог эрх зүйн нэгдсэн орчинд оруулах, 1995 оноос өмнө, хойно тогтоосон тэтгэврийн зөрүүг арилгах, бүх төрлийн тэтгэврийг 8 удаа нэмэгдүүлэх зэрэг арга хэмжээ авч хэрэгжүүлснээр тэтгэврийн дундаж хэмжээ 1994 оныхоос 6,3 дахин өсч нийгмийн даатгалын бодлого, үйл ажиллагаа байнга шинэчлэгдэж байна. Одоо нийгмийн даатгалын сангийн орлогын 71,5 хувийг шимтгэлийн орлого, 25,2 хувийг улсын төвлөрсөн төсвийн санхүүжилт, 1,4 хувийг төр хариуцах шимтгэл, 1,8 хувийг бусад орлогын эх үүсвэрээс бүрдүүлж байна. Нийгмийн даатгалын сангаас тэтгэвэр авч буй 280 гаруй мянган хүний 83,2 хувь нь бүрэн тэтгэвэр, үлдсэн нь хувь тэнцүүлсэн тэтгэвэрт хамрагджээ. Хүснэгт 16. Тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар авсан арга хэмжээ Он Засгийн газрын тогтоолын дугаар 1992 1993 1994 1995 1996 39 12 205 104 71 1997 21, 5, 73, 201 1998 1999 2001 2002 2004 2005 2006 2007 2008 2010 2012 54 157 88, 166 193 3 22, 247 16, 207 15, 109, 110, 241 355 241 80 Нэмсэн хэмжээ 20%, 100 төг., 350 төг., 2 дахин Шат дараалан ялгавартай нэмсэн. Шат дараалан 32% 1000 төг, 30% Дунджаар 20% Тодорхой нөхцлөөр 25-30% Ялгавартай нэмсэн дунджаар 10-30%, 2000 төг 500-1000 төг Итгэлцүүрээр 1000-1500 төг 15-20% 15-25% Итгэлцүүрээр Тодорхой нөхцлөөр Тодорхой нөхцлөөр, итгэлцүүрээр, 15% 20% 30% 35000 төг 625 1928 3155 5156 6600 Тэтгэврийн өсөлтийн хувь 0,93 3.1 5.04 8.2 10.56 9200 14.72 12000 16000 18850 22600 32000 40000 40000 67500 81000 105300 140300 19.2 25.6 30.16 36.16 51.2 64 64 108 129.6 168.5 224.48 Тэтгэврийн доод хэмжээ Нийгмийн даатгалын тогтолцоонд шилжсэн хугацаанд тэтгэвэр авагчдын тоо жилд дунджаар 14,5 мянгаар нэмэгдсэн байна. Нийгмийн даатгалын шимтгэл хураамжийн орлого 2011 оны байдлаар 755 орчим тэрбум төгрөг болсон нь 1995 оны гүйцэтгэлээс 25 дахин өсчээ. Нийгмийн даатгалын сангаас 2011 онд 600 орчим тэрбум төгрөгийг зарцуулсан нь 1995 оны гүйцэтгэлээс 24 дахин нэмэгдсэн бөгөөд нийт зарлагын 97 орчим хувийг тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөр, тусламж үйлчилгээнд зарцуулсан байна. 2011 оныг 1995 онтой харьцуулахад нийгмийн даатгалын үйл ажиллагааны зардал 31 дахин өссөн ба нийт зардлын 60 хувь цалинд, 23 хувь нь бараа үйлчилгээний бусад зардалд, 17 хувь нь хөрөнгө оруулалтад зарцуулагджээ. 55
  • 61. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Үүнийг өнгөрсөн арван жилийн төрийн албан хаагчдын цалин, нийгмийн даатгалын тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээний өсөлт зэрэгтэй харьцуулан дараах хүснэгтүүдээс харж болно. Харьцуулалтаас дүгнэхэд шилжилтийн гэгддэг үед төрийн албан хаагчдын дундаж цалин 1992 онд 980 төгрөг байсан бол 1992-2003 онуудад Засгийн газрын 20 гаруй тогтоолоор дундаж цалин 60,2 дахин, дундаж тэтгэвэр 30.2 дахин нэмзгдүүлсэн байхад харин хэрэглээний үнэ 120 дахин өссөн байгаагаас харахад цалингийн өсөлт нь тэтгэврийн өсөлтөөс бараг 2 дахин түрүүлэн, инфляцийн түвшингээс мөн 2 дахин хоцорсон явдал нь нийгмийн даатгалын болон халамжийн тэтгэвэр авагч иргэдийн хувьд орлогын хомсдолд орж ядуурлыг нэмэгдүүлэх бодитой шалтгаан болсон