Your SlideShare is downloading. ×

1º eso l.g. solucionario

17,198

Published on

0 Comments
5 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
17,198
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
6
Actions
Shares
0
Downloads
509
Comments
0
Likes
5
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. 831552 _ 0001-0023.qxd 7/3/07 19:06 Página 1 Lingua e Literatura 1 ESO Biblioteca do profesorado GUÍA E RECURSOS A Guía de Lingua e Literatura para 1.º de ESO é unha obra colectiva concibida, deseñada e creada no departamento de Edicións Educativas de Obradoiro / Santillana, baixo a dirección de Henrique Juan Redal e Ana María Guerra Cañizo. Na súa realización interviñeron: Noemí Álvarez Villar Xoán Manoel López Bendaña Afonso Toimil Castro EDICIÓN Xoán Manoel López Bendaña Afonso Toimil Castro DIRECCIÓN DO PROXECTO Afonso Toimil Castro Obradoiro Santillana
  • 2. 831552 _ 0001-0023.qxd 7/3/07 19:06 Página 2 Índice PRESENTACIÓN 4 O porqué de… A Casa do Saber . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 O currículo de ESO. Competencias básicas. . . . . . . . . . . . . . . . 6 Principios metodolóxicos e didácticos. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Bloques de contido . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Guía e Recursos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 As competencias na área de Lingua . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 GUÍA 25 Guións Recursos complementarios Adaptación didácticos Expresión oral Reforzo/Ampliación Avaliación curricular Unidade 1 26-33 130-141 142 172-177 154-155 Unidade 2 34-41 130-141 143 178-183 Unidade 3 42-49 130-141 144 184-189 156-157 Unidade 4 50-59 130-141 145 190-195 Avaliación 1 154-157 Unidade 5 60-67 130-141 146 196-201 158-159 Unidade 6 68-75 130-141 147 202-207 Unidade 7 76-83 130-141 148 208-213 160-161 Unidade 8 84-93 130-141 149 214-221 Avaliación 2 158-161 Unidade 9 94-101 130-141 150 222-229 162-163 Unidade 10 102-109 130-141 151 230-235 Unidade 11 110-117 130-141 152 236-241 164-165 Unidade 12 118-127 130-141 153 242-247 Avaliación 3 162-165 Solucionario 166-169 Avaliación 2 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 3. 831552 _ 0001-0023.qxd 16/3/07 18:06 Página 3 COMPRENSIÓN LECTORA 249 As aventuras de Manolito . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 O vello que quería ver o tren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 Unha gorda cabeza amarela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254 O espello . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 Nancy e o caso do cine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 O elixir da xuventude . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 Á moda e con perruca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 Poesía paisaxística. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264 O cativo da lata de conservas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 Poesía intimista. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 A revolta do laboratorio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 O emperador recitador . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 Os catro brahmanas sabios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 Groucho e chico, avogados . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276 O conde Drácula. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 O carboeiro, na súa casa, é un rei . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 Un bo prezo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 A randeeira de novo de Parmuíde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284 Tigre Antón. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 O país dos troles . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 O vendedor ambulante . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 A primeira mata de arroz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 Un doce emprego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 O poder dun soño . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 PLAN LECTOR 299 DESTREZAS TIC 319 Bloque A. Sistemas operativos. Windows . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 Bloque B. Sistemas operativos. Linux . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 Bloque C. Internet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 3
  • 4. 831552 _ 0001-0023.qxd 7/3/07 19:06 Página 4 Presentación O porqué de... O significado do nome Un nome é algo máis ca un conxunto de palabras. É unha idea, un concepto. A Ca- sa do Saber é un nome que fala do traballo educativo e dun proxecto editorial. É un nome que expresa unhas intencións previas de acollida, seguridade e confianza. Que formula uns obxectivos de aprendizaxe ben construída. É unha metáfora da ca- sa do saber por excelencia, a escola, o lugar onde os alumnos e as alumnas crecen e aprenden. A Casa do Saber nace como un proxecto con vocación de apoio aos alum- nos e ás alumnas, de contribución ao éxito escolar, de servicio ao profesorado. As claves do noso proxecto editorial FUNDAMENTACIÓN TEÓRICA. A Casa do Saber naceu da reflexión e deseñouse coidadosamente. Os seus planos foron los fundamentos teóricos das programa- cións dos materiais, da secuencia de contidos de cada área, da selección dos complementos didácticos, das propostas de avaliación. Nestes planos especificá- ronse as xustificacións psicopedagóxicas e científicas que constitúen os cimentos teóricos da casa. OS PIARES COMÚNS A TODOS OS MATERIAIS. Todos os compoñentes do pro- xecto A Casa do Saber comparten a atención polos valores (solidariedade, tolerancia, espírito emprendedor), as tecnoloxías da información e comunicación, e ls compe- tencias básicas (lingüística; matemática; coñecemento e interacción co mundo físi- co; tratamento de información e competencia dixital; competencia social e cidadá; cultural e artística; aprender a aprender; autonomía e iniciativa persoal). DIVERSIDADE: UN ESPAZO PARA TODOS. Queriamos unha Casa do Saber aberta a todos. Un espazo en que todos tivesen cabida. Un lugar en que todos encontrasen recursos para aprender, crecer, desenvolverse. Recursos para aprender máis ou re- forzar os coñecementos, para comprender mellor e aplicar o estudado, para explorar novas posibilidades. E recursos para acoller aos que acaban de chegar e que aínda non dominan a nosa lingua. Agora a Casa é unha realidade. No seu deseño e na súa construción participaron profesores, deseñadores, psicopedagogos, editores, ilustradores, fotógrafos, infogra- fistas, maquetistas e informáticos. Está case terminada. Pero falta o fundamental: os seus habitantes. Os que achegarán a súa experiencia, o seu traballo, o seu esforzo, para encher de Saber cada estancia, de ilusión cada parede e de vida cada recanto. Queda o paso máis importante de todos. O de converter o noso proxecto no seu. O de estender a man e, xuntos, traballar polo triunfo dos seus alumnos e das súas alumnas. Adiante, este é o voso proxecto. É a vosa casa. É a casa de todos. 4 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 5. 831552 _ 0001-0023.qxd 7/3/07 19:06 Página 5 En que se concreta o proxecto Catro principios básicos inspiraron o contido, a orientación e a estrutura de A Casa do Saber: a adecuación ao novo marco lexislativo (a LOE), mellorar a comprensión dos alumnos, preparalos para a sociedade da información e proporcionar unha gran diversidade de materiais para facilitar o labor do profesorado. OS NOVOS LIBROS PARA AS ALUMNAS E OS ALUMNOS Libros cun coidado especial do texto: linguaxe clara e sinxela, vocabulario consonte co nivel dos alumnos e unha tipografía especialmente seleccionada para mellorar a comprensión. Libros con ilustracións intelixibles para os alumnos e as alumnas, que non se limitan a confirmar o redactado. Ilustracións que son instrumentos de gran potencia para desenvolver capacidades como a observación, a análise, a relación, a formulación de interrogantes, a expresión oral... Libros con actividades coherentes cos obxectivos, graduadas pola súa dificultade, orientadas a que os alumnos desenvolvan hábitos e destrezas, elaboren e constrúan significados, contextualicen e xeneralicen o aprendido. N’ A Casa do Saber démoslles importancia á elegancia dos libros, ao seu formato, ao seu deseño, á beleza das imaxes, á textura do papel. Todo iso para dar sensación de traballo ben feito, e para transmitir a importancia Y CY CM Y K 3 571- 13 224- 2457 da educación e da cultura. tura 84-8 82 978- 84 Litera Biblio 9 78 -13: ua e do p teca ro ISBN GU fesorad REC ÍA E Ling o URS Ling OS OS ua e CURS E RE Prog das ramac Liter GUÍA unid ión atur a 1E ades Gui ado GUÍAS CON GRAN CANTIDADE DE RECURSOS PARA O TRABALLO NA AULA óns didá esor Recu cticos com rsos prof SO • Re plemen ca do forz tario oe por ampl s: • Av unidad iote al iación • Ex iación e Bibl pres ión Guións didácticos asociados ás unidades dos libros: con programacións de aula que Prop oral adap ostas pa taci ra ón cu a Plan rricul lect ar or conteñen os obxectivos, contidos, competencias que se traballan en cada unidade Recu rsos Des mul treza timed s TIC ia e criterios de avaliación; suxestións didácticas e solucións das actividades. ESO Todo está o mat er pode dispoñib ial de 1 r im le ste prim en CD libro ilo. , pa ra Propostas para traballar a diversidade: fichas de ampliación e reforzo, recursos para as adaptacións curriculares, fichas de traballo con alumnado inmigrante. Recursos complementarios: bancos de datos, fichas de traballo práctico, suxestións de lectura... Centos de propostas para facilitar o labor docente. Programas especiais: plan lector, investigacións, cine... Ob San rado tilla na iro UN COMPLETO MATERIAL DE APOIO DIXITAL Recursos multimedia para o traballo na aula. Un CD con presentacións multimedia: Lingua e Literatura 1 ESO o profesorado poderá utilizalas para presentar o tema dun xeito máis dinámico, navegando entre as transparencias, ampliando imaxes, mostrando esquemas, Recursos proxectando audiovisuais e accedendo a numerosas páxinas web. multimedia Guía en formato pdf. Para facilitar a distribución de documentos entre os alumnos e as alumnas sen necesidade de utilizar a fotocopiadora, ou para consultalos no ordenador. Obradoiro Outros CD. Programacións de aula, documentos administrativos, etc. Santillana ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 5
  • 6. 831552 _ 0001-0023.qxd 7/3/07 19:06 Página 6 O currículo de ESO. Competencias básicas Principios do currículo da Educación Secundaria Obrigatoria A Educación Secundaria Obrigatoria pretende asegurar unha formación común a todo o alumnado dentro do sistema educativo español. A súa finalidade é lograr que os alumnos e as alumnas adquiran os elementos básicos da cultura; desenvolver e consolidar neles hábi- tos de estudo e de traballo; preparalos para a súa incorporación a estudos posteriores e pa- ra a súa inserción laboral; e formalos para o exercicio dos seus dereitos e obrigacións como cidadáns. Obxectivos da etapa A Educación Secundaria Obrigatoria debe contribuír a desenvolver nos alumnos e nas alumnas capacidades que lles permitan: a) Asumir responsablemente os seus deberes, coñecer e exercer os seus dereitos no res- pecto aos demais, practicar a tolerancia, a cooperación e a solidariedade entre as per- soas e grupos, exercitarse no diálogo afianzando os dereitos humanos como valores co- múns dunha sociedade plural e prepararse para o exercicio da cidadanía democrática. b) Desenvolver e consolidar hábitos de disciplina, estudo e traballo individual e en equipo como condición necesaria para unha realización eficaz das tarefas da aprendizaxe e co- mo medio de desenvolvemento persoal. c) Valorar e respectar a diferenza de sexos e a igualdade de dereitos e oportunidades entre eles. Rexeitar os estereotipos que supoñan discriminación entre homes e mulleres. d) Fortalecer as súas capacidades afectivas en todos os ámbitos da persoalidade e nas sú- as relacións cos demais, así como rexeitar a violencia, os prexuízos de calquera tipo, os comportamentos sexistas e resolver pacificamente os conflitos. e) Desenvolver destrezas básicas na utilización das fontes de información para, con senti- do crítico, adquirir novos coñecementos. Adquirir unha preparación básica no campo das tecnoloxías, especialmente as da información e a comunicación. f) Concibir o coñecemento científico como un saber integrado, que se estrutura en distin- tas disciplinas, así como coñecer e aplicar os métodos para identificar os problemas nos diversos campos do coñecemento e da experiencia. g) Desenvolver o espírito emprendedor e a confianza en si mesmo, a participación, o sen- tido crítico, a iniciativa persoal e a capacidade para aprender a aprender, planificar, to- mar decisións e asumir responsabilidades. h) Comprender e expresar con corrección, oralmente e por escrito, nas linguas galega e castelá, textos e mensaxes complexas, e iniciarse no coñecemento, a lectura e o estudo da literatura. i) Comprender e expresarse nunha ou máis linguas estranxeiras de maneira apropiada. l) Coñecer, valorar e respectar os aspectos básicos da cultura e a historia propias e dos demais, así como o patrimonio artístico e cultural. m) Coñecer e aceptar o funcionamento do propio corpo e o dos outros, respectar as dife- renzas, afianzar os hábitos de coidado e saúde corporais e incorporar a educación física e a práctica do deporte para favorecer o desenvolvemento persoal e social. Coñecer e valorar a dimensión humana da sexualidade en toda a súa diversidade. Valorar critica- mente os hábitos sociais relacionados coa saúde, o consumo, o coidado dos seres vivos e o medio natural, contribuíndo á súa conservación e mellora. n) Apreciar a creación artística e comprender a linguaxe das distintas manifestacións artís- ticas, utilizando diversos medios de expresión e representación. 6 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 7. 831552 _ 0001-0023.qxd 7/3/07 19:06 Página 7 As competencias básicas como novidade curricular A nova lei de educación (LOE) presenta unha novidade de especial relevancia: a definición das competencias básicas que se deben alcanzar ao acabar a Educación Secundaria Obri- gatoria. Esas competencias permiten identificar as aprendizaxes que se consideran impres- cindibles desde unha formulación integradora e orientada á aplicación dos saberes adquiri- dos. O seu logro deberá capacitar os alumnos e as alumnas para a súa realización persoal, o exercicio da cidadanía activa, a incorporación á vida adulta e o desenvolvemento dunha aprendizaxe permanente ao longo da vida. O concepto de competencia básica percorreu un longo camiño ata chegar ao sistema edu- cativo. En 1995, a Comisión Europea tratou por primeira vez as competencias básicas ou clave no seu Libro Branco sobre a educación e a formación. E desde ese ano, diferentes grupos de expertos da Unión Europea traballaron para identificar e definir as competen- cias, analizar a mellor maneira de integralas no currículo e determinar como desenvolvelas e incrementalas ao longo da vida nun proceso de aprendizaxe continua. Entre os traballos máis relevantes no campo das competencias cabe citar tres: o proxecto da OCDE Definición e selección de competencias (DeSeCo), que estableceu cales debían ser as competencias clave para unha vida próspera e o bo funcionamento da sociedade; a iniciativa ASEM, que estudou as competencias esenciais no contexto da aprendizaxe ao longo da vida e a integración entre as capacidades e os obxectivos sociais dun individuo; e o informe EURYDICE, que mostrou un grande interese por competencias consideradas vitais para unha participación con éxito na sociedade. Tamén no marco dos estudos internacionais dirixidos a avaliar o rendemento do alumnado e a eficiencia dos sistemas educativos se pon o acento nas competencias. Así, o proxecto PISA in- siste na importancia da adquisición de competencias para consolidar a aprendizaxe. E o pro- xecto TUNING, que ten como fin harmonizar o sistema universitario no contorno da UE, decla- ra que a educación deberá centrarse na adquisición de competencias. O concepto de competencia básica Enténdese por competencia a capacidade de poñer en práctica de forma integrada, en contextos e situacións diferentes, os coñecementos, as habilidades e as actitudes persoais adquiridos. As competencias teñen tres componentes: un saber (un contido), un saber fa- cer (un procedemento, unha habilidade, unha destreza…) e un saber ser ou saber estar (unha actitude determinada). As competencias básicas ou clave teñen as características seguintes: ൎ Promoven o desenvolvemento de capacidades máis ca a asimilación de contidos, aínda que estes sempre están presentes á hora de concretarse as aprendizaxes. ൎ Teñen en conta o carácter aplicativo das aprendizaxes xa que se entende que unha persoa «competente» é aquela capaz de resolver os problemas propios do seu ámbi- to de actuación. ൎ Baséanse no seu carácter dinámico, posto que se desenvolven de xeito progresivo e poden ser adquiridas en situacións e institucións formativas diferentes. ൎ Teñen un carácter interdisciplinar e transversal, posto que integran aprendizaxes procedentes de distintas disciplinas. ൎ Son un punto de encontro entre a calidade e a equidade, por canto que pretenden garantir unha educación que dea resposta ás necesidades reais da nosa época (cali- dade) e que sirva de base común a todos os cidadáns e cidadás (equidade). As competencias clave ou básicas, é dicir, os coñecementos, destrezas e actitudes que to- dos os individuos necesitan para o seu desenvolvemento persoal e a súa adecuada inser- ción na sociedade e no mundo laboral, deberían estar desenvolvidas ao acabar a ensinan- za obrigatoria e servir de base para unha aprendizaxe ao longo da vida. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 7
  • 8. 831552 _ 0001-0023.qxd 16/3/07 18:06 Página 8 As competencias básicas no currículo de Secundaria A inclusión das competencias básicas no currículo ten tres finalidades: ൎ En primeiro lugar, integrar as diferentes aprendizaxes, tanto as formais (correspon- dentes ás diferentes áreas do currículo) como as informais. ൎ En segundo lugar, facer que os estudantes poñan as súas aprendizaxes en relación con distintos tipos de contidos e que as utilicen de maneira efectiva cando lles resul- ten necesarios en diferentes situacións e contextos. ൎ E, por último, orientar a ensinanza, ao permitir identificar os contidos e os criterios de avaliación imprescindibles, e inspirar as decisións relativas ao proceso de ensi- nanza e de aprendizaxe. Aínda que as áreas e materias do currículo contribúen á adquisición das competencias bási- cas, non hai relación unívoca entre a ensinanza de determinadas áreas ou materias e o desen- volvemento de certas competencias. Cada área contribúe a desenvolver diferentes competen- cias e, á súa vez, cada competencia alcánzase a través do traballo en varias áreas ou materias. As oito competencias básicas Nos últimos anos definíronse oito dominios de competencias básicas que se consideran necesarios para todas as persoas na sociedade do coñecemento e que se deben traballar en todas as materias do currículo: Competencia en comunicación Refírese á utilización da linguaxe como instrumento de comu- lingüística nicación oral e escrita. Competencia matemática Consiste na habilidade para utilizar e relacionar os números, as súas operacións básicas, os símbolos e as formas de razoamen- to matemático. Competencia no coñecemento É a habilidade para interactuar co mundo físico, tanto nos seus e a interacción co mundo aspectos naturais coma nos xerados pola acción humana. Ta- físico mén se relaciona co uso do método científico. Comprende as habilidades para buscar, obter, procesar e co- Tratamento da información municar información, e a utilización das novas tecnoloxías para e competencia dixital este labor. Competencia social e cidadá Fai posible comprender a realidade social en que se vive, coo- perar, convivir e exercer a cidadanía democrática nunha so- ciedade plural, así como participar na súa mellora. Competencia cultural e artística Supón comprender, apreciar e valorar criticamente diferentes manifestacións culturais e artísticas. Competencia para aprender Implica dispoñer de habilidades para iniciarse na aprendizaxe a aprender e ser capaz de continuar aprendendo de maneira cada vez máis eficaz e autónoma, de acordo cos propios obxectivos e necesi- dades. Autonomía e iniciativa persoal Supón ser capaz de imaxinar, emprender, desenvolver e avaliar accións ou proxectos individuais ou colectivos con creatividade, confianza, responsabilidade e sentido crítico. As competencias son interdependentes, de xeito que, o desenvolvemento e a utilización de cada unha require á súa vez das demais. Nalgúns casos, esta relación é especialmente in- tensa. Por exemplo, algúns elementos esenciais das competencias en comunicación lin- güística, aprender a aprender ou tratamento da información e competencia dixital están es- treitamente relacionados entre si e xuntos forman a base para o desenvolvemento e utilización do resto das competencias. Do mesmo xeito, a resolución de problemas, a acti- tude crítica, a xestión das emocións, a iniciativa creativa ou a toma de decisións con avalia- ción do risco involucran diversas competencias. 8 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 9. 831552 _ 0001-0023.qxd 16/3/07 18:06 Página 9 A lingua na LOE A educación lingüística e literaria constitúe un factor clave para o desenvolvemento integral e harmónico da persoa nos aspectos intelectuais, afectivos e sociais. A materia de Lingua galega e Literatura ten por obxectivo o desenvolvemento da competen- cia comunicativa, achegando os coñecementos e os procedementos necesarios para inter- actuar satisfactoriamente en diferentes ámbitos sociais. Estes saberes refírense aos principios e ás normas sociais que presiden os intercambios comunicativos, ás formas convencio- nais que presentan os textos na nosa cultura, aos procedementos que articulan as partes do texto nun conxunto cohesionado, ás regras léxico-sintácticas que permiten a cons- trución de enunciados con sentido e gramaticalmente aceptables ou ás normas ortográ- ficas. A educación literaria implica unhas competencias específicas que obedecen ás caracterís- ticas especiais da comunicación literaria, ás convencións propias do uso literario da lingua e ás relacións do texto literario co seu contexto cultural. Cinco bloques de contido O eixe do currículo son as habilidades e estratexias para falar, escribir, escoitar e ler en ám- bitos significativos da actividade social. Estas aprendizaxes recóllense en cinco bloques de contidos: 1. Comunicación oral. Escoitar e falar. 2. Comunicación escrita. Ler e escribir. 4. Lingua e sociedade. 5. Educación literaria. En relación con eles, o bloque 3, Funcionamen- to da lingua, reúne os contidos que se refiren á capacidade dos alumnos para observar o funcionamento da lingua e falar dela, así como aos coñecementos explícitos sobre a lingua e as súas formas de uso. Os bloques de contidos dedicados ás habilidades lingüísticas –escoitar e falar, ler e escribir– sitúan estas aprendizaxes no ámbito das relacións persoais, no académico e no dos medios de comunicación. A concreción das habilidades lingüísticas en diferentes ámbi- tos de uso obedece ao feito de que a comprensión e a composición de textos –orais e escri- tos- requiren habilidades e estratexias específicas segundo a clase de intercambio comuni- cativo, segundo o ámbito social en que este se realiza e segundo a clase de texto que utiliza. A educación literaria oriéntase na Educación Secundaria Obrigatoria a consolidar os hábi- tos de lectura, ampliar as experiencias nos campos da lectura e recreación de textos, ade- cuándoas ás novas necesidades de simbolización da experiencia e de expresión dos senti- mentos, sistematizar as observacións sobre as convencións literarias e establecer de forma máis sistemática a relación entre as obras e os seus contextos históricos. O bloque de Funcionamento da lingua integra os contidos relacionados coa reflexión sobre a lingua e coa adquisición duns conceptos e unha terminoloxía gramatical. A adquisición das habilidades lingüístico-comunicativas implica a reflexión sobre diferentes aspectos da lingua: a variación e os factores que explican dialectos, rexistros e usos sociais; as formas lingüísticas relacionadas co contexto; os procedementos de cohesión; as diversas posibili- dades sintácticas para expresar un mesmo contido; os procedementos gramaticais para in- tegrar distintas proposicións; os mecanismos de formación de palabras; a norma gramati- cal e ortográfica… En síntese, o eixe do currículo na materia Lingua galega e Literatura son os procedementos encamiñados ao desenvolvemento das habilidades lingüístico-comunicativas, é dicir, para a expresión e a comprensión oral e escrita en contextos sociais significativos, así como no ámbito da comunicación literaria. A adquisición e desenvolvemento destas habilidades im- plica a reflexión sobre os mecanismos de funcionamento da lingua e as súas condicións de uso e a adquisición dunha terminoloxía que permita falar sobre a lingua; así mesmo, a edu- cación literaria implica a aplicación de coñecementos sobre o contexto histórico-cultural á lectura e interpretación de textos literarios. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 9
  • 10. 831552 _ 0001-0023.qxd 7/3/07 19:06 Página 10 Principios metodolóxicos e didácticos Principios da serie A serie LINGUA GALEGA E LITERATURA é un proxecto para os catro cursos de Educación Secundaria Obrigatoria, no que se desenvolve o currículo vixente para a área. Pensada co- mo un instrumento que contribúa eficazmente á educación lingüística e literaria do alum- nado, a serie céntrase prioritariamente en dous obxectivos: ൎ O incremento da competencia comunicativa, entendida como a adquisición dos co- ñecementos e os procedementos que resultan imprescindibles para interactuar sa- tisfactoriamente en diferentes ámbitos sociais. ൎ O desenvolvemento da educación literaria, concibida como a adquisición dos coñe- cementos e dos procedementos necesarios para comprender o sentido dos textos li- terarios, iniciarse na expresión literaria e consolidar os hábitos de lectura. Consonte con esta formulación, en cada unidade aténdese á realización de determinadas tare- fas de comunicación e á adquisición de certos coñecementos que contribúen á formación lin- güística e literaria da persoa e fan que a comunicación sexa máis efectiva. A serie conxuga, pois, a dimensión comunicativa (ler, escribir, falar) coa reflexión sobre o funcionamento da lin- gua e a súa normativa, e a práctica da lectura e da escritura creativa co coñecemento da tradi- ción literaria e as convencións propias da literatura, dado que todos estos aspectos contribúen a mellorar a competencia comunicativa e a formación intelectual da persoa. O libro do alumno. Organización Cada libro consta de doce unidades organizadas en catro bloques: ൎ Comunicación (unidades 1 a 12). ൎ Estudo da lingua (unidades 1 a 12). ൎ Lingua e sociedade (unidades 4, 8 e 12). ൎ Literatura (unidades 1 a 12). A unidade péchase cunha dobre páxina (Resumo e Avaliación). No Resumo recóllense os contidos dos programas máis conceptuais e propóñense unhas actividades de reforzo e de ampliación. Na Avaliación, a partir dun texto, repásanse os coñecementos e os procede- mentos traballados. As unidades compleméntanse cun bloque trimestral de textos (Textos para o desenvolve- mento das competencias básicas) cos que practicar a lectura de textos xornalísticos, aca- démicos e cotiáns. Ao final inclúense uns apéndices sobre Gramática e Conxugación verbal. Estrutura da unidade Unidade 4 Comunicación Estudo da lingua Lingua e sociedade Literatura • Tipos de textos: • Gramática: O verbo: A diversidade lingüística A versificación A lenda raíz e desinencias • Lectura: • Vocabulario: Aracné O emprego • Taller de escritura: • Ortografía: O son B. O diálogo no conto A grafía b Resumo e Avaliación 10 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 11. 831552 _ 0001-0023.qxd 7/3/07 19:06 Página 11 Estrutura da unidade COMUNICACIÓN Tipos de textos Lectura Comprensión lectora Taller de escritura ESTUDO DA LINGUA Gramática Vocabulario Ortografía LINGUA E SOCIEDADE LITERATURA RESUMO AVALIACIÓN ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 11
  • 12. 831552 _ 0001-0023.qxd 7/3/07 19:06 Página 12 Bloques de contido Comunicación O bloque de Comunicación céntrase no traballo coas destrezas lingüísticas básicas –com- prensión, expresión, interacción– desde un enfoque funcional e orientado á acción. A fina- lidade deste bloque é o desenvolvemento da competencia comunicativa para que os alum- nos poidan facer un uso efectivo, axeitado e correcto da lingua en situacións da súa vida persoal, académica e profesional. Os distintos programas do bloque confórmanse como unha secuencia didáctica en tres pa- sos: 1. Tipos de textos Presenta as distintas formas textuais: narración, descrición, diálo- go... 2. Lectura Ofrece un conxunto de textos relacionados coa información que se dá no apartado anterior. Cada texto trabállase minuciosamente na Comprensión lectora. 3. Taller de escritura Proposta de escritura relacionada cos conceptos dados. TRATAMENTO DA COMPRENSIÓN LECTORA. O PROXECTO PISA Os textos que abren cada unidade utilízanse para traballar a comprensión lectora cun siste- ma que atende a cinco destrezas: ൎ Comprensión global. ൎ Obter información. ൎ Interpretar o texto. ൎ Reflexionar sobre a forma. ൎ Reflexionar sobre o contido. Este sistema foi deseñado no marco do proxecto PISA, que se aplica nunha trintena de paí- ses asociados á Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económicos (OC- DE). A finalidade deste proxecto é establecer un sistema internacional de indicadores que permitan comparar o rendemento dos alumnos de distintos países. Para facelo, o proxecto PISA céntrase en tres áreas: Lectura (comprensión lectora), Matemáticas e Ciencias. Coas probas de Lectura preténdese medir a competencia lectora entendida como a capacidade para comprender un texto, reflexionar sobre el e aplicar o seu contido na consecución duns obxectivos persoais. (Para máis información, consultar a documentación que ofrece a páxi- na web do Instituto de Avaliación, http://www.ince.mec.es/pub/pubintn.htm, ou a páxina que a OCDE dedica ao proxecto PISA: http://www.pisa.oecd.org.) TRATAMENTO DA ESCRITURA A proposta de escritura que cerra o bloque é unha aplicación dos conceptos traballados nos textos e na parte informativa. Cada unha delas constitúe un proxecto de escritura moi pauta- do que permite unha reflexión sobre os procedementos típicos de cada tipo de texto. A par- tir dun modelo, trabállase a escritura a través dun proceso que implica xeración de ideas, planificación, redacción, revisión e edición. 12 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 13. 831552 _ 0001-0023.qxd 7/3/07 19:06 Página 13 Contidos de Comunicación Tipos de textos Lectura Comprensión lectora Taller de escritura ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 13
  • 14. 831552 _ 0001-0023.qxd 7/3/07 19:06 Página 14 Bloques de contido Estudo da Lingua O bloque de Estudo da lingua céntrase no estudo da normativa gramatical e ortográfica e no desenvolvemento do vocabulario. GRAMÁTICA A competencia comunicativa maniféstase primordialmente no coñecemento dos recursos que a lingua lles ofrece aos falantes e na capacidade para utilizalos dunha maneira reflexi- va. Isto esixe o coñecemento da gramática dunha lingua, das regras de funcionamento que nos permiten crear enunciados para transmitir significados dunha maneira comprensible e correcta. O programa de Gramática está orientado á adquisición duns conceptos básicos e a unha terminoloxía que nos permitan falar sobre a lingua e realizar unha reflexión sistemática so- bre os principais fenómenos lingüísticos e a normativa gramatical. Este traballo diríxese a que os alumnos coñezan as posibilidades que ofrece a lingua e adquiran criterios de co- rrección para as súas producións lingüísticas. VOCABULARIO A sistematización e a multiplicación do léxico son tamén esenciais para o desenvolvemento da capacidade comunicativa dos alumnos. Por iso se dá importancia na serie ao traballo co vocabulario. O programa de vocabulario organízase por campos léxicos relacionados coas lecturas ini- ciais: a saúde, a enfermidade, os alimentos, o emprego, as partes do corpo, as calidades persoais… Ademais, estúdanse os principais fenómenos léxico-semánticos –a sinonimia, a antonimia, a polisemia…– e os mecanismos de multiplicación do léxico: prefixación, sufixa- ción, composición, préstamos… ORTOGRAFÍA Afianzar o dominio das convencións ortográficas é outra das tarefas clave desta etapa. Con ese fin desenvólvese o programa de Ortografía, que se organiza, cunha orientación eminen- temente práctica, como unha ampla serie de actividades que teñen as regras como refe- rencia. Lingua e sociedade (unidades 4, 8 e 12 Este programa aparece nas unidades 4, 8 e 12 do libro do alumno e nel trabállanse os te- mas que veñen no currículo oficial para o curso de primeiro. Ademais, ao longo do libro, nas distintas actividades ou nos mesmos textos, trabállanse conceptos propios da sociolin- güística. 14 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 15. 831552 _ 0001-0023.qxd 16/3/07 18:06 Página 15 Contidos de Gramática Estudo da Lingua Vocabulario Ortografía Lingua e sociedade Contidos de Lingua e sociedade ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 15
  • 16. 831552 _ 0001-0023.qxd 16/3/07 18:06 Página 16 Bloques de contido Literatura A iniciación á literatura é un dos obxectivos deste nivel. Neste ciclo abórdase o estudo da literatura como forma, co fin de dar unha base metodolóxica firme; por iso se traballan es- pecialmente os xéneros, os subxéneros, a métrica e os recursos. Entre as funcións do texto literario hai dúas especialmente relevantes nestes cursos: o texto debe atraer, de xeito que a súa lectura sexa interesante e pracenteira, e se vaia desenvol- vendo na persoa certa afección pola lectura; e, salvo que se converta nun mero xogo ver- bal, o texto debe dicir cousas, debe mostrar ideas, sentimentos, formas de actuar e de comportarse, que son obxecto de observación, de reflexión, de crítica (valor formativo da li- teratura). Ambas as funcións remítennos a unha concepción da literatura como contido. Esta concepción domina na selección de textos –procurouse que sexan textos que non soa- mente ilustren o fenómeno de que se trate senón que, ademais, sexan accesibles e digan algo– e está presente tamén nas actividades que se propoñen. Forma e contido son, pois, as dúas liñas mestras sobre as que se sustenta o programa de Literatura deste curso e do vindeiro. O estudo da literatura como historia abordarase en 3.º e en 4.º. Igual ca o bloque de Comunicación, o bloque de Literatura enfócase desde a experiencia e o contacto cos textos. Formulado como unha iniciación ao fenómeno da literatura e ao co- ñecemento das peculiaridades discursivas e lingüísticas dos textos literarios, o programa presta atención á comprensión lectora, a análise de textos e a escritura creativa, á vez que promove o hábito lector. A selección de textos busca provocar unha resposta emocional nos alumnos. O texto debe captar en principio o interese do lector polo seu contido, polos seus personaxes, pola visión do mundo ou a experiencia vital que reflicte…; só en segundo termo se converte en obxec- to de análise lingüística e literaria. Repaso e Avaliación (unidades 1 a 12) Cada unidade do libro do alumno cérrase cunha páxina de Repaso sobre os principais con- tidos dados, e unha páxina de Avaliación en que, a partir dun texto integrador, se poñen en práctica os conceptos e os procedementos aprendidos. Ademais, nesta mesma GUÍA E RECURSOS ofrécense unha páxina por unidade con activi- dades de reforzo e ampliación e unha proposta de Avaliación por trimestre. 16 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 17. 831552 _ 0001-0023.qxd 7/3/07 19:06 Página 17 Contidos de Literatura Literatura Repaso e Avaliación ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 17