нь тодорхой байгаа юм. Хүснэгт 17. Төрийн албан хаагчдын цалинг нэмэгдүүлэх талаар авсан арга хэмжээ Он Засгийн газрын, тогтоолын дугаар, огноо 1992 №12 1992-01-31 N'35 1992-02-29 №69 1992-12-17 1993 №94 1993-05-31 №184 1993-12-15 1994 №211 1994-12-24 1995 №95 1995-06-14 1996 1998 1999 №100, 101 1997-04-23 2 №200, 201 1997-09-28 №52 1998-04-15 №154 1999-09-24 2000 №224 1997-12-29 2001 №89,90 2001-04-20 №232 2001-10-17 2002 №195 2002-09-18 2004 2005 2007 2010 №42 2004-02-18 №110 2005-05-25 №12 2006-02-08 №147 2006-06-28 №13 2007-01-10 №237 2007-09-27 №351 2007-12-26 №239 2010-10-01 2012 №78 2012.03.16 1997 2006 2007 Нэмэгдсэн хэмжээ Цалин 20% 360 төг 2 дахин 3000 төг Шинэ сүлжээ гаргаж дунджаар 50 орчим % Дунджаар 32 % Шинэ сулжээ гаргаж дунджаар 20 орчим % болон нэмэгдэл цалингийн шинэ тогтолцоо бий болгосон Цалингийн өөрчлөлт гараагүй Цалинг ТҮ-25%, бусад нь 20% Цалинг 15% Цалинг 10% Цалинг 10 сараас 10% Цалинг 2001 оны 01 сарын 01-ээс 25% Сүлжээг ялгавартай нэмсэн 2500-3000 төг Цалингийн сүлжээг шинэчлэн тогтоосон Дунджаар 25% нэмсэн Цалинг 7.5% Цалинг 30% Цалинг 16.2% Цалинг 20% Цалинг 57% Цалинг 20% Цалинг 30% 2012-02-01-нээс 80000 төг 2012-05-01-нээс 23% Дундаж цалин (төг) 1176 1626 3252 10393 Дундаж цалингийн өсөлт (дахин) 13741 21124 14,02 21,56 21124 26656 29257 32183 37384 49800 21,56 29,85 54000 55,10 64800 66.1 81000 87075 113197 131535 157842 247811 297372 358209 538997 82.62 88.85 115.5 134.2 161.06 241.59 303.44 365.519 549.997 3,32 10,61 32,84 38,15 50,82 56
  • 62. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Нийгмийн даатгалын тогтолцоо бүрэлдэн бий болсон цагаас эхлэн өнөөг хүртэл иргэд, аж ахуйн нэгжийн нийгмийн даатгалын шимтгэлийн орлого нь зарлагаа ямагт дааж ирсэн мэт боловч тэтгэврийн ба эрүүл мэндийн даатгалын сан нь улсын төсвийн татаас авч ирсэн байна. Нийгмийн даатгалын байгууллагууд шимтгэл хураамж цуглуулах, өр авлага барагдуулахад гол анхаарлаа төвлөрүүлж хууль хяналт, татварын байгууллагуудтай хамтран олон чухал арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсний дүнд 2011 оны байдлаар шимтгэлийн орлогод эзлэх авлагын хэмжээ буурсан байна. 2.3. Нийгмийн даатгалын удирдлагын үйл ажиллагаанд хийсэн шинжилгээ Нийгмийн даатгалын тогтолцоог хөгжүүлэх үүргийг удирдлагын шат, шатны бүтцийн нэгжүүд хэрэгжүүлж байдаг бөгөөд удирдлага гэдэг нь ерөнхий утгаараа аливаа тогтолцооны мөн чанарын гол зүй тогтлуудад тулгуурлан уг тогтолцоог шинэ орчин нөхцөлд шилжүүлж чадах зорилго, төлөвлөгөө бүхий иж бүрэн нөлөөлөл, гадаад орчны хувьсах болон тогтолцооны үйл ажиллагааны үр дүнд үндэслэн зохицуулалт хийх үйл явц юм. Удирдлагын шинжлэх ухааны түгээмэл ойлголт, хуулиар нийгмийн даатгалын удирдлагын орц, явц, гарцыг тодорхойлж үзвэл орц нь бүх шатны удирдах байгууллагын эрх зүйн зохицуулалт, зохион байгуулалт, бүтэц, удирдах ажилтнуудын мэдлэг, чадвар, санхүүгийн нөөц, нийгмийн даатгал, тэтгэвэр тэтгэмжийн талаар төрөөс баримтлах бодлого, түүнийг хэрэгжүүлэхэд оролцох иргэдийн оролцоо, иргэдэд хүргэх хууль, эрхийн мэдээлэл зэрэг нь багтдаг. Явцад нийгмийн даатгалын байгууллагаас нийгмийн даатгалын хууль, тогтоомжийн хүрээнд иргэдэд үзүүлж байгаа нийгмийн даатгал, тэтгэвэр тэтгэмж, эрүүл мэндийн болон бусад тэтгэмжийн үйл ажиллагаа хамрагдана. Харин гарцыг иргэд нийгмийн даатгалд хамрагдсанаар эрсдэлд орсон үедээ болон өндөр наслаж хуулийн дагуу нийгмийн даатгалын байгууллагаас тэтгэвэр, тэтгэмж авснаар хэмжигдэх ба энэ арга хэмжээний хүртээмж амьдралынх нь баталгаа болж тухайн иргэнд төрөөс үзүүлж байгаа халамж анхаарал гэдгээр тодорхойлж болно. Хууль эрх зүйн орчин: Улсын Их Хурлаас 1994 онд нийгмийн даатгалын багц хуулиудыг батлан гаргаснаар нийгмийн даатгалын тогтолцооны хууль эрх зүйн үндэс бүрдсэн. Нийгмийн даатгалын харилцаа нь Үндсэн хууль, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтын тухай хууль, Монгол улсын нэгдсэн төсвийн тухай хууль, Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хууль, Төрийн аудитын 57
  • 63. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага тухай хууль, Иргэний эрүүл мэндийн даатгалын тухай хууль, Төрийн албаны тухай хууль, Нийгмийн халамжийн тухай хууль болон Даатгалын тухай, Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийн нэрийн дансны тухай, Тэтгэмжийн доод хэмжээ тогтоох тухай, Ахмад настны нийгмийн хамгааллын тухай, Даатгалын мэргэжлийн оролцогчийн тухай, Нийгмийн даатгалын сангаас олгох ажилгүйдлийн тэтгэмжийн тухай, Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэр, тэтгэмжийн тухай, Нийгмийн даатгалын сангаас олгох үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрийн тухай, Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих тухай, Хөдөлмөрийн тухай зэрэг бусад холбогдох хууль тогтоомжийн хүрээнд зохицуулагдан хэрэгждэг. Энэхүү эрх зүйн орчин нь даатгалын үйлчилгээ анхан шатнаасаа эхлэн нэгдсэн удирдлагаар хангагдах боломжийг бий болгодог. Удирдлагын бүтэц: Нийгмийн даатгалын тогтолцооны удирдлагын субьектүүд нь хууль тогтоох, шийдвэр гаргах, хэрэгжүүлэх байгууллагууд (Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Нийгмийн даатгалын асуудал хариуцсан төрийн захиргааны төв байгууллага, Нийгмийн даатгалын үндэсний зөвлөл, Нийгмийн даатгалын ерөнхий газар, аймаг, нийслэл, дүүргийн засаг дарга, Нийгмийн даатгалын газар, хэлтэс) тэдгээрийн удирдах ажилтнууд юм. Зах зээлийн харилцааны нөхцөл дэх нийгмийн даатгалын удирдлагын онцлог нь ажил олгогч, даатгуулагч, Засгийн газрыг тэгш төлөөлсөн гурван талын оролцоо бүхий Нийгмийн даатгалын үндэсний зөвлөлийн үйл ажиллагаагаар илэрч байна. Нийгмийн даатгалын үндэсний зөвлөл нь нийгмийн даатгалын бодлого боловсруулан санал оруулах, даатгалын сангийн орлого, зарлага, үйл ажиллагааны зардал, албаны бүтэц зохион байгуулалтыг батлах, нийгмийн даатгалын хуулиудын хэрэгжилтэд хяналт тавих өргөн эрх үүргийг хэрэгжүүлж байна. Нийгмийн Даатгалын Ерөнхий газар нь нийгмийн даатгалын сангуудын орлого, зарлагын байдалд хяналт тавьж, тайлан тэнцлийг улирал, жилээр гаргаж санал дүгнэлтийн хамт Нийгмийн даатгалын Үндэсний зөвлөлд тайлагнадаг. Нийгмийн даатгалын төв байгууллага /Улсын нийгмийн даатгалын ерөнхий газар/ нь нийгмийн даатгалын асуудал хариуцсан засгийн газрын гишүүн /Хүн амын хөгжил нийгмийн хамгааллын сайд/-ын, орон нутгийн байгууллага /аймаг, нийслэл, дүүргийн нийгмийн даатгалын хэлтэс, газар, сумын тасаг /ажилтан/ нь тухайн шатны засаг дарга болон нийгмийн даатгалын дээд шатны байгууллагын 58