  • 18. 831552 _ 0001-0023.qxd 7/3/07 19:06 Página 18 Guía e recursos A presente GUÍA está concibida como un material didáctico de apoio na tarefa diaria do profesorado. Nela pódense distinguir varios apartados: – Guións didácticos. – Recursos complementarios. – Adaptación curricular. – Comprensión lectora. – Plan lector. GUIÓNS DIDÁCTICOS Asociados a cada unha das unidades do libro, os guións didácticos constitúen o núcleo bá- sico da guía. Conteñen tres elementos: – A programación de aula. Está organizada por obxectivos, contidos e criterios de avalia- ción e incorpora a relación de competencias que se traballan en cada unidade. – As suxestións didácticas. Céntranse na explicación e desenvolvemento dos distintos programas do libro: esquemas de contidos, xustificación metodolóxica, suxestións de tra- ballo, prevención de dificultades, proposta doutras actividades… – As solucións ás actividades propostas no libro. RECURSOS COMPLEMENTARIOS É un bloque que contén tres elementos: – Doce páxinas en que se traballa a expresión oral. – Unha páxina con actividades de reforzo e ampliación por cada unidade. – Uns modelos de probas de avaliación trimestral. ADAPTACIÓN CURRICULAR Está formado por un conxunto de fichas concibidas para atender as necesidades dos alumnos que precisan reforzo ou teñen un ritmo máis lento de aprendizaxe. Nelas retó- manse os contidos máis básicos cunha metodoloxía totalmente práctica. COMPRENSIÓN LECTORA As frecuentes dificultades de lectura entre os alumnos de ESO aconsellan un traballo conti- nuado coa lectura e coa comprensión lectora, do que son boa mostra os programas de Co- municación e Literatura e os Textos para o desenvolvemento das competencias básicas. Como complemento a ese traballo, inclúese nesta guía un conxunto de textos e activida- des de comprensión lectora pensado para aqueles alumnos de 1.º e 2.º que necesiten practicar esta competencia con maior intensidade. PLAN LECTOR Trátase dun conxunto de fichas informativas sobre obras literarias actuais adecuadas aos gustos e ao nivel lector do alumnado de ESO. As obras seleccionadas contan cunhas guías de lectura desenvolvidas en CD-ROM. 18 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 19. 831552 _ 0001-0023.qxd 16/3/07 18:06 Página 19 Contidos de Guía e Recursos Guións didácticos 1 Os textos e os seus tipos 1 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE COMPETENCIAS QUE SE TRABALLAN 1. COMPETENCIA COMUNICATIVA – Recoñecer os actores dun acto OBXECTIVOS A. Competencia lingüística de comunicación (emisor e receptor). • Competencia fonolóxica – Recoñecer clases de textos segundo a forma COMUNICACIÓN • Coñecer os elementos caracterizadores • Recoñecer os tipos de texto segundo – Segmentar palabras en sílabas. do discurso dominante. dos textos. a forma do discurso. – Diferenciar entre ditongos, tritongos e hiatos. • Competencia funcional • Identificar os tipos de textos segundo a intención comunicativa. • Identificar o marco dun conto e construír outro. – Recoñecer as palabras agudas, graves e esdrúxulas. – Elaborar o marco dun conto, a partir dunha lectura modelo. Recusos complementarios FICHA 1 FICHA 2 ESTUDO DA LINGUA • Recoñecer os elementos do acto • Identificar as unidades da lingua • Competencia gramatical D. Competencia estratéxica de comunicación e os diferentes códigos. e as sílabas de cada palabra. – Recoñecer os niveis de organización da lingua. TALLER – Identificar a estrutura dun texto narrativo. DE EXPRESIÓN ORAL TALLER DE EXPRESIÓN ORAL • Recoñecer as palabras agudas, graves – Coñecer o papel do código na comunicación. – Recoñecer as características dos textos • Diferenciar as características da lingua oral e da lingua escrita. e esdrúxulas. • Competencia léxico-semántica poéticos. – Coñecer e empregar palabras e expresións AMPLIACIÓN DE ENUNCIADOS Unha mesa. Unha mesa vella. CREACIÓN DE ORACIÓNS • Coñecer a variedade lingüística. • Ampliar o vocabulario da saúde. 2. COMPETENCIA METACOGNITIVA do campo da saúde. 1. Xoga cos compañeiros e as compañeiras a construírdes 1. Xoga cos compañeiros e as compañeiras a construírdes enunciados cada vez • Coñecer o alfabeto e os dígrafos. – Buscar e procesar información no dicionario. • Competencia ortográfica enunciados cada vez máis longos. Unha mesa vella máis longos. – Elaborar resumos e esquemas. LITERATURA • Coñecer as características da literatura. • Identificar os tres xéneros literarios. – Recoñecer e empregar correctamente de madeira. O profesor ou a profesora dirá un enunciado en voz alta Non esquezas facer os cambios que sexan necesarios para que a oración os dígrafos. 3. COMPETENCIA EXISTENCIAL e cada un de vós, por orde, engadirá un elemento novo estea ben construída. – Coñecer o valor da variedade lingüística. CONTIDOS B. Competencia sociolingüística para alongalo. – Clasificar textos segundo a intención 4. COMPETENCIA LITERARIA Os meus irmáns e eu xogamos sempre no xardín desta casa azul pero non coñecemos os donos. CONCEPTOS • Tipos de texto segundo a intención • A sílaba: ditongos, tritongos e hiatos. comunicativa. – Identificar as características básicas comunicativa e a forma do discurso. da linguaxe literaria • O acento: palabras agudas, graves C. Competencia pragmática – Recoñecer os principais xéneros literarios. Exemplo • A comunicación e os seus elementos. e esdrúxulas. • Competencia discursiva RECITADO DE POEMAS Os meus irmáns • Signo, código e linguaxe. • O léxico da saúde. – Coñecer os trazos básicos da comunicación e eu lemos 2. Por parellas, recitade este poema dialogado: • Comunicación oral e escrita. • O alfabeto e os dígrafos. oral e da comunicación escrita. sempre... • As unidades da lingua: sons, palabras, • A literatura e os tres xéneros literarios. Déixame ir, mi madre enunciados e textos. EDUCACIÓN EN VALORES RECURSOS COMPLEMENTARIOS PROCEDEMENTOS, • Identificación do tipo de texto a que • Análise da variación lingüística. DESTREZAS pertence un dado. • Produción de palabras agudas, graves E HABILIDADES • Creación do marco dun conto. e esdrúxulas. EDUCACIÓN PARA A SAÚDE EDUCACIÓN PARA A CONVIVENCIA IDENTIFICACIÓN DE REFRÁNS • Análise dos elementos propios dunha • Creación de palabras con dígrafos. No apartado de vocabulario traballamos o léxico A reflexión sobre o código, a organización da lingua 2. Xogade a identificar refráns. situación comunicativa. • Desenvolvemento correcto co dicionario. da saúde. É un bo momento para reforzar os valores e a variedade lingüística permiten traballar sobre o coidado da saúde, propia e allea, e a importancia a apreciación da coexistencia doutras linguas Cada un de vós pensará un refrán e dirallo ao resto da clase cambiando tódalas • Caracterización da comunicación escrita • Traballo coas palabras da saúde da saúde como un ben de calquera individuo. e culturas como un factor de enriquecemento cultural. vogais por unha soa. e da comunicación oral. e con expresións deste campo. Quen identifique o refrán será o seguinte en propoñer outro. • Creación de palabras con ditongos, • Identificar os trazos da lingua literaria tritongos e hiatos. nun texto. Exemplo ESQUEMA DA UNIDADE ACTITUDES • Valoración da lingua como medio • Valoración positiva da diversidade –Déixame ir, mi madre, –Arrieiro, non, –Alfaiate, non, –Labrador non quero, E que fee en ceste, fee en cente. 1 O que fai un cesto, fai un cento. de comunicación. lingüística. bailar ao torreiro, porque vai e vén; que é moi cobizoso; que ten moita vida; COMUNICACIÓN Taller de escritura: Vocabulario: A saúde. O dicionario • Interese por expresarse correctamente que quero casar quero un barbeiriño quero un estudante quero un ferreiro • Interese por outros códigos e formas Tipos de textos: Os textos O marco do conto Ortografía: O alfabeto. zapateiro. REALIZACIÓN DE ENTREVISTAS de forma oral e escrita. cun que me afeite ben. que é máis amoroso. ao uso da vila. de comunicación. e os seus tipos Os dígrafos ESTUDO DA LINGUA –Zapateiro, non, –Barbeiriño, non, –Estudante, non, Popular 3. Xogade a facer entrevistas laborais a partir das situacións seguintes: Lectura: Xabier P. Docampo, LITERATURA Gramática: A comunicación. porque malla na sola; porque fai a barba; que é moi camiñán; A caída de Silvano CRITERIOS DE AVALIACIÓN A lingua e a súa organización toma un arrieiro, A literatura. A linguaxe literaria toma un alfaiate toma un labrador, farás mellor voda. que che corte a saia. que semente o pan. • Clasificar un texto segundo a intención • Localizar nun texto os dígrafos A B Entrevista laboral C Entrevista laboral comunicativa e a forma do discurso. existentes. Entrevista persoal na escola de teatro na concellería de deportes RECURSOS COMPLEMENTARIOS I Ordena os versos cos que continúa a cántiga e, despois, recítaos. para optar a unha bolsa «A carreta» para optar para dar un curso • Extraer enunciados dun texto dado, • Ordenar unhas palabras segundo a orde de estudos nun xornal a unha praza de actor de monitor de deporte palabras e sons. establecida no dicionario. EXPRESIÓN ORAL REFORZO E AMPLIACIÓN AVALIACIÓN que che leve a cesta. de ámbito nacional. ou actriz na próxima de aventura nunha • Separar en sílabas unhas palabras. • Redactar un texto informativo-expositivo porque ferra a besta; representación. sobre a supervivencia da nosa lingua. Fichas de expresión Ficha de reforzo e ampliación Avaliación do primeiro trimestre, academia oficial. • Diferenciar ditongos, tritongos e hiatos. • Identificación dos trazos da lingua oral (páxs. 130-141) da unidade 1 (páx. 142) proba 1 (páxs. 154-155) • Clasificar unhas palabras en agudas, toma un cesteiriño Ferreiro, non queiras, graves e esdrúxulas. literaria nun texto. Cada un de vós, en grupos de tres, escollerá unha situación para facer I Conta, utilizando o estilo indirecto, a conversa que se desenvolve na cántiga Déixame ir, 26 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ mi madre. 27 de entrevistador e accederá como entrevistado ás outras dúas entrevistas. Despois, cada entrevistador seleccionará un dos seus compañeiros e xustificará I Imaxinade novos diálogos entre a nai e a filla e improvisade novas coplas para a cántiga. a elección diante do resto da clase. CONTEXTUALIZACIÓN DE SIGNIFICADOS TRANSMISIÓN ORAL DE HISTORIAS 3. Pensa un significado para a palabra «cousa» e di tres oracións a partir 4. Facede contos populares. das cales se poida deducir o significado que lle deches. O profesor ou a profesora contaralles a dous dos alumnos unha historia breve. O compañeiro que adiviñe o que significa a palabra «cousa» nas oracións Cada un de vós contaralles a súa versión a dous compañeiros máis e así sucesivamente. que formaches será o seguinte en dicir as súas tres oracións. Ao final, comparade as diferentes versións da mesma historia. Recursos complementarios 1 2 130 131 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ MATERIAL FOTOCOPIABLE © EDICIÓNS OBRADOIRO, S. A. / SANTILLANA EDUCACIÓN, S. L. ࡯ ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ MATERIAL FOTOCOPIABLE © EDICIÓNS OBRADOIRO, S. A. / SANTILLANA EDUCACIÓN, S. L. ࡯ REFORZO E AMPLIACIÓN REFORZO E AMPLIACIÓN OS TEXTOS E OS SEUS TIPOS A NARRACIÓN I Tipos de textos Vocabulario Tipos de textos ࡯ Responde. 1. Indica que tipo de texto é o que segue. 7. Ordena alfabeticamente as seguintes palabras. • En que tipo de dicionario podemos ato- 1. Explica a oposición entre narración oral e na- Ponlles un número segundo a orde en que apa- par esta entrada? Por que? A casa da miña tía é grande e fermosa. É de rración escrita. • Que tipo de información nos achega a Adaptación curricular 1 1 cor azul e ten quince fiestras brancas que fan recerían no dicionario. 2. Selecciona unha noticia dun xornal e marca os entrada anterior? xogo coa porta principal, que tamén é branca. acedo peixe casa trazos que a definen como narración xornalísti- OBXECTIVO 1 Os textos e os seus tipos Está dividida en tres plantas de igual tamaño. • Que outros tipos de dicionarios coñe- rabuñar fraco louza ca. ces? 2. Escribe unha narración a partir destas ideas. 08. Completa estes enunciados co termo axeitado OS TEXTOS E OS SEUS TIPOS Lugar: Un monte. Tempo: Durante a noite. (saúde, saudable, sanidade, sandar). Gramática Ortografía Protagonistas: Un grupo de excursionistas. • Facer deporte é moi . 3. Explica se a seguinte afirmación é correcta. Se 09. Escribe unha palabra da mesma familia cás NOME: CURSO: DATA: • Non hai maior alegría que ter boa . non é así, corríxea. seguintes e que teña que levar diérese. Gramática • Teño que para ir de viaxe. • A súa tía traballa en . Unha palabra é un conxunto de sons asocia- • contiguo • lingua RECURSOS COMPLEMENTARIOS 3. Completa no caderno estas definicións. dos só cun significado determinado. • ambiguo • antigo • A comunicación é o proceso mediante o cal 09. Busca no dicionario a palabra espantallo e di cal transmitimos ou recibimos calquera . dos significados que ten lle corresponde neste 10. Completa o seguinte texto con g / gu / r ou rr e LEMBRA texto. 4. Indica que clase de palabra é cada unha das xustifica o seu uso en cada caso. • Os elementos básicos que aparecen nun ac- que se utilizaron para formar este enunciado. DESENVOLVEMENTO DIDÁCTICO Chamámoslle texto a calquera mensaxe completa que se transmite oralmente ou por escrito to de comunicación son: . Levaba uns pantalóns verdes moi amplos nas ,ustavo, o ,ardián, é un ,ran afeccionado nun acto de comunicación. Os textos poden ser: 4. Indica cal é o emisor, o receptor e a mensaxe pernas. O xersei caíalle dos ombreiros. E na Os días de outono son moi tristeiros. á pintu,a. Nun dos cua,tos da súa casa OBXECTIVOS 2. Ler e identificar tipos de comunicación. • Segundo a intención comunicativa: informativos, persuasivos, prescritivos e literarios. cabeza un gorro de la todo esfiañado. A ver- ,arda uns co,enta cad,os que pintou can- 3. Construír textos coas características traballadas. nas seguintes situacións comunicativas. 1. Identificar tipos de textos segundo a forma dade, ía feito un espantallo. do podía no seu tempo lib,e. El ,oza ensi- • Segundo a forma do discurso: narrativos, descritivos, dialogados, expositivos e argumentativos. • Un alumno pregúntalle ao profesor unha dú- 5. Clasifica as seguintes palabras en variables ou do discurso e a súa intención comunicativa. 4. Buscar palabras no dicionario e ordenalas nándollos a calque,a que os quei,a ve,. bida na clase de lingua. invariables. 2. Diferenciar entre comunicación oral e escrita. Segundo din, seica son ma,abillosos. alfabeticamente. • Xurxo chega á casa e atopa unha nota de 0Ortografía • intención • curmán 3. Coñecer como se organiza a linguaxe. CONTIDOS BÁSICOS súa nai onde lle di que vaia mercar pan. 10. Localiza neste texto unha grafía que non per- • propoñas • cando 4. vistes habi- 11. Crea un texto sobre a roupa queSaber utilizar un dicionario. 1. Describe brevemente como se utiliza un paraugas e explica a forma de discurso que empregaches e cal é a súa in- • Unha persoa escoita un programa informati- • onte • salgado 5. Coñecer e g • Os textos e os seus tipos. tence ao alfabeto galego. tualmente e despois arrodea todos os r / rralgunha das características e recursos tención comunicativa. vo pola radio. que empregases. propios da linguaxe literaria. • A comunicación oral e escrita. 6. Separa a raíz e os morfemas destas palabras. A afección estaba nerviosa. Se o xogador fa- • Palabras, enunciados e textos. 5. Separa en sílabas as seguintes palabras e si- llaba o penalty, a liga sería para o rival. • rochedo • desfigurado METODOLOXÍA nala a sílaba tónica. Literatura • O uso do dicionario. • pequeniño • imposible • fiestra • metais 1. Ler e identificar a forma de discurso predominante. • A linguaxe literaria 11. Escribe os nomes das letras seguintes. • amarelento • coruñesa 12. Explica cales son as principais características • alegría • maneira da literatura popular. • construtor • xornalista • muíño • cousa x q h g b z • libraría • ferreiro • caída • saúde 13. Le estes textos e responde. PROPOSTA DE TRABALLO • caixa • sauna Vocabulario Literatura Pasei pola ponte abaixo, OBXECTIVOS ACTIVIDADES • ruído • fieito vin saltar unha sardiña, • saúdo • cordiais 12. Indica de que falan estes dous textos, cal é li- 7. Completa estes enunciados co termo sinónimo Tipos de textos – Escribir un breve texto prescritivo. mariñeiro, ide ao mar terario e o recurso estilístico que se em- do destacado en negra. ࡯ Indica os ditongos, tritongos e hiatos das e botádelle a traíña. 1. Identificar tipos de textos segundo a forma – Identificar tipos de textos segundo a forma palabras anteriores. prega. • Unha rouquén é o mesmo ca unha . do discurso. do discurso e a súa intención comunicativa. a) • Un dentista é o mesmo ca un . 6. Indica cales das seguintes afirmacións son ver- Serie de vagóns arrastrados por unha lo- Todos os xastres de agora comotora, que leva pasaxeiros e mercado- • Sandar é o mesmo ca . dadeiras e cales falsas. fan a roupa ao pintar Gramática – Diferenciar entre comunicación oral e escrita. 2. Identifica o tipo de texto segundo a forma do discurso. rías a través dunha vía férrea. • Unha bocha é o mesmo ca unha . • A lingua está organizada en unidades que, se eu fose muller dun xastre 2. Diferenciar entre comunicación oral e escrita. – Identificar actos de comunicación. combinadas entre elas, axudan a formar b) Alí viña xa o tren, unha riola de monstros 8. Le a seguinte entrada do dicionario. guapa había de andar! 3. Coñecer como se organiza a linguaxe. – Construír un exemplo de comunicación escrita. TEXTO A TEXTO B ADAPTACIÓN CURRICULAR mensaxes. ben mandados, co altaneiro capitán de fe- – Identificar palabras e enunciados. Na aldea de Pontedouro sempre amañece Baiona é un municipio turístico e unha vila histó- • Os enunciados son as unidades máis peque- biqueira f. 1. Punteira, bigoteira, reforzo exte- ࡯ Contesta. rro á fronte! Medraba, medraba! – Relacionar palabras e significados. néboa. Verán e inverno aparecen escuras rica. A súa fundación remóntase ao século II a. C. nas da lingua. rior na punta do calzado. SIN. bigoteira, punteira. 2. Parte dianteira do carro. 3. Pi- • O texto anterior, é prosa ou poesía? Por formas detrás das fiestras e as cousas toman e ao longo do tempo sufriu moitas invasións por • Cada son da lingua ten un significado con- – Ordenar palabras para construír enunciados. 13. Indica cales son os xéneros literarios máis re- co, lugar dun recipiente por onde sae o lí- que? unha cor de cinsa que chega ata as casas. parte de diversos pobos: os romanos, os creto. – Construír un texto. levantes e comenta as súas características quido. • A lume de biqueira: moi rápido. • Pódese dicir que estas composicións En Pontedouro os paxaros traen brisas de xermanos... Pero o acontecemento máis impor- ࡯ Corrixe as afirmacións incorrectas. principais. son populares? Por que? alba no seu corpo inxel e comezan un tante da vila ocorreu hai cincocentos anos. Baiona Vocabulario – Ordenar palabras alfabeticamente. diálogo eterno coas cerdeiras. foi o porto a que arribou a carabela Pinta, e deu a 4. Saber utilizar un dicionario. – Buscar o significado de palabras no dicionario. E. LORENZO, Libro das viaxes e dos soños. nova da descuberta de América. 142 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ MATERIAL FOTOCOPIABLE © EDICIÓNS OBRADOIRO, S. A. / SANTILLANA EDUCACIÓN, S. L. ࡯ ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ MATERIAL FOTOCOPIABLE © EDICIÓNS OBRADOIRO, S. A. / SANTILLANA EDUCACIÓN, S. L. ࡯ 143 – Construír palabras con determinadas letras (Adaptación) e comprobar que existen. – Inventar definicións. TEXTO C – Identificar palabras e enunciados. A bicicleta é un bo medio de transporte. Semella que non, pero con perseveranza poden facerse moitos quilómetros. Agora ben, é un vehículo pouco estable e fráxil, xa que non ten carrozaría, polo que é Literatura – Identificar un texto literario. conveniente respectar algunhas medidas de seguridade, especialmente por estrada, por exemplo: 5. Coñecer algunha das características e recursos – Recoñecer características da linguaxe literaria. 1. Circular pola beiravía da estrada. propios da linguaxe literaria. – Construír textos breves con linguaxe literaria. 2. Poñer o casco para protexer a cabeza en caso de caída. – Facer enunciados literarios. 3. Indicar sempre, con suficiente antelación e de maneira establecida previamente, a intención de xirar. Comprensión lectora 172 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ MATERIAL FOTOCOPIABLE © EDICIÓNS OBRADOIRO, S. A. / SANTILLANA EDUCACIÓN, S. L. ࡯ ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ MATERIAL FOTOCOPIABLE © EDICIÓNS OBRADOIRO, S. A. / SANTILLANA EDUCACIÓN, S. L. ࡯ 173 Lectura 1 1 El fala así, en terceira persoa, é un neno moi raro. seu novo xarope. Non facía máis que fitar o esper- As aventuras de Manolito –Pois o nené amólase –contesteille eu–, porque a mamá dixo que só seis centímetros. tador sen pestanexar a ver se soaba e tomar outro gobelete. Tomamos o frasco enteiro. Logo volvín reenchelo pa- Eu non sei o que farán teus pais, pero os meus to- Tomei outros seis centímetros. Eu non estaba ma- dos os venres pola noite baixan á casa da Luísa pa- ra ver películas. Traen a meu irmán, o Imbécil, á mi- lo, pero é mellor previr que curar. ra non deixar pegadas. Ao final bebemos tres fras- cos cada un. O Imbécil curou da gorxa. Funcionou. Plan lector Onte á noite, como che dixen, fun coidalo ao cuar- É un efecto que teñen estudado científicos de todo ña cama para que coide del. Pasámolo bestial: se o to de meus pais, mentres eles vían películas na ca- o mundo. Calquera medicamento sanda aínda que 1.° ESO Contos para Manuela 1.° ESO meu avó nos ofrece o seu súper-ronquido éntranos a risa parva. De cando en vez o Imbécil atragóase, sa da Luísa e o meu avó durmía un dos seus famo- sos cachos. Non vexas o que lle gustaba ao tipo o sexa falso se ti tes fe. E o Imbécil tiña moita fe. Coitado Manolito doulle unha labazada nas costas e entón tose e vól- ELVIRA LINDO (Adaptación) venos dar a risa parva outra vez. Así é a nosa vida. Pero onte á noite foi distinto. O Imbécil estaba ma- lo (outra vez a súa clásica produción petrolífera de O escritor Gianni Rodari, lembra Mario Pereira no prólogo da súa segunda obra, Falar de Manolito Catrollos é falar dun dos personaxes máis entrañables e queri- mocos) e cando está malo incomunícano no seu dixo que un conto con tres finais son «tres contos e pico», en que cada final pode dos da literatura xuvenil. Un personaxe protagonista de historias que son difun- berce, porque dous nenos contaxiados dese virus volta co gobelete para a cociña facendo equilibrios ser un principio. Así son as historias deste libro, quince narracións breves, con tres didas a través da radio, da prensa, da televisión, do cinema e dos libros que for- noxento serían de película de terror. para non verter o líquido e aparezo no salón ago- COMPRENDO O QUE LEO finais distintos para cada unha delas, en que o remate pode constituír un punto man a grande «enciclopedia» da súa vida. ra sen o gobelete. Dígolle ao Imbécil: de partida máis ca un punto e final. Contos para Manuela é a confirmación desa O segundo libro desa serie é Coitado Manolito, un relato de humor en que a súa Tívenme que deitar á súa beira na cama de meus 1. Responde. 5. Elabora unha ficha coas características imaxinación fértil que Mario Pereira xa adiantaba na súa primeira e galardoada autora proporciona unha visión crítica e divertida da realidade cotiá dunha familia pais para coidalo e darlle a cullerada á hora que –Cala, que vas espertar o avó, cargante. • Por que Manoliño ten que coidar dos distintos personaxes da lectura. obra Velaí vai o verme. madrileña actual a través dos ollos do seu protagonista. E faino cunha linguaxe nos deixara a miña nai posta no reloxo. O Imbécil a seu irmán? fresca, inzada de expresións coloquiais e frases feitas. Arríncolle da boca a chupeta ao Imbécil. Non o fixen 6. A ironía consiste en expresar o contrario leva chupeta e dorme no berce. Os pés sáenlle xa ARGUMENTO por crueldade, fíxeno porque cando lle quitas • Que misión lle encargaron os pais mentres do que se pensa. Indica se Manoliño O gran dispendio de imaxinación co que Elvira Lindo conta a vida de Manolito polos barrotes do grande que vai. Parece un bebé foron ao hipermercado? Por que? Contos para Manuela é un conxunto de quince relatos breves ou brevísimos con a chupeta séguete por toda a casa. Seguiume ata a usa a ironía nestas intervencións súas vese maxistralmente complementado coas ilustracións de Emilio Urberuaga. Trá- COMPRENSIÓN LECTORA monstruoso. Ás veces teño pesadelos con el. tres finais alternativos ou complementarios. O narrador, omnisciente e en tercei- tase duns expresivos debuxos de carácter caricaturesco que achegan frescura e cociña. Senteino na cadeira alta, e ao ver o gobele- • Que sucede nese espazo de tempo? e explica como a consegue. A min sempre me toca apandar co Imbécil. «Apan- te, volve berrar. Tírame co gobelete e co frasco do ra persoa en todos os relatos, conta historias protagonizadas por nenos, coma «O desvelan a personalidade do protagonista e dos personaxes que o acompañan. • Que se lle ocorre para que non o culpen? Ten • Cando explica o significado dunha palabra xarope que estaba encol da mesa. Adeus xarope. mundo de Rabelo»; animais, coma «Frin, o grilo» e «Tigre Antón»; vexetais, coma dar con alguén» é a expresión científica, a expre- éxito a súa idea? ou dunha expresión. «O mirasol Xir»; obxectos inanimados coma «A pedra Sela» ou «Oio, o ferrollo»; ARGUMENTO sión popular é ter a responsabilidade de coidar o • Cando fai apreciacións sobre o irmán. Mirámonos durante dous minutos e medio «cunha seres fantásticos, coma «Ur, o guerreiro manso» e «Home Azul», e incluso entida- Imbécil. A miña nai déixame a min porque non se 2. Le e explica o significado da palabra • Cando xustifica unha acción ante o lector. des dificilmente personificables, coma «Unha palabra». Manolito García Moreno vive en Carabanchel Alto, unha barriada popular de Ma- tensión que se cortaba», ata que lle digo: fía do meu avó, porque dorme a cachos durante destacada. Logo substitúea por outra sinónima. drid, cos seus pais, o seu avó e un irmán máis novo. Alí ten o seu grupo de ami- –E agora que facemos, neno parvo? ࡯ Sinala outras pasaxes da lectura en que Os problemas, dilemas morais e situacións conflitivas dos protagonistas, xunto a noite e, se coincide o cacho que está durmido co Pois o neneé amólase –contesteille eu–, gos: o Orelludo López, o chulito Yihad, Paquito Medina, Susana Bragas-sucias… Manoliño faga uso da ironía e do humor. ás respectivas resolucións por triplicado, enchen de fantasía e enxeño as páxi- que hai que darlle o xarope ao Imbécil, xa se amo- porque a mamá dixo que só seis centímetros. O seu pai é un camioneiro que pasa a maior parte do tempo fóra da casa e esper- Eu sabía que se miña nai vía o frasco baleiro aca- nas desta selección de «case contos». lou. ta a veciñanza cada vez que regresa, sen importarlle demasiado que iso ocorra a baría por botarme a culpa. Ela sempre cre ao Im- 7. Copia a expresión seguida do seu significado. 3. Copia o esquema e escribe o feito principal horas intempestivas; a súa nai é unha ama de casa que pasa o día ameazando e Á tarde os meus pais foron ao híper para mercar bécil, é o seu olliño dereito e eu son o seu olliño es- Ser o ollo dereito de alguén. INTERESE FORMATIVO E TEMÁTICO dando covachadas ao bo de Manolito; o avó, polo que Manolito sente verdadeira que sucede en cada momento. e a miña nai díxome: querdo. Mirar de fronte a alguén. O libro explora moitos dos temas de interese para os rapaces deste curso, pois adoración, é un xubilado, aliado fiel das andanzas do seu neto; e o seu irmán máis Todos os venres Ser o preferido de alguén. os nenos son algúns dos protagonistas das historias, xunto con animais que fa- novo, o Imbécil, é a fonte das desgrazas domésticas de Manolito. –Lembra, seis centímetros cúbicos ás seis. Recollín todo, e logo dixen: ® Saber elixir a alguén. lan e entrañan perigo, obxectos personificados, seres fantásticos... A imaxina- A acción transcorre durante un curso escolar en que a Manolito non lle irán as Nós sempre falamos así; parecemos unha familia –Agora con que reenchemos o frasco, inútil? Onte á noite ción que as páxinas de Contos para Manuela atesouran estimula a capacidade lin- Ser o principal apoio de alguén. cousas tan ben como desexaría… E é que a súa mestra, a sita Asunción, sus- ® de científicos, pero un pouco máis sucios. Á tarde güística dos nenos, e o sentido do humor e as notas de intriga dalgún dos relatos pendeulle as Matemáticas. Son cousas que lle digo con cariño, creme. Se non ࡯ Escribe outras expresións con ollo. farán que o seu interese pola lectura do libro non decaia en ningún momento. A Total, que chegaron as seis da tarde. Collo o gobe- fose meu irmán non o trataría con esa confianza. peculiar estrutura con tres finais, ordenados segundo a súa complexidade temá- ® Onte á noite lete do xarope e boto os seis centímetros cúbicos. Pero volvamos ao frasco baleiro. A miña cabeza pú- 8. Estás de acordo coa afirmación de Manoliño INTERESE FORMATIVO E TEMÁTICO tica, fai que o interese pola obra se incremente a medida que avanza a súa lec- Vou ao salón. xose a funcionar. Como o xarope era rosa, mestu- sobre o efecto dos medicamentos falsos? tura. A inclusión dos comentarios do autor é un luxo que enriquece o conxunto de Manolito narra as súas experiencias cotiás con optimismo e sentido do humor, re- ࡯ Os feitos da historia seguen unha orde rei marmelada de morangos, leite e azucre. O azu- cronolóxica ou hai saltos no tempo? relatos. solvendo os problemas que se lle presentan coa sinxela lóxica dun neno. Bo ami- Alí estaban o meu avó, durmindo cun documen- 9. APRENDE A RAZOAR cre boteino por iso de animar o asunto. Axiteino e go dos seus amigos, nobre e un poco pillabán, este entrañable personaxe sabe en- tal que estaban botando da reprodución das cas- Os aspectos negativos da alma humana, coma a envexa, o capricho e a cobiza; o tipo tomou os seis centímetros cúbicos. Despois 4. Analiza os personaxes da lectura. No texto, Manoliño di que seu irmán é o olliño tender e aprezar ao seu avó e aos seus pais, e tamén ao seu irmán, a pesar de que cudas, e o Imbécil facendo coma quen que o en- xunto aos positivos, coma a amizade, a solidariedade, a humildade e o respecto, de pasar a lingua polo beizo de arriba e o de abai- dereito da súa nai, mentres que el é o olliño este sexa a causa dunha grande parte das covachadas que lle dan. E, polo seu ca- tendía. É un neno moi falso. Ao verme aparecer co • Cal é o protagonista e cales os secundarios? ilustrados polos protagonistas das distintas historias, fan que este libro sexa moi xo, dixo: esquerdo. Que quere dicir con isto? Cres FICHA FICHA rácter, sabe convivir con todo o «mundo mundial», expresión que calou en moi- indicado para tratar os temas transversais de educación para a convivencia, edu- gobelete, o Imbécil púxose a chorar coma unha • Hai algún personaxe que manteña que existen as preferencias dos pais por tos dos seus lectores e admiradores, cativados pola prosa lixeira, substanciosa e cación para a paz, educación ambiental e educación para a saúde. besta. É un neno imposible para os xaropes. Dou –O nené quere máis. unha actitude pasiva? Quen? Por que? • Título: Contos determinados fillos? Razoa a resposta. • Título: Coitado Manolito desinhibida que albergan os seus relatos. para Manuela • Autora: Elvira Lindo AUTOR • Autor: Mario Pereira AUTORA • Colección: Alfaguara Mario Pereira Fernández naceu en Lalín no ano 1961 e na mesma vila exerce na 250 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ MATERIAL FOTOCOPIABLE © EDICIÓNS OBRADOIRO, S. A. / SANTILLANA EDUCACIÓN, S. L. ࡯ ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ MATERIAL FOTOCOPIABLE © EDICIÓNS OBRADOIRO, S. A. / SANTILLANA Colección: S. L. ࡯ • EDUCACIÓN, Alfaguara 251 actualidade como profesor de Lingua e Literatura Galegas no Instituto Ramón Ma- Obradoiro Elvira Lindo é unha gaditana que vive en Madrid desde os 12 anos. Comezou Obradoiro Serie Azul PLAN LECTOR • N.º de páxinas: 160 escribindo guións para a radio sobre o seu personaxe Manolito García Moreno, ría Aller Ulloa. Lector voraz, escribe sobre si mesmo e sobre a súa visión do mun- • N.º de páxinas: 128 ata que un bo día decidiu escribir un libro sobre a súa vida. E así naceu Manoli- do, e confesa a súa admiración estilística pola obra de Castelao, Cunqueiro, To- • ISBN: 84-8224-458-2 to Catrollos, ao que despois seguiron Coitado Manolito, e Manolito ten un segre- • ISBN: 84-8224-409-4 rrente Ballester e Wenceslao Fernández Flórez. É autor dos libros Velaí vai o verme, • Educación en valores: do. Tamén é autora de guións televisivos e cinematográficos, e levou aos escena- • Educación en valores: novela breve onde trata o difícil tema da discriminación polo aspecto físico, coa Educación para rios La ley de la selva, unha comedia de costumes. Educación para que gañou o Premio Raíña Lupa de novela infantil, e o conxunto de relatos bre- a convivencia a convivencia, educación ves Contos para Manuela. • Relación con outras áreas: para a paz, educación Titoría ambiental e educación para a saúde 302 303 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 19
  • 20. 831552 _ 0001-0023.qxd 7/3/07 19:06 Página 20 As competencias na área de Lingua Achega da área de Lingua galega e Literatura ás competencias A área de Lingua galega e Literatura contribúe dun xeito decisivo ao desenvolvemento de todos os aspectos que conforman a competencia en comunicación lingüística. Ademais, as habilidades e estratexias para o uso dunha lingua determinada e a capacidade para to- mar a lingua como obxecto de observación son capacidades que se transfiren e aplican á aprendizaxe doutras linguas, o cal contribúe á súa vez a acrecentar a competencia sobre o uso da linguaxe en xeral. A lingua é un instrumento de comunicación, pero tamén é o instrumento de acceso a no- vos coñecementos. O acceso ao saber e á construción de coñecementos mediante a lin- guaxe relaciónase directamente coa competencia básica de aprender a aprender. Así mesmo, os contidos de reflexión sobre a lingua recollen un conxunto de saberes concep- tuais e procedementais que se reutilizan para optimizar a aprendizaxe lingüística, é dicir, para aprender a aprender lingua. Por outra parte, aprender a usar a lingua é tamén aprender a analizar e resolver problemas, trazar plans e emprender procesos de decisión. Por iso, a adquisición de habilidades lin- güísticas contribúe a progresar na iniciativa persoal e na regulación da propia actividade con progresiva autonomía. A materia contribúe ao tratamento da información e á competencia dixital, posto que unha das súas metas é proporcionar coñecementos e destrezas para a busca e selección de información relevante de acordo con diferentes necesidades, así como para a súa reuti- lización na produción de textos orais e escritos propios. A busca e selección de moitas des- tas informacións requirirá, por exemplo, o uso adecuado de bibliotecas ou a utilización de Internet. A ese desenvolvemento contribúe tamén o feito de que o currículo inclúa o uso de soportes electrónicos na composición de textos, de modo que poidan abordarse máis efi- cazmente algunhas operacións que interveñen no proceso de escritura (planificación, exe- cución do texto, revisión…). Tamén pode contribuír ao desenvolvemento desta competen- cia o uso nesta materia dos novos medios de comunicación dixitais que implican un uso social e colaborativo da escritura e dos coñecementos. A aprendizaxe da lingua concibida como desenvolvemento da competencia comunicativa contribúe decisivamente ao desenvolvemento da competencia social e cidadá, entendida como un conxunto de habilidades e destrezas para as relacións, a convivencia, o respecto e o entendemento entre as persoas. En efecto, aprender lingua é aprender a comunicarse cos outros, a comprender o que estes transmiten e a aproximarse a outras realidades. Por outra parte, un compoñente estreitamente vinculado con esta competencia é a constata- ción da variedade dos usos da lingua e a diversidade lingüística e a valoración de todas as linguas como igualmente aptas para desempeñar as funcións de comunicación e de repre- sentación. Tamén se contribúe desde a materia a esta competencia na medida en que se analizan os usos discriminatorios da linguaxe mediante os cales se transmiten prexuízos e imaxes estereotipadas do mundo. Dentro desta materia, a lectura, a interpretación e a valoración das obras literarias contri- búen de forma relevante ao desenvolvemento dunha competencia artística e cultural, entendida como aproximación a un patrimonio literario e a uns temas recorrentes que son expresión de preocupacións esenciais do ser humano. A súa contribución será máis relevante en tanto en canto se relacione o aprezo das manifestacións literarias con outras manifestacións artísticas, como a música, a pintura ou o cine. Tamén se contribúe a esta competencia procurando que o mundo social da literatura (autores, críticos, acceso a bi- bliotecas, librarías, catálogos ou a presenza do literario na prensa) adquirise sentido para o alumnado. 20 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 21. 831552 _ 0001-0023.qxd 16/3/07 18:06 Página 21 Presentación das competencias nos nosos materiais Dada a natureza da materia de Lingua e Literatura, os nosos materiais traballan intensiva- mente catro competencias específicas da área: a competencia comunicativa, a competen- cia existencial, a competencia metacognitiva e a competencia literaria. Nesta GUÍA E RE- CURSOS recóllense no apartado de programación as competencias que se traballan en cada unidade. A competencia comunicativa A competencia comunicativa é a capacidade para participar dunha maneira apropiada e efectiva en diversas situacións de comunicación. É unha competencia complexa na que se poñen en xogo coñecementos e estratexias pertencentes a catro ámbitos: o ámbito lingüís- tico, o ámbito sociolingüístico, o ámbito pragmático e o ámbito estratéxico. ൎ A competencia lingüística inclúe os coñecementos e as destrezas de carácter fonó- loxico, ortográfico, gramatical e léxico-semántico que son necesarios para usar unha lingua. ൎ A competencia sociolingüística alude ás convencións sociais que rexen o uso adecuado da lingua: formas de tratamento, xestión das quendas de palabra, elec- ción do rexistro, normas de cortesía, fórmulas protocolarias, regras de interac- ción… ൎ A competencia pragmática refírese ao uso dos recursos da lingua en relación coa fi- nalidade que se pretende. Implica o coñecemento das formas de organización dos textos e os mecanismos de cohesión (competencia discursiva) e o coñecemento das distintas formas que a lingua ofrece para lograr un propósito determinado (compe- tencia funcional). ൎ A competencia estratéxica refírese ao dominio das destrezas básicas de compren- sión e de expresión: comprensión lectora, estratexias de escritura… A competencia existencial A competencia existencial refírese ao conxunto de trazos da personalidade, motivacións, crenzas e valores que configuran unha certa actitude cara á vida. Constitúe o campo do aprender a ser e aprender a estar. As lecturas e a literatura en xeral son un instrumento idóneo para observar comportamentos, analizar actitudes, aproximarse a problemas e, en definitiva, para a formación do xuízo sobre a base duns valores compartidos. A competencia metacognitiva A competencia metacognitiva abrangue o campo do aprender a aprender co obxectivo de desenvolver estratexias e destrezas que permitan unha aprendizaxe autónoma e perma- nente. É o campo das estratexias de busca e tratamento da información e dos métodos de control da propia aprendizaxe. A competencia literaria A competencia literaria refírese ao conxunto de coñecementos, destrezas e estratexias que permiten interpretar e producir textos de carácter literario. É un campo que participa de destrezas propias da competencia lingüística ou a competencia estratéxica, aínda que apli- cándoas a un tipo de linguaxe que require uns coñecementos retóricos e históricos especí- ficos. Require, polo tanto, capacidade para ler e interpretar textos literarios, coñecemento das convencións propias da literatura ou típicas dunha determinada época e capacidade para construír mensaxes de carácter literario. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 21