  • 64. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага удирдлагын дор ажиллана60. Нийгмийн даатгалын төв байгууллагын даргыг Нийгмийн даатгалын Үндэсний зөвлөлтэй зөвшилцөж, Нийгмийн даатгалын асуудал хариуцсан засгийн газрын гишүүн, орон нутгийн байгууллагын даргыг тухайн шатны Засаг даргатай зөвшилцөж, Нийгмийн даатгалын дээд шатны байгууллагын дарга томилдог61. Зураг 12. Нийгмийн даатгалын удирдлагын бүтэц Нийгмийн даатгалын үндэсний зөвлөл ЭМД-ын салбар зөвлөл НДЕГ-ын дэргэдэх гомдлын шаардлагын зөвлөл Аймаг, нийслэлийн гомдлын шаардлагын зөвлөл Дүүргийн гомдлын шаардлагын зөвлөл Засгийн газрын гишүүн, Хүн амын хөгжил, нийгмийн хамгааллын сайд Улсын нийгмийн даатгалын ерөнхий газар ЭХМТ Комисс Мэргэжлийн өвчин судлалын төв Аймаг, нийслэлийн нийгмийн даатгалын газар, хэлтэс Аймаг, нийслэлийн Засаг дарга Дүүргийн НД-ын хэлтэс, сумын НД-ын тасаг, байцаагч Сум, дүүргийн Засаг дарга Аймгийн ЭХМ-ийн комисс Дүүргийн (сумын) ЭХМ-ийн комисс Нийгмийн даатгалын төв байгууллагын даргыг Нийгмийн даатгалын Үндэсний зөвлөлтэй зөвшилцөж, Нийгмийн даатгалын асуудал хариуцсан засгийн газрын гишүүн, орон нутгийн байгууллагын даргыг тухайн шатны Засаг даргатай зөвшилцөж, Нийгмийн даатгалын дээд шатны байгууллагын дарга томилдог62. Нийгмийн даатгалын хууль тогтоомжийн хэрэгжилт, даатгалын үйлчилгээ нь үр дүнтэй байх, эсэх нь удирдлагын үйл ажиллагаа ажлын арга барилаас ихээхэн хамааралтай бөгөөд нийгмийн даатгалын мэдлэг чадвартай боловсон хүчнээр хангагдаагүй нөхцөлд хүнд сурталд автагдан, даатгуулагчийн хүсэн хүлээж байгаа үйлчилгээг шуурхай үзүүлэхэд хүндрэл учруулах талтай байдаг. 60 Улсын нийгмийн даатгалын лавлах, I дэвтэр. УБ., 1997 Нийгмийн даатгалын тухай багц хууль, УБ., 1994, 34 дэх тал 62 Нийгмийн даатгалын тухай багц хууль, УБ., 1994, 34 дэх тал 61 59
  • 65. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Нийгмийн даатгалын байгууллагын ажлын байр бүрт гүйцэтгэх чиг үүргийг нарийвчлан тогтоох замаар оновчтой зохион байгуулалтыг хэрэгжүүлэх зорилт дэвшигдэж байна. Мөн түүнчлэн Нийгмийн даатгалын салбарын хүний нөөцийн удирдлагын чиглэлээр бие даасан хөтөлбөр боловсруулж, хэрэгжүүлэх нь чухал гэж үзэж байна. Нийгмийн даатгалын байгууллагын чадавхийг дээшлүүлэх, ажилтны ажиллах, амьдрах нөхцөл, тэдгээрийн нийгмийн хамгааллыг сайжруулж дэмжлэг, туслалцаа үзүүлэх ба нийгмийн даатгалын ажилтан нь хууль дээдлэх, бусдын нөлөөнд үл автах, даатгуулагч, ажил олгогчийн хууль ѐсны эрх, ашиг сонирхлыг хүндэтгэн хамгаалах зарчим баримтлан, ѐс зүйн хэм хэмжээг чанд сахиж ажиллах нь онцгой чухал юм. Нийгмийн даатгалын тогтолцоонд орон нутгийн түвшин нэлээд голлох суурийг эзэлдэг бөгөөд энэ нь нийгмийн даатгалын үйлчилгээний гол хэсэг болох нийгмийн даатгалын шимтгэл цуглуулах, тэтгэвэр тэтгэмжийг тавьж олгох болон иргэд, аж ахуйн нэгж байгууллагатай хамгийн ойр дөт ажиллаж, нийгмийн даатгалын хууль, тогтоомжийн хэрэгжилтийг хангуулж ажилладгаараа илүү давуу талтай байдаг. Зах зээл хөгжсөн орнуудын туршлагаас үзэхэд орчин үеийн нийгмийн даатгалын удирдлагын дээд түвшний чиг үүрэг, эрх хэмжээний асуудал нь орон нутгийн түвшинд илүү шилжсэн тохиолдолд иргэдэд хүрэх нийгмийн даатгалын үйлчилгээ илүү чанартай, түргэн шуурхай болох бөгөөд үүнийг нийгмийн даатгалын салбарт шинэ бүтэц, тогтолцоог бий болгох замаар шийдвэрлэж болно. Зураг 13. Нийгмийн даатгалын байгууллагын чиг үүрэг Нийгмийн даатгалын байгууллагын үндсэн зарчим, чиг үүрэг Нийгмийн даатгалын байгууллагын үйл ажиллагааны зарчим: НД-ын байгууллага өөрийгөө санхүүжүүлэх НД-ын байцаагч хууль дээдлэх, бусдын нөлөөнд үл автах Даатгуулагч, ажил олгогчийн хууль ѐсны эрх ашиг сонирхлыг хүндэтгэн хамгаалах Нийгмийн даатгалын байгууллагын чиг үүрэг: НД-ын тухай хууль тогтоомжийн биелэлтийг зохион байгуулах НД-ын санг бүрдүүлж орлого зарлагын гүйцэтгэлийг хангах НД-ын сангаас тухайн төрлийн тэтгэвэр, тэтгэмжийг цаг тухайд нь олгох ажлыг зохион байгуулах НД-ын бусад үйлчилгээ 60
  • 66. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Үүний тулд нийгмийн даатгалын тогтолцоог боловсронгуй болгоход Монгол улсын нийгмийн салбарын хувьчлалын тухай хуулийн хүрээнд үйл ажиллагааны үндсэн нэгжийн хувьчлалын асуудлыг авч үзэн эрх зүй, эдийн засгийн болон зохион байгуулалтын орчин нөхцлийг бүрдүүлэх явдал нэн чухал юм. Энэхүү арга хэмжээг зохион байгуулахдаа нийгмийн даатгалын шимтгэлээ бүрэн цуглуулах бааз, суурь сайтай, чадварлаг мэргэжлийн баг бүрдсэн, хөрөнгө санхүүгийн чадвар сайтай нэгжийг сонгох нь илүү тохиромжтой. Энэ нь нийгмийн даатгалын салбарын удирдлагын бүтцэд шинэ хэлбэрийг бий болгох ач холбогдол бүхий үр дүнтэй ажил болно. Үйл ажиллагааны түвшин Зураг 14. Нийгмийн даатгалын үйл ажиллагааны удирдлага63 Дээд Бодлого тодорхойлж, стратегийн төлөвлөлт, бодлогын удирдамжаар хангах, хөтөлбөр боловсруулах, хяналт тавих, үнэлж дүгнэх, хөрөнгө хуваарилах Дунд Нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд нийгмийн даатгалын сан бүрдүүлэх, зарцуулалтад хяналт тавих, анхан шатны нэгжийн ажлыг шалгаж зааварлах, хүний нөөцийн бодлого хэрэгжүүлэх Анхан Бичиг баримт бүрдүүлэх, тэтгэвэр тэтгэмж олгох, нийгмийн даатгалын бусад үйлчилгээ үзүүлэх Аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, УНДЕГ НХХЯ Засгийн газар, НД-ын байгууллага Нийгмийн даатгалын удирдлага нь бие биедээ шүтэлцсэн, шаталсан загвар бүхий үндэсний, нутаг дэвсгэрийн, анхан шатны гэсэн гурван түвшний байгуулалт төдийгүй түүний объект нь хүний сайн сайхны төлөө, иргэнд хандсан нийгмийн хамгааллын тогтолцоо бөгөөд удирдлагын болон нэгжийн харилцан хамтын ажиллагаа нь хүмүүнлэг зарчимд үндэслэгдэн, үр дүн нь иргэдийнхээ нийгмийн баталгааг хэрхэн хангаснаар тодорхойлогдоно. Нийгмийн даатгалын удирдлагын үйл ажиллагааны үр дүн иргэдэд хэрхэн хүрч байгаа, иргэдийн нийгмийн даатгалын талаарх мэдлэг, мэдээлэл, сэтгэл ханамж, үйлчилгээний төрөл, хүртээмжийн талаар судлах эхний нэг алхам бол иргэдээс авах санал асуулга юм. Энэ үүднээс даатгалын талаарх иргэдийн мэдлэг ойлголт, сэтгэл ханамж, мэдээллийн хүртээмжийн өнөөгийн байдлыг тодруулах зорилгоор нийт 298 63 Гантөмөр Г, Монгол Улсын нийгмийн даатгалын удирдлагын тогтолцоог боловсронгуй болгох нь. Удирдахуйн ухааны доктор (Ph.D.)-ын зэрэг горилсон бүтээл, УБ., 2006, 22 дахь тал 61