  • 22. 831552 _ 0001-0023.qxd 16/3/07 18:06 Página 22 Índice 1.º COMUNICACIÓN TIPOS DE TEXTOS LECTURA TALLER DE ESCRITURA 11. Os textos • Os textos • Xabier P. Docampo • O marco do conto e os seus tipos e os seus tipos A caída de Silvano Páx. 4 Páx. 5 Páx. 6 Páx. 9 12. A narración I • A narración • Gonzalo Navaza • A historia do conto Sesión de voo Páx. 20 Páx. 21 Páx. 22 Páx. 25 13. A narración II. • A narración. Elementos • Malba Tahan • As partes do conto Elementos e estrutura e estrutura As matemáticas Páx. 34 Páx. 35 do máis forte Páx. 36 Páx. 39 14. A narración III. • A lenda • Anisia Miranda • O diálogo no conto A lenda Aracné Páx. 50 Páx. 51 Páx. 52 Páx. 55 Textos para o desenvolvemento das competencias básicas: académico, cotián, xornalístico. Páx. 66 15. A descrición I • A descrición • Álvaro Cunqueiro • A descrición A orella de Leivas de obxectos Páx. 72 Páx. 73 Páx. 74 Páx. 77 16. A descrición II. • A descrición II. O retrato • Castelao • O retrato O retrato Pedriño e Rañolas Páx. 86 Páx. 87 Páx. 88 Páx. 91 17. A descrición III. • A guía e o catálogo • Manuel María • A descrición do interior A guía e o catálogo Os catro ríos de Outeiro dun lugar Páx. 100 Páx. 101 de Rei Páx. 102 Páx. 105 18. O diálogo I. • O diálogo I. A conversa • Paco Martín • O cómic A conversa O episodio da escaleira Páx. 114 Páx. 115 Páx. 116 Páx. 119 Textos para o desenvolvemento das competencias básicas: académico, cotián, xornalístico. Páx. 132 19. O diálogo II. • O diálogo II. O debate • Silvestre Gómez Xurxo • Argumentar: dar razóns O debate Déixao medrar Páx. 138 Páx. 139 Páx. 140 Páx. 143 10. O diálogo III. • O diálogo III. A entrevista • Agustín Fernández Paz • A entrevista A entrevista Un máxico negocio Páx. 152 Páx. 153 Páx. 154 Páx. 157 11. Os medios • Os medios de comunicación. • A desaparición • O artigo xornalístico de comunicación A estrutura dun xornal dos informantes rompe a tradición Páx. 171 Páx. 166 Páx. 167 oral galega Páx. 168 12. Os xéneros • Os xéneros xornalísticos. • Cibeles rexeita cinco modelos • A noticia xornalísticos A noticia e a crónica pola súa extrema delgadez Páx. 180 Páx. 181 • A anorexia, a «epidemia Páx. 185 de moda» Páx. 182 Textos para o desenvolvemento das competencias básicas: académico, cotián, xornalístico. Páx. 196 APÉNDICE: Gramática. Conxugación verbal 22 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 23. 831552 _ 0001-0023.qxd 16/3/07 18:06 Página 23 ESTUDO DA LINGUA LINGUA E LITERATURA SOCIEDADE GRAMÁTICA VOCABULARIO ORTOGRAFÍA • A comunicación • A saúde • O alfabeto • A literatura. • A lingua e a súa • O dicionario • Os dígrafos A linguaxe literaria organización Páx. 10 Páx. 14 Páx. 15 Páx. 16 • A palabra. Clases • A enfermidade • Uso do r e rr • Literatura popular e constituíntes • Tipos de dicionario • O son G e literatura culta Páx. 26 Páx. 28 Páx. 29 Páx. 30 • O enunciado. • Os alimentos • O son Z • A prosa e o verso Suxeito e predicado • As palabras • O son K Páx. 40 no dicionario Páx. 44 Páx. 45 Páx. 46 • O verbo: raíz • O emprego • O son B • A diversidade • A versificación e desinencias • A información • A grafía b lingüística Páx. 56 no dicionario Páx. 58 Páx. 59 Páx. 60 Páx. 62 • A conxugación • As partes do corpo • O son B • A rima verbal I • Sinónimos • A grafía v Páx. 78 e antónimos Páx. 80 Páx. 81 Páx. 82 • A conxugación • As calidades persoais • A grafía h • A estrofa verbal II • Familia de palabras Páx. 92 Páx. 94 Páx. 95 Páx. 96 • O adverbio. • A vivenda exterior • A grafía x • O poema Os enlaces • Campos léxicos O dígrafo ll Páx. 106 Páx. 108 Páx. 109 Páx. 110 • O substantivo. • A vivenda interior • A acentuación • Niveis de lingua • Os recursos literarios O artigo • Os prefixos Páx. 120 Páx. 124 Páx. 125 Páx. 126 Páx. 128 • O adxectivo • O lecer e as afeccións • O acento diacrítico • A poesía cualificativo • Os sufixos Páx. 144 Páx. 146 Páx. 147 Páx. 148 • Os determinantes • Os sentimentos • Signos que limitan • As narracións • Palabras primitivas enunciados tradicionais Páx. 158 e derivadas Páx. 160 Páx. 161 Páx. 162 • Os pronomes • As crenzas • O punto. A coma • As narracións persoais I • Palabras compostas cultas Páx. 172 Páx. 174 Páx. 175 Páx. 176 • Os pronomes • A vestimenta • O punto e coma. • Os hábitos • O teatro persoais II • Palabras Os dous puntos lingüísticos Páx. 186 parasintéticas Páx. 188 Páx. 189 Páx. 190 Páx. 192 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 23
  • 24. 831552 _ 0024-0033.qxd 7/3/07 19:13 Página 24
  • 25. 831552 _ 0024-0033.qxd 7/3/07 19:13 Página 25 GUIÓNS DIDÁCTICOS
  • 26. 831552 _ 0024-0033.qxd 7/3/07 19:13 Página 26 1 Os textos e os seus tipos OBXECTIVOS COMUNICACIÓN • Coñecer os elementos caracterizadores • Recoñecer os tipos de texto segundo dos textos. a forma do discurso. • Identificar os tipos de textos segundo • Identificar o marco dun conto e construír a intención comunicativa. outro. ESTUDO DA LINGUA • Recoñecer os elementos do acto • Identificar as unidades da lingua de comunicación e os diferentes códigos. e as sílabas de cada palabra. • Diferenciar as características da lingua • Recoñecer as palabras agudas, graves oral e da lingua escrita. e esdrúxulas. • Coñecer a variedade lingüística. • Ampliar o vocabulario da saúde. • Coñecer o alfabeto e os dígrafos. LITERATURA • Coñecer as características da literatura. • Identificar os tres xéneros literarios. CONTIDOS CONCEPTOS • Tipos de texto segundo a intención • A sílaba: ditongos, tritongos e hiatos. comunicativa e a forma do discurso. • O acento: palabras agudas, graves • A comunicación e os seus elementos. e esdrúxulas. • Signo, código e linguaxe. • O léxico da saúde. • Comunicación oral e escrita. • O alfabeto e os dígrafos. • As unidades da lingua: sons, palabras, • A literatura e os tres xéneros literarios. enunciados e textos. PROCEDEMENTOS, • Identificación do tipo de texto a que • Análise da variación lingüística. DESTREZAS pertence un dado. • Produción de palabras agudas, graves E HABILIDADES • Creación do marco dun conto. e esdrúxulas. • Análise dos elementos propios dunha • Creación de palabras con dígrafos. situación comunicativa. • Desenvolvemento correcto co dicionario. • Caracterización da comunicación escrita • Traballo coas palabras da saúde e da comunicación oral. e con expresións deste campo. • Creación de palabras con ditongos, • Identificar os trazos da lingua literaria tritongos e hiatos. nun texto. ACTITUDES • Valoración da lingua como medio • Valoración positiva da diversidade de comunicación. lingüística. • Interese por outros códigos e formas • Interese por expresarse correctamente de comunicación. de forma oral e escrita. CRITERIOS DE AVALIACIÓN • Clasificar un texto segundo a intención • Localizar nun texto os dígrafos comunicativa e a forma do discurso. existentes. • Extraer enunciados dun texto dado, • Ordenar unhas palabras segundo a orde palabras e sons. establecida no dicionario. • Separar en sílabas unhas palabras. • Redactar un texto informativo-expositivo • Diferenciar ditongos, tritongos e hiatos. sobre a supervivencia da nosa lingua. • Clasificar unhas palabras en agudas, • Identificación dos trazos da lingua graves e esdrúxulas. literaria nun texto. 26 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 27. 831552 _ 0024-0033.qxd 7/3/07 19:13 Página 27 1 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE COMPETENCIAS QUE SE TRABALLAN 1. COMPETENCIA COMUNICATIVA – Recoñecer os actores dun acto A. Competencia lingüística de comunicación (emisor e receptor). • Competencia fonolóxica – Recoñecer clases de textos segundo a forma – Segmentar palabras en sílabas. do discurso dominante. – Diferenciar entre ditongos, tritongos e hiatos. • Competencia funcional – Recoñecer as palabras agudas, graves – Elaborar o marco dun conto, a partir dunha e esdrúxulas. lectura modelo. • Competencia gramatical D. Competencia estratéxica – Recoñecer os niveis de organización da lingua. – Identificar a estrutura dun texto narrativo. – Coñecer o papel do código na comunicación. – Recoñecer as características dos textos • Competencia léxico-semántica poéticos. – Coñecer e empregar palabras e expresións 2. COMPETENCIA METACOGNITIVA do campo da saúde. – Buscar e procesar información no dicionario. • Competencia ortográfica – Elaborar resumos e esquemas. – Recoñecer e empregar correctamente os dígrafos. 3. COMPETENCIA EXISTENCIAL – Coñecer o valor da variedade lingüística. B. Competencia sociolingüística – Clasificar textos segundo a intención 4. COMPETENCIA LITERARIA comunicativa. – Identificar as características básicas da linguaxe literaria C. Competencia pragmática – Recoñecer os principais xéneros literarios. • Competencia discursiva – Coñecer os trazos básicos da comunicación oral e da comunicación escrita. EDUCACIÓN EN VALORES EDUCACIÓN PARA A SAÚDE EDUCACIÓN PARA A CONVIVENCIA No apartado de vocabulario traballamos o léxico A reflexión sobre o código, a organización da lingua da saúde. É un bo momento para reforzar os valores e a variedade lingüística permiten traballar sobre o coidado da saúde, propia e allea, e a importancia a apreciación da coexistencia doutras linguas da saúde como un ben de calquera individuo. e culturas como un factor de enriquecemento cultural. ESQUEMA DA UNIDADE COMUNICACIÓN Taller de escritura: Vocabulario: A saúde. O dicionario Tipos de textos: Os textos O marco do conto Ortografía: O alfabeto. e os seus tipos Os dígrafos ESTUDO DA LINGUA Lectura: Xabier P. Docampo, LITERATURA Gramática: A comunicación. A caída de Silvano A lingua e a súa organización A literatura. A linguaxe literaria RECURSOS COMPLEMENTARIOS EXPRESIÓN ORAL REFORZO E AMPLIACIÓN AVALIACIÓN Fichas de expresión Ficha de reforzo e ampliación Avaliación do primeiro trimestre, oral (páxs. 130-141) da unidade 1 (páx. 142) proba 1 (páxs. 154-155) ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 27
  • 28. 831552 _ 0024-0033.qxd 7/3/07 19:13 Página 28 Comunicación Tipos de textos Os textos e os seus tipos (páx. 5) • No bloque de Comunicación introdúcese a clasificación dos textos segundo a intención comunicativa e segundo a forma do discurso. Como lectura propoñemos un texto narrativo, A caída de Silvano, que se traballará a fondo na Comprensión lectora. O Taller de escritura céntrase no marco do conto. • A estrutura do bloque de comunicación é a que segue: TIPOS Os textos e os seus tipos Faise unha presentación dos textos e os seus tipos DE TEXTOS e preséntase a lectura seguinte como un texto. A caída de Silvano A partir da lectura traballamos a comprensión e o tipo LECTURA XABIER P. DOCAMPO de texto que se corresponde con ela, o texto narrativo. O marco do conto A partir dun modelo de marco de conto, onde se presentan TALLER DE os datos espaciais, temporais e descritivos dalgún ESCRITURA personaxe, os alumnos crean un marco para a lectura anterior, A caída de Silvano. • No apartado inicial Tipos de textos debemos facer que os alumnos reflexionen sobre as características do texto, antes de comezar a explicación. Igualmente, faremos que pensen e deduzan que non todos os textos son iguais. Eles mesmos poden concluír que non é igual a noticia dun xornal ca un SMS ou ca as instrucións da videoconsola. Lectura A caída de Silvano (páxs. 6-8) • Esta lectura de Xabier P. Docampo permite traballar valores actitudinais como o respecto polas persoas que teñen un sistema de comunicación distinto. Con esta lectura incúlcaselles aos alumnos ese respecto pola variación lingüística que se expoñerá noutro apartado desta mesma unidade. Taller de escritura O marco do conto (páx. 9) • Neste apartado móstranse as coordenadas espaciais e temporais que rodean un texto, e as descricións que aparecen no comezo de calquera relato. A partir do recoñecemento deses trazos nun relato dado, o alumnado crea un marco para o texto da lectura. SOLUCIONARIO Tipos de textos (páx. 5) • Unha conversa. Dialogado. • Un mitin. Persuasivo. 1. • Saber como funciona un DVD. Prescritivo • Unha receita. Prescritivo. • Dicir como é a casa onde naciches. Descritivo, • Unha guía. Expositivo. informativo. • Un debate. Dialogado, persuasivo. 2. • Unha lenda. Narrativo, informativo. 28 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 29. 831552 _ 0024-0033.qxd 7/3/07 19:13 Página 29 1 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO Comprensión lectora (páx. 8) • De gran perigosidade e importancia. ࡯ Resposta libre. 1. 3, 4, 1, 2. ࡯ Resposta modelo. Silvano desobece os conse- 6. • Era un rapaz moi inquedo, un bulebule, un fer- llos de seus pais e sobe a unha cerdeira. Cae e vellasverzas. lévano ao hospital. Cando os pais o poden ver • Fóronse a toda velocidade, con moita présa. no cuarto do hospital, non entenden nada do • Laiábase con moita pena. que di Silvano e pais e médicos pensan que é consecuencia do golpe. Cando o vai visitar, a 7. Afecto, cariño. avoa entende perfectamente a Silvano, pois sa- 8. Presentación. Desde o principio ata ...pola xanela be que lle deu un desfalar froito do impacto: do coche. que fala do revés. Nó. Desde No hospital puxeron o rapaz nunha 2. • Mudou: cambioulle, trocóuselle. padiola... ata A ver se nos poden traducir o que di • Dacabalo: da forma en que se monta nun ca- o seu fillo. balo. Desenlace. Desde Pero xa ían tres días... ata o fi- • Esgazou: partiu a póla a unha árbore. nal. • Galla: póla dunha árbore que se separa do 9. Resposta libre. tronco. • Arrear: de xeito figurado, comezar a andar de xeito rápido. Taller de escritura (páx. 9) • Buguina: aparato dos automóbiles que produce 1. • Hai moitos anos. un son con que avisan da súa presenza. • Nunha pequena vila. • Padiola: pequena cama portátil que se empre- • Unha moza chamada Branca. ga para transportar enfermos ou feridos. • Si. O narrador detense na descrición desta ra- • Conmocionado: que sufriu unha grande con- paza e, ademais, ela é a protagonista da acción moción ou alteración. inicial, coa chegada dos xinetes misteriosos. • Rosmadeira: acción de reprender ou corrixir a • Faise unha descrición física e detállanse a súa alguén por facer algo que se considera malo. delgadeza e a cor branca da súa pel. Ademais 3. • Dunha cerdeira. indícasenos que lle morreran os pais. • Botouse a correr cara a onde estaba Silvano ࡯ O marco do conto sitúanos nun tempo indeter- caído. minado e nun lugar sen concretar. Isto indica • Sorprendéronse de non entenderlle nada do que non interesan o momento e o lugar en que que dicía. se desenvolve a historia, que non teñen impor- tancia para o relato. Neste texto ten peso a his- • Non. Explicou a avoa que lle dera un desfalar toria mesma, aínda que non sempre é así. co golpe: que falaba do revés. 2. Resposta libre. 4. F. Silvano era o mesmo demo. V. 3. Resposta libre. F. A pesar das indicacións que deu o Nazario de Calvíns de como había que collelo, metérono no 4. Resposta modelo: Un día do mes de setembro de coche e arrearon para o hospital. 2006 estaba na casa toda a familia. Silvano tiña xa 12 anos e seguía a ser un rapaz delgado e moi V. esperto, tan fervello coma sempre e co sorriso F. Nin a avoa nin Silvano falaban alemán. Simple- sempre presente na súa cara. mente, Silvano falaba do revés. ࡯ Respondido ao lado de cada unha. 5. Resposta libre. 5. • Forza de atracción que existe entre os corpos; coma tal, a que exerce a Terra sobre os corpos. Neste exemplo a Terra exerce a forza sobre Sil- vano. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 29
  • 30. 831552 _ 0024-0033.qxd 7/3/07 19:13 Página 30 Estudo da Lingua Gramática A comunicación. A lingua e a súa organización (páxs. 10-13) • Propoñerlle á clase que elixa unha finalidade comunicativa (declararse, revisar un exame, facer unha reclamación…) e dúas formas de comunicación para lograr ese obxectivo: unha oral e outra escrita. Cada alumno desenvolverá a forma de comunicación escrita e outros alumnos dramatizarán a forma de comunicación oral. Despois, entre todos analizaranse as diferenzas entre ambas as formas de comunicación. • Para reforzar a oposición entre lingua oral e escrita podemos traballar os elementos da cinésica. En parellas desenvolven distinto papel (por exemplo, comprador e vendedor) e analizarase en gran grupo a xestualidade e os movementos corporais. • Para afianzar as nocións de código e de signos, pódense propoñer traballos en grupo sobre distintos códigos: lingua de signos, Braille, bandeiras, Morse, sinais de fume, mensaxes SMS… Cada grupo recompilará información sobre un código e exporá aos seus compañeiros as súas peculiaridades, mostrando como se realiza en cada caso a comunicación. SOLUCIONARIO Gramática (páxs. 10-13) 5. • bóla-bola. Os fonemas que permiten distinguir as dúas palabras son dous fonemas vocálicos: o 1. • Son vostedes os pais? O semiaberto e o O semipechado. • Aínda está conmocionado e non se lle entende • ola-hora. Os fonemas que se opoñen son o L (la- o que di. teral alveolar) e o R (vibrante simple). O H non é un fonema, xa que os fonemas son as represen- • Pero vostedes non saben o que lle pasa ao meu tacións abstractas dun son e o h non representa neto? ningún son. 2. • Lingua galega oral. • pé-pe. Opóñense o E semiaberto e o E semipe- • Código visual. chado. • Código xestual, paralingüístico. • té-te. Oposición igual ca a anterior. Opóñense o • Lingua galega escrita. E semiaberto e o E semipechado. • sesta-xesta-cesta. Opóñense o S (sibilante alveo- 3. Comunicación oral: unha conferencia, unha en- lar), co X (africada dentoalveolar) e mais co C trevista televisiva. (coa fricativa interdental). Comunicación escrita: unha carta, un fax. • vea-tea-cea-lea. Opóñense o fonema B (oclusi- ࡯ Comunicación oral: unha conversa, retransmi- va bilabial, pois ese é o fonema, xa que a grafía sión dun partido, un profesor explicando nu- b e a grafía v representan o mesmo fonema), co nha clase. fonema T (oclusiva dental), co fonema C (fricati- Comunicación escrita: un exame, unha noticia va interdental) e co fonema L (lateral alveolar). nun xornal, unha mensaxe electrónica. 6. Resposta modelo. Agudas: camión, sofá, israelí, animal, lacazán; graves: libro, dicionario, lapis, 1. Carballo, xeonllo, raposo, fento, árbore. móbil, casa, bíceps; esdrúxulas: bolígrafo, filólo- ࡯ Resposta libre. go, sílaba, tónica, oftalmólogo. 2. Resposta libre. ࡯ Resposta modelo. Ditongos: animais, cerdeira, enunciado; tritongos: miau, guau, cruciais; hia- 3. Resposta libre. tos: cear, contribuír, muíño. ࡯ Inglés, francés, catalán, éuscaro. 4. Son, ton, sen, con, gato, rato, pena, sapo, reto, to- na, risa, pota, pote, mona, trapo, brisa, sorte, perna. 30 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 31. 831552 _ 0024-0033.qxd 16/3/07 17:32 Página 31 1 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE Vocabulario A saúde. O dicionario (páx. 14) • Neste apartado de Vocabulario desenvólvese un traballo dobre. Por un lado, abordamos un aspecto do vocabulario moi concreto, como é o campo da saúde, mentres que, á vez, presentamos os dicionarios. Como profesores de lingua temos que saber transmitir a importancia do dicionario como fonte de coñecemento e como axuda imprescindible tanto nas lecturas coma na escritura. O dicionario ten que ser un acompañante constante na aula. Así, ante calquera dúbida que se presente na aula botaremos man deste instrumento. Será o alumno que pregunte ou algún voluntario o que busque a palabra no dicionario. Paralelamente podemos mencionar (abordámolos en unidades posteriores) os diferentes tipos de dicionarios que existen: dicionarios xerais, dicionarios de dúbidas, dicionarios bilingües ou dicionarios de sinónimos e antónimos. Así mesmo, nos dicionarios xerais pode aparecer diferente información: a categoría, o étimo, a transcrición fonolóxica, un exemplo de uso... • Por outra banda, abordamos o léxico da saúde. É preciso traballar este vocabulario como tema transversal, desde o tratamento da hixiene diaria como un elemento necesariamente presente na nosa vida e a valoración da saúde como un ben inigualable para as persoas. Os alumnos viven actualmente inmersos no consumismo e adoitan esquecer a importancia de gozar dunha boa saúde e dos hábitos precisos para conservala. É importante que o alumnado coñeza como beneficia a nosa saúde facer exercicio de xeito regular e seguir unha dieta sa e equilibrada. SOLUCIONARIO Vocabulario (páx. 14) 5. Boa saúde: Estar coma un buxo. Ter bos aceiros. Estar coma un carballo. Estar para gastar unhas 1. • A auga de cocer o bacallau ten un sabor salobre. mangas novas. Ter saúde de ferro. • Esa fonte ten sona de moi salubre. Mala saúde: Botar a alma pola boca. Non andar moi católico. Estar sen gonzos. Estar feito un cas- 2. • inmunes • inmunizar • inmunolóxico • inmu- callo. Estar consumido. nizado 6. berce, chave, cidade, empanada, hóspede, hos- ࡯ É un privilexio que teñen os parlamentarios pital, jazz, karaoke. que fai que non sexan detidos e xulgados co- mo os demais cidadáns. 7. Resposta libre. Dependerá do dicionario. 3. Saudade, santuario. 4. • Tendo saúde e comendo ben, o traballo non mata a ninguén. • Como te procuras, duras. Ortografía O alfabeto. Os dígrafos (páx. 15) • Os alumnos deben xa coñecer o alfabeto galego, pero debido á situación de bilingüismo en que vivimos é habitual que mesturen o alfabeto galego co do castelán. Polo tanto, debemos insistir en que o j, k, w, y, non son letras galegas, aínda que poden aparecer en determinadas palabras tomadas doutras linguas, como judo (palabra de procedencia xaponesa), karate (palabra de orixe xaponesa), web (palabra inglesa), ou yorkshire (raza de cans, palabra de procedencia inglesa). Non son letras galegas e por iso nas palabras patrimoniais do noso idioma non se empregan estas grafías. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 31
  • 32. 831552 _ 0024-0033.qxd 7/3/07 19:13 Página 32 • Paralelamente temos que introducir os dígrafos. É importante destacar o son n velar presente no dígrafo nh como unha pronuncia propia da nosa lingua que lles resulta moi difícil pronunciar a persoas que teñen unha lingua materna diferente do galego. Se temos alumnos inmigrantes na aula, podemos preguntarlles se lles custa articular este son para verificar a nosa exposición. Para axudar a este tipo de alumnos podemos reflexionar entre todos como o pronunciamos, xogando coa cavidade bucal e facendo sons velares, que se articulan expulsando o aire polo nariz e pola boca. Debemos lembrar que non é a pronuncia de u-a nin un-ga, senón algo relacionado. Poden practicar con palabras como canguro, mancar, sangue, etc. DITADO As vacacións do Nicolasiño Dixen que quería ir á praia. Eu díxenlle que quería xogar cos meus amiguiños, pero na praia. Entón papá preguntoume se quería levar unha labazada diante de todo o mundo e, como non quería, boteime a chorar e púxenme a berrar. Mamá díxolle a papá que non facía falta facer chorar o neno e papá berrou que empezaba a estar farto. Sempé/Goscinny, As vacacións do Nicolasiño SOLUCIONARIO Ortografía (páx. 15) 4. algunha, bocha. olleira, catarro. 1. • Ningunha, ene hache. • Escachar, ce hache. sangue, queixar. • Bronquite, que u. • Arrefriado, erre dobre. • Es- pantallo, ele dobre. • Preguiza, gue u. 5. A Chinto puxéronlle unha tartaruga no sitio do co- razón. Non fora un capricho dos cirurxiáns, senón 2. Resposta modelo: unha necesidade. El nacera sen corazón; de non qu: queixo, raquítico, paquete. gu: guedella, gui- lle poñeren unha tartaruga, que, movendo as pa- sar, guindar. rr: berro, tarro, xerra. tas, bombease o sangue de Chinto, o neno morre- ría. Á tartaruga chamábanlle Sinda. Era moi vella. 3. dunha; unhas; cunha; algunha; ningunha. A pesar da súa longa idade, era moi pequena ࡯ Resposta modelo: du-nha. Nh é un dígrafo, po- porque viña sendo dunha especie de tartarugas lo tanto, nunca o podemos separar, pois as ananas que viven polo Caribe. dúas grafías xuntas representan un só son. Literatura A literatura. A linguaxe literaria (páxs. 16-17) • Nesta unidade facemos só unha aproximación á literatura. Os alumnos son conscientes de que a literatura ten unhas características particulares, polo que podemos partir dun texto literario breve lido na clase para facer unha tormenta de ideas, en que os alumnos van comentando os trazos principais que presenta a lingua do texto que acabamos de ler. Podemos empregar o texto da lectura ou calquera outro que o profesor considere oportuno. Ao partir da realidade, o alumno deduce el só as características da linguaxe literaria. • Ao explicar os recursos literarios podemos presentar un exemplo da vida diaria para que os alumnos o comprendan con maior facilidade. Así, se lles contamos que cando unha persoa hipocondríaca di «estou a morrer» ou «estou moi mal» é unha hipérbole, xa que non é certo, senón que se trata dunha esaxeración. Tamén poden servir como exemplo de comparación «o instituto é como un cárcere» ou como metáfora: «o cárcere en que estudamos». 32 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 33. 831552 _ 0024-0033.qxd 7/3/07 19:13 Página 33 1 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO Literatura (páxs.16-17) • Na-quel-bi-du-í-do-dos-bi-dos-lou-za-nos o-pa-xa-ro-Sol-non-pí-a-seus-ra-ios 1. ࡯ • Si. Reflicte un mundo de ficción onde todo e-mo-rre-de-a-mor é posible. Centrado neste caso na chegada ࡯ Naquel biduído dos bidos louzanos dunha Manuela que conquistou decembro. o paxaro Sol non pía seus raios Ademais reflíctese o uso especial da lingua- e morre de amor. xe, que se denomina linguaxe literaria, e que ࡯ Ditongos: louzanos, seus; hiatos: pía, biduído. se manifesta nun enunciado como: Eran, es- tes, contos para nadar na chuvia, pois os 3. Resposta modelo. Obras de narrativa: O lapis do contos non nadan na auga, en sentido xeral. carpinteiro (Manuel Rivas), Arraianos (X. L. Mén- • Está expoñendo o marco temporal da crea- dez Ferrín). Obras de poesía: Longa noite de pe- ción dos contos. Ese marco é decembro, ca- dra (Celso Emilio Ferreiro), Con pólvora e magno- ra ao final do mes cando xa estaba a piques lias (X. L. Méndez Ferrín). Obras dramáticas: A de chegar o Nadal, que comeza o día 24, na fiestra baldeira (Rafael Dieste), Os vellos non de- Noiteboa. ben de namorarse (Castelao). • Son os doce meses do ano, que se repiten cada ano, pasan e volven vir. Avaliación (páx.19) • Personificación, xa que se identifican os me- ses con persoas. 1. • Informativo. ࡯ • Gianni Rodari é un grande escritor italiano, • Descrición. Cunqueiro pretende amosar como que ademais foi mestre e xornalista e divul- é Galicia e mostrar as características do idioma gou a nova pedagoxía en Italia. Empezou a galego e a súa importancia na vida dos galegos, escribir no ano 1950 e publicou máis de vin- de aí a necesidade de describir. te libros en que se combina maxistralmente o • Oral, polo comezo. É o discurso que ofreceu humor e a imaxinación. En 1970 recibiu o cando recibiu o doutoramento honoris causa premio Hans Christian Andersen, dedicado á pola Universidade de Santiago. literatura infantil. Temos algunha obra tradu- cida ao galego: Contos ao teléfono que pare- ࡯ Defensa do idioma galego. ce que inspiran a Mario Pereira nos seus 2. Enunciados: Moitas grazas a todos os que esta- Contos para Manuela (como el mesmo di no des aquí. Aquí xaz alguén que coa súa obra fixo texto comentado). que Galicia durase mil primaveras máis. Pala- 2. • Resposta libre. Son palabras propias da linguaxe bras: Mil e primaveras. Sons: Eme (M) e i (I). literaria, xa que pertencen a un nivel culto da lin- 3. • pa-ís • sú-a • pa-tria • Ga-li-cia gua e son propias de rexistros moi formais. • rei-no • rí-os • al-guén • pe-re-gri-na-cións • En verso. Resposta libre. ࡯ Sílaba tónica marcada en negra nas palabras ࡯ Ao tratarse dun texto poético podemos desta- anteriores. Ditongos: patria, Galicia, reino, pe- car, sobre todo, o uso especial da linguaxe. regrinacións; hiatos: país, súa, ríos. Identifícase a Ría de Arousa cunha serea que acariña unha infancia, polo que é evidente que 4. Agudas: algún, medrar, aquí. Graves: grazas, pri- se empregan certas licenzas estilísticas, como mavera, Fisterra, fácil. Esdrúxulas: lápida, Álvaro. a personificación da ría. 5. Qu: aquí, quixen, quero, porque, quixera. Ll: en- ࡯ Riman cores con amores (1 con 2), inxela con vellecer, brillan, vello. Rr: terra, barresiano. Gu: orela (3 con 6), colo con arrolo (4 con 5). alguén. Ch: chamamos. Falta o nh. 6. Brillan, camiño, chamamos, eloxio, fonte, herba. Reforzo e ampliación (páx.18) 7. Resposta libre. 1. Resposta modelo no libro. 2. • No primeiro verso, cinco; no segundo, oito; no terceiro, catro. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 33
  • 34. 831552 _ 0034-0041.qxd 7/3/07 19:26 Página 34 2 A narración I OBXECTIVOS COMUNICACIÓN • Coñecer os elementos definidores • Recoñecer os verbos e adverbios das narracións. frecuentes nas narracións. • Identificar os trazos das narracións orais • Identificar a historia dun conto e saber e escritas. crear unha. ESTUDO DA LINGUA • Recoñecer as diferentes clases • Coñecer os tipos de dicionarios. de palabras. • Ampliar o vocabulario das enfermidades. • Identificar o lexema e as desinencias • Utilizar correctamente as grafías r e rr. nas palabras. • Coñecer o son G e as súas grafías • Entender o concepto de familia léxica. correspondentes. LITERATURA • Comprender a oposición entre literatura • Coñecer as manifestacións da literatura culta e popular. popular. CONTIDOS CONCEPTOS • A narración. A narración oral e escrita. • Formación de novas palabras. • Oposición entre narración literaria • O léxico das enfermidades. e xornalística. • Os tipos de dicionarios. • Verbos e adverbios na narración. • Uso de r e rr. O son G. • A historia dun conto. • Literatura popular e literatura culta. • Os constituíntes das palabras. • Manifestacións da literatura popular. PROCEDEMENTOS, • Elaboración dunha narración inspirada • Traballo co léxico das enfermidades DESTREZAS nunha anécdota persoal. e con expresións dese campo. E HABILIDADES • Composición dunha narración literaria • Identificación de r/rr. e outra xornalística. • Coñecemento das grafías do son G. • Comprensión da historia dun conto • Recoñecemento das diferenzas e creación doutra. entre a literatura popular e a culta. • Clasificación dunhas palabras segundo • Coñecemento das manifestacións a clase á que pertencen. da literatura popular. ACTITUDES • Interese por elaborar correctamente • Interese por mellorar a expresión oral unha narración para expresarse mellor. e escrita. • Valoración da saúde persoal e interese • Valoración da literatura como forma por evitar enfermidades. de expresión da nosa cultura. CRITERIOS DE AVALIACIÓN • Identificar os trazos das narracións • Recoñecer o significado de palabras e elaborar unha. relacionadas coas enfermidades. • Extraer a historia dun relato. • Buscar palabras en dicionarios • Separar as palabras nos elementos diferentes. que as compoñen. • Localizar as grafías do son R suave • Recoñecer a que clase pertencen unhas e forte e do son G. palabras. • Analizar as características da literatura oral e escrita en diferentes textos. 34 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 35. 831552 _ 0034-0041.qxd 7/3/07 19:26 Página 35 2 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE COMPETENCIAS QUE SE TRABALLAN 1. COMPETENCIA COMUNICATIVA C. Competencia pragmática A. Competencia lingüística • Competencia discursiva • Competencia gramatical – Recoñecer as características dos textos – Recoñecer e aplicar os principais narrativos. procedementos de formación de palabras. – Respectar as normas da interacción. – Distinguir as principais clases de palabras. • Competencia funcional – Asociar palabras pertencentes a unha mesma – Elaborar a historia dun relato. familia. D. Competencia estratéxica • Competencia léxico-semántica – Identificar a estrutura dun texto narrativo. – Coñecer e empregar palabras e expresións 2. COMPETENCIA METACOGNITIVA do campo das enfermidades. – Buscar e procesar información no dicionario. • Competencia ortográfica – Elaborar resumos e esquemas. – Transcribir correctamente os sons R (forte e suave) e G. 3. COMPETENCIA EXISTENCIAL – Coñecer o valor da literatura da nosa lingua. B. Competencia sociolingüística – Recoñecer nun texto o léxico pertencente 4. COMPETENCIA LITERARIA ao idiolecto da delincuencia. – Recoñecer as características dos textos pertencentes á literatura popular. EDUCACIÓN EN VALORES EDUCACIÓN PARA A SAÚDE EDUCACIÓN PARA A TOLERANCIA No apartado de vocabulario traballamos o léxico A reflexión sobre a literatura popular e culta permite das enfermidades. É un bo momento para reforzar valorar a literatura como unha expresión cultural os valores sobre o coidado da saúde, propia e allea, que debe ser entendida e respectada como forma seguindo co traballado na unidade anterior. de comunicación. ESQUEMA DA UNIDADE COMUNICACIÓN ESTUDO DA LINGUA LITERATURA Tipos de textos: A narración Gramática: A palabra. Literatura popular e literatura culta Lectura: Gonzalo Navaza, Sesión Clases e constituíntes de voo Vocabulario: A enfermidade. Taller de escritura: Tipos de dicionario A historia do conto Ortografía: Uso de r e rr. O son G RECURSOS COMPLEMENTARIOS EXPRESIÓN ORAL REFORZO E AMPLIACIÓN AVALIACIÓN Fichas de expresión Ficha de reforzo e ampliación Avaliación do primeiro trimestre, oral (páxs. 130-141) da unidade 2 (páx. 143) proba 1 (páxs. 154-155) ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 35
  • 36. 831552 _ 0034-0041.qxd 7/3/07 19:26 Página 36 Comunicación Tipos de textos A narración (páx. 21) • Despois da presentación xeral dos tipos de textos, a partir deste tema desenvolverase un estudo detallado de cada forma de discurso, empezando pola narración. Como exemplo desta propoñemos a lectura Sesión de voo, un texto narrativo que se traballará polo miúdo na Comprensión lectora. Xa, por último, e para rematar o bloque de Comunicación, no Taller de escritura propoñemos a composición da historia dun conto. • A estrutura deste bloque de comunicación é a que segue: TIPOS A narración Faise unha presentación da narración, como un tipo DE TEXTOS de texto, coas posibles variacións segundo sexa oral, escrito... Sesión de voo A partir da lectura traballamos a comprensión e o tipo LECTURA GONZALO NAVAZA de texto que se corresponde con ela, o texto narrativo. A historia do conto Preséntase un conto para que os alumnos identifiquen TALLER DE os personaxes, o espazo e o tempo (que estudaron na ESCRITURA unidade anterior) e comprendan cal é a historia do relato. Despois, crean eles unha historia para un marco dado. • No apartado inicial Tipos de textos móstranse os tipos de narracións, entre as que está a narración xornalística. Podemos levar un periódico á clase e fomentar a reflexión sobre as intencións e funcións dos xornais, para espertar o espírito crítico do alumnado. Lectura Sesión de voo (páxs. 22-24) • Esta lectura de Gonzalo Navaza permítenos traballar valores actitudinais, como o respecto polas persoas diferentes, e criticar os prexuízos, como fonte de erros e falsas opinións, en moitos casos. Na lectura partimos da presentación de dous personaxes; e dun deles dise que se droga. No desenvolvemento da acción, ese personaxe, marcado desde o principio negativamente, comete varios asasinatos, que cremos verdadeiros porque estamos condicionados polos prexuízos do principio, pero que só se producen na imaxinación do outro protagonista. • Resulta interesante que os alumnos inventen un final para a historia. Podemos indicarlles que só poden ler ata o antepenúltimo parágrafo, ata Se o deixo é capaz de chamar á policía, respondeume. Os alumnos, en parellas, deberán inventar un final para a historia. Probablemente todos se deixen guiar polas indicacións do principio e crerán que o que acontece é real. Despois leremos, en alto, o final proposto polo autor. Taller de escritura A historia do conto (páx. 25) • Os alumnos xa saben identificar o marco dun conto. Por iso, agora van identificar o marco dun conto (coordenadas espaciais e temporais e personaxes) e a historia. A continuación, marcándolles os pasos, van crear o marco e a historia para un conto de elaboración propia. 36 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 37. 831552 _ 0034-0041.qxd 7/3/07 19:26 Página 37 2 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO Tipos de textos (páx. 21) • Resposta modelo: Si. O feito de crer que se dro- ga provoca que, no seu delirio, considere que 1 e 2. Resposta libre. pode ser un asasino. 6. Cuco: amable, educado e malpensado. Comprensión lectora (páx. 24) Charli: maleducado, irrespectuoso e agresivo. 7. • Parece un maleducado, que non sabe respec- 1. Resposta modelo: Golpe e delirio. tar os demais, e moi impulsivo. 2. Cuco, rapaz que goza tirándose en parapente, un • O autor pretende facernos crer que é unha ma- día vai con Charli tirarse ao mirador de Couso e, la persoa, que non se sabe comportar e que por mor dun golpe, ten un delirio no que Charli se responde ao prototipo da persoa que ten pro- converte nun asasino. blemas coas drogas. Charli é un rapaz do que só sabemos o que di a ࡯ Resposta modelo: Charli sempre que se dirixe xente del. Disque se droga. Un día vaise tirar en pa- a Cuco faino dun xeito normal. Por exemplo rapente con Cuco e parece ser un asasino, aínda cando se encontran no ascensor: Ola, Cuco, xa que resulta ser só un delirio de Cuco. te vin o outro día polos aires. Ou tamén ao final 3. • Son amigos da infancia, pero levan moitos anos do texto tras o golpe: Tranquilo, Cuco, parece sen verse. que non foi nada. Mentres que no texto produ- • Só sabe que, de pequeno, era bo xogando ao cido no delirio aparecen todas as expresións baloncesto. Todo o demais, principalmente que con palabras malsoantes e con falta de respec- está metido na droga, son murmuracións. to para o receptor: mamalón, pedazo de bosta, e se che parto a crisma? • Ao final do texto descubrimos que Cuco só se tirou unha vez, na que levou un gran golpe, e 8. Resposta libre. que Charli non se tirou. Mentres, durante a na- ࡯ Parece que poden ter un carácter similar. Pa- rración pensamos que Cuco se tirou dúas ve- recen ambos dúas persoas normais: amables, ces, a do golpe e outra e que Charli estivo tirán- educados, respectuosos... dose toda a tarde (unhas cinco ou seis veces). • Estaba no fondo do barranco de Couso. Estaba co Charli e co fotógrafo. Taller de escritura (páx. 25) 4. Entre as dúas imaxes todo o que acontece é o de- 1. • Un dragón. lirio do Cuco. A primeira representa o primeiro en- • Que, no canto de botar lume pola boca coma fado do Charli co fotógrafo por rirse do Cuco ao os demais dragóns, bota aire cun olor a xofre. caer co parapente. Despois, segundo a narración, Charli séguese a tirar toda a tarde co parapente e • Aos doce anos. a continuación van tomar algo a un bar. Alí Charli • Unha menciñeira. vólvese enfadar e mata o fotógrafo, a moza deste • Non. e o Amador (o dono do bar). ࡯ Resposta libre. ࡯ Desde O Charli baixou correndo... ata aquilo 2. Resposta modelo: Polgariño, Hansel e Gretel, Os era unha carnizaría. tres porquiños, Carapuchiña vermella... ࡯ Os personaxes da historia real son o Charli, o Cuco e o fotógrafo. Mentres na historia imaxi- 3. Resposta libre. nada, no delirio, ademais destes personaxes 4. Resposta libre. aparecen a moza do fotógrafo e Amador. 5. Resposta libre. 5. • Si. • Unha imaxe negativa, xa que disque está meti- 6. Resposta libre. do na droga. 7. Resposta libre. • Non. Ao longo da historia seguimos a pensar que Charli actúa segundo esas características que nos deran del ao principio. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 37
  • 38. 831552 _ 0034-0041.qxd 7/3/07 19:26 Página 38 Estudo da Lingua Gramática A palabra. Clases e constituíntes (páxs. 26-27) • Neste apartado empezamos presentando as clases de palabras. Podemos darlles recursos para que recoñezan as palabras con facilidade. Podémoslles indicar que os substantivos adoitan ir con artigos, ou cando menos poden ir. Característica especial teñen os nomes propios, que podemos indicar que se recoñecen facilmente, porque se escriben coa primeira letra en maiúscula. Mentres, os adxectivos caracterízanse por indicar como é o substantivo a que acompañan. • A oposición entre raíz e desinencias non lles debería resultar difícil presentada con exemplos como o de nen-o, nen-a, nen-os, nen-as. Os alumnos aprecian claramente como se expón a diferenza entre esas palabras polo significado de xénero e de número. Os alumnos tamén perciben que o elemento unificador é o significado que lles achega a raíz. • Por último, tamén lles podemos insistir en que as desinencias serven para formar palabras por medio dos morfemas derivativos (amigo, amigable). Aínda que para formar palabras mesmo podemos unir dúas raíces ou lexemas (sacarrollas: sacar+rollas). SOLUCIONARIO Gramática (páxs. 26-27) 3. • -esa: abadesa, duquesa, condesa, marquesa. • -is: animais, avais, sutís, funís. 1. • ata: preposición. • foxen: verbo. • -abamos: cantabamos, amabamos, pasaba- • libre: adxectivo. • tras: preposición. mos, bailabamos. • agarimo: substantivo. • cedo: adverbio. • -rás: calarás, falarás, bailarás, comerás. • pero: conxunción. • tamén: adverbio. • -o: neno, gato, educado, médico. • bolboreta: substantivo. • cómpre: verbo. • -iamos: comiamos, iamos, faciamos, dormiamos. • rigoroso: adxectivo. • sabor: substantivo. • -e: elefante, mestre. ࡯ Variables: foxen, libre, agarimo, bolboreta, • -a: mestra, elefanta, médica, nena. cómpre, rigoroso, sabor. 4. Resposta modelo: Invariables: ata, tras, cedo, pero, tamén. • Prefixos. A-: acoller, aterse, atopar. Des-: des- ࡯ Resposta modelo. Substantivos: baloncesto, control, descoidar, desmaquillar. Anti-: antihu- rapaz, deporte. Adxectivos: pequeno, estrepito- mano, antipersoal, antisocial. Sub-: subtítulo, sa, amolado. Verbos: digo, coñezo, saudámo- submarino, subterráneo. nos. Adverbios: hoxe, logo, cando. Preposi- • Sufixos. -eiro: cantareiro, falangueiro, ferreiro; cións: a, de, en. Conxuncións: pero, que, e. -dor: preparador, remolcador, xogador; -án: vi- lagarcián, compostelán, ourensán; -aría: pana- 2. Resposta modelo: daría, zapataría, carnizaría; -oso: medroso, fo- • Mar: marítimo, mariñeiro, marea, submarino, goso, caldoso. mariño. 5. • Xirasol. • Auga: augardente, paraugas, acuoso, acuífero, acuario. • Escachanoces. • Sol: sollío, asolar, parasol, solario, solaina. • Papaventos. • Feliz: felicitar, felicidade, infeliz, infelicidade, • Afialapis. felicísimo. ࡯ Composición en todos os casos. ࡯ Resposta libre. 38 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 39. 831552 _ 0034-0041.qxd 7/3/07 19:26 Página 39 2 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE Vocabulario A enfermidade. Tipos de dicionario (páx. 28) • Este apartado de Vocabulario desenvolve un traballo dobre. Por un lado, abordamos un aspecto do vocabulario moi concreto, como é o campo das enfermidades, mentres que, por outro lado, presentamos os tipos de dicionarios. • Na unidade anterior fixeramos unha presentación xeral dos dicionarios e é agora o momento de presentar os distintos tipos de dicionarios. Para que a presentación resulte máis práctica, podemos levar á aula un dicionario de cada tipo, xa que os alumnos entenden e interiorizan mellor aquilo que ven ca aquilo do que se lles fala. Ademais, o dicionario de sinónimos é necesario para facer a actividade 5. Igualmente, sería útil ter un dicionario de fraseoloxía para completar e mellorar os significados achegados polos alumnos, para os exemplos da actividade 4. • Por outra banda, abordamos o léxico das enfermidades. Moito deste léxico é propio dun nivel de lingua culto, que non empregan os alumnos na súa fala diaria. Con todo, convén que o alumnado se vaia familiarizando con este tipo de léxico, para ir mellorando a súa competencia lingüística. SOLUCIONARIO Vocabulario (páx. 28) Teño a voz tomada: afonía. Este inverno apañei un trancazo: gripe, catarro. 1. Pulmón: tuberculose, pneumonía, bronquite. Fí- Este raparigo está consumido: moi delgado e en- gado: cirrose, hepatite. Ollos: conxuntivite, astig- fermo. matismo, catarata. Gorxa: afonía, amigdalite. Apa- rello dixestivo: gastroenterite, apendicite. 5. • Constipado: arrefriado, catarro. • Diarrea: cagarría, descomposición. 2. • Pneumonía. • Otite. • Tise: tuberculose pulmonar. • Bronquite. • Hematomas. • Insalubre: insán. • Miopía. • Orizó: tirizó. 3. • Analista, estomatólogo. • Mazadura: negrón, hematoma. • Dermatóloga, cirurxiá. • Sarampelo: xarampón. • Xinecólogo. • Proído: comechume, comechón, prurito. • Psicólogo, psiquiatra. 6. Nun dicionario fraseolóxico. Resposta libre. • Traumatóloga. 4. Teño un cabalo no pescozo: dor do pescozo cau- sada por unha mala postura e que dificulta xirar a cabeza. Ortografía Uso de r e rr. O son G (páx. 29) • Os alumnos aprenden a escribir correctamente as vibrantes en función da pronuncia. Deben entender, a partir da súa propia pronuncia, que o r é simple en posición implosiva e en posición explosiva en sílabas en que forma grupo consonántico: pr, br..., mentres que é múltiple en posición inicial e tras consoante de distinta sílaba. En posición intervocálica pode ser simple ou múltiple e os alumnos deben aprender a deducilo segundo a súa propia pronuncia. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 39
  • 40. 831552 _ 0034-0041.qxd 7/3/07 19:26 Página 40 • No tratamento do son G non debería haber maior problema, pero debemos insistir na oposición entre as sílabas gue, gui e güe, güi, a partir de exemplos. • A continuación propoñemos un ditado para afondar no uso da grafía destes sons: DITADO Rosa e Israel Rosa estaba farta de agardar por Israel. Sempre estaba na casa a tocar a guitarra ata o último momento e despois chegaba tarde. Ela estaba, coa guía de Roma que lle ía deixar, diante da tenda de antigüidades na que quedaran. Estaba a ver a xerra de prata que vendían cando soou o seu móbil. Era Israel, que lle dicía que tiña catarro e non podía ir. SOLUCIONARIO Ortografía (páx. 29) • acougo. Porque vai ante o. • seguinte. Porque vai ante i. 1. Soa R suave: catarreira, enfermeira, rabuñar, xaro- • aguantar. Porque vai ante u. pe, arrefriado. • guindastre. Porque vai ante i. Soa R forte: catarreira, rabuñar, arrefriado, honra- • regar. Porque vai ante a. do. • guiador. Porque vai ante i. 2. Pararraios, beirarrúa, autorretrato, monorraíl, gar- 4. • manga-mangueira • ortiga-ortigueira darroupa, sacarrollas. • figo-figueira • cego-cegueira ࡯ En todas temos que engadir un r no segundo • pinga-pingueira • fogo-fogueira lexema. Eses lexemas, ao iren sós, levan un só r porque son fortes e van a comezo de palabra. 5. Meu pai e eu fomos ao oculista. Como ningún dos Mentres que, cando entran a formar parte do dous guiamos ben, collemos un taxi. Era moi raro composto, teñen que engadir un r para seguir saír co meu pai un día de colexio pola mañá, case soando forte, xa que pasan a ser intervocáli- sempre é miña nai a que me acompaña a todo. cos. Pasámolo caralludo. Ir ao oculista campa un montón. Gústame que o guicho che pregunte que 3. • sangue. Porque vai ante e. ves alí e logo ti vas e dislle. O P e agora o S e ago- • gusto. Porque vai ante u. ra o Q. É o único momento da túa vida en que al- • mangueira. Porque vai ante e. guén che pregunta algo e non a cagas por dares unha resposta incorrecta. Literatura Literatura popular e literatura culta (páxs. 30-31) • Destacaremos a riqueza da literatura popular na nosa lingua. Podemos comentarlles aos alumnos a importancia da transmisión de xeración en xeración dunha lingua e a literatura popular que leva implícita. • Antes de realizar a actividade 3, podemos facer unha actividade na clase cunha chuvia de ideas entre todos. Os alumnos deberían achegar algunha cantiga e algún refrán. Podemos partir de exemplos propios para axudalos a pensar. • O exercicio número 3 é unha actividade de recollida de información na casa e é importante motivar os rapaces para que fagan o seu labor. Podemos alentalos indicando as sorpresas que poden levar e amosando a importancia que ten para todos nós facer unha enriquecedora posta en común posterior, onde uns aprendamos dos outros e todos axudemos a que non se perda e non se esqueza a nosa literatura popular. 40 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 41. 831552 _ 0034-0041.qxd 20/3/07 16:02 Página 41 2 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO Literatura (páxs. 30-31) 4. Resposta modelo: • Ferro: ferreiro, ferraría, ferrador. 1. ࡯ • O poema titulado «Muiñeira» pertence á lite- • Casa: casarío, caseiro. ratura popular, pois está elaborado cunha lin- • Libro: libreiro, libraría. guaxe sinxela, con moitos elementos de repetición e é anónimo. Mentres, o poema 5. Resposta modelo: pertence á literatura popular a «Excelsior», de Manuel Antonio, pertence á primeira estrofa, que é anónima e que se transmi- literatura culta, xa que é un texto máis elabo- tía de forma oral. Mentres, o resto do poema per- rado, o que se ve na propia distribución do tence á literatura culta, xa que está escrito por texto, nesa estrutura inicial de rosa dos ven- Rosalía de Castro. Ademais, as restantes estrofas tos ou o tratamento da lingua. Ademais, é presentan unha linguaxe máis coidada. unha obra de autor coñecido. • O primeiro poema é unha cantiga. O tema é Avaliación (páx. 33) a canción como forma de divertimento. Can- ción que se fai en consonancia coa natureza. 1. • Si. Porque conta uns feitos, neste caso as expe- • O poema máis raro é «Excelsior», de Manuel riencias dos galegos cando saen da súa terra. Antonio, pola distribución xa comentada de • É unha narración literaria, pois está escrito rosa dos ventos, onde mesmo aparecen cunha finalidade estética clara, non está pen- enumerados elementos apoéticos, como os sada para informar. puntos cardinais. Ademais, resulta peculiar • Humorística. que sexa plurilingüe: galego, latín, inglés e francés. 2. Variables: hai, un, cosmopolitismo, natural, o (de+ +o), galego, vén, dado, séculos, inmigracións. 2. ࡯ • Si. É unha composición anónima e está es- Invariables: de, que, por. crita cunha linguaxe sinxela. Ademais, é un texto en prosa que pretende amosar unha 3. • Viguesa: sufixo -esa. ensinanza. É un conto. • Romano: sufixo -ano. • Si. Que non se pode botar o carro antes ca os • Ollada: sufixo -ada. bois. As cousas hai que ir facéndoas pouco a • Brasileiro: sufixo -eiro. pouco, sen ilusionarse demasiado cos posi- bles resultados. 4. Resposta modelo: • Seguir: conseguir. ࡯ Resposta modelo: podemos lembrar o conto da leiteira que ía pensando en que faría cos cartos • Seguridade: Inseguridade. de vender o leite. Pensaba que compraría un- • Coller: Recoller. has pitas, das que tería ovos, que vendería e... 5. • Son G: galego, emigracións, seguir, segurida- e sería rica. Por mor do despiste, tropezou e de, grupo, pregúntalle, guía, agora, amigo, vi- estrou o leite todo. guesa, nego, Galicia. 3. Resposta libre. • Son R forte: Roma, romanos, terra, resto, rela- tivista, torre, torre, Rivas. • Son R suave: natural, emigracións, calquera, Reforzo e ampliación (páx. 32) parte, seguir, letra, refrán, cor, medra, interior, seguridade, prometida, turista, mar, abraio, 1. • Resposta modelo no libro. muralla, impresionante, pregúntalle, pero, pa- 2. • Resposta modelo: mariño, marea, submarino, ra, muralla, estrutura, parece, agora, París, mi- ultramarino, mariñá, mariñeiro, marusía, ma- rando, aparafusada, comparación, Hércules, reira... felicitar, brasileiro, praíña, borda, Pedro, bota- fumeiro. 3. Resposta modelo: • Facer: refacer, desfacer. 6. Resposta libre. • Ter: reter, conter. • Poñer: dispoñer, propoñer. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 41
  • 42. 831552 _ 0042-0049.qxd 16/3/07 17:51 Página 42 3 A narración II. Elementos e estrutura OBXECTIVOS COMUNICACIÓN • Identificar os elementos presentes • Recoñecer as características de cada nas narracións. parte das narracións. • Coñecer a estrutura das narracións: • Crear unha narración cos elementos presentación, nó e desenlace. das narracións e a súa estrutura. ESTUDO DA LINGUA • Recoñecer tipos de enunciados: frases • Ampliar o vocabulario relacionado e oracións. cos alimentos. • Coñecer os sintagmas como forma • Realizar correctamente a busca de organización das palabras. de palabras no dicionario. • Identificar as principais funcións das • Coñecer o son Z e o son K coas súas oracións: suxeito, predicado, CD, CI, CC. grafías correspondentes. LITERATURA • Comprender a existencia de formas • Coñecer as características da prosa de expresión literaria: a prosa e o verso. e do verso. CONTIDOS CONCEPTOS • Os elementos das narracións. • O léxico dos alimentos. • A estrutura das narracións. • As entradas dos dicionarios. • Elementos e estrutura dos contos. • O son Z e o son K. Representacións • Os sintagmas como elementos gráficas. de organización das palabras. • Formas de expresión literaria. • O suxeito, o predicado • Características da prosa e do verso. e os complementos. PROCEDEMENTOS, • Recoñecemento dos elementos • Utilización das grafías do son Z e K. DESTREZAS e da estrutura dunha narración. • Identificación das características da E HABILIDADES • Comprensión das partes dun conto. prosa e do verso nun texto de Castelao • Clasificación de oracións segundo e outro de Celso Emilio Ferreiro. o seu predicado. • Creación dun texto en prosa e outro • Ampliación do vocabulario dos alimentos. en verso a partir dun tema dado. • Identificación das entradas no dicionario. ACTITUDES • Interese por elaborar correctamente • Interese por mellorar a expresión oral unha narración para expresarse mellor. e escrita. • Valoración do coñecemento dos • Valoración da literatura como forma alimentos para mellorar a alimentación. de expresión da nosa cultura. CRITERIOS DE AVALIACIÓN • Identificar os elementos dunha narración, • Coñecer as grafías do son Z e do son K. a súa estrutura e elaborar unha. • Identificar os elementos oracionais duns • Identificar nun texto as oracións exemplos. e os enunciados. • Identificar as características da prosa • Recoñecer o significado de palabras e do verso en diferentes textos. relacionadas cos alimentos. • Crear textos en prosa e verso. 42 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 43. 831552 _ 0042-0049.qxd 7/3/07 19:30 Página 43 3 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE COMPETENCIAS QUE SE TRABALLAN 1. COMPETENCIA COMUNICATIVA – Recoñecer as características dos textos A. Competencia lingüística narrativos. • Competencia gramatical – Respectar as normas da interacción. – Recoñecer os sintagmas como elementos • Competencia funcional constituídos por palabras. – Elaborar un relato, a partir dunha lectura – Coñecer os sintagmas e as súas funcións. modelo, respectando as partes principais. – Identificar os tipos de predicados D. Competencia estratéxica e os complementos verbais. – Identificar a estrutura dun texto narrativo. • Competencia léxico-semántica – Recoñecer as características dos textos – Coñecer e empregar palabras do campo escritos en verso. da alimentación. 2. COMPETENCIA METACOGNITIVA • Competencia ortográfica – Buscar e procesar información no dicionario. – Recoñecer e empregar correctamente as representacións gráficas dos sons Z e K. – Organizar e estruturar a información B. Competencia sociolingüística 3. COMPETENCIA EXISTENCIAL – Recoñecer o nivel máis culto da lingua – Rexeitar calquera tipo de abuso a través da literatura. de autoridade. C. Competencia pragmática 4. COMPETENCIA LITERARIA • Competencia discursiva – Valorar a nosa literatura en prosa e en verso. – Coñecer os trazos básicos da comunicación – Elaborar textos en prosa e en verso sobre en verso e en prosa. un tema dado. EDUCACIÓN EN VALORES EDUCACIÓN PARA A SAÚDE EDUCACIÓN PARA A CONVIVENCIA No apartado de vocabulario traballamos o léxico A lectura As matemáticas do máis forte permite dos alimentos. É un bo momento para reforzar reflexionar sobre os abusos dos máis fortes. Podemos os valores sobre a importancia de manter una dieta facer que os alumnos valoren a importancia de ter sa e equilibrada e poder gozar dunha boa saúde. todos os mesmos dereitos e deberes e que rexeiten o abuso de poder. ESQUEMA DA UNIDADE COMUNICACIÓN Taller de escritura: As partes Vocabulario: Os alimentos. Tipos de textos: A narración. do conto As palabras no dicionario Elementos e estrutura Ortografía: O son Z. O son K ESTUDO DA LINGUA Lectura: Malba Tahan, As mate- LITERATURA Gramática: O enunciado. Suxeito máticas do máis forte e predicado. Complementos A prosa e o verso RECURSOS COMPLEMENTARIOS EXPRESIÓN ORAL REFORZO E AMPLIACIÓN AVALIACIÓN Fichas de expresión Ficha de reforzo e ampliación Avaliación do primeiro trimestre, oral (páxs. 130-141) da unidade 3 (páx. 144) proba 2 (páxs. 156-157) ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 43
  • 44. 831552 _ 0042-0049.qxd 16/3/07 17:51 Página 44 Comunicación Tipos de textos A narración. Elementos e estrutura (páx. 35) • Abórdase nesta unidade a narración e os seus elementos: personaxes, narrador, espazo, tempo e historia, ademais da estrutura clásica en tres partes: presentación, nó e desenlace. A lectura que se propón responde moi ben ao modelo de narración estudado; por último, complétase o bloque coa proposta de escritura do Taller: as partes do conto. • A estrutura do bloque de comunicación é a que segue: TIPOS A narración. Elementos Afóndase nas características da narración, amosando DE TEXTOS e estrutura os elementos da narración e a súa estrutura. As matemáticas do máis A partir da lectura traballamos a comprensión e o tipo LECTURA forte MALBA TAHAN de texto que se corresponde con ela, o texto narrativo. As partes do conto Os alumnos deducen, con preguntas guiadas, as partes dun TALLER DE conto e mais da lectura da unidade As matemáticas do máis ESCRITURA forte, para despois crear eles mesmos un conto e analizar as partes que o conforman. • Esta lectura de Malba Tahan permítenos traballar valores actitudinais como a importancia de vivir nunha convivencia pacífica, en que todos teñamos os mesmos deberes e dereitos. Aproveite a actividade 9 da comprensión lectora para facer reflexionar os alumnos sobre as inxustizas e os abusos que existen na nosa sociedade. Lectura As matemáticas do máis forte (páxs. 36-38) • Propoña unha lectura dramatizada onde catro alumnos interpreten ao narrador, ao león, ao tigre e ao chacal; dígalles que empreguen a entoación axeitada, de tal xeito que se vexa a sumisión do chacal, a arrogancia do león e a insensatez do tigre. Taller de escritura As partes do conto (páx. 39) • Neste apartado insistimos e practicamos o aprendido na primeira dobre páxina do bloque de comunicación. Alí traballamos a estrutura das narracións e agora imos repasala tanto na destreza da comprensión escrita coma na de expresión escrita. SOLUCIONARIO Tipos de textos (páx. 35) ros días de decembro, durante unha ponte de catro días. Polo que respecta ao espazo, sabe- 1. ࡯ É un narrador en primeira persoa, un narrador mos que a acción transcorre nunha casa de interno. hóspedes denominada a Casa Grande. ࡯ Os datos temporais que aparecen no texto indí- 2. Resposta libre. cannos que se desenvolve a acción nos primei- 44 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 45. 831552 _ 0042-0049.qxd 7/3/07 19:30 Página 45 3 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO Comprensión lectora (páx. 38) Chacal: Botou a conta atado de pés e mans. ࡯ • Non ten en conta que o león vai querer levar 1. O primeiro problema preséntallo o león ao tigre. a mellor parte, xa que se considera o máis Ten que repartir tres presas (ovella, porco e coe- forte e o máis importante da selva. llo) entre o tigre, o león e o chacal. O tigre fai unha • Porque o chacal ten en conta que o león división lóxica onde lle corresponde unha presa a quere levar a mellor parte e dálla. cada animal. O león enfádase e mata o tigre. ࡯ O tigre non valora que haxa alguén que deba A continuación o león preséntalle o mesmo pro- saír beneficiado na repartición das presas. In- blema ao chacal. Este, ante o temor á morte se tenta repartir de xeito equitativo, ou mesmo sa- non divide a gusto do león, dálle as tres presas cando el unha boa parte, xa que o que parte e para o león e queda el sen ningunha. Ante esta reparte leva a mellor parte. Mentres, o chacal é repartición, o león queda marabillado. consciente de que está nunha situación de in- 2. • Albiscar: chegar a ver, aínda que con dificulta- ferioridade e de que o león vai querer saír be- de, algo que está lonxe. neficiado na repartición, por estar nunha situa- ción privilexiada. • Fraternal: propio dos irmáns. • Gula: gana grande de comer e beber, mesmo 7. Léxico das matemáticas: dividir, tres entre tres, sen ter fame nin sede. operación, división, problemas, cálculo, cociente, • Intricado: con moitos rodeos e voltas. xeómetra, división exacta, tres entre dous, resto. • Equidade: modo de actuar, consistente en dar- Léxico administrativo e xurídico: xustiza, equida- lle a cada un o que lle corresponde e merece. de, soberano, real, reis, lei. • Opíparo: moi bo e abundante. 8. • O tigre intenta desprezar as características do porco, porque o quere comer el e sabe que o 3. • Proponlle que reparta as tres presas (ovella, león tamén o quere. Pretende disimular que el porco e coello) entre o león, o tigre e o chacal. vai levar unha presa boa. Mentres, o chacal só O tigre dálle a ovella para o león, queda el co está interesado en salvar a súa vida. Por iso de- porco e dálle o coello ao chacal. cide darlle todas as presas ao león e aínda re- • O león proponlle ao chacal o mesmo problema saltar as súas propiedades. que lle propuxera ao tigre, repartir as tres pre- sas. O chacal dálle as tres ao león e el queda 9. • O abuso de poder. sen ningunha. A reacción do león é de máxima • Resposta libre. felicidade. ࡯ Resposta libre. 4. • Non, porque o león quería levar a mellor parte e, coa repartición do tigre, os tres animais terí- Taller de escritura (páx. 39) an un éxito similar. • Coa repartición do chacal queda contento, xa 1. • O cambio de vida dunha familia, desde a cida- que o chacal dálle todo ao rei da selva e el que- de a unha vila. da sen nada, por medo a que o mate. • Plantan árbores froiteiras no eido, arredor da 5. Nesta frase indícase que ás veces as matemáti- casa, pero ningunha prende. cas non se poden aplicar, porque hai alguén que • Tras os consellos dun vello para que emprega- vai saír gañando. Cando un quere e pode gañar, sen a terra como horta, fanlle caso e conse- os demais non podemos facer nada, só admitir guen as mellores patacas. sen protestar que as contas estean mal feitas. ࡯ A presentación vai desde o comezo ata unha ࡯ Non hai unha relación directa coas matemáti- tranquila vila. O nó desde Alí, no eido ata así o cas, senón que se di que a lóxica desta cien- fixeron. E o desenlace desde Uns meses máis cia, ás veces, non funciona. Hai unha relación tarde ata o final. coa lei do máis forte; cando un ten certo poder, 2, 3, 4, 5, 6 e 7. Resposta libre. fai que as contas sempre lle saian favorables. 6. León: Cadráronlle as contas da casa coas da feira. Tigre: Saíronlle as contas furadas. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 45
  • 46. 831552 _ 0042-0049.qxd 20/3/07 16:54 Página 46 Estudo da Lingua Gramática O enunciado. Suxeito e predicado. Complementos (páxs. 40-43) • Estamos ante unha unidade que adoita resultar complicada para os nosos alumnos. A sintaxe adoita ser un contido bastante abstracto, polo que podemos intentar restarlle importancia á dificultade e resaltar cada actividade ou exercicio que realizan ben. • Podemos recomendarlles estratexias para recoñecer as funcións dentro dunha oración. De feito, o suxeito concorda en número e persoa co verbo, o complemento directo pódese substituír polos pronomes o/lo/no, a/la/na (e plurais) e o complemento indirecto por lle/lles. É conveniente insistir nisto para que vexan que non é tan complicado recoñecer cada función. SOLUCIONARIO Gramática (páxs. 40-43) 07. Resposta libre. 08. • Non, non os merquei. (os xornais) 1. • Mañá iredes de excursión ti e mais ela. • Xa o afiarei despois. (o lapis) • Á festa foron tres compañeiros da súa clase. • Xa as vin pola mañá. (a túas irmás) 2. Frases: Que sorte!, Canta xente!, Deica logo. • Aínda non a apaguei. (a luz) Oracións: Cantos anos tes?, Que difícil llo puxe- • Coñecina onte. (a Saleta) ches!, Non tardes moito. • Si, xa a fixen. (a cama) 3. Que sabias as matemáticas do chacal! (frase), • Collémolas onte. (as patacas) Non eran moi exactas, pero si moi prácticas (ora- 09. • A profesora explicou hoxe a lección. ción), Que imprudente foi o tigre! (oración), E que abusón era o león! (oración), Que medo! (frase). • Xavier tomou un zume de laranxa no bar. • A avoa contoulle un conto á súa neta. 4. Resposta modelo. Frases: Coidado!, Vaia susto!, • Os nenos viron a obra de teatro na televisión. Que medo! Oracións: O rapaz está no trampolín. O balón vai cara ao rapaz. O home que está na to- ࡯ • A profesora explicouna hoxe. • Xavier to- alla berra. mouno no bar. • A avoa contoullo á súa neta. • Os nenos vírona na televisión. 5. • Suxeito: os ordenadores. Predicado: a Xoán En todos os casos o pronome realiza a mesma gústanlle moito. Núcleo do sintagma nominal función: complemento directo. suxeito: ordenadores. Núcleo do sintagma ver- bal predicado: gustan. 10. • Preparei o cuarto aos invitados. Prepareilles • Suxeito: as carballeiras e os soutos. Predicado: o cuarto. en Galicia abundan. Núcleo do sintagma nomi- • Contou aquela historia ao público da sala. nal suxeito: hai dúa frases nominais, o núcleo da Contoulle aquela historia. primeira é carballeiras e o da segunda, soutos. • Trouxo da viaxe uns agasallos aos pais. Tróu- Núcleo do sintagma verbal predicado: abundan. xolles da viaxe uns agasallos. • Suxeito: todo o mundo. Predicado: participou • Levei unhas lambetadas aos amigos. Leveilles nas eleccións. Núcleo do SN suxeito: mundo. unhas lambetadas. Núcleo do SV predicado: participou. 11. • Meu pai vai todos os días á praza. CCLugar 6. Predicado nominal: Aldara hoxe está moi enfada- • Xoán fai os seus labores devagar. CCModo da. O teu veciño parece boa persoa. Óscar Perei- ro é un ciclista moi recoñecido. • Esta mañá os cazadores erguéronse cedo. CCT Predicado verbal: Dentro de pouco xa chega o • Miña curmá chegou onte de Barcelona. CCT, CCL Nadal. O meu ordenador nunca se avariou. Miña • Antía explícase moi ben. CCM avoa fixo onte oitenta anos. • Uxío fala moito. CC cantidade 46 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 47. 831552 _ 0042-0049.qxd 16/3/07 17:51 Página 47 3 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE Vocabulario Os alimentos. As palabras no dicionario (páx. 44) • Este apartado de Vocabulario desenvolve un traballo dobre. Por un lado abordamos un aspecto do vocabulario moi concreto, como é o campo léxico dos alimentos, mentres que, por outro lado, presentamos as entradas dos dicionarios. • Ante calquera dúbida que se presente na aula ou que teñan os alumnos na casa, o dicionario pode darlles a solución. Temos que transmitirlles isto aos alumnos para que vexan o dicionario como unha fonte de sabedoría, pero tamén como un elemento de apoio e axuda. Para poder sacarlle todo o partido ao dicionario, precisan saber como buscar as palabras nel, polo que as actividades e explicacións desta unidade se realizan co dicionario como material de apoio. • Por outra banda, abordamos o léxico dos alimentos. É importante achegar o léxico dos alimentos aos rapaces, xa que en moitas ocasións os alumnos descoñecen o nome de moitas das cousas que comen, como os peixes ou algúns tipos de legumes. Ademais, podemos introducir os alimentos como unha forma de coidarnos e salientar a necesidade de inxerir moitos legumes e peixes, ao lado de carnes, lácteos e froitas. SOLUCIONARIO Vocabulario (páx. 44) Bater os ovos cun chisco de sal e despois mestu- rar co leite. Pouco e pouco, incorporar a fariña 1. Froitas e vexetais: Cabaciña: 4. Cogomelo: 1. Ra- ata ter unha pasta solta. Deixar repousar un pou- vo: 7. Ananás ou piña: 9. Amorodo: 5. Cogombro: co e desfacer todos os gromos. Despois engraxe a 2. Chícharo: 6. Feixón: 8. Ameixa: 3. tixola e frita a masa. Podemos servir as filloas con azucre. Peixes e mariscos: Lura: 5. Peixe sapo: 6. Troita: 7. Raia: 1. Pescada: 2. Ameixa: 3. Percebe: 4. ࡯ Resposta libre. 2. • cereixa: cerdeira 4. • poexo: poexo • amora: moreira • alimenteime: alimentar • castaña: castiñeiro • saborosas: saboroso • grosella: groselleira • engulimos: engulir • pera: pereira • acedos: acedo • noz: nogueira • perdices: perdiz • limón: limoeiro 5. Resposta libre. • mazá: maceira 3. Touciño ou manteiga para untar. Ortografía O son Z. O son K (páx. 45) • Neste apartado convén insistir na ausencia da grafía k en galego para o son K. Moitas palabras que si teñen k en español no galego van ter qu ou c. Os exemplos máis conflitivos son os de quilómetro e quilogramo, xa que a abreviatura si é con k: km e kg. É conveniente explicarlles as razóns desta forma de grafar, para que non crean que existe algunha incoherencia. A razón é a pertenza dos símbolos ao sistema internacional, polo que eses símbolos son iguais en todas as linguas, aínda que a palabra completa varía dunha lingua a outra. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 47