  • 67. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага иргэнээс санал асуулгын хуудсаар судалгаа авч дүгнэлээ. Асуулгад даатгалын үүрэг ач холбогдол, мэдлэг, мэдээлэл, даатгалын удирдлагын үйл ажиллагааны талаар иргэдийн сэтгэл ханамж, уг үйл ажиллагаан дахь иргэдийн оролцоо, хуримтлуулсан туршлагатай холбоотой 11 багц асуулт тусгасан (Хавсралт 2) болно. Судалгаанд хамрагдагчдын 110 хүн буюу 36,9 хувь нь эрэгтэй, 188 хүн буюу 63,1 хувь нь эмэгтэй байв. Насны ангиллын тухайд 20-29 настай 114 хүн (38,3 хувь), 30-39 настай 113 хүн (37,9 хувь), 40-49 настай 46 хүн (15,4 хувь), 50-59 настай 17 хүн (5,7 хувь), 60-69 настай 8 хүн (2,7 хувь) байна. Боловсролын хувьд бакалаврын зэрэгтэй 164 хүн (55 хувь), магистрын зэрэгтэй 94 хүн (31,5 хувь), бүрэн дунд боловсролтой 27 хүн (9,1 хувь), мэргэжлийн боловсролтой 6 хүн (2 хувь), дунд боловсролтой 4 хүн (1,3 хувь), докторын зэрэгтэй 3 хүн (1 хувь) хамрагдлаа. Зураг 15-д харуулсан ажил эрхлэлтийн байдал нь судалгаанд хамрагдагчдын ихэнх нь буюу 68.8 хувь нь төсөвт байгууллагад ажилладаг, 6 хүн тэтгэвэрт байгаа нь хамгийн бага болох 2 хувийг эзэлж байна. Зураг 15. Судалгаанд оролцогчдын ажил эрхлэлтийн байдал Ажил эрхэлдэггүй 4% Хувийн хэвшлийн байгууллагад 12% Олон улсын байгууллагад 4% Тэтгэвэрт Оюутан 2% 4% Төрийн байгууллагад 68% Төрийн бус байгууллагад 6% Судалгаанд оролцогчдын сарын дундаж орлогын байдлаас 126000 хүртэлх төгрөгийн орлоготой 24 хүн (8,1%), 361000 төгрөг буюу түүнээс дээш орлоготой 208 хүн (69,8%) байна. Хүснэгт 18. Судалгаанд оролцогчдын сарын дундаж орлого Сарын дундаж орлого 126000 хүртэлх төгрөг 127000-200000 төгрөг 201000-280000 төгрөг 281000-360000 төгрөг 361000 төгрөг буюу түүнээс дээш Нийт Хүний тоо 24 12 22 32 208 298 хүн Эзлэх хувь 8,1 4,0 7,4 10,7 69,8 100 хувь 62
  • 68. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Нийт судалгаанд оролцогчдын 25,8 хувь буюу 77 хүн гадаад оронд зорчихдоо ямар нэг даатгалд хамрагдаж үзсэн байна. Мөн даатгалын үндсэн таван төрөлд хамрагдсан байдлыг тодруулахад дараах байдалтай байна. Зураг 16. Судалгаанд оролцогчдын даатгалд хамрагдсан байдал Даатгалын төрөл Тэтгэмж 263 35 Ажилгүйдлийн да а тга л 260 38 Осол гэмтлийн да а тга л 40 Тэтгэврийн да а тга л 222 76 Эрүүл мэндийн да а тга л 37 0 50 Хамрагдаагүй Хамрагдсан 258 261 100 150 200 250 300 Хүний тоо Дээрх хүснэгтээс үзэхэд эрүүл мэндийн даатгалд 261 хүн хамрагдсан байх бөгөөд ажил эрхэлдэггүй, тэтгэвэрт байгаа, оюутан нийт 28 хүнээс бусад төрийн болон бусад байгууллагад ажилладаг атлаа эрүүл мэндийнхээс бусад даатгалд хамрагдаагүй гэж хариулсан нь даатгалын талаарх мэдлэг иргэдийн дунд