  • 48. 831552 _ 0042-0049.qxd 7/3/07 19:30 Página 48 • Faremos, a continuación un ditado para intentar afondar no uso das grafías dos sons Z e K, sobre todo os relacionados coa grafía k que acabamos de comentar. DITADO A filmación Onte rodaron algunhas escenas para unha película a dous quilómetros do meu colexio. Xuntouse un ciclón de xente nos arredores. Algúns só querían contemplar o que acontecía. En cambio, outros tiñan esperanza de conseguir algún autógrafo. Eu estaba moi emocionado. Puiden observar como o director daba ordes ou como os maquilladores e peiteadores retocaban a actores e actrices antes de comezaren a rodaxe. Á hora de comer apareceron uns camareiros con quilos de comida. Foi unha curiosa experiencia. SOLUCIONARIO Ortografía (páx. 45) ࡯ Son Z: vergonza, almorza (os dous con z por- que despois temos un a). Son K: Quen, que, 1. • noz: noces quere, caldo, cuncas. (Con qu as tres primei- • rapaz: rapaces ras porque despois temos un e e con c as ou- tras dúas porque van ante u e a). • xiz: xices • cruz: cruces 4. Resposta modelo: ࡯ Ao facer o plural, mantemos o mesmo son, o Z, A vila de Carnota está a tres quilómetros. pero temos que cambiar a grafía, xa que ante e A bolsa de laranxas de dous quilos custa un euro. e i sempre grafamos ese son como c. 5. A broa nosa de cada día, o antigo pan, era un lon- 2. • Eu almorzo sempre unha boa cunca de leite go trafegar que comezaba no coidado da semen- con torradas. te, nas terras canizadas; tiña fin no rito da coce- • Non coñezo ningunha froita de cor azul; e ti? dura. Tres partes de millo e unha de centeo; grao que escorrega no arrandear da cangalleira, para • Sempre esquezo que eles xantan máis cedo ca se converter en fariña quente debaixo das moas nós. de pedra. Danza logo a peneira na artesa, e os 3. • Quen ten vergonza nin xanta nin almorza. mestos brazos danlle xeito á masa que acabará • O que non quere caldo sete cuncas. por trocarse en pan. Literatura A prosa e o verso (páxs. 46-47) • Afondamos nesta unidade en aspectos formais da literatura. Tras facer unha presentación xeral das características da linguaxe literaria e ver as oposicións entre a literatura popular e culta, convén agora comezar a analizar os distintos tipos de literatura. En primeiro lugar, podemos facer unha clasificación baseada nun criterio formal, como é a oposición entre o texto corrido e a poesía elaborada con versos, que se organizan en estrofas. • Esta diferenza formal resúltalles doada aos alumnos, pero convén ir sinalando as características da poesía que van máis alá dunha cuestión gráfica, como o ritmo e a rima, nos que insistiremos nas seguintes unidades. • Para que os alumnos recapaciten sobre a dificultade das composicións poéticas convén recomendarlles que escriban algún poema, ben sobre temas propostos, como o que aparece na actividade 3, ou ben sobre outros que eles consideren interesantes. 48 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 49. 831552 _ 0042-0049.qxd 7/3/07 19:30 Página 49 3 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO Literatura (páxs. 46-47) 3. • Aos nenos (CI) gustoulles (CI) moito (CCM) a película (CD). 1. • A árbore. Importacia e valor das árbores para • O escritor presentou o seu novo libro (CD) na unha terra. O valor das árbores é, se cadra, feira (CCL). maior en Galicia pola riqueza de especies. • Xacobe deixou alí (CCL) a bolsa da compra • Importancia das árbores na nosa vida, xa que a (CD). súa madeira é unha fonte de riqueza. Paralela- 4. Resposta libre. mente, a vida solitaria das árbores parécese moito á vida das persoas. 5. • O lapis do carpinteiro (prosa). 2. • Está en prosa o primeiro texto, o de Castelao. • Palabra no tempo (verso). Mentres que está en verso o segundo, de Celso • Con pólvora e magnolias (verso). Emilio Ferreiro. Vese claramente a oposición, fi- • Follas novas (verso). xándonos só na aparencia formal. Vemos que o • Á lus do candil (prosa). primeiro non está en verso, mentres que o se- • Retrincos (prosa). gundo si. • O texto en prosa ten unha presentación, un nó e un desenlace. Cunha frase inicial presenta as Avaliación (páx. 49) árbores e a súa relación con Galicia. Despois empeza o nó, onde amosa o valor das ábores. 1. • A historia de Hermafrodito. A última frase serve como desenlace, concluín- • Un narrador en terceira persoa. do que a importancia da árbore pode permitir • O personaxe principal é Hermafrodito e os se- non emigrar. cundarios os seus pais (Hermes e Afrodita) e • O texto de Celso Emilio está organizado en es- Sálmacis. trofas compostas por versos. ࡯ Presentación: desde o principio ata para que o • Resposta modelo. A primeira vista vemos unha criasen e educasen. Nó: desde Ao facer 15 oposición formal, co texto corrido no primeiro anos ata pero este resistíase. Desenlace: des- caso e os versos no segundo. Ademais, o pri- de Desesperada ata o final. meiro texto aseméllase á lingua cotiá, en tanto 2. Resposta modelo: que son frases que poderiamos empregar na fa- la diaria, mentres o texto escrito en verso busca Enunciados oracións: E descubriron que se ama- un ritmo e unha musicalidade que o afastan da ban. Fixo todo o posible para conquistar ao mozo, lingua xeral. pero este resistíase. • O segundo. Porque está menos próximo á nosa Enunciados frases: Deuses! Axuda! lingua habitual e porque utiliza máis recursos 3. • límpidas: límpido • azuis: azul para conseguir ritmo, musicalidade, rima... • dispuxo: dispoñer • sollía: sollío • O de Celso Emilio, xa que a poesía sempre pre- • intensamente: intenso • xamais: xamais cisa seleccionar máis os termos, para conse- guir os efectos de musicalidade, ritmo, rima... • criaran: criar • espiu: espir antes comentados. • súa: seu (posesivo), suar (acción de suar) 3. • Resposta libre. 4. Resposta modelo. Son Z: certo, comezou. Son K: que, encontro. ࡯ • Diante de e sempre grafamos c para represen Reforzo e ampliación (páx. 48) tar o son Z. 1. Resposta modelo no libro. • Porque se permite o uso desta grafía en deter- minados nomes propios como o deste deus. 2. Escoitade, malditos! (oración), tronou Bala Perdi- 5. Pertence á literatura en prosa, porque está escrito da (oración), Educación, carafio! (frase). Era el en texto corrido, non está feito en verso. Está divi- (oración). O derradeiro pirata (frase). Corpulento, dido en parágrafos (non en estrofas) e non busca enorme (frase). O pelo e a barba cana (frase). o ritmo, a rima e a musicalidade propia do verso. Unha casaca vermella (frase). Parecía Papá Noel (oración). 6. Resposta libre. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 49
  • 50. 831552 _ 0050-0059.qxd 16/3/07 17:16 Página 50 4 A narración III. A lenda OBXECTIVOS COMUNICACIÓN • Descubrir o concepto de lenda. • Coñecer os temas máis recorrentes • Identificar as caractecterísticas máis das lendas. relevantes das lendas. • Entender como se introducen os diálogos nos contos e crear un diálogo. ESTUDO DA LINGUA • Coñecer o concepto de verbo. • Identificar o tempo e o modo nas formas • Dividir os verbos nas súas partes verbais. principais: raíz e desinencias. • Ampliar o vocabulario dos oficios. • Recoñecer o número e a persoa • Coñecer o son B e os usos que nas formas verbais. lle corresponden á grafía b. LITERATURA • Coñecer a versificación como un sistema • Coñecer as características de creación literaria. da versificación. CONTIDOS CONCEPTOS • Un tipo de narración: a lenda. • O léxico dos oficios. • Características das lendas. • A información do dicionario. • Os diálogos nos contos. • O son B. A grafía b. • O verbo: raíz e desinencias. • A diversidade lingüística. • O verbo: número, persoa, tempo e modo. • A versificación. PROCEDEMENTOS, • Recoñecemento das características • Uso correcto da grafía b. DESTREZAS das lendas nunha dada. • Coñecemento da diversidade lingüística. E HABILIDADES • Creación dun diálogo para un conto. • Identificación do número de sílabas • Identificación e clasificación dunhas dos versos dun poema. formas verbais. • Realización do cómputo silábico duns • Elaboración de formas verbais a partir versos e indicación do seu nome. de raíces e desinencias. • Extracción do tema dun poema • Identificación das entradas no dicionario e identificación das licencias métricas. dunhas palabras dadas. ACTITUDES • Interese por ler ou crear lendas como • Interese por mellorar a expresión oral formas de divertimento. e escrita. • Valoración do coñecemento do léxico • Valoración da literatura como forma dos oficios para mellorar a fala diaria. de expresión da nosa cultura. CRITERIOS DE AVALIACIÓN • Identificar os elementos caracterizadores • Recoñecer o significado de palabras das lendas nunha dada. relacionadas cos oficios. • Crear diálogos para un tema proposto. • Coñecer a variedade lingüística mundial • Identificar nun texto as formas verbais. e a da península Ibérica. • Indicar o número, a persoa, o tempo • Analizar a medida duns versos e o modo dunhas formas verbais. e clasificalos segundo o número • Explicar por que se escriben con b de sílabas. algunhas palabras. • Crear un poema a partir dun tema. 50 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 51. 831552 _ 0050-0059.qxd 16/3/07 17:16 Página 51 4 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE COMPETENCIAS QUE SE TRABALLAN 1. COMPETENCIA COMUNICATIVA • Competencia funcional A. Competencia lingüística – Elaborar un diálogo a partir dunha • Competencia gramatical lectura modelo. – Recoñecer o verbo como un tipo de palabra D. Competencia estratéxica necesaria para comunicarnos. – Identificar o verso como forma de expresión – Identificar o número, a persoa, o tempo da poesía. e o modo das formas verbais. – Recoñecer as características dos textos • Competencia léxico-semántica poéticos. – Empregar palabras do campo dos oficios. 2. COMPETENCIA METACOGNITIVA • Competencia ortográfica – Buscar e procesar información no dicionario. – Usar correctamente a grafía b. B. Competencia sociolingüística 3. COMPETENCIA EXISTENCIAL – Valorar a variedade lingüística – Apreciar as consecuencias da falta mundial e a da península Ibérica. de respecto e do exceso de seguridade C. Competencia pragmática nun mesmo. • Competencia discursiva 4. COMPETENCIA LITERARIA – Coñecer os trazos básicos da comunicación – Identificar o concepto de medida dos versos. en verso. – Clasificar os versos segundo a súa medida. – Recoñecer as características das lendas. – Respectar as normas da interacción. EDUCACIÓN EN VALORES EDUCACIÓN PARA A CONVIVENCIA EDUCACIÓN PARA A TOLERANCIA A partir do relato Aracné, pero tamén a partir A lectura A lenda da casa da moura permite de O Sol e o vento, do Taller de escritura, podemos reflexionar sobre o respecto para todas as persoas. Nesa amosar a fachenda como un trazo negativo lectura aparece un mouro benévolo que axuda da personalidade. Tanto Aracné como o vento acaban a un pobre. A partir desa afirmación podemos traballar perdendo nas apostas que fixeran con fachenda. o valor das persoas máis alá da súa procedencia. ESQUEMA DA UNIDADE COMUNICACIÓN ESTUDO DA LINGUA Ortografía: O son B. A grafía b Tipos de textos: A lenda Gramática: O verbo: LINGUA E SOCIEDADE Lectura: Anisia Miranda, Aracné raíz e desinencias A diversidade lingüística Taller de escritura: Vocabulario: Os empregos e as profesións. A información LITERATURA O diálogo no conto no dicionario A versificación RECURSOS COMPLEMENTARIOS EXPRESIÓN ORAL REFORZO E AMPLIACIÓN AVALIACIÓN Fichas de expresión Ficha de reforzo e ampliación Avaliación do primeiro trimestre, oral (páxs. 130-141) da unidade 4 (páx. 145) proba 2 (páxs. 156-157) ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 51
  • 52. 831552 U4_050-059.qxd 15/3/07 13:01 Página 52 Comunicación Tipos de textos A lenda (páx. 51) • Nesta unidade estudamos a definición e a clasificación dun tipo de narración moi característico: a lenda. Sería moi interesante entrar na páxina www.galiciaencantada.com e explotar as posibilidades didácticas que ofrece a devandita páxina. • Sería conveniente, ao explicar os tipos de lendas, insistir un pouco na terminoloxía, xa que se trata de palabras pouco usuais e que lles poden resultar graciosas, á vez que estrañas. Poderán entender mellor algún deses nomes a través de exemplos, como o que aparece na actividade 1, que é unha lenda etiolóxica. • Como lectura propoñemos unha versión do mito de Aracné, narrado por Anisia Miranda. E o Taller de escritura céntrase, neste caso, no diálogo no conto. • A estrutura do bloque é a que segue: TIPOS A lenda Explícanse as características e os tipos de lendas. DE TEXTOS Aracné A partir da lectura traballamos a comprensión e o tipo LECTURA ANISIA MIRANDA de texto que se corresponde con ela, unha lenda. TALLER DE O diálogo no conto Os alumnos analizan as características dun diálogo presente ESCRITURA nun conto e amplíano. Despois pensan o marco e a historia para un conto creado por eles (contidos que xa aprenderon nas unidades anteriores) e introdúcenlle un diálogo. Lectura Aracné (páxs. 52-54) • A lectura permite mostrar valores actitudinais, como o rexeitamento á vaidade e á soberbia. Estes valores trabállanse no apartado Reflexionar sobre o contido da Comprensión lectora. Taller de escritura O diálogo no conto (páx. 55) • Neste apartado traballamos o diálogo nos contos. É importante que os alumnos entendan que podemos coñecer todos os datos dunha historia a través da voz do narrador ou a través da voz dos propios personaxes. Ao ver esta oposición deben crear eles un diálogo para un relato. SOLUCIONARIO Tipos de textos (páx. 51) incendio). Ademais, aínda que parece que ten un autor coñecido, os nomes que figuran son 1. ࡯ Podemos consideralo unha lenda porque está das persoas que recolleron esta lenda. vencellada a un lugar concreto (preto de Or- ࡯ É unha lenda etiolóxica, pois explica o nome de des), transmite un saber (a orixe de dous no- dous lugares: Xardemil e Xanarde. mes da zona de Ordes), un modo de compor- ࡯ Resposta libre. tarse unha poboación (neste caso, ante un 52 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 53. 831552 _ 0050-0059.qxd 16/3/07 17:16 Página 53 4 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO Comprensión lectora (páx. 54) ࡯ • Os doce deuses do Olimpo, porque eran os seus compañeiros. 1. • A soberbia nunca é boa e o soberbio pode reci- ࡯ • Os doce deuses do Olimpo, pero nos peores bir un castigo. momentos da súa historia. Porque ela consi- deraba que os deuses son como calquera 2. • Gababa (gabar): dicir cousas boas de alguén persoa. ou de algo. ࡯ • Atenea rematou o tapiz cunha grilanda de • Alaudos: eloxios, gabanzas. oliveira e Aracné rodeándoo dun marco de • Eloxio: cousa boa que se di de algo ou alguén. hedra. • Carraxe: alteración do ánimo, con irritación e en- ࡯ • Atenea enfadouse ao descubrir que Aracné fado, provocada por algunha cousa que saíu mal. fixera un tapiz mellor e rompeullo. • Xenreira: sentimento contra unha cousa ou ࡯ • Ao romperlle o tapiz, Aracné, enfadada, bo- contra unha persoa. touse a correr cara ao bosque, caeu e que- • Aldraxada (aldraxar): ofender ou humillar a al- dou ferida. guén. 7. Presentación: desde o inicio ata a moza non facía ࡯ Ao campo dos eloxios. Ao dos enfados. caso. Nó: desde Pero un día ata No remate rodeuno 3. • Tecer dentro da casa, á beira do lume. Men- dun marco de hedra. tres, durante o verán tecía fóra da casa, á som- bra dunha vella oliveira. Desenlace: desde Satisfeita quedou Atenea ata o final. • Seu pai. A xente dicía que lle ensinara a deusa Atenea. 8. É unha lenda porque pretende amosar un saber, • Que lle dixesen que lle debera ensinar a tecer a quere indicar que non se debe ser soberbio, se- deusa Atenea. nón humilde. Para ilustrar ese saber, aparece un • Retou a Atenea a tecer xunto a ela, para poder personaxe que podería ser real, Aracné, e mais demostrar Aracné que tece mellor ca a deusa. unha deusa Atenea. • Pasou a ser unha araña. Cambiou o fío de tecer 9. Resposta libre. polo fío das arañas. 4. Orgullosa, atrevida, traballadora, habilidosa. Taller de escritura (páx. 55) ࡯ Resposta modelo: Tecía desde o mencer ata que se poñía o sol. A popularidade de Arac- 1. • O sol e mais o vento e un home que sofre as né..., sen perder a súa axilidade..., sei que po- consecuencias do sol e do vento. do tecer mellor ca a deusa... • O home non fala, porque é un personaxe se- cundario. Mentres que o sol e o vento si falan, a 5. V. Aracné era unha moza orgullosa. Porque che- pesar de ser fenómenos meteorolóxicos. Isto ga a manter que tece mellor ca a deusa Atenea. conséguese coa figura literaria denominada F. Atenea foi piadosa coa rapaza. Porque ao ver personificación. O que di o vento é: Eu son que era unha boa tecedora decide condenala a máis forte ca ti. Podo derribar edificios, arrincar tecer sempre, como araña. árbores... Mentres, o sol di: Ai, amigo! Es fa- V. Atenea non tiña moito sentido do humor. Por- chendoso de máis. que non acepta que Aracné teza tan ben coma • Si. O home que sofre as consecuencias do sol e ela ou mesmo mellor. do vento. V. Aracné non consideraba os deuses como algo • Unha raia. intocable. Pois, de feito, cre que ela tece mellor ࡯ O sol. ca a deusa Atenea. 2, 3, 4, 5 e 6. Resposta libre. 6. A primeira é a que fixo Aracné, porque ten o mar- co do tapiz de hedra; a segunda é a que realizou Atenea, porque se ve o marco do tapiz coa grilan- da de oliveira. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 53
  • 54. 831552 U4_050-059.qxd 15/3/07 13:01 Página 54 Estudo da Lingua Gramática O verbo: raíz e desinencias (páxs. 56-57) • Os alumnos xa coñecen as clases de palabras e a estrutura das oracións. Saben xa a importancia que ten o verbo en cada unha das nosas interaccións, por iso é agora o momento de empezar a traballar con este tipo de palabra. En primeiro lugar, imos analizar a súa estrutura interna, a unión dunha raíz cunhas desinencias, para despois poder explicar os valores que lle achegan as desinencias. • É importante que os alumnos recoñezan a raíz para comprender que todo o que se lle engade a esa raíz achega uns significados diferentes aos do propio verbo. En principio, é doado identificar a raíz porque só teñen que quitarlle a terminación do infinitivo. • Ao saber identificar a raíz poden deducir que o demais son desinencias que amosan significados de persoa, número, tempo e modo. O significado de andar como camiñar está só en and-; o demais indica se son eu quen anda, se é el, se é agora, se foi onte... SOLUCIONARIO Gramática (páxs. 56-57) 4. Resposta modelo: • -aron: bailaron, danzaron, pa- tinaron • -ías: comías, facías, escribías • -ésemos: 1. • Chegades, agardade. • Creo, dixo, acompaña- comésemos, fixésemos, puidésemos • -iría: sorri- ses. • Preguntou, chegaban. ría, diría, oiría. ࡯ En todos os casos engadimos unha raíz. 2. • andar: andabades, andase • converter: con- vertas, convertera • saír: sairedes, sarirían. 5. • Infinitivo: recibir, verter, voar. • Xerundio: rodando, bebendo, saíndo. ࡯ Resposta modelo no libro. • Participio: servido, cerrado, percorrido. 3. Resposta modelo: • cant-: cantaba, cantaremos, 6. Resposta libre. cantasen, cantariamos • aprend-: aprendiamos, aprendades, aprenderías, aprenderedes • viv-: 7. Resposta modelo: Nas afirmativas empregamos o vivides, viviches, vivan, viviamos. modo imperativo e nas negativas, o subxuntivo. Vocabulario Os empregos e as profesións. A información no dicionario (páx. 58) • Este apartado de Vocabulario desenvolve un traballo dobre. Por un lado, abordamos un aspecto do vocabulario moi concreto, como é o campo dos oficios, mentres que por outro lado presentamos os dicionarios e a información que neles aparece. Como profesores de lingua temos que saber transmitir a importancia do dicionario como fonte de coñecemento e como axuda imprescindible tanto nas lecturas coma na escritura, por iso é moi importante saber como buscar unha palabra. No libro de texto indícase que nos dicionarios aparece información sobre a categoría da palabra, igual que información léxica que pode aparecer codificada como sinónimo (sin.), antónimo (ant.) ou familia (fam.). Para que entendan ben isto podemos botar man dun dicionario e que o vexan alí reflectido. • Por outra banda, abordamos o léxico dos oficios. Traballamos o léxico deste campo, así como algunha fraseoloxía relacionada con este tema. Estas expresións son da fala cotiá, polo que resultan interesantes para os nosos alumnos. 54 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 55. 831552 U4_050-059.qxd 15/3/07 13:01 Página 55 4 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO Vocabulario (páx. 58) ࡯ Resposta libre. 4. • Empregámolo para amosar que non hai algo 1. 2: carpinteiro, 8: varredor, 5: oleira, 6: xuíza, 3: onde debe habelo. ourive, 4: cirurxiá, 1: albanel, 7: peitadora. • A necesidade de realizar certos traballos dunha ࡯ Resposta libre. forma determinada. 2. Finalmente anunciouse de forma oficial o compro- • Importancia de ter unha profesión para ter miso do príncipe membro desta monarquía euro- sempre traballo. pea. Unha vez oficializada a noticia, a cerimonia • É importante facer o traballo canto antes para do casamento non se demorará moito. O que ofi- non andar con apuros despois. cie a voda será un bispo español, pero non pode- • Cada un fala ben do que el mesmo fixo ou fixo mos afirmar isto por tratarse dunha nova oficiosa. alguén próximo. 3. • ilustrar: ilustrador • vernizar: vernizador • má- 5. Resposta libre. quina: maquinista • soldar: soldador • contratar: contratista • administrar: administrador • telefo- nar: telefonista • transportar: transportista Ortografía O son B. A grafía b (páx. 59) • Esta unidade é unha primeira aproximación a un aspecto conflitivo da nosa lingua. O son B é fácil de identificar, pero aos alumnos resúltalles complicado coñecer a grafía. Por iso é conveniente practicar ben este apartado de ortografía e insistir naquelas formas que non coinciden co castelán, xa que adoitan presentar maiores problemas para o alumnado. Igualmente, podémoslles explicar que as palabras se escriben con b ou con v segundo como se escribisen na lingua da que proceden, que non é algo aleatorio. • A continuación podemos realizar o seguinte ditado. DITADO O taxi do meu bisavó O meu bisavó tiña un marabilloso automóbil co que traballaba de taxista. A el gustáballe conducir e, ademais, dicía que o seu labor era de servizo, xa que se dedicaba a servir de axuda para toda aquela xente que quería viaxar. Aquel taxi era pequeno, pois nel cabían catro persoas apertadas, xa que daquela os coches eran pequenos. Pero era un coche seguro e, ademais, o meu bisavó sabía conducir ben, pois nunca bateu cun obstáculo. SOLUCIONARIO Ortografía (páx. 59) 2. Resposta modelo: • título: subtítulo • grafía: biografía 1. Cada tarde, Roi calzaba as botas deportivas, baixa- • director: subdirector • sílaba: bisílaba ba á rúa e botaba unha carreira ata o parque. Ao • avoa: bisavoa • oficial: suboficial chegar, sentaba nun banco e repousaba un bo ana- co. Observaba as árbores e escoitaba os paxaros; ࡯ Resposta libre. cando chegaba a hora da cea, regresaba á casa. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 55
  • 56. 831552 _ 0050-0059.qxd 20/3/07 15:21 Página 56 SOLUCIONARIO 3. Resposta modelo: • marabilla: marabilloso • ba- gazos; beizos grosos, pálidos. Camiñaba coma se b leiro: baleirar • rebelde: rebeldía • trobar: troba- esvarase sobre os zapatiños cor limón, a saia ver- v dor • móbil: automóbil • ribeira: ribeirán. de murcho, branca a chambra, broslada de tons b v lixeiros, luvas amarelas, as mans entretidas en 4. Febreiro, sombreiro. Escríbese con b porque sem- v b acenos ou no revoar gracioso do abano. Andaba b pre empregamos esta grafía diante de consoante. na compaña dunha dona non vella, chea de al- ࡯ bl: amable, blusa bloque. faias, chapeu pequeno de veludo, cabelos rubios- b bs: absorto, absolto, substantivo. grises, o parasol ao ombreiro e un veo de tul cu- b bt: obter, subtraer, subterránea. bríndolle a face. (A palabra broslada vén no Diccionario enciclopédico gallego-castellano de 5. Levaba unha gran pamela con papoulas de raso, b Don Eladio Rodríguez co significado de ‘bordada’). cereixas de vidro. Era branca, moi loura, os ollos Lingua e Sociedade A diversidade lingüística (páxs. 60-61) • Este apartado introduce os alumnos na realidade lingüística do mundo. É importante que deixen atrás prexuízos como que as linguas importantes son as que falan máis persoas ou que cada lingua corresponde a un país. Podéselle ofrecer un mapa coas principais linguas do mundo para que poidan observar a súa distribución, de xeito que se decaten de que os países onde se fala unha soa lingua son escasísimos e que a situación lingüística normal é a pluralidade, feito que redunda na riqueza cultural. Así mesmo, debemos salientar que non hai linguas mellores ca outras, que todas serven para a mesma finalidade: a comunicación entre persoas. • Igualmente, os alumnos teñen que ter unha idea básica das linguas que se falan na penísula Ibérica e da realidade lingüística desta; pode salientar que todas as linguas que se falan neste territorio pertencen á familia das linguas indoeuropeas, á rama itálica, agás o éuscaro, que é preindoeuropea; é dicir, esta lingua xa se falaba cando chegaron á Península, hai máis de dous mil anos, os romanos. SOLUCIONARIO Lingua e sociedade (páxs. 60-61) 3. Resposta libre. 4. • Moitas grazas; boas tardes. 1. • Normalmente fálase máis dunha, coma no Es- • Castelán, catalán e asturiano. Vasco. tado español, en que se falan o galego, o caste- • As tres que se asemellan son da mesma familia lán, o catalán, o éuscaro, o aragonés, o aranés lingüística: son romances; mentres que o vasco e o asturiano. ten unha orixe diferente: preindoeuropea. • Arredor de 6.000. • Un grupo de idiomas emparentados e cunha orixe común. • A partir do século IX. 2. • grego: a indoeuropea • árabe: a afro-asiática • chinés: a chino-tibetana • maia: a americana • zulú: a níxer-congo • iraniano: a indoeuropea. 56 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 57. 831552 _ 0050-0059.qxd 20/3/07 15:21 Página 57 4 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE Literatura A versificación (páxs. 62-63) • Analizamos e insistimos nesta unidade nos aspectos formais da poesía. Vimos xa nas unidades previas a distribución formal da poesía en versos, que se agrupan en estrofas. Viramos tamén as características xerais que presenta a poesía de ritmo, musicalidade e rima. Neste apartado temos que afondar na versificación para tratar despois con detalle, nas seguintes unidades, a rima, a estrofa e os poemas. • Presentamos o xeito de contar as sílabas de cada verso, así como as licenzas métricas que se poden empregar no cómputo silábico. Igualmente, temos que ter en conta o acento da última palabra nese cómputo silábico. Por último, nomeamos os versos segundo o número de sílabas e a clasificación en arte maior ou arte menor, segundo teñan máis de 8 sílabas ou 8 ou menos sílabas. SOLUCIONARIO Literatura (páxs. 62-63) Reforzo e ampliación (páx. 64) 1. • Defensa do uso do galego. 1. Resposta modelo no libro. • Si. Porque aínda hai moita xente que fala caste- 2. Resposta modelo: lán e que esquece ou despreza a súa lingua. • Tocar: Quizais toque o tambor o próximo ano. • Cruña: A Coruña. Deixá: deixade. Ouzo: oio. • Nevar: Quizais neve mañá. Agora vai moito frío. Escuito: escoito. • Saír: Quizais saia esta noite coas amigas. ࡯ Resposta modelo: no poema critícase que a xente deixe de falar galego en favor do castelán ࡯ Sempre empregamos o subxuntivo. e amósase esta crítica a través dos sentimen- 3. • varresen, de varrer: 3.ª persoa plural, tempo tos do eu lírico, que sente dor ao percibir esta pasado, modo subxuntivo. postura en moita xente. Pon como exemplo al- • saídes, de saír: 2.ª persoa plural, tempo pre- gunhas rapazas da Coruña que falan castelán. sente, modo indicativo. 2. • Son versos de seis sílabas. Chámanse hexasíla- • partas, de partir: 2.ª persoa singular, tempo bos. presente, modo subxuntivo. • Son versos de arte menor porque teñen menos • falaba, de falar: 1.ª ou 3.ª persoa do singular, de 8 sílabas. tempo pasado, modo indicativo. ࡯ verso 2: De amable despexo. / verso 9: Cando e o • dicindo, de dicir: forma nominal, xerundio. é que vos ouzo. / verso 10: a patria esquecen- i • farei, de facer: 1.ª persoa singular, tempo futu- do. / verso 20: anxélico alento. / verso 21: pa- o ro, modo indicativo. rece que escuito. e • iría, de ir: 1.ª ou 3.ª persoa singular, tempo 3. ࡯ • A alegría polo nacemento dun fillo. futuro (con relación a un pasado), modo indi- cativo. • Son sentimentos positivos e esperables dun pai ante o nacemento dun fillo. 4 e 5. Resposta libre. • Hai certa variedade de sílabas. Os versos se- gundo e quinto son hendecasílabos, teñen 11 sílabas, mentres que os demais teñen se- Avaliación (páx.65) te sílabas, heptasílabos. 1. • Un peso. • É un verso de 7 sílabas. Heptasílabo. • A muller pensa que o seu home ten unha • Non. Como todas as palabras que aparecen amante, porque trae cartos á casa. no final do verso son graves, non se suma • Porque tras a porfía da muller viuse obrigado a nin se resta ningunha sílaba. contarlle a verdade e, se contaba a verdade, ࡯ Resposta modelo: Que doce e deleitoso: sinalefa. e perdía os cartos. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 57
  • 58. 831552 _ 0050-0059.qxd 20/3/07 15:21 Página 58 SOLUCIONARIO • É anónimo e popular e foi transmitido de forma 3. Pasar: infinitivo; sinalado: participio; dicindo: xe- oral. Transmite un saber, como é o valor de gar- rundio; dicir: infinitivo. dar un segredo. 4. • pobre: porque sempre se escribe b ante conso- • Nos de mouros e tesouros, xa que o protagonis- ante. ta é un mouro. • andaba: porque é a desinencia de pretérito im- 2. • Vai: imperativo. perfecto que sempre vai con b. • merca: imperativo. • contestaba: igual ca o anterior. • haxa: subxuntivo. • beber: porque o verbo beber é con dous b. • esperades: indicativo. 5. Resposta libre. • venda: subxuntivo. 6. Resposta libre. SOLUCIONARIO Texto académico (páxs. 66-67) • Sunbury: igual ca o anterior, atacárono no ca- miño de volta. 1. O texto é a biografía dun pirata. • Ermelinda: barco portugués que tamén ataca- ron no camiño de volta cara a Pontevedra. 2. Macabro: que provoca horror ou repulsión. Varar: quedar detida unha embarcación ao tocar 5. Resposta modelo: Buscaban negros en África que o casco no fondo. logo que levaban a outros países onde os vendían como escravos. Os escravos non tiñan ningún de- Zafarse: soltarse, escapar ou esconderse para evi- reito e traballaban para o seu dono sen ningún ti- tar un perigo. po de remuneración. A escravitude foi abolida to- Escrúpulo: dúbida, inquietude da conciencia por talmente o 25 de setembro de 1926 cando a algo pouco importante. Sociedade de Nacións celebrou unha convención 3. • Primeiro chamábase Defensor de Pedro e des- sobre a escravitude e así o deciciu. Entrou en vi- pois cambioulle o nome ao seu bergatín polo de gor o 9 de marzo de 1927 e desde ese día persé- Burla Negra. guese a quen practica a escravitude. • No golfo de Guinea. 6. Resposta modelo: Porque Xibraltar pertence a • Era un dos compañeiros do pirata Benito Soto, Gran Bretaña desde 1714, momento en que se no barco Defensor de Pedro. Matouno Benito asinou o Tratado de Utrech, xa que Gran Bretaña Soto, pegándolle un tiro mentres durmía, ao crer asaltara Xibraltar durante a Guerra de Secesión que o podía traizoar ou discutirlle o mando. previa a este tratado. • Evitar que alguén o traizoase ou lle discutise o ࡯ Chámaselle pirata informático a aquela persoa mando. que emprega software non adquirido de xeito • Tiña 24 anos, pero estaba a piques de facer legal ou mesmo a quen é capaz de descifrar 25, faltábanlle dous meses. certos contrasinais moi complicados e pode acceder a datos da administración, de ban- 4. • Morning Star: atacárona, saqueárona e puxéron- cos... ou crea virus que poden chegar a millóns lle barrenos de pólvora con algúns dos seus tri- de ordenadores... pulantes dentro, non sen antes violar algunhas mulleres que formaban parte da tripulación. Mentres, un disco pirata é un disco que non é auténtico, senón unha copia dun disco orixinal. • Topaz: saqueárona, mataron aos seus tripulan- Os discos piratas poden ser para uso persoal tes e prendéronlle lume. ou para vender, o cal pode ser un delito. • Cesnock: tamén o abordaron e colleron todos os artigos roubados que levaba nas súas ade- 7. Nado. gas, para vender eles despois. 8. Entón, antes de, despois, unha semana despois. • New Prospect: tamén atacaron este barco in- glés, xa no camiño de volta. 9. Resposta libre. 58 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 59. 831552 _ 0050-0059.qxd 16/3/07 17:16 Página 59 4 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO 10. Resposta libre. 6. • Non, pois a ilustración da moza mostra unha ࡯ O corsario ten unha autorización para saquear queimadura e as demais amosan datos relacio- e perseguir as embarcacións inimigas, men- nados coa exposición ao sol. tres que os piratas non. • Cumpren a función de salientar as informa- cións importantes contidas no texto. Por un la- do, os riscos das queimaduras e, por outro, Texto cotián (páxs. 68-69) destacar os elementos que debemos empregar para expoñernos ao sol: a antuca, a gorra, a ca- 1. • Normas para calquera tipo de exposición ao miseta e as lentes de sol; así como a impor- sol. tancia de non tomar o sol entre as 11 e as 16 horas. 2. • Insolación: trastorno provocado pola exposición prolongada aos raios do sol. 7. • Resume o contido do texto, sintentizando e in- • Arrubiamento: acción de poñerse rubio. cidindo nas ideas máis importantes. • Nocivo: que fai mal ou causa dano; daniño, • Resposta libre. malo, pernicioso, prexudicial. • Resposta libre. • Antuca: especie de parasol ou paraugas que serve para protexerse do sol, paraugas. 8. • Resposta libre. • Indumentaria: peza ou conxunto de pezas que se levan vestidas, roupa. Texto xornalístico (páxs. 70-71) • Antecedente: que antecede no espazo ou no tempo, anterior, precedente. 1. A nova consideración de Plutón como «anano». 3. • De forma inmediata pode producir insolacións e 2. Resposta libre. queimaduras con arrubiamento ou ampolas. A longo prazo provoca envellecemento prematuro 3. • A Unión Astronómica Internacional (UIA). da pel (con engurras e manchas) e posible apa- • Por unha banda, o tamaño, pois Plutón é moi rición de cancros de pel e cataratas. pequeno, moito máis ca a Terra e mesmo máis • A cara, os beizos, as orellas e os seos. pequeno ca a Lúa. Por outro lado, a forma pou- co ortodoxa da súa órbita, pois a súa inclina- • En ningún caso, os meniños, a xente cunha pel ción non é paralela á da Terra nin á dos outros moi branca, persoas con antecedentes de can- sete planetas do Sistema Solar. cros de pel ou outras enfermidades ou mesmo • Clyde William Tombaugh, un distinguido astrono- pola inxesta de determinados tratamentos. mo norteamericano. • Para compensar a perda de auga que se elimi- na coa suor. 4. Resposta libre. 4. • Debemos axudarlles aos rapaces a deducir que 5. Non. O autor do texto emprega estes termos para os raios non deixan de pasar porque haxa nu- intentar personalizar o planeta Plutón e xogar un bes. Os raios solares caen con algo menos de pouco cos lectores, para que o texto sexa orixinal intensidade pero pasan igual e poden queimar e divertido. e danar a pel. ࡯ Destitución: Exoneración, deposición. Anano: • Para que a pel se vaia afacendo e evitar así as diminuto. queimaduras. ࡯ Para destacar que unha palabra se emprega ࡯ Que cada exposición ao sol e cada queimadura en sentido irónico. queda gravada na pel e vaise acumulando co- ma se se tratase de encher un caldeiro e, can- 6. Resposta libre. do estea cheo, terá que botar a auga fóra, que na pel se reflictirá en enfermidades. 7. Resposta libre. 5. Infinitivo: evitar a exposición directa ao sol nas ho- ras centrais do día. Imperativo: lembra. Perífrase de obrigatoriedade: débense empregar. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 59
  • 60. 831552 _ 0060-0067.qxd 16/3/07 17:57 Página 60 5 A descrición I OBXECTIVOS COMUNICACIÓN • Descubrir a descrición como un tipo • Recoñecer a lingua propia de texto. das descricións. • Coñecer como se elabora unha • Ser capaz de facer a descrición de varios descrición. obxectos. ESTUDO DA LINGUA • Coñecer as tres conxugacións da nosa • Coñecer os termos sinónimo e antónimo. lingua. • Ampliar o vocabulario das partes • Identificar os tempos verbais. do corpo. • Recoñecer os verbos regulares • Coñecer o son B e os usos que lle e os irregulares. corresponden á grafía v. LITERATURA • Coñecer o concepto de rima e identificar • Identificar a rima asonante a rima dun poema. e a consonante. CONTIDOS CONCEPTOS • As descricións. • O léxico do corpo humano. • A lingua propia das descricións. • Os sinónimos e os antónimos. • A conxugación verbal. • O son B. Uso da grafía v. • Os tempos verbais de cada modo: • O concepto de rima. indicativo, subxuntivo e imperativo. • Tipos de rima: asonante e consonante. • Os verbos regulares e os irregulares. PROCEDEMENTOS, • Recoñecemento das características • Ampliación do léxico das partes DESTREZAS das descricións nunha dada. do corpo. E HABILIDADES • Creación de descricións de obxectos. • Uso correcto da grafía v. • Identificación da conxugación dalgúns • Extracción das ideas dun poema. verbos. • Clasificación dun poema segundo • Recoñecemento duns verbos como presente rima asonante ou consonante. regulares ou irregulares. • Elaboración dun poema cunha rima • Busca de sinónimos e antónimos determinada. para unhas palabras dadas. ACTITUDES • Interese por ler ou crear descricións • Interese por mellorar a expresión oral de obxectos. e escrita. • Valoración do coñecemento do léxico • Valoración da literatura como forma das partes do corpo. de expresión. CRITERIOS DE AVALIACIÓN • Identificar as características dunha • Explicar por que se escriben con v descrición. algunhas palabras. • Crear descricións para obxectos • Recoñecer o significado de palabras propostos. relacionadas coas partes do corpo. • Clasificar varios verbos segundo • Analizar a rima dos versos dunha a conxugación á que pertencen. composición. • Buscar antónimos e sinónimos • Crear un poema cunha rima proposta. para algunhas palabras. 60 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 61. 831552 _ 0060-0067.qxd 16/3/07 17:57 Página 61 5 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE COMPETENCIAS QUE SE TRABALLAN 1. COMPETENCIA COMUNICATIVA – Recoñecer as características das descricións. A. Competencia lingüística – Respectar as normas da interacción. • Competencia gramatical • Competencia funcional – Recoñecer as conxugacións dos verbos – Elaborar unha descrición, a partir dunha lec- da nosa lingua. tura modelo. – Identificar os tempos verbais. D. Competencia estratéxica – Coñecer os verbos regulares e os irregulares. – Identificar a rima como trazo característico • Competencia léxico-semántica dos textos en verso. – Coñecer e empregar palabras do campo – Recoñecer os sinónimos e antónimos como das partes do corpo. recursos para mellorar a nosa comunicación. – Identificar sinónimos e antónimos dalgunhas palabras. 2. COMPETENCIA METACOGNITIVA • Competencia ortográfica – Buscar e procesar información. – Empregar correctamente a grafía v. – Elaborar resumos e esquemas. B. Competencia sociolingüística 3. COMPETENCIA EXISTENCIAL – Coñecer os sinónimos como elementos – Reflexionar sobre a maneira de actuar propios da lingua culta, máis coidada. das persoas nunha situación determinada. C. Competencia pragmática 4. COMPETENCIA LITERARIA • Competencia discursiva – Recoñecer a rima e as súas clases. Aprender – Coñecer a rima como trazo da comunicación a realizar unha análise métrica. en verso. – Elaborar textos literarios. EDUCACIÓN EN VALORES EDUCACIÓN PARA A TOLERANCIA EDUCACIÓN PARA A IGUALDADE A partir do relato A orella de Leivas podemos O poema Himno de acción galega serve para tratar fomentar a tolerancia entre os nosos alumnos. Neste o tema da igualdade. Nel critícanse os abusos que se texto aparece un personaxe que ten un trazo que producían noutros momentos históricos e que, aínda o diferencia dos demais. No canto de ser un problema, que hoxe non existen do mesmo xeito, si existen Leivas sabe sacarlle a parte positiva. desigualdades comentables e criticables. ESQUEMA DA UNIDADE COMUNICACIÓN ESTUDO DA LINGUA LITERATURA Tipos de textos: A descrición I Gramática: A conxugación verbal I A rima Lectura: Álvaro Cunqueiro, Vocabulario: As partes do corpo. A orella de Leivas Sinónimos e antónimos. Taller de escritura: Ortografía: O son B. A grafía v A descrición de obxectos RECURSOS COMPLEMENTARIOS EXPRESIÓN ORAL REFORZO E AMPLIACIÓN AVALIACIÓN Fichas de expresión Ficha de reforzo e ampliación Avaliación do segundo trimestre, oral (páxs. 130-141) da unidade 5 (páx. 146) proba 1 (páxs. 158-159) ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 61
  • 62. 831552 _ 0060-0067.qxd 16/3/07 17:57 Página 62 Comunicación Tipos de textos A descrición I (páx. 73) • A estrutura do bloque de comunicación é a que segue: TIPOS A descrición Faise unha presentación da descrición e das súas DE TEXTOS características. A orella de Leivas A partir da lectura trabállase a comprensión LECTURA ÁLVARO CUNQUEIRO e a descrición, aínda que o texto non sexa exclusivamente descritivo. A descrición de obxectos A partir do concepto de descrición e das características TALLER DE ESCRITURA enumeradas no apartado de Tipos de textos, agora os alumnos crean descricións. • O primeiro apartado desta unidade aborda o tema da descrición. Para que os alumnos entendan a que nos referimos con descrición, podémoslles pedir que nos expliquen como é o instituto. Pódeno facer en parellas e despois facer unha posta en común. Ao enumerar as características do instituto, farémoslles ver que o que están facendo é describir. Poden probar tamén a describir un personaxe coñecido por todos eles ou ben a vila ou cidade en que se encontra o centro de ensino. • Unha vez explicada a descrición, podemos comprobar se o entenderon. Os alumnos deben pensar un obxecto que lles guste ou interese, e expor a descrición sen dicir de que obxecto se trata. Os demais deberían poder adiviñar o obxecto oculto. Lectura A orella de Leivas (páxs. 74-76) • Pódese facer unha lectura dramatizada do texto, cunha entoación e unha dicción claras. Ademais, o texto de Cunqueiro permítenos traballar valores actitudinais como o respecto polas persoas con algún trazo diferente. Taller de escritura A descrición de obxectos (páx. 77) • Neste apartado ponse en práctica o aprendido no apartado Tipos de textos. Os alumnos demostran o aprendido a través da expresión escrita, pois deben realizar descricións de obxectos dados ou da lectura A orella de Leivas. SOLUCIONARIO Tipos de textos (páx. 73) • A descrición ordénase de arriba abaixo. Empe- za describindo a parte alta da torre e acábase 1. ࡯ • A torre da Berenguela (tamén chamada torre pola parte máis baixa. do reloxo) da catedral de Santiago de Com- • Hai referencias á parte alta da torre, á parte postela. central e á parte baixa. 62 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 63. 831552 _ 0060-0067.qxd 7/3/07 19:37 Página 63 5 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO • É unha descrición obxectiva, xa que non se unha especie de crenza colectiva e ía conse- manifestan os sentimentos, senón que se ex- guir quitarlle a fama e o negocio a Antón. pón a realidade segundo se ve. 06. • Non. • A menciña é a substancia que serve para cu- Comprensión lectora (páx. 76) rar unha enfermidade, mentres que a medici- na é a ciencia que estuda o corpo das perso- 1. A Antón todos lle din que ten a orella dereita máis as e as súas enfermidades. grande ca a esquerda. Un día vai a un menciñeiro que lle aclara que non é cousa mala. Volve tran- ࡯ • Medicina F médico F doutor quilo e unha veciña dille que na orella se escoita o • Menciña F menciñeiro F curandeiro mar. Despois, todos querían escoitar o mar na orella de Antón, ata que casa e a muller só lle dei- 07. Humorístico. O autor presenta de forma cómica xa que escoiten nenos. Escoitan sobre todo nenos como se pode case converter en lei a opinión enfermos e Antón gana uns pesos. Cando vén o dunha persoa. Reflicte como corren os contos, cuñado, que estaba emigrado, dille que as dúas aínda sen base lóxica. orellas son iguais e que o seu é algo así como 08. 1. O primeiro debuxo. unha crenza colectiva. Antón quere que marche 2. O terceiro debuxo. para que non lle arruine a fama e o negocio. 3. O cuarto debuxo. 2. • Bostela: capa dura que se forma cando secan as feridas. 4. O segundo debuxo. • Benigna: boa, comprensiva, que ten inclina- ࡯ Resposta libre. ción ao ben. 09. Resposta libre. • Acaroar: achegar ou achegarse a algo. 10. Resposta libre. • Garrida: que ten boa presenza e sabe moverse elegantemente. • Raquítico: moi delgado e feble. Taller de escritura (páx. 77) • Fretar: pasar unha cousa sobre outra con forza. 1. • Clase de instrumento musical (de vento, moi ࡯ • Xeitosa: garrida. importante na nosa música tradicional e mes- • Carpola: bostela. mo na nosa música actual). • Cativo: raquítico. • Partes da gaita (fol, soprete, tubos con buratos: • Arrimar: acaroar. punteiro, roncón, ronqueta). • Fregar: fretar. • Materiais utilizados nas gaitas (foles de coiro e • Boa: benigna. os tubos de madeira, actualmente tamén dou- tros materiais). 3. • De mediana estatura e arrubiado. • Afinación das gaitas (non aparece no texto). • Segundo dicían os veciños, tiña a orella dereita máis grande ca a esquerda. Acode a un menci- • Adornos das gaitas (os farrapos e as borlas). ñeiro. • Data exacta da aparición das gaitas (non apare- • Ía ter unha bostela inchada nos interiores que ce no texto). lle pasou a unha orella. ࡯ Resposta libre. • O mar, coma nas buguinas. 2, 3, 4, 5 e 6. Resposta libre. • O cuñado, o irmán da súa muller. 4. Casou con María de Don. Cobraba tres pesos por sesión. As nais dos nenos deixábanlle un regalo. 5. • Por celos. Ela quería ser a única que puidese escoitar o mar na orella de Antón. • Porque mantiña que as dúas orellas eran iguais e que non se escoitaba nada na dereita. Era ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 63
  • 64. 831552 _ 0060-0067.qxd 7/3/07 19:37 Página 64 Estudo da Lingua Gramática A conxugación verbal I (páxs. 78-79) • Neste apartado imos insistir un pouco máis na explicación do verbo, aínda que sen traballalo polo miúdo. Os alumnos xa coñecen os verbos, o seu valor e importancia na oración e xa son conscientes da variación, tras o estudo de raíces e desinencias na unidade anterior. Agora entenderán que esa variación non é aleatoria e que existen uns modelos chamados conxugacións. Podemos comezar facendo unha chuvia de ideas con verbos propostos polos alumnos. Cando teñamos unha lista ampla de verbos, deberemos organizalos por similitude. Eles mesmos se decatarán da relación en función da terminación (-ar, -er, -ir). • Partindo de exemplos reais na aula podemos facer que reflexionen sobre o tempo verbal. Os alumnos poden deducir como varían as formas verbais para falar dos exercicios que fixemos onte, os que facemos hoxe ou os que faremos mañá. Tamén podemos empregar os verbos de fenómenos atmosféricos para que deduzan como cambiamos a forma verbal do verbo chover segundo falemos de onte, de hoxe ou de mañá. • O modo, para os alumnos destas idades, pode ser un concepto un pouco complicado de entender e asimilar. Por iso, sería conveniente introducir o subxuntivo como o modo utilizado para expresar desexo, dúbida, temor ou posibilidade. Tamén podemos falar do imperativo como o modo que serve para expresar mandatos, ordes... Pola contra, o indicativo é o modo non marcado, que empregamos nos demais casos. SOLUCIONARIO Gramática (páxs. 78-79) • Avisade: 2.ª persoa plural, presente de impera- tivo do verbo avisar. 1. Resposta modelo: • Dixo: 3.ª persoa singular, pretérito perfecto de -ar: patinar, falar, bailar, pensar, duchar. indicativo do verbo dicir. -er: comer, perder, ceder, meter, coser, cocer. Cheguei: 1.ª persoa singular, pretérito perfecto de indicativo do verbo chegar. -ir: escribir, admitir, subir, fuxir, cuspir. Vin: 1.ª persoa singular, pretérito perfecto de in- 2. O tempo verbal é o conxunto de formas verbais dicativo do verbo vir. que sitúan a acción no mesmo tempo, que a pre- Vencín: 1.ª persoa singular, pretérito perfecto sentan do mesmo xeito e que varían só no núme- de indicativo do verbo vencer. ro e na persoa. • Quero: 1.ª persoa singular, presente de indica- Nomes: Presente, pretérito imperfecto, pretérito tivo do verbo querer. perfecto, pretérito pluscuamperfecto, futuro, con- Veñas: 2.ª persoa singular, presente de subxun- dicional. tivo do verbo vir. 3. Facer: farei, fago, fixen. • Gustaría: 3.ª persoa singular, condicional, indi- Ir: vou, irei, fun. cativo do verbo gustar. Saber: sei, souben, saberei. Aproveitases: 2.ª persoa singular, pretérito im- perfecto de subxuntivo do verbo aproveitar. ࡯ Os tres verbos son irregulares. • Fritises: 2.ª persoa singular, pretérito imperfec- 4. Resposta libre. to de subxuntivo do verbo fritir. Sabería: 3.ª persoa singular, condicional de in- 5. Resposta modelo: • Saber: souberon, sei. dicativo do verbo saber. • Dicir: din, dixésemos. • Había: 3.ª persoa singular, pretérito imperfecto • Querer: quixeran, queiramos. de indicativo do verbo haber. 6. • Vides: 2.ª persoa plural, presente de indicativo Viamos: 1.ª persoa plural, pretérito imperfecto do verbo vir. de indicativo do verbo ver. 64 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 65. 831552 _ 0060-0067.qxd 7/3/07 19:37 Página 65 5 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE Vocabulario As partes do corpo. Sinónimos e antónimos (páx. 80) • Este apartado de Vocabulario desenvolve un traballo dobre. Por un lado, abordamos un aspecto do vocabulario moi concreto, como é o campo das partes do corpo, mentres que por outro lado presentamos as relacións de sinonimia e antonimia. Debemos destacar a importancia destas relacións semánticas para poder comunicarnos cunha lingua máis rica e elaborada e, como non, máis culta. A sinonimia e a antonimia son recursos para mellorar a nosa capacidade lingüística. • Por outra banda, abordamos o léxico das partes do corpo. Este campo semántico debería resultar doado para o alumnado, aínda que, probablemente, deberemos insistir en formas que tenden a substituírse por castelanismos: xeonllo, nocello, cóbado... SOLUCIONARIO Vocabulario (páx. 80) • Cando me viu a moto, caéronlle os dentes todos. 5. • Andar en crequenas: empregamos as pernas, 1. Queixo: 6. Cella: 2. Meniña: 3. Sen: 10. Cello: 1. porque é andar coas pernas dobradas. Nariz: 4. Meixela: 7. Pómulo: 8. Testa: 11. Cabe- • Andar a gatas: empregamos as mans e os pés, lo: 12. Orella: 9. Beizo: 5. xa que consiste en andar coma os nenos pe- 2. • Nortello. Non é o nome dun dedo como todos quenos, coas mans e os pés apoiados no chan. os demais, senón que ten que ver coas partes • Facer unha cambadela: empregamos unha do corpo en que se unen dous elementos como perna, que poñemos estirada para que outro o cóbado ou o ombreiro. tropece nela e caia. • Sen. Non está relacionado cos ollos como todas • Andar a rebolos: empregamos todo o corpo, xa as demais, senón que é a parte da cabeza que que é tirarse rodando sobre un mesmo. está entre as orellas e os ollos. • Dar un pinchacarneiro: empregamos as mans, 3. • Dedas: I. Nocello: I. Canela: I. Coteno: S. Náde- que apoiamos no chan para dar unha volta no ga: I. Ombro: T. Cóbado: S. Abdome: T. Embi- aire ou no mesmo chan. go:T. Pulso: S. Pés: I. Ingua: I. • Andar á pata coxa: empregamos unha perna, pois consiste en andar cunha perna soa. 4. • Con el nunca se pode contar, porque nunca bota unha man. 6. • fazula: meixela • fronte: testa • Non botes a lingua a pacer, que é moi feo! • barbela: queixo • tempa: sen • Non llo dixen á cara, pero díxeno coa boca pe- • labio: beizo • pupila: meniña quena. 7. Resposta modelo: • nariz: grande-pequeno • Eu xa non vou opinar, porque a min tenme de • pé: estreito, largo • uña: limpa-sucia ollo. Ortografía O son B. A grafía v (páx. 81) • Este apartado serve para insistir no presentado na unidade anterior. En ambas as unidades ofrécese a descrición do fonema B, que ten dúas representacións gráficas, o b e o v, a pesar de representar un só son. Na unidade anterior afondamos un pouco no uso da grafía b e agora facemos o mesmo coa grafía v. Igual ca no tema anterior, teremos que insistir naquelas palabras que non coinciden co castelán e que aparecen destacadas no cadro da marxe dereita. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 65
  • 66. 831552 _ 0060-0067.qxd 7/3/07 19:37 Página 66 • A partir da actividade 4 destacamos a importancia de saber como se escriben as palabras, pois, en ocasións o cambio de grafía implica un cambio de significado. • Para practicar o aprendido podemos realizar o seguinte ditado: DITADO A miña avoa A miña avoa nunca pensou que eu tivese capacidade para ser avogada. Cría que eu era bastante covarde para ir a un xuízo. Ademais pensaba que as avogadas son marabillosas e esveltas, como as que aparecen na televisión. A min víame máis varrendo e facendo as cousas da casa, pois cando ela era nova as mulleres non podían facer outra cousa. SOLUCIONARIO Ortografía (páx. 81) 3. Batido de froita. Unha bebida que nutre. Un sa- bor que atrae. 1. • Non sabía que tiveras un accidente e estabas ࡯ Que nutre: nutritivo. Que atrae: atractivo. cun pé escaiolado. 4. • Revelar. • Eles viven preto, por iso van andando todos os días. • Valor. • Debe ter uns oitenta anos, pero consérvase moi 5. O señor Merlín tivera o forno acendido, aínda ben. quedaba o restrebo dun braseiro na boca. • Estiven con el e mantivemos unha longa charla. –Non varras e senta –díxome mi amo–. Estou nun ࡯ Tiveras: do verbo ter. Viven: do verbo vivir. Van: caso de moitas albóndegas, debo cumprir co pe- do verbo ir. Consérvase: do verbo conservar. trucio que me trouxo esta caixa. Nela está a prin- Estiven: do verbo estar. Mantivemos: do verbo cesa dona Tear, que quere dicir «bágoa» na nosa manter. fala. Non sei por onde comezar, se pola cabeza ou polos pés. Fixérona de prata e, por ósos, enva- 2. • vernizar: verniz. sada de vidro. Atopouna o señor de Marduffe nun • avultar: vulto. valado, e namorou da graza da boneca. Buscaron • valorar: valor. o reloxeiro maior de Suíza para revisarlle a máqui- na e dixo que non era cousa de arte, senón naci- • conversar: conversa. da de humana criatura. • acovardar: covarde. • avermellar: vermello. Literatura A rima (páxs. 82-83) • Traballamos nesta unidade outro aspecto formal da poesía. Analizamos xa nas unidades previas a distribución formal da poesía en versos que se agrupan en estrofas. Viramos tamén as características que presenta a poesía de ritmo, musicalidade e rima, así como as características concretas da versificación. Neste apartado afondamos nas características, xa polo miúdo, da rima. • Os alumnos traballan con conceptos que xa foron presentados, como o de rima e os de arte maior e arte menor. O feito de retomalos agora axuda a que o alumnado os interiorice. • Podemos insistir, ao presentar os tipos de rima asonante e consonante, en que os poetas, en ocasións, toman certas licenzas e as rimas non son plenas, de tal forma que aparecen ditongos nunhas palabras e noutras unha única vogal. Acontece, de feito, nos versos de Curros da actividade 6 de Ampliación, onde riman en asonante demos, preitos e cregos. 66 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 67. 831552 _ 0060-0067.qxd 7/3/07 19:37 Página 67 5 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO Literatura (páxs. 82-83) • semellar: parecer. • contestar: responder. 1. ࡯ • En todo o poema vese o ánimo para loitar • escachar: romper. contra os máis poderosos. Nos versos 17 e 18 vemos claramente contra quen hai que 6. Queredes castañas loitar, contra os que oprimen: caciques, la- dos meus castiñeiros?... dróns e herexes. Cantádeme un maio • A motivación para loitar contra os poderosos. sen bruxas nin demos; Teñen que loitar todos os galegos, toda a al- un maio sen segas, dea que traballa, desde Ortegal ao Miño e evi- usuras nin preitos, tar así ser escravos. Ademais teñen que loitar sen quintas nin portas, con aquilo que teñen, como os fouciños. nin foros nin cregos. • Xustifícase a violencia porque parece ser o único modo de conseguir a liberdade. ࡯ Riman os versos pares en asonante (e-o) e os versos impares quedan libres. 2. • O poema está constituída por estrofas de catro versos. Nesas estrofas riman o segundo e o ter- ceiro versos con rima consonántica. O cuarto Avaliación (páx. 85) verso é igual en todas as estrofas cunha rima consoante en ar entre as tres primeiras estrofas 1. • Describe o tardo, un tipo de trasno, pero máis e cunha rima consoante, en al, entre as tres úl- perverso. timas estrofas. • É un texto descritivo, pois explica polo miúdo 3. 8-, 8a, 8a, 8b 8-, 8e, 8e, 8f como é o tardo, cales son as súas característi- cas, o que fai para se divertir... 8-, 8c, 8c, 8b 8-, 8g, 8g, 8f 8-, 8d, 8d, 8b 8-, 8h, 8h, 8f ࡯ Semellante, perverso, pequeno, peludo, verdo- sa, redondos, negros, vello, vermello, invisi- 4. Resposta libre. bles, áxil, medoñento, covarde. 5. • Arela: desexo, ansia. Esgarecida: débil, esmo- ࡯ Nas descricións é onde máis abundan os ad- recida, desfalecida. xectivos, pois cando expoñemos as caracterís- ticas de algo precisámolos porque expresan cali- • O poeta cántalle á auga acabada de caer. dades dos substantivos aos que acompañan. ࡯ A rima é asonante. Na primeira estrofa riman o ࡯ Resposta libre. primeiro verso co terceiro. Mentres, na segun- da estrofa rima o segundo verso co cuarto. Na 2. • Primeira conxugación: gastar, levar, instalar. terceira estrofa, o segundo co cuarto, e na últi- • Segunda conxugación: ter, poder, parecer. ma, o primeiro co terceiro. • Terceira conxugación: vivir. • Verbos regulares: levar, sentar, perder. Reforzo e ampliación (páx. 84) • Verbos irregulares: ter, poder, ser. 1. Resposta modelo no libro. 3. • torpe: áxil • aburrirse: divertirse • valente: covarde • xigante: anano 2. Reposta libre. • fachendosamente: humildemente 3. • moer: moio, moia. • desordenado: ordenado • traer: traio, traia. ࡯ • listo: intelixente • lar: casa • sobresaír: sobresaio, sobresaia. • alborada: albor • persoas: xente • oír: oio, oia. • sombreiro: pucho • incomodar: molestar 4. • Todas as formas de ser son irregulares (somos, fuches, sexades). 4. • advertir • avogado • voda • Facía é regular e as demais irregulares (fixeras, • pobre • vasoira • blusa farán). • ribeira • chuvia 5. • medrar: crecer. 5. Resposta libre. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 67
  • 68. 831552 _ 0068-0075.qxd 16/3/07 18:02 Página 68 6 A descrición II. O retrato OBXECTIVOS COMUNICACIÓN • Descubrir o retrato como un tipo • Comprender e explicar correctamente de descrición e a caricatura como o contido dun texto. un tipo de retrato. • Ser quen de facer varios retratos. • Coñecer como se elabora un retrato. ESTUDO DA LINGUA • Coñecer as conxugacións de verbos • Identificar e crear familias de palabras. con alternancia vocálica na raíz. • Ampliar o vocabulario das calidades • Identificar e saber usar os verbos persoais. con irregularidades no grupo de pasado, • Coñecer os usos da grafía h e saber no grupo de presente ou no de futuro. empregar esta grafía correctamente. LITERATURA • Coñecer o concepto de estrofa e as súas • Identificar as principais clases características principais. de estrofas. CONTIDOS CONCEPTOS • Un tipo de descrición: o retrato. • As familias de palabras. • A elaboración de retratos. • O léxico das calidades persoais. • Un tipo de retrato: a caricatura. • O uso da grafía h. • A conxugación verbal dos verbos • O concepto de estrofa. con irregularidade na raíz. • Principais tipos de estrofas. • Irregularidade verbal nos tempos de presente, de pasado e de futuro. PROCEDEMENTOS, • Recoñecemento das características • Ampliación do léxico das calidades DESTREZAS dos retratos nun dado. persoais. E HABILIDADES • Creación de retratos a partir de imaxes. • Uso correcto da grafía h. • Elaboración da conxugación de verbos • Relación entre estrofas e o seu nome. con irregularidade vocálica na raíz. • Identificación do tipo de rima, da medida • Explicación das irregularidades e do número de versos, e do nome duns verbos. dos versos dun poema. • Busca de palabras dunha mesma • Elaboración de poemas con varios tipos familia. de estrofas. ACTITUDES • Interese por ler ou crear retratos • Interese por mellorar a expresión oral e caricaturas de persoas. e escrita. • Valoración do coñecemento do léxico • Valoración da poesía como forma das calidades persoais. de expresión. CRITERIOS DE AVALIACIÓN • Identificar as características dun retrato. • Explicar por que se escriben con h • Elaborar un retrato. algunhas palabras. • Conxugar verbos con irregularidades. • Analizar as estrofas que compoñen • Crear familias de palabras a partir un poema. dunhas propostas. • Crear un poema cunha estrofa • Recoñecer o significado de palabras determinada. relacionadas coas calidades persoais. 68 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 69. 831552 _ 0068-0075.qxd 7/3/07 19:40 Página 69 6 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE COMPETENCIAS QUE SE TRABALLAN 1. COMPETENCIA COMUNICATIVA da comunicación en verso. A. Competencia lingüística – Recoñecer as características dos retratos. • Competencia gramatical – Respectar as normas da interacción. – Conxugar correctamente os verbos • Competencia funcional con alternancia vocálica. – Elaborar un retrato, a partir dunha – Recoñecer as conxugacións dos verbos lectura modelo. irregulares da nosa lingua. D. Competencia estratéxica • Competencia léxico-semántica – Identificar as estrofas como trazos – Coñecer e empregar palabras do campo característicos dos textos en verso. das calidades persoais. – Recoñecer as familias de palabras como – Identificar as familias de palabras dunhas recursos para mellorar a nosa comunicación. dadas. 2. COMPETENCIA METACOGNITIVA • Competencia ortográfica – Buscar e procesar información. – Empregar correctamente a grafía h. – Elaborar resumos. B. Competencia sociolingüística – Coñecer a corrección ortográfica como 3. COMPETENCIA EXISTENCIAL un elemento propio da lingua máis culta. – Xulgar as actitudes e as maneiras de actuar das persoas nunha situación dada. C. Competencia pragmática • Competencia discursiva 4. COMPETENCIA LITERARIA – Coñecer as estrofas como trazo – Recoñecer a estrofa e os principais tipos. EDUCACIÓN EN VALORES EDUCACIÓN PARA A TOLERANCIA EDUCACIÓN PARA A IGUALDADE A partir do relato de Pedriño e Rañolas podemos A partir dos moitos retratos que aparecen no texto fomentar o respecto polas persoas con deficiencias podemos resaltar o valor da diversidade para físicas ou psíquicas. No texto temos actitudes de noxo enriquecer a nosa sociedade. Cada un de nós ten cara a Rañolas pola súa condición de eivado, polo que unhas características que permiten que acheguemos podemos reflexionar cos alumnos sobre elas. algo en calquera relación de amizade. ESQUEMA DA UNIDADE COMUNICACIÓN Taller de escritura: O retrato Ortografía: A grafía h Tipos de textos: ESTUDO DA LINGUA LITERATURA A descrición II. O retrato Gramática: A conxugación verbal II A estrofa Lectura: Castelao, Pedriño e Rañolas Vocabulario: As calidades persoais. Familia de palabras. RECURSOS COMPLEMENTARIOS EXPRESIÓN ORAL REFORZO E AMPLIACIÓN AVALIACIÓN Fichas de expresión Ficha de reforzo e ampliación Avaliación do segundo trimestre, oral (páxs. 130-141) da unidade 6 (páx. 147) proba 1 (páxs. 158-159) ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 69
  • 70. 831552 _ 0068-0075.qxd 7/3/07 19:40 Página 70 Comunicación Tipos de textos A descrición II. O retrato (páx. 87) • A estrutura do bloque de comunicación é a que segue: TIPOS A descrición II. O retrato Neste apartado da unidade dáse información sobre un tipo DE TEXTOS de descrición: o retrato, e indícase como se elabora. Pedriño e Rañolas Na lectura faise unha descrición do aspecto físico LECTURA CASTELAO e do carácter dos dous protagonistas: Pedriño e Rañolas. A continuación analízase o texto na Comprensión lectora. O retrato A partir do concepto de retrato e das características TALLER DE ESCRITURA enumeradas no apartado de Tipos de textos, agora os alumnos elaboran un retrato. • O primeiro apartado desta unidade aborda o tema do retrato e mais dun tipo particular de retrato: a caricatura. Unha vez explicado o retrato, podemos comprobar se o entenderon. Os alumnos deben pensar nun personaxe famoso e realizar unha descrición del. Os demais deberían poder adiviñar quen é esa persoa, a partir da descrición. Lectura Pedriño e Rañolas (páxs. 88-90) • Antes de ler, podemos activar as expectativas dos alumnos coas preguntas do apartado denominado Prelectura. A continuación, o texto permítenos traballar valores actitudinais como o respecto polas persoas con algunha eiva física. Pódese reflexionar sobre o respecto que merecen estas persoas e a necesidade de facilitarlles a vida. Taller de escritura O retrato (páx. 91) • Faga fincapé en que sexan respectuosos na elaboración dos retratos, tanto no momento en que describan o carácter das persoas coma no físico destas. Dígalles, así mesmo, que nas narracións son moi habituais este tipo de descricións, a través das cales imos coñecendo os personaxes. SOLUCIONARIO Tipos de textos (páx. 87) ocasións, mesmo son hiperbólicas: «as fazulas, que semella que botan unto derretido». 1. ࡯ É unha descrición subxectiva, xa que o autor vai ࡯ Ridiculizar. comparando a don Celidonio cun porco. Di que ten as fazulas «da cor do magro do xamón» e ࡯ Emprégase un ton cómico e humorístico para que compara as pingas de suor coas dos «chourizos a crítica contra don Celidonio sexa graciosa. cando están no fumeiro». As comparacións, en 70 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 71. 831552 _ 0068-0075.qxd 20/3/07 16:06 Página 71 6 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO Comprensión lectora (páx. 90) • Ambos aproveitan algunha das súas habilida- des. Pedriño aproveita a súa capacidade de in- 1. A relación entre Pedriño e Rañolas. sistencia para conseguir o que quere e Rañolas aproveita a súa escasa capacidade para andar, 2. • Pousafoles: persoa lenta e preguiceira. para roubar a froita. • Devecido: con devezo ou apetencia insaciable. 6. As tres son verdadeiras. Pedriño demostra ter bo • Degoiro: desexo impaciente. corazón ao ensinarlle a ler a Rañolas ou ao defen- • Untuoso: moi suave nas palabras e nos xestos. delo diante da tía. • Eivadiño: persoa que ten algunha minusvalía fi- A tía Ádega, coas críticas a Rañolas, só pretende sica, impedido, tolleito. que Pedriño teña boas compañías, xa que condi- • Esfolar: sacarlle a pel a un animal. cionan a evolución dunha persoa. Ben é certo • Enlordada: manchada de pés a cabeza de lor- que non era necesario que criticase ou despresti- da (sucidade, cotra, morriña). xiase a Rañolas pola súa eiva ou pola súa familia. • Bocanoite: momento en que desaparece a luz Rañolas deixa que Pedriño abuse un pouco del do sol e comeza a noite. porque a cambio recibe clases co silabario e ten • Silabario: libro para aprender a ler, consideran- un amigo. do a sílaba como elemento fundamental da pa- 7. Por un lado, a chambra que usa Rañolas. Ade- labra. Tamén calquera libro para aprender a ler. mais, moitas das accións que se contan na histo- 3. • Non deixar de ollo: non lle quitar a vista de en- ria como estar sentados na porta da casa a falar, riba. roubar froita... están cada vez máis en decaden- • Andar en crequenas: andar coas pernas dobra- cia, aínda que seguen a persistir no rural. das, de xeito que as nádegas descansen sobre 8. Pedriño: lacazán, pousafoles, comellón, lambere- os calcañares. teiro, famento. • Volvía polo seu amigo: defendía o seu amigo. Rañolas: (remos) engoumados, (pernas) encarta- • Meterllo polos ollos á vella: facerlle entender á das. vella que el era unha boa persoa. ࡯ A nai de Rañolas: ladra, borracha, candonga. 4. • Insistindo. Molestábaos mentres comían comen- Todos son adxectivos negativos. tando os bocados grandes que metían, a fame 9. Resposta libre. que el tiña... ata que conseguía que lle desen algo. • Intentaba meterllo polos ollos, destacando todas as características positivas que tiña o rapaz. Di- Taller de escritura (páx. 91) cía del que era agudo, entendido e moi bo. • Facíalle chantaxe e dicíalle que, se non o facía, 1. • Xaime é o que ten a mesma altura ca a narra- deixaría de ser o seu amigo. dora. • Unha amiga del. Porque desde o comezo em- 5. • Pedriño non é bo amigo porque só está con Ra- peza falando del como «o meu amigo Xaime». ñolas por interese, xa que lle consegue toda a comida que quere. Mentres, Rañolas si que é un 2. • É roxo, ten o pelo longo con bucles, ten pen- bo amigo, xa que vai buscar a froita que Pedriño cas, é atlético e corpulento. lle pide a pesar dos riscos que sabe que corre. • É divertido, amable con toda a xente, é unha • Pedriño é comenenciudo, xa que é amigo de boa persoa. Rañolas só para que lle consiga comida. Men- ࡯ Resposta libre. tres, Rañolas non é comenenciudo, senón que é amigo de Pedriño sen esperar nada a cambio. 3, 4, 5 e 6. Resposta libre. • Pedriño defende as súas ideas. Vémolo na dis- cusión coa tía, pois insiste en que Rañolas é un bo rapaz ata que a convence e tamén o vemos na discusión con Rañolas. El quere que Raño- las traia os pexegos e non hai outra solución. Rañolas non impón as súas ideas, porque non quería ir buscar os pexegos e acaba aceptando. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 71
  • 72. 831552 _ 0068-0075.qxd 7/3/07 19:40 Página 72 Estudo da Lingua Gramática A conxugación verbal II (páxs. 92-93) • Neste apartado imos afondar un pouco máis na presentación do verbo, centrándonos agora nas conxugacións irregulares. Dependendo un pouco do alumnado que teñamos, será máis doado ou menos este apartado. Se temos na aula un grupo de galegofalantes non lles resultará tan custoso, xa que coñecen estas formas, pois son as que empregan na súa fala habitual. Pola contra, se os nosos alumnos falan castelán resultará máis complicado, pois non empregarán estas formas verbais de forma habitual e terán que estudalas. • Para traballar este contido podemos realizar varios xogos. Un consiste en pasar unha bóla pola clase. O profesor elixe o verbo e comeza el coa pelota. Ao primeiro que lle pasa a pelota di a primeira persoa do tempo verbal que el solicite. Ese alumno pásalle a pelota a outro compañeiro que debe dicir a segunda persoa. Este pásallo a outro que di a terceira persoa e así sucesivamente. Debemos poñer atención na pronuncia da 1.ª e 2.ª persoas do plural de todos os tempos. Temos que lembrarlles que a acentuación correcta na variante estándar do noso idioma é a grave (comiamos, comiades, comeramos, comerades), agás no pretérito imperfecto de subxuntivo, en que a acentuación axeitada nesas dúas persoas é a esdrúxula (cantásemos, cantásedes). • Outra forma de xogar é en parellas. Facemos tarxetas en que teñen que figurar un verbo e un tempo verbal. O alumno que ten a tarxeta ve o tempo e lello ao seu compañeiro e este comeza dicindo a primeira persoa. O que ten a tarxeta continúa coa segunda persoa, despois o compañeiro coa terceira e así sucesivamente. A seguir, o membro da parella que antes non empezou farao desta vez e repítese o exercicio do mesmo xeito ca o anterior. Os verbos e tempos propostos poden ser os mesmos para toda a clase, que previamente fotocopiamos e cortamos en anacos do tamaño dunha tarxeta. SOLUCIONARIO Gramática (páxs. 92-93) • mentimos: modelo servir. • firo: modelo servir. 1. • Meu avó dorme sete horas ao día. 4. • Haber: irregular no grupo de presente (hei, has, • O atleta compite a vindeira semana. ha / haxa, haxas...) e no grupo de pasado (hou- • Hoxe loce un sol de xustiza. ben, houbera, houbese, houber). • Os discípulos seguen confiados ao mestre. • Estar: irregular no grupo de pasado (estiven, • Esta bolsa non che serve para gardar iso. estivera, estivese). • Nós suxerimos que vaiades ao cine mañá. • Reter: irregular no grupo de presente (reteño / / reteña) e no grupo de pasado (retiven, retive- 2. Ferir: fira, firas, fira, firamos, firades, firan. ra, retivese). Divertir: divirta, divirtas, divirta, divirtamos, divirta- • Saber: irregular no grupo de presente (sei / sai- des, divirtan. ba) e no grupo de pasado (souben, soubera, Sacudir: sacuda, sacudas, sacuda, sacudamos, soubese). sacudades, sacudan. • Contradicir: irregular no grupo de presente: 3. • sacoden: modelo fuxir. (contradigo / contradiga) no grupo de pasado • ule: modelo fuxir. (contradixen, contradixera, contradixese) e no grupo de futuro (contradirei, contradiría). • midamos: modelo advertir. • repiten: modelo advertir. 5. Resposta libre. 72 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 73. 831552 _ 0068-0075.qxd 7/3/07 19:40 Página 73 6 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE Vocabulario As calidades persoais. Familia de palabras (páx. 94) • Este apartado de Vocabulario desenvolve un traballo dobre. Por un lado, abordamos un aspecto moi concreto, como é o campo das calidades persoais, mentres que por outro lado presentamos as familias de palabras. Debemos destacar a importancia do coñecemento das familias de palabras para poder comunicarnos cunha lingua máis rica e elaborada e, como non, máis culta. • Por outra banda, abordamos o léxico das calidades persoais. Unha vez que os alumnos xa coñecen o léxico das partes de corpo, a parte exterior das persoas, convén que agora coñezan o interior das persoas. SOLUCIONARIO Vocabulario (páx. 94) ࡯ Resposta libre. 4. • Ninguén se dignou a miralo á cara despois do 1. Calidades persoais positivas: xenerosidade, mo- que fixo. destia, sinceridade, prudencia, lealdade. • O tratamento que lle deron á noticia indignou a Calidades persoais negativas: pesimismo, covar- todo o mundo. día, vaidade, indiscreción. • Cómpre dignificar as condicións de vida de moi- ࡯ • pesimismo: optimismo • modestia: vaidade, ta xente. egolatría • covardía: valentía, ousadía • sinceri- • Sabela levou a súa enfermidade con moita dig- dade: hipocrisía • vaidade: modestia, humil- nidade. dade • indiscreción: discreción • prudencia: ousadía • lealdade: infidelidade. 5. • Verbo: precaver. Substantivo: precaución. Ad- ࡯ • humildade: modestia • fidelidade: lealdade xectivo: precavido. • precaución: prudencia • vangloria: vaidade • Verbo: humillar. Substantivo: humillación. Ad- • franqueza: sinceridade • derrotismo: pesi- xectivo: humillante. mismo. • Verbo: arruinar. Substantivo: ruína. Adxectivo: ࡯ • pesimismo: pesimista • modestia: modesto ruinoso. • covardía: covarde • sinceridade: since- • Verbo: legalizar. Substantivo: legalidade. Ad- ro • vaidade: vaidoso • indiscreción: indiscre- xectivo: legalizado. to • prudencia: prudente • lealdade: leal. • Verbo: honrar. Substantivo: honradez. Adxecti- vo: honrado. 2. Resposta libre. 3. A pesar de ser amigos, a cada un correspóndelle o seu, cada un ten as súas cousas, as súas obrigas... Ortografía A grafía h (páx. 95) • Unha vez exposto e analizado un dos elementos gráficos que dan máis problema, como é a oposición entre b e v, imos presentar nesta unidade o uso da grafía h. Adoita ser complicado para os nosos alumnos, pois é unha grafía que non se corresponde con ningún son. Os alumnos, en ocasións, manifestan algún enfado polo complicado que resulta que non coincida a grafía en español e en galego en palabras idénticas como harmonía, ombro... Debemos insistir en que as dúas linguas teñen aspectos particulares e que no galego o uso está xustificado pola etimoloxía. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 73