хангалтгүй байгааг харуулж байна. Үүнтэй холбоотойгоор даатгалын тухай мэдлэг, мэдээллийн тухай лавлан асуухад дараах байдлаар хариулжээ (Хүснэгт 19). Хүснэгт 19. Судалгаанд оролцогчдын даатгалын тухай мэдлэг, мэдээлэл (хувиар) Товч утга 1 2 3 4 5 6 7 8 Даатгалтай холбоотой эрх зүйн баримт бичгүүдийг Тэтгэврийн төлөвлөлт хийх талаар Даатгалын хураамж төлсөн, хуримтлуулсан, зарцуулсан мэдээллээ Даатгалыг хэзээ хэрхэн ашиглах тухай Эрүүл мэндийн даатгалыг юунд хэрхэн ашиглахыг Хөдөлмөрийн чадвараа алдсан үед даатгалд хэрхэн хандахыг Ажилгүй болсон үедээ даатгалд хэрхэн хандахыг Тэтгэвэрт гарахдаа тогтоолгох тэтгэврийн талаар Дундаж Огт мэдэхгүй Бага зэрэг Дунд зэрэг Мэднэ Сайн мэднэ 16.4 36.2 30.5 13.1 3.7 38.6 33.2 17.4 8.7 2.0 31.2 32.6 23.8 9.1 3.4 19.5 31.5 29.2 15.4 4.4 11.1 28.2 28.5 22.8 9.4 26.5 35.6 21.1 12.1 4.7 27.2 33.6 17.8 14.4 7.0 18.8 34.9 22.8 19.8 3.7 23.6 33.2 23.8 14.4 4.8 63
  • 69. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Дээрх судалгааны дүнгээс иргэдийн даатгалын үйл ажиллагааны тухай мэдлэг мэдээлэл бүхэлдээ сул буюу дунджаар 80,6 хувь нь дунд зэрэг ба түүнээс доош үзүүлэлттэй байна. Нэн ялангуяа, тэтгэврийн төлөвлөлт хийх тухай болон даатгалын хураамжийн бүрдэлт, зарцуулалтын тухай, даатгалын эрх зүйн тухай мэдлэгүүд хамгийн сул байна. Даатгалын тухай мэдлэг, мэдээлэл сул байгаагийн үндсэн шалтгааны нэг нь даатгалын үйл ажиллагаатай холбоотой мэдээллийн хүртээмжтэй холбоотой юм. Иргэд ийм төрлийн мэдээллийг ямар эх сурвалжаас авч танилцдаг тухай судлан үзэхэд дараах байдалтай байна. Зураг 17. Даатгалын тухай мэдээллийн хүртээмж Дээрх судалгаанаас үзэхэд иргэдийн дийлэнх нь даатгалын тухай мэдээллийг найз нөхдөөсөө болон телевиз, радиогийн нэвтрүүлгээс сонсож мэдэхээс гадна хууль эрх зүйн баримт бичиг уншиж танилцах замаар олж авч хэрэгжүүлдэг байна. Харин даатгалын байгууллагаас утсаар лавлах, эсвэл холбогдох хүний нөөцийн ажилтнаас шаардлагатай мэдээллээ хангалттай авч чаддаггүй тал ажиглагдаж байна. Энэ нь цаашид өргөн хэрэглээтэй мэдээллийн 64
  • 70. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага сувгийг улам өргөжүүлэн чанаржуулж, харин бага хэрэглээтэй мэдээллийн сувгуудыг ажиллагаанд оруулж, даатгалын тухай иргэдийн мэдлэг, мэдээллийг сайжруулах шаардлага буйг харуулж байна. Судалгааны үр дүнгүүдийг харьцуулан шинжилсэн зарим үр дүнгээс тодруулья. Даатгал нь эрсдлээс хамгаалах, учирсан хохирлыг нөхөхөөс гадна хувь хүн өөрийн ирээдүйн амьдралдаа өнөөдөр хөрөнгө оруулалт хийж байдаг гэдэгтэй санал нийлэх эсэх талаарх асуултын үр дүнг ажил эрхлэлтийн байдалтай харьцуулахад төрийн байгууллагад ажилладаг 205 хүний 80 хувь буюу 164 хүн, ажил эрхэлдэггүй 11 иргэн бүгд даатгалын хөрөнгө оруулалтын үүргийг мэдэж байсан бол хувийн хэвшлийн байгууллагад ажиллагчдын 21,6 хувь буюу 8 хүн энэ үүргийн тухай мэддэггүй гэжээ (Хүснэгт 20). Хүснэгт 20. Ажил харьцуулалт эрхлэлт болон № Ажил эрхлэлтийн байдал 1 2 3 4 5 6 7 Төрийн байгууллагад Төрийн бус байгууллагад Олон улсын байгууллагад Хувийн хэвшлийн байгууллагад Ажил эрхэлдэггүй Тэтгэвэрт