  • 74. 831552 _ 0068-0075.qxd 7/3/07 19:40 Página 74 • Para practicar o aprendido podemos realizar o seguinte ditado: DITADO O meu can Teño un can que se chama Hadrián. Desde pequeno anda solto arredor da casa e gústalle pasear entre a herba da horta. Un día eu fun detrás del, esvarei na herba e caín. Rompín o úmero do brazo dereito e máis danei o ombro. Despois disto, meus pais prohibíronme andar detrás do can na herba. Agora cando el anda no campo, asubíolle e vén canda min, e xogamos na eira, agás cando está húmido o chan. SOLUCIONARIO Ortografía (páx. 95) familia comparten similitudes gráficas, ou se es- criben todas con h ou todas sen ela. 1. • Homosexual: (persoa) que se sente atraída por ࡯ Irmán: irmandade, irmandar. Ollo: olleira, ollal. persoas do seu mesmo sexo. Ovo: ovado, ova. • Hemiciclo: sala con forma de medio círculo e 4. –Ai! (porque é unha interxección, expresión de asentos ao redor. sorpresa) quedei sen xampú. Pásame outro. • Hexasílabo: (verso) que ten seis sílabas. –Pero se aí (adverbio de lugar) no baño hai (do • Hipermercado: tenda moi grande onde se ven- verbo haber) un frasco. den todo tipo de produtos. –Si, pero é para cabelo seco e eu xa o teño mollado. • Hectómetro: medida de lonxitude que equivale a 100 metros. 5. Un home foise polo mundo e deixou na casa des- • Hidroterapia: utilización da auga para curar en- habitada os poucos aforros que tiña, metidos fermidades. nunha arca amarrada cun adival. Andando o tem- po, a casa caeu, e un día uns canteiros foron bus- ࡯ Explicado ao lado de cada palabra. car as pedras que alí había. Atoparon a arca ama- 2. • herdar: desherdar • habituado: deshabitua- rrada cunha cobra. Ao querer escorrentela, esta do • hábil: inhábil • habitado: deshabitado • ho- botouse a eles. Acordaron entón non volver máis nesto: deshonesto • humano: inhumano. por alí. Un día, o amo da casa volveu e púxose a desenlear a cobra, dándolle un bico a cada volta. 3. Horta: hortaliza, horto, hortícola. Cando acabou, a cobra tornárase en adival. Herba: herbal, herbeira, herbicida. O que acontece é que as palabras dunha mesma Literatura A estrofa (páxs. 96-97) • Concretamos nesta unidade outro aspecto formal da poesía. Analizamos xa nas unidades previas a distribución formal da poesía en versos, que se agrupan en estrofas. Viramos tamén as características que presenta a poesía de ritmo, musicalidade e rima, así como as características concretas da versificación e mais da rima. Neste apartado temos que afondar nas estrofas e nos seus tipos. • Presentamos só seis tipos de estrofas, xa que é unha primeira aproximación a este campo. Nesta presentación mostramos estrofas compostas por versos de arte maior e outras por versos de arte menor. Para os alumnos que queiran afondar máis, presentamos unha actividade no apartado de ampliación, para que procuren na Internet información sobre outras estrofas. Debemos valorar se a realizamos na sala de informática do centro ou se os alumnos teñen acceso á rede e a poden facer nas súas casas. 74 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 75. 831552 _ 0068-0075.qxd 20/3/07 16:06 Página 75 6 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO Literatura (páxs. 96-97) ࡯ • Poñer: Pret. perf. ind.: puxen, puxeches, pu- xo, puxemos, puxestes, puxeron. Pret. plusc. 1. • Redondilla: Versos de Rosalía. ind.: puxera, puxeras, puxera, puxeramos, pu- • Terceto: Versos de Darío Xohán Cabana. xerades, puxeran. Pret. imp. subx.: puxese, • Cuarteto: Versos de Manuel María. puxeses, puxese, puxésemos, puxésedes, pu- xesen. • Pareado: Versos populares. • Cuarteta: Versos de Noriega Varela. 4. • Honra: honrar, honrado, honradez. / • Húmido: • Sirventés: Versos de Curros Enríquez. humidade, humidificador, deshumificador. / • Horta: horticultura, hortaliza, hortícola. ࡯ Rosalía: abba, 8 sílabas, octosílabos, arte me- nor. Curros: ABAB, 11 sílabas, hendecasílabos, ࡯ Con h. arte maior. Cabana: ABA, 11 sílabas, hendeca- 5. Resposta libre. sílabos, arte maior. Popular: AA, 11 sílabas, hen- decasílabos, arte maior. Manuel María: ABBA, 11 sílabas, hendecasílabos, arte maior. Norie- Avaliación (páx. 99) ga Varela: abab, octosílabos, arte menor. 1. Desde Tim era de estatura media ata o final. 2 e 3. Resposta libre. ࡯ Descrición física: estatura escasa, pencada, roxo, con perilla longa e rubia, sen bigote, bra- Reforzo e ampliación (páx. 98) zos curtos, pernas grosas. Descrición psicoló- xica: curioso, ten as mans longas, asexador. 1. Resposta modelo no libro. ࡯ Retrato. 2. • Desmentir. Presente indicativo: desminto, des- 2. • Dar. Presente ind.: dou. Presente subx.: dea, mentes, desmente, desmentimos, desmentides, deas, dea, deamos, deades, dean. desmenten. Presente subxuntivo: desminta, des- mintas, desminta, desmintamos, desmintades, • Dicir. Pres. ind.: digo. Pres. subx.: diga, digas, desmintan. diga, digamos, digades, digan. • consentir (modelo servir); • conseguir (modelo • Ver. Pres. ind.: vexo. Pres. subx.: vexa, vexas, servir); • divertir (modelo advertir); • espir vexa, vexamos, vexades, vexan. (modelo advertir); • vestir (modelo advertir); • • Facer. Pres. ind.: fago. Pres. subx.: faga, fagas, subir (modelo fuxir); • xurdir (modelo fuxir); faga, fagamos, fagades, fagan. • sufrir (modelo fuxir). • Saber. Pres. ind.: sei. Pres. subx.: saiba, sai- bas, saiba, saibamos, saibades, saiban. 3. • coub-: caber • tiv-: ter • Poder. Pres. ind.: podo. Pres. subx.: poida, poi- • troux-: traer • pux-: poñer das, poida, poidamos, poidades, poidan. ࡯ • Caber. Pretérito perfecto indicativo: couben, • Valer. Pres. ind.: vallo. Pres. subx.: vallas, valla, coubeches, coubo, coubemos, coubestes, vallamos, vallades, vallan. couberon. Pretérito pluscuamperfecto indica- • Caber. Pres. ind.: caibo. Pres. subx.: caiba, cai- tivo: coubera, couberas, coubera, coubera- bas, caiba, caibamos, caibades, caiban. mos, couberades, couberan. Petérito imper- • Ir. Pres. ind.: Vou. Pres. subx.: vaia, vaias, vaia, fecto subxuntivo: coubese, coubeses, coubese, vaiamos, vaiades, vaian. coubésemos, coubésedes, coubesen. • Ser. Pres. ind. Son. Pres. subx.: sexa, sexas, ࡯ • Ter. Pret. perf. ind.: tiven, tiveches, tivo, tive- sexa, sexamos, sexades, sexan. mos, tivestes, tiveron. Pret. plusc. ind.: tive- ra, tiveras, tivera, tiveramos, tiverades, tive- ࡯ Que o presente de subxuntivo, nalgúns verbos, ran. Pret. imp. subx.: tivese, tiveses, tivese, se crea sobre o presente de indicativo. tivésemos, tivésedes, tivesen. 3. • Modelo servir: perseguir, sentir • Modelo ad- ࡯ • Traer. Pret. perf. ind.: trouxen, trouxeches, vertir: suxerir • Modelo fuxir: tusir. trouxo, trouxemos, trouxestes, trouxeron. Pret. plusc. ind.: trouxera, trouxeras, trouxera, trou- 4. Roda: rodicio, rodeira, rodeo, rodear. xeramos, trouxerades, trouxeran. Pret. imp. 5. Resposta modelo no libro. subx.: trouxese, trouxeses, trouxese, trouxése- mos, trouxésedes, trouxesen. 6. Resposta libre. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 75
  • 76. 831552 _ 0076-0083.qxd 7/3/07 19:43 Página 76 7 A descrición III. A guía e o catálogo OBXECTIVOS COMUNICACIÓN • Recoñecer a guía e o catálogo como • Comprender e explicar correctamente dous tipos de textos descritivos. o contido dun texto. • Coñecer como se elabora unha guía • Ser quen de facer descricións do interior e un catálogo. de varios lugares. ESTUDO DA LINGUA • Coñecer os adverbios, as locucións • Identificar e crear campos léxicos. adverbiais e os elementos de enlace. • Ampliar o vocabulario da vivenda • Saber empregar os adverbios exterior. e as locucións adverbiais. • Coñecer os usos da grafía x e mais • Usar correctamente os termos de enlace. do dígrafo ll. LITERATURA • Coñecer o concepto de poema • Identificar dous tipos de poemas: e as súas características principais. o soneto e o romance. CONTIDOS CONCEPTOS • Tipos de descricións: a guía • Elementos de enlace: preposicións e o catálogo. e conxuncións. • A elaboración de guías e catálogos. • Os campos léxicos. • Un tipo de descrición: o interior • O léxico da vivenda exterior. de lugares. • O uso da grafía x e do dígrafo ll. • Os adverbios e as locucións adverbiais: • O concepto de poema. valores e formas. • Tipos de poemas: romance e soneto. PROCEDEMENTOS, • Elaboración dunha guía e dun catálogo. • Ampliación do léxico da vivenda exterior. DESTREZAS • Elaboración da descrición do interior • Coñecemento do uso da grafía x E HABILIDADES dun lugar. e do dígrafo ll. • Recoñecemento dos adverbios • Coñecemento do concepto de poema. e locucións adverbiais en textos. • Identificación de dous tipos de poemas • Complementación dun texto coas destacados: o romance e o soneto. preposicións e conxuncións axeitadas. • Análise das características de varios • Recoñecemento dunha palabra intrusa poemas. nun grupo do mesmo campo léxico. ACTITUDES • Interese por ler ou crear guías • Interese por mellorar a expresión oral e catálogos. e escrita. • Valoración do coñecemento do léxico • Valoración da poesía como forma da vivenda exterior. de expresión. CRITERIOS DE AVALIACIÓN • Identificar as características dunha guía. • Utilizar correctamente a grafía x • Elaborar unha guía e un catálogo. e o dígrafo ll. • Identificar os adverbios e as locucións • Identificar dous tipos de poemas: adverbiais. o soneto e o romance. • Marcar os enlaces dunhas oracións. • Confeccionar un romance en que • Escribir palabras dun campo léxico se relate un feito real ou fantástico. determinado. 76 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 77. 831552 _ 0076-0083.qxd 16/3/07 18:08 Página 77 7 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE COMPETENCIAS QUE SE TRABALLAN 1. COMPETENCIA COMUNICATIVA – Recoñecer as características das guías A. Competencia lingüística e dos catálogos. • Competencia gramatical – Respectar as normas da interacción. – Recoñecer os adverbios e as locucións • Competencia funcional adverbiais. – Elaborar unha guía e dun catálogo a partir – Identificar os elementos de enlace: de modelos. preposicións e conxuncións. D. Competencia estratéxica • Competencia léxico-semántica – Identificar as estrofas e os versos como trazos – Coñecer e empregar palabras do campo característicos dos poemas. da vivenda exterior. – Recoñecer os termos de enlace como – Identificar os campos léxicos, como recursos para mellorar a cohesión textual. un sistema de organización da lingua. 2. COMPETENCIA METACOGNITIVA • Competencia ortográfica – Buscar e procesar información. – Usar correctamente a grafía x e o dígrafo ll. – Elaborar resumos e esquemas B. Competencia sociolingüística – Coñecer a corrección ortográfica como 3. COMPETENCIA EXISTENCIAL un elemento propio da lingua máis culta. – Valorar o espírito emprendedor dun grupo que persegue un obxectivo común. C. Competencia pragmática • Competencia discursiva 4. COMPETENCIA LITERARIA – Coñecer as estrofas como trazo – Coñecer a noción de poema e os principais da comunicación en verso. tipos de poemas. EDUCACIÓN EN VALORES EDUCACIÓN AMBIENTAL EDUCACIÓN PARA A MULTICULTURALIDADE Na lectura inicial fálase do concello de Outeiro de Rei. Co tratamento das guías podemos facer Menciónanse as súas características naturais e o valor que os alumnos reflexionen sobre o valor de cada que lle dan os seus habitantes. Podemos traballar entidade, de cada lugar e que os saiban respectar o valor da natureza a partir deste texto, fomentando vendo as guías deses lugares ou creando o respecto por ela. unha propia. ESQUEMA DA UNIDADE COMUNICACIÓN Taller de escritura: A descrición Vocabulario: A vivenda Tipos de textos: do interior dun lugar exterior. Campos léxicos A guía e o catálogo Ortografía: A grafía x. O dígrafo ll ESTUDO DA LINGUA Lectura: Manuel María, Gramática: O adverbio. LITERATURA Os catro ríos de Outeiro de Rei Os enlaces O poema RECURSOS COMPLEMENTARIOS EXPRESIÓN ORAL REFORZO E AMPLIACIÓN AVALIACIÓN Fichas de expresión Ficha de reforzo e ampliación Avaliación do segundo trimestre, oral (páxs. 130-141) da unidade 7 (páx. 148) proba 2 (páxs. 160-161) ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 77
  • 78. 831552 _ 0076-0083.qxd 7/3/07 19:43 Página 78 Comunicación Tipos de textos A guía e o catálogo (páx. 101) • A estrutura do bloque de comunicación é a que segue: TIPOS A guía e o catálogo Preséntanse as características das guías e dos catálogos DE TEXTOS e menciónanse os seus tipos. Os catro ríos de Outeiro A partir da lectura traballamos a comprensión e tamén LECTURA de Rei a guía, xa que a partir do texto de Manuel María se pode MANUEL MARÍA facer unha guía da vila luguesa de Outeiro de Rei. A descrición do interior Neste apartado aparecen as pautas precisas para facer TALLER DE ESCRITURA dun lugar a descrición do interior dun lugar. A partir da descrición dun teatro, eles realizan outras descricións. • No primeiro apartado os alumnos coñecen dous tipos concretos de textos: a guía e o catálogo. Antes de comezar a explicación podemos levar algunha guía ou catálogo á clase; por exemplo, algún catálogo dalgún dos museos galegos ou ben do museo Thyssen de Madrid, que ten os seus catálogos nas catro linguas oficiais do Estado. Con estes textos podemos activar os coñecementos previos dos alumnos ou mesmo as deducións. Deberían poder dicir sobre que fala o texto, de onde estará tirado e se é descritivo ou non. Lectura Os catro ríos de Outeiro de Rei (páxs. 102-104) • Antes de ler podemos activar as expectativas dos alumnos coas preguntas do apartado denominado Prelectura. Saliente que o autor, Manuel María, é un autor moito máis recoñecido pola súa obra poética ca pola narrativa. Taller de escritura A descrición do interior dun lugar (páx. 105) • Neste apartado o alumno practica a descrición, neste caso de lugares pechados e delimitados. SOLUCIONARIO Tipos de textos (páx. 101) ronlle a un cantor vagabundo que o Paraíso Te- rreal tiña catro ríos e entón eles querían ter ta- 1 e 2. Resposta libre. mén catro, para semellarse ao Paraíso. • A solución déullela un rapaciño calado e me- lancólico que se chamaba Manueliño de Pa- Comprensión lectora (páx. 104) derna. A solución consistía en soñar cun río que despois o seu amigo Ramón Lamote, de 1. • Os veciños de Outeiro de Rei desexaban que a Lugo, debuxaría, xa que era un especialista en súa vila tivese catro ríos. Porque un día escoitá- debuxar soños por encarga. 78 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 79. 831552 _ 0076-0083.qxd 20/3/07 16:09 Página 79 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE 7 SOLUCIONARIO • Nun primeiro momento non viron cumprido o emprega, metaforicamente, para calquera cou- seu desexo, pois despois de vir Ramón Lamote sa que empeza a manifestarse. e debuxar o río, este seguía sen aparecer, o so- 5. • As persoas máis destacadas da vila. Ao crego, ño non se facía realidade. Foi preciso que Ma- que á súa vez acudiu ao bispo, ao arcebispo e nueliño falase en verso no lugar elixido para ao papa. Porque se adoita crer no divino para que pasase o río. que resolva os problemas mundanos. ࡯ Resposta modelo: En Outeiro de Rei vivían con- • Un home da vila. Escoitar o cuco, contemplar o tentos co que tiñan, con tres ríos, ata que se florecer das cerdeiras e ollar as estrelas. Calado compararon con outro lugar, co Paraíso Terreal e melancólico. que tiña catro ríos. Entón eles tamén quixeron ter catro e, como non era posible de forma natural, • Un amigo de Manueliño de Paderna. En Lugo. decidiron, por indicación de Manueliño de Pa- É debuxante. derna, soñalo. Despois Ramón Lamote debuxaría ࡯ Resposta libre. o río e xa o terían de forma real. Fallaron as predi- 6. Río 1: o pai Miño ou Río Grande (o Miño). Río 2: cións e fixo falta a axuda de Manueliño, que tivo o Ladra. Río 3: o Pequeno. Río 4: o Regato. que falar en verso para que se constituíse o río. ࡯ • O Miño no mar. O Ladra no Miño. O Pequeno 2. • Outeiro de Rei é unha vila e un concello. Está no Miño e o Regato no río Pequeno. na Terra Chá, na provincia de Lugo. • Cháma- • O Grande é ancho, solemne, vigoroso. O La- se Outeiro porque está situada nun alto e de dra ten augas tépedas e baixa estarabouzan- Rei, porque é a vila máis fermosa da comarca do entre árbores, con augas cantareiras. (segundo di o narrador). • Dedícanse a traba- • É un regato, soñado polos habitantes de Ou- llar os eidos e a coidar o gando. teiro de Rei, que debuxa Ramón Lamote. 3. Río: corrente natural de auga doce que desembo- • Porque atravesa toda a Terra Chá, rega todo ca noutra, no lago ou no mar. Rego: pequena ese terreo e fertilízao. canle natural que hai na terra, por onde corre a auga. Regato: pequena corrente de auga. Re- 7. Os versos do comezo son: Auguiña pura e sinxela, gueiro: pequena corrente de auga máis grande agroma e faite fontela. (nacemento). ca o regato e máis pequena ca o río. Neste lugar de Cepelo / o rego xa é un regato / e Todas as palabras designan correntes de auga mesmo namora velo (curso medio). pero existen certas diferenzas entre elas. Regato, rego ou regueiro: / é hora de descansar. / ࡯ As diferenzas percíbense nas definicións. Prin- / Despide as terras de Outeiro / que xa chegaches cipalmente, observamos unha oposición de ta- ao teu mar! (desembocadura). maño. O río é a corrente de auga máis grande, 8. Presentación da vila: os dous primeiros parágrafos. despois, o regueiro e o regato é o máis peque- Presentación do problema: desde Os veciños de no. Mentres o rego é moito máis pequeno, pois Outeiro de Rei... ata E finalmente o río pequeno. é unha canle de auga, xa non é unha corrente. Acción dos personaxes: desde Os veciños de Ou- 4. • eido: extensión de terreo cultivado e, particular- teiro de Rei ata falaba en verso. mente, as terras que rodean unha casa e per- Resultado final: desde Manueliño de Paderna co- tencen a ela. lleu o soño debuxado ata o final. • bouza: terreo que está a monte e cheo de ma- to, poula. 9, 10 e 11. Resposta libre. • pontella: ponte, xeralmente de madeira, peque- na e estreita. Taller de escritura (páx. 105) • agromar: botar gromos as plantas: agrelar, afi- llar, brotar, xermolar. 1. Resposta libre. • encorar: quedar ou facer que quede a auga pa- 2. • Si. A opinión de que os ollos se van cara ao pa- rada nun sitio formando un encoro. no de veludo verde. Os pisos que contribúen a • reverter: saír un líquido fóra do seu recipiente. crear un ambiente cálido envolvente. ࡯ Están relacionadas cos ríos, coa auga: encorar, ࡯ Resposta libre. reverter, pontello e fontela. Tamén agromar, pois ademais de aplicarse ás plantas tamén se 3, 4, 5 e 6. Resposta libre. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 79
  • 80. 831552 _ 0076-0083.qxd 7/3/07 19:43 Página 80 Estudo da Lingua Gramática Os adverbios. Os enlaces (páxs. 106-107) • Neste apartado imos estudar un grupo de palabras que teñen menos peso no discurso, pero non por iso menos importancia. Tratamos, por unha banda, os adverbios e as locucións adverbiais e, por outra, os termos que serven de enlace: as preposicións e mais as conxuncións. • Podemos partir da enunciación dunha expresión en que figuren varios adverbios. A partir do estudo detallado desa expresión, os alumnos irán deducindo que son adverbios aqueles que indican tempo, lugar, modo, afirmación... É importante que entendan que axuda basearse no contido para poder intuír se se trata dun adverbio (ou mesmo dunha locución adverbial, se é unha expresión constituída por máis dunha palabra). Paralelamente, temos que matizar que non son adverbios todas aquelas expresións que indican tempo, modo, lugar... pois non é o mesmo dicir mañá que esta mañá. O primeiro caso é un adverbio, pois é unha palabra que indica tempo e que, ademais, aparece no discurso como illada, xa que non leva artigo nin vai unida a nada. Mentres, na expresión esta mañá os alumnos poden ver que se trata dun substantivo acompañado dun demostrativo, pois tamén podemos dicir na mañá, ou á mañá, co mesmo valor (ou similar) e acompañado sempre por un determinante. • Por outro lado, temos que traballar as partículas de enlace. É un bo momento para que os alumnos vexan que esas partículas lles poden axudar a confeccionar un texto axeitado e coherente. Os alumnos aínda son novos para entender os conceptos de coherencia e cohesión, pero poden ir apreciando a necesidade de crear textos ben elaborados, ben redactados... sen dominar ou coñecer os termos. En ocasións, non lles resulta doado ver a oposición entre preposicións e conxuncións, polo que podemos indicarlles que as preposicións aparecen vinculadas e moi próximas a certas palabras, mentres que as conxuncións adoitan servir para unir oracións. SOLUCIONARIO Gramática (páxs. 106-107) 3. • por detrás: de modo. • de sobra: de cantidade. 1. Antonte, despois, case, seica, alí, non, soamente, • de balde: de modo. moi, ben, mañá. • a correr: de modo. ࡯ De tempo: antonte, despois, mañá. • pouco e pouco: de modo. De cantidade: case, moi, soamente. • hoxe en día: de tempo. De lugar: alí. ࡯ Resposta libre. De dúbida: seica. 4. No día do seu aniversario, os xemelgos Roi e Xan De modo: ben. pasárono moi ben porque estiveron coa súa fami- De negación: non. lia e cos seus amigos. Ao final, nun pequeno dis- 2. • Outro día: despois. curso, dixeron que, se para o vindeiro ano os tra- taban así, ían adiantar o aniversario moitos • Despois da hora: tarde. meses. • Naquel tempo: daquela. • Con rapidez: axiña. • Neste momento: agora. 80 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 81. 831552 _ 0076-0083.qxd 20/3/07 16:09 Página 81 7 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE Vocabulario A vivenda exterior. Campos léxicos (páx. 108) • Este apartado de Vocabulario desenvolve un traballo dobre. Por un lado, aborda un aspecto do vocabulario moi concreto, como é o campo da vivenda exterior, mentres que por outro lado presentamos os campos léxicos. Xa estudaron na unidade anterior as familias de palabras, polo que non lles debería resultar complicado observar agora os campos léxicos, polas similitudes que hai entre eles. • No tocante ao vocabulario temático, abórdase a vivenda exterior. Os alumnos xa se coñecen a eles mesmos, pois xa estudaron o corpo, a saúde, as enfermidades e agora poden coñecer o lugar en que viven: a casa. SOLUCIONARIO Vocabulario (páx. 108) • Un cortello é unha construción próxima á casa que serve para gardar os animais domésticos. 1. 1: cancela. 2: porta. 3: cornixa. 4: cataventos. 5: 4. • galiñeiro, canceira, corte, carreiro, palleira. So- contras. 6: tellado. 7: balconada. 8: cheminea. 9: bra carreiro, porque pertence ao campo léxico pararraios. 10: varanda. 11: galería. 12: chanzos. dos camiños, as vías, mentres que as demais 2. • Estendeu a roupa branca na azotea. • Cantou- designan lugares. no todo, non houbo que apertarlle as caravillas. • pasamáns, ferrollo, chanzo, varanda, relanzo. • Ultimamente só di despropósitos, está algo Sobra ferrollo, porque pertence ao campo léxi- mal da azotea. • O mecanismo de peche levaba co da porta ou dos instrumentos para pechar, unhas caravillas. pois trátase dun mecanismo para pechar a por- ࡯ Están usadas en sentido recto na frase 1 e na 4. ta, mentres as demais pertencen ao campo lé- Mentres están usadas en sentido figurado na 2 e xico das escaleiras. na 3. Na 2 significa que non houbo que poñelo • pechadura, timbre, aldraba, lintel, parede. So- nunha situación difícil, neste caso para que fala- bra parede, xa que é unha parte da construción se. E na 3 significa cabeza, estar mal da cabeza. dunha casa que non ten nada que ver coas portas. Pertence ao campo léxico dos elemen- 3. • Un pazo é unha casa grande, antiga, de pedra, tos de construción, mentres que as demais es- onde viviu unha familia fidalga. Normalmente tán relacionadas coas portas. está no campo. • peitoril, cristais, contra, persiana, lousa. Sobra • Unha cabana é unha construción pequena fei- lousa, pois pertence ao campo dos materiais de ta de madeira ou de palla e que se emprega co- construción, mentres que as demais están rela- mo refuxio, aínda que en moitos lugares tamén cionadas coas ventás. é vivenda. • Un rañaceos é un edificio moi alto e con moitos andares. • Un cabazo é un hórreo, onde se garda o millo ou outros produtos da colleita para secalos e para protexelos dos ratos e doutros animais. Ortografía A grafía x. O dígrafo ll (páx. 109) • Unha vez expostos e analizados algúns elementos gráficos que dan máis problemas, como a oposición entre b e v ou a grafía h, coa súa complexidade por non corresponderse con ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 81
  • 82. 831552 _ 0076-0083.qxd 7/3/07 19:43 Página 82 ningún son, chega agora o momento de tratar o uso de x fronte ao s e mesmo ao ll. Son moitas as palabras en que os alumnos adoitan empregar mal o x. Hai unha tendencia a dicir baraxa, parexa, conexo...; é un bo momento para lembrarlles aos nosos alumnos que se trata de castelanismos. • Para practicar o aprendido podemos realizar o seguinte ditado: DITADO A casa Eu vivo nunha casa pequena, aínda que ben conservada, cun tellado moi empinado. Na miña casa temos varios animais, vacas, porcos, galiñas e unha parella de coellos. A miña irmá pequena tenlles medo aos coellos ou mesmo noxo, non sei. Gústame a miña casa; de feito, está situada nun lugar exótico, extraordinario, pois ten o río preto e temos un xardín todo ao redor, con fermosas flores. SOLUCIONARIO Ortografía (páx. 109) 5. O pazo de Lucencia está xunto ao Cabe. Ten moi- tos balcóns de ferro. Por cada balcón, hai polo 1. Soan coma exame: expuxo, texto, léxico, comple- menos tres xanelas. A entrada principal é pola xo. banda norte, sinxela, case semella máis unha pendella ca o pórtico dun pazo. Fronte por fronte Soan coma xabrón: expuxo, proxecto, ximnasio, está a capela, ten no cume do tellado unha lan- traxecto. terna, o que lle dá, vista de lonxe, certa facha de 2. • coello, reixa, xeada, atallo. igrexa rural rusa. Cingue o edificio un extenso • vasilla, xeonllo, enxeño, parella. parque. Nun rechán, onde hai un xardín de bu- • tella, xeso, ollal, noxo. xos, teixos e salgueiros, vese unha fonte de pedra cunha serea moi ben traballada. 3. • emparellar • olleiras • enxesar 4. • esaxerar • esixencia • extraescolar • osixenar • exculpar • extenso Literatura O poema (páxs. 110-111) • Concretamos nesta unidade máis aspectos dos poemas. Analizamos xa nas unidades previas a distribución formal da poesía en versos, que se agrupan en estrofas. Viramos tamén as características que presenta a poesía de ritmo, musicalidade e rima, así como as características concretas da versificación e mais da rima. Tamén viramos as estrofas e os seus tipos. Veremos agora, unha vez analizada a estrutura interna deste tipo de composicións, dous tipos de poemas de grande tradición e importancia: o romance e o soneto. • Os dous tipos de poemas que se traballan nesta unidade correspóndense con dúas composicións moi habituais na nosa literatura. Traballamos un de arte maior e outro de arte menor para que o alumnado teña unha visión máis de conxunto. 82 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 83. 831552 _ 0076-0083.qxd 20/3/07 16:09 Página 83 7 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO Literatura (páxs. 110-111) 5. • burbulla • retellar 1. Resposta libre. • cella 2. • Resposta libre. • anoxar • Si. Fálase dunha Galicia que non protesta, que • vasilla asume o que lle botan, o que lle mandan. Unha • xeso Galicia que permite que a asoballen e que aín- • baralla da por riba valora os de fóra e o de fóra. • coello ࡯ • É un soneto. 6. Resposta libre. • Está composto por catro estrofas. As dúas primeiras son dous cuartetos (estrofas de ca- tro versos con rima ABBA) e a terceira e a Avaliación (páx. 113) cuarta son dous tercetos. 1. • A cidade da Coruña coa súa baía. ࡯ Son tercetos encadeados, con rima CDC, DCD. • Si. Porque se fai unha descrición da cidade re- 3. • A emigración. saltando todas as súas características positivas. • Galicia queda sen xente porque todos se van • Os adxectivos. Porque en todo texto descritivo para buscar a vida e o traballo noutro lugar. Isto se enumeran as características e calidades de provoca tamén que a pouca xente que queda cousas, lugares, persoas... E para mencionar aquí a vivir estea triste, pensando nos que fuxi- as caraterísticas de algo botamos man dos ad- ron. xectivos. ࡯ O poema de Rosalía é un romance. Polo tanto, 2. Adverbios: onde, nunca, gratamente. é unha serie indefinida de versos octosílabos Locución adverbial: con frecuencia. con rima asonante nos pares e os impares quedan libres. Os versos pares riman neste po- 3. Resposta modelo: ema en -a, e sempre se trata de palabras agu- longamente, ritmicamente, poderosamente, ex- das (monosílabas ou non). traordinariamente, severamente. 4. Resposta modelo: Baía, península, monte, costa, Reforzo e ampliación (páx. 112) praia. ࡯ Resposta modelo: illa, arquipélago, cabo, golfo, 1. Resposta modelo no libro. ría. 2. • Pasadomañá van ir de excursión ao monte Aloia. 5. • estraño • estranxeiro • Gustáballes moito cantar no autocar. • extraterrestre • esaxerar • Uxío conduce unha moto moi nova. • esixir • exitoso • Sabela fala abondo na clase. • Antón colle sempre o autobús. 6. Resposta libre. 3. • Iria e Aldara foron con teu irmán ao cine. • O domingo non podo ir ata onda vós porque imos á casa dos avós. ࡯ • Preposicións: con, a. Conxuncións: e. • Preposicións: ata, onda, a, de. Conxuncións: porque. 4. Resposta modelo: cuarto, cociña, sala, baño, por- ta, ventá, cama, sofá, cadeira, mesa. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 83
  • 84. 831552 _ 0084-0093.qxd 16/3/07 18:07 Página 84 8 O diálogo I. A conversa OBXECTIVOS COMUNICACIÓN • Descubrir o diálogo como un tipo • Identificar os diferentes tipos de texto. de diálogos. • Coñecer como se elabora un diálogo. • Ser capaz de elaborar diálogos para diferentes situacións comunicativas. ESTUDO DA LINGUA • Coñecer o concepto de substantivo. • Coñecer a noción de artigo. • Identificar as distintas clases • Ampliar o vocabulario da vivenda de substantivos. interior. • Recoñecer o xénero e o número • Coñecer as regras xerais dos substantivos. de acentuación. LITERATURA • Coñecer o concepto de recursos • Identificar os principais recursos literarios e estilísticos. literarios. CONTIDOS CONCEPTOS • O diálogo e os seus tipos. • Os prefixos. • O diálogo nos cómics. • A acentuación. • Clasificación dos substantivos segundo • Os niveis de lingua. o seu significado. • O concepto de recurso literario. • O xénero e o número dos substantivos. • Tipos máis destacados de recursos • O artigo e as súas contraccións. literarios. • O léxico da vivenda interior. PROCEDEMENTOS, • Recoñecemento das características • Ampliación do léxico da vivenda. DESTREZAS dos diálogos nuns textos dados. • Coñecemento das regras E HABILIDADES • Creación de diálogos para situacións de acentuación. comunicativas propostas. • Identificación dos niveis de lingua. • Elaboración dun cómic. • Identificación dos recursos literarios • Recoñecemento dos substantivos, dun poema. do seu xénero, número e clases. • Creación dunha composición poética • Identificación dos artigos. con diferentes recursos literarios. ACTITUDES • Interese por crear textos dialogados, • Interese por mellorar a expresión oral como unha forma de comunicación. e escrita. • Valoración do coñecemento do léxico • Valoración da literatura como forma da vivenda para expresarse mellor. de expresión. CRITERIOS DE AVALIACIÓN • Identificar as características dun diálogo. • Recoñecer os prefixos. • Elaborar un cómic. • Explicar a acentuación dunhas palabras. • Identificar os substantivos nun texto • Identificar os recursos literarios dun texto. e clasificalos segundo o tipo, o xénero • Amosar expresións da lingua habitual e o número. en que empreguemos recursos literarios. • Recoñecer os artigos, contraídos ou non, • Crear un poema cunha rima proposta. nun texto. 84 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 85. 831552 _ 0084-0093.qxd 16/3/07 18:07 Página 85 8 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE COMPETENCIAS QUE SE TRABALLAN 1. COMPETENCIA COMUNICATIVA • Competencia funcional – Elaborar un diálogo. A. Competencia lingüística – Identificar a fala indirecta como unha forma • Competencia gramatical cortés de solicitar cousas. – Recoñecer os substantivos segundo D. Competencia estratéxica o significado, a forma e a función. – Identificar os recursos literarios dun texto – Coñecer os artigos definidos e indefinidos para poder interpretar o contido. e as súas contraccións. – Recoñecer os prefixos como parte da palabra • Competencia léxico-semántica que axuda a entender o seu significado. – Coñecer e empregar palabras do campo do interior da vivenda. 2. COMPETENCIA METACOGNITIVA • Competencia ortográfica – Analizar o proceso de creación dos recursos – Saber acentuar correctamente. literarios. B. Competencia sociolingüística 3. COMPETENCIA EXISTENCIAL – Identificar os niveis de lingua e os rexistros. – Reflexionar sobre a maneira de actuar C. Competencia pragmática das persoas nunha situación determinada. • Competencia discursiva – Coñecer o diálogo como unha forma de 4. COMPETENCIA LITERARIA comunicación con alternancia de participantes. – Diferenciar distintos recursos estilísticos – Recoñecer as características dos diálogos. e as súas finalidades. – Respectar as normas da interacción. – Crear textos literarios con recursos estilísticos. EDUCACIÓN EN VALORES EDUCACIÓN PARA A TOLERANCIA EDUCACIÓN PARA A CONVIVENCIA A partir do relato O episodio da escaleira podemos No Taller de escritura deben buscar información sobre fomentar a tolerancia entre os nosos alumnos. o conto O frautista de Hamelin. Este relato serve para Neste texto aparece unha muller que impide valorar a axuda dos demais nos momentos difíciles o desenvolvemento normal da vida do protagonista. pero, sobre todo, para saber respectar a palabra dada Pero el sabe ser educado e non faltarlle ao respecto. e non desdicirse despois. ESQUEMA DA UNIDADE COMUNICACIÓN ESTUDO DA LINGUA LINGUA E SOCIEDADE Tipos de textos: O diálogo I. Gramática: O substantivo. Orixe da lingua galega A conversa O artigo LITERATURA Lectura: Paco Martín, Vocabulario: A vivenda interior. O episodio da escaleira Os prefixos Os recursos literarios Taller de escritura: O cómic Ortografía: A acentuación RECURSOS COMPLEMENTARIOS EXPRESIÓN ORAL REFORZO E AMPLIACIÓN AVALIACIÓN Fichas de expresión Ficha de reforzo e ampliación Avaliación do segundo trimestre, oral (páxs. 130-141) da unidade 8 (páx. 149) proba 2 (páxs. 160-161) ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 85
  • 86. 831552 _ 0084-0093.qxd 7/3/07 19:42 Página 86 Comunicación Tipos de textos O diálogo I. A conversa (páx. 115) • A estrutura do bloque de comunicación é a que segue: TIPOS O diálogo I. A conversa Faise unha presentación do diálogo, das súas características DE TEXTOS e dos seus tipos. O episodio da escaleira A partir da lectura traballamos a comprensión do texto LECTURA PACO MARTÍN e do diálogo, xa que o texto presentado é basicamente dialogado, pois é unha conversa. O cómic A partir do concepto dos diálogos e das características TALLER DE ESCRITURA enumeradas no apartado Tipos de textos, agora os alumnos crean un cómic, que se artella con diálogos. • O primeiro apartado desta unidade aborda o tema do diálogo. Para que os alumnos entendan a que nos referimos con diálogos, podemos facer que reflexionen sobre o que fixeron ao chegar ao Instituto, pois seguro que falaron con algún compañeiro. Igualmente, debemos explicarlles que o diálogo é un elemento moi común sobre todo nos textos narrativos, pois é o que se emprega cando falan os personaxes. Lectura O episodio da escaleira (páxs. 116-118) • Antes de ler, podemos activar as expectativas dos alumnos coas preguntas do apartado denominado Prelectura. A continuación, o texto permítenos traballar valores actitudinais como o respecto por outras persoas, a pesar de que non esteamos de acordo coas súas opinións ou actitudes. Sabemos que cos amigos ou coa familia ás veces parece que só podemos berrar para facernos entender. Neste texto temos o exemplo contrario, onde o protagonista intenta falar con educación, e pódese aproveitar a lectura para fomentar o uso desta segunda alternativa. Taller de escritura O cómic (páx. 119) • Os alumnos poñen en práctica, a través da expresión escrita, a información recibida no apartado Tipos de textos, pois deben crear diálogos ao elaborar un cómic. SOLUCIONARIO Tipos de textos (páx. 115) Comprensión lectora (páx. 118) 1. Resposta libre. 1. Ramón Lamote non pode acceder ao piso dun 2. Resposta libre. edificio porque hai unha muller sentada no princi- pio da escaleira e non o deixa pasar. Tampouco 86 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 87. 831552 _ 0084-0093.qxd 7/3/07 19:42 Página 87 8 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO pode subir no ascensor porque non o hai. O señor a súa tese de que non debe chegar tarde. A mu- Lamote vaise enfadando conforme pasa o tempo ller é entremetida e provocadora. É entremetida e a muller segue alí, pero tampouco fai nada. porque mesmo chega a preguntarlle canto cobra «e entón vostede como se amaña para comer to- 2. Resposta modelo: A señora que tapa a escaleira. dos os días». Igualmente, esa pregunta é un O home tranquilo. atrevemento. 3. • Enfeite: cousa que se pon para facer máis bonita 08. Resposta libre. outra. Polo tanto, unha señora chea de adornos. • Unha miga: parte moi pequena dalgunha cou- 09. • Predomina o diálogo, que se marca cunha sa. Nesta expresión significa ‘un pouco’: A mu- raia, cada vez que fala alguén. ller abriu un pouco os ollos. • Así coñecemos de primeira man o que pen- • Escarranchou as pernas: abriu moito as per- san e din as persoas. Sabemos o que din a nas. Polo tanto, a muller abriu aínda máis as través do estilo directo, non precisamos inter- pernas co que impedía, máis se cabe, o paso mediarios. Parece, polo tanto, máis real e está de Ramón Lamote. moi próximo á lingua falada. • A cachón: en grandes cantidades. Polo tanto, 10. Eu dou clases de chairego aquí, no terceiro an- seguía a chover moito. dar... / A miña clase é ás cinco e esta casa non ࡯ Relacionado coa chaira e coa Terra Chá de Lu- ten ascensor, non se pode subir ao terceiro andar go. A persoa dese lugar. se non é pola escaleira, por esta escaleira... / O ࡯ Será unha clase de galego, pero do galego fala- pouco que delas recibo non se pode cobrar se do na Terra Chá. non se dan ou non se asiste a elas ou se chega moito despois da hora. / A máis directa é: ... se fo- 4. Profesor de chairego e debuxante de soños. se porque había unha señora sentada nas esca- • Na da unidade 7, titulada Os catro ríos de Ou- leiras e el non puidese subir se non era pisando a teiro de Rei e extraída da obra de Manuel María muller. A tribo ten catro ríos. Naquela historia realizaba 11 e 12. Resposta libre. o traballo de debuxante de soños. • Nesta acode a dar clases de chairego. 5. • En xoves. Taller de escritura (páx. 119) • Ás cinco menos vinte. Probablemente sobre as 1. Aínda que hai moitas versións, imos mencionar cinco menos dez, porque con 10 ou 15 minu- unha. Un home peculiar chegou a unha vila cha- tos, xa era abondo para chegar se camiñaba mada Hamelin, que sufría unha praga de ratos e amodo, pero hoxe vai algo apurado. ratas. El comprometeuse a botalos a cambio dal- • No texto cítanse catro. Ao chegar, pouco des- gunha recompensa e os veciños aceptaron. Tocou pois, cando son as 17:17 e unha máis en que a frauta e todas as ratas o seguiron, guiounas deica xa pensa en ser maleducado. o río e todas morreron afogadas. Despois os veciños • Algo máis dunha hora, porque cando baixa o non lle quixeron dar a recompensa prometida, así acompañante da señora xa eran as 6 menos que volveu outro día vestido doutro xeito e esta vez catro minutos. seguírono os nenos, que despois desapareceron. 6. Si. Cando lle preguntan insistentemente polo que 2. Unha vez un neno observou que no rocho da súa cobra só indica que non moito, pero non lle contes- casa había moitos ratos (–Isto está cheo de ra- ta mal. Ante a insistencia da muller en non mover- tos!). Pensou en engaiolalos co son dunha frauta. se, tampouco se altera nin lle contesta mal. Así o fixo e conseguiu botalos. 7. Ramón Lamote: cortés e dialogante. É cortés por- 3. • Si. O contexto en que se producen os diálogos. que, no canto de dicirlle que se aparte, só lle indi- • Cunha lámpada na cabeza. ca que el ten clase de chairego no terceiro andar, • Si: Tirurí. O son da frauta. co que lle insinúa que, se fai o favor, se mova. • Son indicacións narrativas, coas anotacións co- É dialogante porque ante os comentarios inopor- mo: ao final... tunos da muller (como que o seu cuñado é profe- sor), el introduce iso na conversación para apoiar 4, 5 e 6. Resposta libre. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 87