Оюутан Нийт даатгалын хөрөнгө оруулалтын Даатгалын хөрөнгө оруулалтын үүрэг Тийм Үгүй Мэдэхгүй 164 26 15 9 4 4 10 0 1 21 8 8 11 0 0 0 6 0 8 3 0 223 47 28 үүргийн Бүгд 205 17 11 37 11 6 11 298 Мөнхүү даатгалын үүргийн тухай мэдлэгийг насжилттай харьцуулахад нас залуужих тусам буюу 20-39 насны залуучууд даатгалын ирээдүйн хөрөнгө оруулалтын үүргийг төдийлөн ухамсарлаагүй байгаа нь даатгалын үйл ажиллагаанд залуучуудыг татан оролцуулах тэдний идэвхитэй, чанартай оролцоог хангахын чухлыг харуулж байна. Хүснэгт 21. Нас болон даатгалын хөрөнгө оруулалтын үүргийн харьцуулалт Нас 1 2 3 4 5 20-29 настай 30-39 настай 40-49 настай 50-59 настай 60-69 настай Нийт Даатгалын хөрөнгө оруулалтын үүрэг Тийм Үгүй Мэдэхгүй 84 12 18 80 25 8 40 4 2 13 4 0 6 2 0 223 47 28 Бүгд 114 113 46 17 8 298 Судалгаанд оролцогчдын боловсролын түвшин болон даатгалд итгэх итгэлийн хамаарлыг шинжлэхэд их дээд сургуулийг бакалаврын ээрэгтэй төгссөн 65
  • 71. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага 69 иргэн ажилгүй болох, өвдөх, тэтгэвэрт гарах, гэмтэх зэрэг тохиолдолд даатгалд найдаж болно гэдэгт итгэлтэй байдаг хэмээн хариулсан байхад докторын зэрэгтэй 3 хүний 2 нь даатгалд итгэдэггүй гэж хариулжээ. Нийтдээ даатгалд төдийлөн итгэдэггүй буюу мэдэхгүй иргэдийн тоо их байгаа нь даатгалын үйл ажиллагааг иргэдэд ойр, бодитой, итгэлтэй болгох шаардлага тулгамдаж байгааг харуулж байна. Зураг 18. Боловсрол, даатгалд итгэх итгэлийн хамаарал Даатгалд итгэх итгэл болон даатгалын шимтгэлийн хэлбэрийг харьцуулан үзэхэд заавал даатгуулж, шимтгэлээ төлдөг тохиолдолд иргэдийн даатгалд итгэх итгэл сайжирдаг, харин сайн дураар болон хосолсон хэлбэрээр даатгуулдаг тохиолдолд даатгалд итгэх итгэл буурдаг талтай байна. Хүснэгт 22. Даатгалд итгэх итгэл, даатгалын шимтгэлийн хэлбэрийн хамаарал Даатгалд итгэдэг эсэх Тийм Үгүй Мэдэхгүй Нийт Даатгалын шимтгэлийн хэлбэр Сайн дураар Заавал Хосолсон 13 85 24 19 67 32 10 33 15 42 185 71 Бүгд 124 118 58 298 Даатгалын үйлчилгээ үзүүлдэг улсын болон хувийн байгууллагын алинд нь илүү итгэдэг тухай иргэдээс асуухад судалгаанд хамрагдсан нийт 298 хүний 76,9 хувь нь улсын даатгалын байгууллагад, 23,1 хувь нь хувийн даатгалын байгууллагад итгэдэг гэсэн. Даатгалын байгууллагад итгэх байдлыг сарын дундаж орлоготой нь харьцуулан үзэхэд сарын 201000-280000 төгрөгний орлоготой иргэдээс бусад аль ч орлогын түвшний хувьд улсын даатгалын байгууллагад итгэдэг байна. 66
  • 72. Нийгмийн даатгалын тогтолцоо: шинэчлэл, чиг хандлага Ажил эрхлэлтийн байдлыг даатгалын байгууллагад итгэх итгэлтэй харьцуулан шинжлэхэд төрийн байгууллагад ажиллагсдын дийлэнх буюу 57,4 хувь, төрийн бус байгууллагад ажиллагсдын мөн олонх буюу 5,03 хувь, оюутнууд бүгд улсын даатгалын байгууллагад итгэдэг байна. Хүснэгт 23. Даатгалын байгууллагад итгэх байдал, сарын дундаж орлогын харьцуулалт Даатгалын байгууллагад итгэдэг эсэх Хувийн Улсын байгууллага байгууллага Хүний тоо Хувь Хүний тоо Хувь Сарын дундаж орлого 126000 хүртэлх төгрөг 127000-200000 төгрөг 201000-280000 төгрөг 281000-360000 төгрөг 361000 төгрөг б