  • 88. 831552 _ 0084-0093.qxd 16/3/07 18:07 Página 88 Estudo da Lingua Gramática O substantivo. O artigo (páxs. 120-123) • Neste apartado empezamos a estudar os tipos de palabra. Ata o momento, os alumnos xa viron con detalle o verbo e as súas variacións e agora empezan a ver as demais palabras. Comezamos polos substantivos, pois para poder falar precisamos, principalmente, verbos, que os alumnos xa coñecen, e substantivos que designan os seres, obxectos... de que falamos. Unha vez que entenden o concepto de substantivo, explicamos as clases de substantivos, a variación de xénero e a de número. A continuación estudamos un tipo de palabra que acompaña habitualmente aos substantivos: os determinantes e empezamos polo máis frecuente, o artigo. SOLUCIONARIO Gramática (páxs. 120-123) Diferenza de sexo: can / cadela, cabalo / egua, cur- mán / curmá. Diferenza de tamaño: barco / barca, 1. ࡯ Comúns: anos, poeta, relato, historia, heroe, sacho / sacha. Individual / colectivo: ovo / ova. deus, castigo, mundo, tempo, aventuras, per- 09. • país: países • candil: candís • val: vales • sonaxes, ciclope, meiga, ninfa. luz: luces • martes: os martes • animal: ani- Propios: Homero, Odisea, Ulises, Poseidón, mais • albanel: albaneis • lei: leis • mes: me- Polifemo, Circe, Calipso. ses • réptil: réptiles • curmán: curmáns • sofá: sofás 2. • fermoso: fermosura • só: soidade • feliz: felici- dade • triste: tristeza • tenro: tenrura • doce: 10. • anorak: anoraks • álbum: álbums • club: dozura clubs • sándwich: sándwichs • iceberg: ice- bergs • clip: clips 3. • souto: castiñeiro • rabaño: ovella • rolada: cría • exército: soldado • xente: persoa • arquipélago: 11. • Desde a ponte vese unha paisaxe espectacular. illa • A orixe da crise foi o elevado custo da viven- 4. Resposta libre. da. • Sabela bótalle ao leite unha cullerada do mel 5. • veciño: veciña (a) • ladrón: ladroa (oa) que mercamos na Pastoriza. • espectador: espectadora (a) • avó: avoa (a) • Aprobouse unha lei para regularizar a adop- • inglés: inglesa (a) • galo: galiña (iña) • xuíz: ción de nenos. xuíza (a) • conde: condesa (esa) • actor: actriz • Papá, non te esquezas de botarlle o sal á co- (triz) mida. 6. • (o) legume (M) • (a) nogueira (F) • (o) pesadu- • A policía advertiulle de que, se non cambia, me (M) • (o) leite (M) • (a) calor (F) • (o) sinal acabará no cárcere. (M) • (o) sal (M) • (o) nariz (M), (a) dor (F) • (a) • Despois de facer os labores, Uxío foi descan- aguia (F) • (a) fame (F) • (a) crise (F) sar á sombra da árbore. 7. • emperador: emperatriz (triz) • folgazán: folga- zana (ana) • xenro: nora (palabra distinta) • can- tante: a cantante (co artigo) • marqués: marque- sa (esa) • príncipe: princesa (esa) • carneiro: ovella (palabra diferente) • artista: a artista (co artigo) 8. • sacho: sacha • barca: barco • can: cadela • cabalo: egua • ova: ovo • curmán: curmá 88 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 89. 831552 _ 0084-0093.qxd 7/3/07 19:42 Página 89 8 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE Vocabulario A vivenda interior. Os prefixos (páx. 124) • Este apartado de Vocabulario desenvolve un traballo dobre. Por un lado, abordamos un aspecto do vocabulario moi concreto, como é o campo do interior da vivenda, mentres que, por outro lado, presentamos os prefixos como elementos creadores de novas palabras. Debemos destacar que existen elementos para formar novas palabras, é dicir, que a lingua ten mecanismos para poder ampliar o seu léxico. Podemos facer algunha actividade imaxinativa como, por exemplo, crear novas palabras con algún dos prefixos que aparecen nesta unidade. SOLUCIONARIO Vocabulario (páx. 124) casa. ➝ Defender os intereses propios. • Ser unha formiga para a súa casa. ➝ Ser moi laborioso. • Ser 1. • chineiro (S) • espello (B e V) • ducha (B) • des- coma o pé dun banco. ➝ Ser avaro. • Quedar ás pensa (C) • colgadoiro (V e C) • butaca (S) • apa- portas de algo. ➝ Estar a piques de logralo. rador (S) • coqueta (Cu) • lavalouza (C) • bañeira 5. • estético: antiestético • cociñado: precociñado (B) • sofá (S) • toucador (B e Cu) • paraugueiro (V) • alérxico: antialérxico • fabricado: prefabricado • mampara (B) • revisteiro (S) • escorredoiro (C) • social: antisocial • hixiénico: antihixiénico 2. • Pásalle unha baeta á mesa, que caeu leite nela. • destinado: predestinado • natal: prenatal • gas: • Estaba cociñando sen mandil e manchou o xer- antigás sei. • A min gústame que a almofada sexa dura. • 6. • desdicir: des-. Desmentir, descoser... Ese pano non vale para secar a louza, deixa peluxe. • postelectoral: pos/post-.Posmoderno, poscolonial... 3. Resposta modelo: • Almacenar cousas: armario, • entrechán: entre. Entreacto, entrecortar. chineiro, aparador... • extraer: ex-. Expoñer, expor, exportar. 4. • Na casa do pobre, todas son pingueiras. ➝ Des- • subdirector: sub-. Subterráneo, subcampión. pois dunha contrariedade, vén outra. • Varrer para a • cooperar: co-. Coordinar, coorganizar. Ortografía A acentuación (páx. 125) • Neste apartado introducimos a acentuación. Empezamos coa acentuación máis xeral. O primeiro paso é que os alumnos poidan recoñecer axeitadamente e con facilidade a sílaba tónica de cada palabra. Podemos facer un exercicio introdutorio de identificación da sílaba tónica de varias palabras. Despois introduciremos a idea de que a sílaba que pronunciamos máis forte pode ser a última, a penúltima ou a antepenúltima (agudas, graves e esdrúxulas). Todas as palabras teñen unha sílaba tónica, pero non sempre é preciso marcala con acento gráfico. A continuación explicaremos cando temos que marcar esas sílabas con acento gráfico. • Para practicar o aprendido podemos realizar o seguinte ditado: DITADO Das cousas de Ramón Lamote Unha mañá, ao saír da súa casa, o señor Lamote por pouco se esnafra contra o enorme tubo que había na beirarrúa enchéndoa case de todo. Era aquel un tubo certamente espectacular, tiña máis de vinte metros de longo e era tamén moi groso, chegaba, de alto, ata ben arriba do peito do noso home. Como é lóxico, Lamote quedou mirando para el. PACO MARTÍN, Das cousas de Ramón Lamote ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 89
  • 90. 831552 _ 0084-0093.qxd 7/3/07 19:42 Página 90 SOLUCIONARIO Ortografía (páx. 125) núltima, é grave. Non leva til porque remata en vogal; • ríxido: a tónica é a primeira, é esdrú- 1. • Chándal, cómic, fútbol, tenis, álbum. A intrusa é xula. Leva til coma todas as esdrúxulas; • pa- tenis, xa que non a acentuamos porque, aínda samáns: a sílaba tónica é a última, é aguda. Le- que é grave coma as demais, remata en -s. va porque remata en -ns. • Esfera, azucre, cráter, lapis, morden. A intrusa 3. • area: é un tipo de materia que hai nas praias. é cráter, xa que é grave coma as demais, pero área: é un lugar ou a superficie dunha figura. si a acentuamos porque remata en -r. • contén: é do verbo conter, mentres conten é • Almacéns, rodapé, ascensor, autobús, alelí. A do verbo contar. • parque: lugar para que xo- intrusa é ascensor porque non leva acento, xa guen os nenos, mentres parqué e un tipo de que é aguda coma as outras pero remata en -r. cuberta de madeira para o chan. • Caracol, amencer, entrechán, mandil, veraz. A ࡯ Resposta libre. intrusa é entrechán porque leva acento, xa que 4. A casa ulía como debe ulir o apartamento do de- é aguda coma as outras pero remata en -n. mo a esas horas da mañá, cerrei os ollos e ulín, 2. • céspede: a sílaba tónica é a primeira, é esdrú- un dos meus xogos preferidos. Fácil. Ulía a roupa xula, leva til porque todas as esdrúxulas o le- sucia, a corpos, tamén a leite con colacao e a al- van; • túnel: a sílaba tónica é a primeira, é gra- go doce, a falta de limpar e ventilar. Alí en fronte, ve e leva til porque remata en -l; • xadrez: a ao final do corredor, estaba a ventá dunha saliña, sílaba tónica é a última, é aguda. Non leva til asomaba unha estufa de butano cerca de máis porque remata en -z; • cartel: a tónica é -tel, é do faldrón floreado dunha mesa de braseiro. Un aguda e non leva porque remata en -l; tapiz cun gran cervo acosado por unha grea de • mármore: a tónica é a primeira, é esdrúxula. cans ocupaba case toda a parede, debaixo estaba Leva til coma todas as esdrúxulas; • escuro: a o televisor cun xerro con flores de tulipán de plás- tónica é a penúltima, é grave. Non leva til por- tico enriba. que remata en vogal; • reloxo: a tónica é a pe- Lingua e sociedade Niveis de lingua (páxs. 126-127) • Neste nivel, os alumnos teñen que ter unha idea básica sobre o que son as variantes sociais e os rexistros ou niveis de uso. Así mesmo, debemos conseguir que valoren a variante estándar como unha variedade da lingua que serve para unificarnos a todos. Con todo, paralelamente, deben entender que as variantes dialectais non significan un mal uso do noso idioma, senón falar un galego cunhas características determinadas. SOLUCIONARIO Lingua e sociedade (páxs. 126-127) 2. • Un falante con formación, que emprega un ni- vel culto. • Unha persoa que emprega un nivel 1. Culto-medio-vulgar: medio da lingua. • Unha persoa que emprega un • furtar, roubar, guichar • individuo, persoa, tipo nivel medio da lingua. • famélico, famento, esfameado • sacerdote, cre- 3. O primeiro pertence á variante estándar. ࡯ Ao ni- go, cura • cárcere, prisión, caldeiro • emprego, vel vulgar (choio, chista). ࡯ Resposta libre. traballo, choio 4. Resposta modelo no libro. 90 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 91. 831552 _ 0084-0093.qxd 20/3/07 16:14 Página 91 8 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE Literatura Os recursos literarios (páxs. 128-129) • Para traballar cada un dos recursos expostos nesta unidade, é conveniente enumerar exemplos da vida diaria. Nós podemos propoñer un exemplo para cada recurso e, despois, os nosos alumnos deberán crear exemplos para cada un deles. Normalmente, resúltalles motivador crear expresións relacionadas co Instituto. Se dicimos «O Instituto é coma un cárcere», eles ven que estamos comparando e ademais poden ver que se trata dunha hipérbole, dunha esaxeración. SOLUCIONARIO Literatura (páxs. 128-129) 4. • Volvín do cine cunha irmá dun curmán meu no seu coche novo. 1. «Na orfandá dos teus ollos» (A. DOMÍNGUEZ REI). • No zoo vimos os leóns, as leoas e un oso pan- Anáfora nos versos 1 e 3 (que aínda non viron os da. alumnos) e paralelismo nos versos 2 e 4 (pois o 5. • Re-construír • sub-terráneo • in-exacto esquema gramatical é igual en ambos os dous • a-politico • anti-hixiénico • bi-anual versos). «Maio longo..., maio longo» (ROSALÍA DE CASTRO). 6 e 7. Resposta libre. Hai unha personificación porque o maio parece que se viste coma unha persoa. Ademais hai para- lelismo nos dous últimos versos. Avaliación (páx. 131) «Fun ao Ribeiro por viño» (POPULAR). Hai 1. • Porque é un vampiro e os vampiros non poden unha hipérbole, xa que se di que segue borracho estar en contacto coa luz do día. despois de bastante tempo. • Don Pedro. «Aos homes quérolles ben» (POPULAR). Hai ironía, • Probablemente, que o personaxe que telefona- porque non se van fritir os homes, senón que só se ba a don Pedro é atacado polo vampiro. pretende darlles un escarmento. • O diálogo. • Soa o mar coma un pandeiro (LUÍS AMADO CAR- BALLO). Hai unha comparación entre o mar e o • Espontáneo. O traballador da funeraria chama a pandeiro. don Pedro para contarlle os acontecementos es- traños que acaban de suceder. Non ten pensado • Levo en min unha dorna que me alonxa (S. o que lle vai dicir; de feito, vai falando en función GARCÍA BODAÑO). Podemos observar unha metá- das preguntas e comentarios de don Pedro. fora porque o eu lírico non pode levar dentro del unha dorna. 2. noites: común, concreto, fem. pl. Pedro: nome pro- pio. horas: común, concreto, fem. pl. día: común, 2. Resposta libre. concreto, masc. sg. entrevistas: común, concreto, fem. pl. candidatos: común, concreto, masc. pl. Reforzo e ampliación (páx. 130) posto: común, abstracto, masc. sg. representante: común, concreto, masc. sg. venda: común, abs- 1. • Resposta modelo no libro. tracto, fem. sg. ataúdes: común, concreto, masc. pl. minutos: común, concreto, masc. pl. candidato: 2. Non teñen variación: ponte e tartaruga • patrón: común, concreto, masc. sg. cousa: común, abs- patroa • lacazán: lacazana • catalán: catalá tracto, fem. sg. xeito: común, abstracto, masc. sg. • abusón: abusona • curmán: curmá • conde: teléfono: común, concreto, masc. sg. final: común, condesa abstracto, masc. sg. día: común, concreto, masc. 3. • clímax: os clímax • candil: candís • lapis: os la- sg. roupa: común, concreto, fem. sg. forro: común, pis • ciprés: cipreses • mes: meses • control: concreto, masc. sg. capa: común, concreto, fem. controis • cáliz: cálices • réptil: réptiles sg. capa: idem. personaxes: común, concreto, ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 91
  • 92. 831552 _ 0084-0093.qxd 7/3/07 19:42 Página 92 SOLUCIONARIO masc. pl. revistas: común, concreto, fem. pl. den- • predicir: dicir que vai acontecer algo no futuro tes: común, concreto, masc. pl. atención: común, (dicir algo antes de que aconteza). abstracto, fem. sg. almacén: común, concreto, • desfacer: poñer algo como estaba antes de masc. sg. ataúdes: común, concreto, masc. pl. amañalo ou facelo. vampiro: común, concreto, masc. sg. pescozo: co- ࡯ Resposta libre. mún, concreto, masc. sg. luz: común, concreto, fem. sg. porta: común, concreto, fem. sg. sombra: 5. Resposta modelo. Agudas: pasei, verá. Graves: común concreto, fem. sg. capa: común, concreto, entrevistas, candidatos. Esdrúxulas: facéndolles, fem. sg. teléfono. 3. • Resposta libre. ࡯ Resposta modelo no libro. 4. • contraatacar: responder cun ataque ao ataque 6. Resposta libre. do inimigo. SOLUCIONARIO Texto académico (páxs. 132-133) mos traballando co programa propio da rede: Ex- plorer. Debaixo están diferentes iconas que pode- 1. Da historia do cine en Galicia. mos abrir e, un pouco máis abaixo, o enderezo web que está aberto neste momento. Xa no propio 2. • Por unha banda, que nel se empregue o noso enderezo, podemos ver que se trata dunha enci- idioma: o galego; e por outra, que se presente clopedia: a Wikipedia. De feito, vemos o logotipo da un xeito propio de ver o mundo que, á súa vez, Wikipedia na marxe esquerda. resulte universal. ࡯ É un proxecto internacional feito por volunta- • A figura máis destacada entre 1936 e 1975 foi rios, co propósito de facer unha enciclopedia Carlos Velo, que naceu en 1909 e finou en 1988. libre, accesible, colaborativa e de balde en • O ano clave no audiovisual galego é o 1989, moitos idiomas. porque se estrearon tres longametraxes: Sem- pre Xonxa de Chano Piñeiro, Urxa de Carlos Ló- ࡯ Esta enciclopedia non pode ser totalmente fia- pez Piñeiro e Alfredo G. Pinal e Continental de ble, xa que se trata dunha enciclopedia que Xavier Villaverde. van elaborando voluntariamente as persoas que a consultan. Pero, a pesar de que non se- • O actor de máis renome é Luís Tosar, que na- xa totalmente fiable, si é bastante orientativa. ceu en Lugo en 1971. Agora participa, sobre to- Evidentemente, son máis fiables as enciclope- do, en longametraxes, pero traballou tamén na dias tradicionais, onde un autor tiña unha von- ficción televisiva Mareas vivas. Tosar representa tade moi decidida de facer ben o seu traballo, un tipo de actor que triunfa fóra de Galicia e vol- pois facer a enciclopedia era o traballo dunha ve á súa terra revalorizado. ou de varias persoas. Con todo, a Galipedia ten 3. Por tratarse dunha data simbólica: o día de Gali- unha gran vantaxe: as posibilidades de actuali- cia. zación que poden ser case instantáneas desde que se producen os feitos. 4. • Os documentais da emigración e o exilio son os documentais que se fixeron fóra de Galicia e 6 e 7. Resposta libre. que están feitos por xente emigrada ou exiliada. • A morte de Franco. Comeza a democracia e, con ela, a liberdade de expresión que permitiu Texto cotián (páxs. 134-135) que houbese un aumento na creación de obras en Galicia, coa posibilidade de facelo en gale- 1. • O concurso pretende que os rapaces entre 11 e go, coa posibilidade de introducir novas liñas 14 anos non fumen. Se xa fumaban, intentara- temáticas... se que deixen de facelo e, se non fuman, a campaña está pensada para que tampouco o 5. Observamos a distribución propia dunha páxina da empecen a facer. Internet, porque na parte superior vemos que esta- 92 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 93. 831552 _ 0084-0093.qxd 7/3/07 19:42 Página 93 8 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO • Clases sen fume. sa, moderna e estupenda. Isto fai que se poida fa- • Vai dirixida aos alumnos do primeiro ciclo da cer a dedución de que para ser moderno, fermo- ESO, con idades entre os 11 e os 14 anos. so... hai que fumar. ࡯ Os alumnos probablemente coñecerán as en- 2. • Autoestima: valoración xeralmente positiva dun fermidades derivadas do tabaquismo pero, se mesmo. non é así, podemos darlles algunhas ideas: • Adicto: persoa que ten unha profunda afección problemas respiratorios, cansazo, tose diaria, ou dependencia, especialmente a algún tipo de enfermidades respiratorias e, máis a longo pra- droga. zo, cancro de gorxa ou de pulmón... • Tabaquismo: intoxicación crónica producida po- lo abuso do tabaco, nicotinismo. Texto xornalístico (páxs. 136-137) 3. • Tense que comprometer unha clase completa a non fumar durante seis meses, de novembro a 1. Aiatolá: (palabra do persa) entre os xiís islámicos, abril, incluíndo as fins de semana e as vacacións. título dunha das máis altas autoridades relixiosas. • O premio que se pode conseguir é unha viaxe a Farsi: é un sinónimo de persa, que é a lingua fala- un parque temático na última fin de semana de da en Irán, Taxiquistán, Afganistán, Xeorxia, parte maio. da India e parte de Paquistán. Ten arredor de 46 millóns de falantes nativos. Pertence á familia de • Aos adolescentes, aos rapaces do primeiro ci- linguas indoeuropeas. clo da ESO, entre 11 e 14 anos, porque son as idades en que empezan a fumar e se converten 2. Si. O xornalista busca un título gracioso, pois ve- en adictos a esta droga. mos como uns falantes non van poder dicir unha palabra, aínda que non saibamos por que. Des- 4. Este texto é de publicidade institucional, pois pre- pois, ao ler o artigo, descubrimos que non van tende difundir uns valores ou ideas, neste caso a poder empregar esa palabra porque hai unha pro- importancia de non fumar. É importante non fumar posta do presidente iraniano, Mahmud Ahmadi- a calquera idade, pero sobre todo en idades tan neiad, en que pretende eliminar todos os estran- temperás como é entre os 11 e os 14 anos. xeirismos e substituílos por palabras en farsi. 5. Interrogativas: Que tes que facer para participar? 3. • O presidente iraniano Mahmud Ahmadineiad. Que podes gañar? Importaríache dicirnos a túa • O Farhangestan Zaban e Farsi, coñecida tamén opinión? como a Academia do Persa. Exclamativas: Anímate a participar! • Cualifícaa como música occidental e decaden- Exhortativas: Vós sodes os reponsables, unide os te. vosos esforzos... Intentade resolver a situación... • Os filmes decadentes e estúpidos. Non deixes que ninguén nin nada decidan por ti. 4. • Palabras procedentes de calquera lingua occi- 6. Lembra unhas mans cun cigarro entre os dedos. dental. Podemos observar os dedos índice e anular con • Resposta libre. algo no medio que podería ser un cigarro. Eviden- temente, ten moita relación a ilustración co conti- • Porque consideran que deberían falar de ru- do da publicidade, pois a publicidade busca evi- blos, que é a moeda oficial. tar a adicción ao tabaco en idades temperás. 5. Exercer control sobre a poboación e predispoñela 7. Palabras como enganches, compis, pacto... Expre- contra o foráneo. sións como: fumar é guai?, ti es máis forte ca o ta- 6. Titular: Os aiatolás prohiben dicir pizza. baco. Entrada: desde O presidente iraniano... ata a 8. Resposta libre. axencia de noticias estatal Irna. Corpo: desde O decreto presidencial ata deben 9. Con esta pregunta podemos facer que os alum- ser prohibidos. nos reflexionen sobre a influencia da publicidade sobre a poboación. Ademais, os anuncios de ta- 7. Resposta libre. baco sempre van asociados á xente nova, fermo- 8. Resposta libre. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 93
  • 94. 831552 _ 0094-0101.qxd 16/3/07 18:11 Página 94 9 O diálogo II. O debate OBXECTIVOS COMUNICACIÓN • Descubrir o debate como un tipo • Comprender e explicar correctamente de diálogo. o contido dun texto. • Coñecer as partes que constitúen • Ser quen de facer textos un debate. argumentativos. ESTUDO DA LINGUA • Coñecer as clases e as funcións • Identificar os sufixos das palabras. dos adxectivos cualificativos. • Ampliar o vocabulario do lecer • Identificar os adxectivos e das afeccións. no grao positivo, no comparativo • Coñecer a acentuación diacrítica como e no superlativo. un tipo de acentuación. LITERATURA • Coñecer o concepto de poesía • Comprender a oposición entre poesía e as súas características principais. épica e lírica. CONTIDOS CONCEPTOS • Un tipo de diálogo: o debate. • Os sufixos como elementos de creación • A estrutura dos debates. de palabras. • A argumentación. • O lecer e as afeccións. • O adxectivo cualificativo. Clases • A acentuación diacrítica. e función. • As características da poesía. • Os graos do adxectivo: positivo, • A poesía lírica e a poesía épica. comparativo, superlativo. PROCEDEMENTOS, • Recoñecemento das características • Ampliación do léxico do lecer. DESTREZAS dos debates nun dado. • Coñecemento das palabras que precisan E HABILIDADES • Creación dun debate. acento diacrítico. • Elaboración de textos argumentativos. • Elección da palabra axeitada, con acento • Análise morfolóxica de adxectivos diacrítico ou sen el, nunhas frases. cualificativos. • Identificación das características • Identificación do grao do adxectivo. da poesía épica e lírica. ACTITUDES • Interese por participar en debates • Interese por mellorar a expresión oral respectando a quenda de palabra e a escrita. e a opinión dos demais. • Valoración da poesía como forma • Valoración do coñecemento do léxico de expresión. do lecer e das afeccións. • Interese pola creación de textos literarios. CRITERIOS DE AVALIACIÓN • Identificar as características dun debate. • Transformar o grao dos adxectivos. • Elaborar textos argumentativos. • Recoñecer o significado de palabras • Identificar os adxectivos cualificativos. relacionadas co lecer e coas afeccións. • Crear familias de palabras. • Interpretar e analizar textos literarios. • Distinguir adxectivos segundo o modo • Recoñecer a poesía lírica e a poesía de manifestar o xénero e segundo a súa épica. posición. 94 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 95. 831552 _ 0094-0101.qxd 16/3/07 18:11 Página 95 9 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE COMPETENCIAS QUE SE TRABALLAN 1. COMPETENCIA COMUNICATIVA • Competencia funcional A. Competencia lingüística – Elaborar un texto argumentativo, a partir • Competencia gramatical dunha lectura modelo. – Recoñecer a función e as formas D. Competencia estratéxica dos adxectivos cualificativos. – Identificar as partes dun debate. – Identificar os distintos graos do adxectivo. – Recoñecer as quendas de palabra como • Competencia léxico-semántica parte organizativa dun debate. – Coñecer e empregar palabras do campo do lecer e das afeccións. 2. COMPETENCIA METACOGNITIVA • Competencia ortográfica – Estruturar coherentemente un texto. – Empregar correctamente a acentuación – Elaborar esquemas e resumos. diacrítica. 3. COMPETENCIA EXISTENCIAL B. Competencia sociolingüística – Abordar debates éticos e morales – Coñecer a acentuación diacrítica como con amplitude de criterio e mentalidade un elemento propio da lingua máis culta. aberta. C. Competencia pragmática 4. COMPETENCIA LITERARIA • Competencia discursiva – Recoñecer os principais trazos da poesía – Coñecer as estrofas como trazo e os subxéneros poéticos da épica e da lírica. da comunicación en verso. – Recoñecer as características dos debates. – Respectar as normas da interacción. EDUCACIÓN EN VALORES EDUCACIÓN PARA A TOLERANCIA EDUCACIÓN PARA A SAÚDE Nesta unidade preséntase o debate como unha forma O texto da lectura Déixao medrar serve para que de conversa. A partir dos debates que lemos o noso alumnado reflexione sobre a importancia na unidade e os que fagamos na aula, podemos da saúde persoal por riba do sacrificio deportivo. fomentar o respecto polas ideas dos demais e o interese É saudable facer deporte, pero deben comprender polo debate como unha forma de aprendizaxe. que hai que practicalo de forma razoable. ESQUEMA DA UNIDADE COMUNICACIÓN Taller de escritura: Argumentar: Vocabulario: O lecer Tipos de textos: dar razóns e as afeccións. Os sufixos O diálogo II. O debate Ortografía: O acento diacrítico ESTUDO DA LINGUA Lectura: Silvestre Gómez Xurxo, Gramática: O adxectivo LITERATURA Déixao medrar cualificativo A poesía RECURSOS COMPLEMENTARIOS EXPRESIÓN ORAL REFORZO E AMPLIACIÓN AVALIACIÓN Fichas de expresión Ficha de reforzo e ampliación Avaliación do terceiro trimestre, oral (páxs. 130-141) da unidade 9 (páx. 150) proba 1 (páxs. 162-163) ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 95
  • 96. 831552 _ 0094-0101.qxd 16/3/07 18:11 Página 96 Comunicación Tipos de textos O diálogo II. O debate (páx. 139) • A estrutura do bloque de comunicación é a que segue: TIPOS O diálogo II. O debate Faise unha presentación dos debates: as súas partes, DE TEXTOS a importancia do moderador... Déixao medrar A partir da lectura traballamos a comprensión e o debate, LECTURA SILVESTRE GÓMEZ XURXO e valores como a tolerancia e a saúde. Argumentar: dar razóns Preténdese que o alumnado comece a elaborar pequenos TALLER DE textos argumentativos, que lles facilitarán a expresión ESCRITURA das súas opinións. • Saliente que cando se propoñan debates na aula hai que respectar ao moderador, defender as ideas con argumentos e sen levantar a voz, respectar as ideas dos demais, aínda que non se estea de acordo con elas, e pensar que entre dúas posturas enfrontadas sempre hai algún punto de encontro. Lectura Déixao medrar (páxs. 140-142) • Antes de ler podemos activar as expectativas dos alumnos coas preguntas do apartado de Prelectura. A continuación, o texto permítenos traballar valores actitudinais como o respecto polas persoas e polas súas ideas, así como a importancia da saúde por riba do éxito deportivo. Igualmente, podemos facer un debate sobre o tema da lectura: sobre o sacrificio excesivo na práctica deportiva que mesmo pode chegar a prexudicar a nosa saúde. Ao tratarse dun tema exposto, se cadra é mellor que modere o profesor para poder iniciar novos puntos de discusión. Taller de escritura Argumentar: dar razóns (páx. 143) • Este apartado pretende introducir os alumnos na elaboración de textos argumentativos. Recoméndelles aos alumnos que fagan un esquema coas súas ideas principais, escritas de maneira breve e estruturada. Este esquema seralles de moita axuda para expoñer os seus argumentos, dun modo ordenado e conciso, cando sexa a súa quenda. SOLUCIONARIO Tipos de textos (páx. 139) Comprensión lectora (páx. 142) 1. Resposta libre. 1. Un debate sobre a explotación infantil no deporte. 2. Resposta libre. 2. • Ten unha relación directa, pois alude á importan- cia de deixar que os nenos actúen como nenos e non como profesionais, neste caso no deporte. 96 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 97. 831552 _ 0094-0101.qxd 16/3/07 18:11 Página 97 9 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO • É un título que fai unha petición. Solicita que se contrato cun equipo de fútbol e deberá xogar ne- deixe que medren os seres pequenos. Parece se equipo durante moitos anos. que nos lembra as campañas dos peixes, que Henrique: menciona que as autoridades van to- non debemos comer os pequenos, aínda que mar medidas nestes casos, pois algúns dos plans desta vez solicita que se deixe que os nenos o de adestramento poden mesmo non respectar os sexan e gocen da súa idade. dereitos deses rapaces. • Resposta libre. A profesora: destaca que, se cadra, non ten moito 3. • Desta volta: nesta ocasión. sentido esixirlles tanto aos rapaces, pois non to- dos poden chegar a ser estrelas. • Emancípase: vive pola súa conta, de forma in- dependente. ࡯ A favor dos pais: Raquel. En contra: Rafael, Elí- • Condicións de vida: forma de vida, característi- as, Henrique e a profesora. cas da forma de vivir. 6. O tema presentouse de forma clara? SI • Cláusula de rescisión: disposición do contrato Hai opinións propias e razoadas? SI onde se indica os cartos que ten que pagar o As opinións están relacionadas co tema? SI equipo que adquira a ese xogador ou o propio xogador se marcha do equipo actual. Participan varias persoas? SI Hai respecto á quenda de palabras? SI 4. • Son membros dunha mesma clase. Existe un moderador ou moderadora? SI • A profesora de lingua. ࡯ Si. Xa que había varias persoas que foron dan- • Trouxérao Rafael, un membro da clase. Observou do as súas opinións sen faltar ao respecto nin o tema comentado en xornais. Escolleu este tema interromper as demais. Ademais, había unha porque lle chamou a atención que unha rapaza moderadora, a profesora, que fixo un resumo e denuncie os pais, xa que non coñece ningún caso unha conclusión final. de cerca. Ademais, parécelle peculiar que unha rapaza denuncie os pais por seren demasiado esi- 7. • O que empeza: «Pero isto non pasa soamente xentes con ela, pois el cre que probablemente ta- na ximnasia». mén a axudaron a ser campioa olímpica. • Que hai que esforzarse para destacar, pero sen • É unha ximnasta norteamericana de orixe ro- sufrir, sen facer un esforzo sobrehumano. manesa que foi campioa olímpica. Denunciou a • A importancia de empezar desde moi novo a seus pais e conseguiu emanciparse deles, con adestrarse, para destacar nun deporte, e as lou- tan só 17 anos, por presionala excesivamente curas que se fan en todos os deportes. Cunha desde que era pequena para que conseguise síntese da profesora en que reflexiona sobre o numerosos éxitos deportivos. absurdo de sufrir tanto e non chegar a destacar. 5. Rafael: presenta o tema polas contradicións que 8. Impactante, particular, peculiar. ten, pois parece raro que unha rapaza denuncie os pais. Parece que se tiveron que comportar 9. • Resposta libre. bastante mal con ela, para que iso chegase a oco- rrer. Ademais, destaca que a nena, a pesar do que conseguiu, non é feliz. Taller de escritura (páx. 143) Raquel: esta rapaza salienta que a ela non lle im- 1. ࡯ Os grupos musicais terán lugares de ensaio. O portaría sufrir por poder chegar a ser unha gran público poderá asistir a concertos musicais. ximnasta. Considera que, aínda que haxa fases en que o pases mal, despois consegues o que 2. • Que o concello perderá tranquilidade e que hai queres, fama e cartos. outras necesidades máis importantes. Elías: destaca as incoherencias do deporte para • A mocidade. os máis cativos. Para empezar, para poder ser al- ࡯ Resposta libre. guén nun deporte, tes que facelo desde moi no- vo. Ademais, se falamos de deporte debería ser 3. Resposta libre. un xogo e terían que gozar xogando. Destaca ca- ࡯ Si. Resposta libre. sos de xogadores que pagan por faltar un día ao adestramento ou o caso dun rapaz que asinou un 4, 5 e 6. Resposta libre. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 97
  • 98. 831552 _ 0094-0101.qxd 16/3/07 18:11 Página 98 Estudo da Lingua Gramática O adxectivo cualificativo (páxs. 144-145) • Nesta unidade imos afondar nun novo tipo de palabra: o adxectivo cualificativo. Na unidade anterior exploramos os substantivos como palabras que designan seres, obxectos ou entidades abstractas, así como o artigo, como actualizador que os acompaña. Agora veremos outro tipo de palabra que tamén aparece, frecuentemente, acompañando os substantivos. Trátase dos adxectivos, que expresan calidades, características dos substantivos aos que acompañan. • Para reforzar o concepto de concordancia, presentar algunhas oracións en que non exista concordancia entre o substantivo e o adxectivo, e pedirlles que corrixan os erros que aparecen nelas. Despois, revisar as solucións na aula con todo o grupo. • Veremos as formas que teñen os adxectivos e as funcións que realizan. Neste nivel interésanos que entendan que o adxectivo modifica ou complementa o significado do substantivo a que acompaña. Ás veces, cos exemplos próximos quédalles máis claro. Entenden que, se dicimos aula, estamos falando dun cuarto dun centro escolar cunhas características determinadas. Mentres, desa aula podemos dicir que é grande ou pequena, e isto xa serían características, calidades dunha aula en concreto. • A partir dun exemplo como o anterior, podemos presentar os adxectivos de dúas e dunha terminación. Se dicimos aula grande e instituto grande, o adxectivo non cambia a súa terminación, non ten variación de xénero, mentres que se dicimos aula pequena e instituto pequeno, vemos que hai unha modificación, observamos que hai unha variación xenérica. Pola contra, en ambos os exemplos percibimos que existe unha oposición de número. Os dous adxectivos teñen variación de número: grande-grandes, pequena/-o, pequenas/-os. • Tamén presentamos os adxectivos en grao comparativo e os adxectivos en grao superlativo. Son contidos que coñecen e que agora lembramos. Se cadra, debemos insistir algo máis (sobre todo ante alumnos falantes de castelán) no uso das partículas comparativas (ca/que/do que e como/coma). SOLUCIONARIO Gramática (páxs. 144-145) Hipersensible: adxectivo en grao superlativo. Baratísimo: adxectivo en grao superlativo. 1. • Coloca os aros metálicos na caixa. 4. • O balcón está tan (máis, menos) alto coma (ca) • Os participantes na carreira ciclista asinaron as a galería. actas. • O teu coche é máis (menos, tan) novo ca (co- • Os estudantes italianos matriculáronse na dis- ma) o meu. ciplina de arte xaponesa. • Descansei tanto (máis, menos) tempo coma • Os libros útiles poñédeos nas caixas azuis. (ca) ti. 2. Exipcias, interesantes, rica, verde, azul, transpa- • Ten a cara tan (máis) branca coma (ca) a cera. rente. • Esta torta está máis (menos, tan) doce ca (co- ࡯ Adxectivos dunha terminación: interesante, ma) ese biscoito. verde, azul, transparente. 5. • unha estrela brillante: explicativo. Adxectivos de dúas terminacións: exipcias, rica. • unha pedra preciosa: especificativo. 3. Fermosas: adxectivo en grao comparativo de igual- • unha estrela fugaz: especificativo. dade (tan fermosas coma...). • unha pedra dura: explicativo. 98 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 99. 831552 _ 0094-0101.qxd 16/3/07 18:11 Página 99 9 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE Vocabulario O lecer e as afeccións. Os sufixos (páx. 146) • Este apartado de Vocabulario desenvolve un traballo dobre. Por un lado, abordamos un aspecto do vocabulario moi concreto, como é o campo do lecer e das afeccións, mentres que por outro lado presentamos os sufixos como elementos creadores de palabras. • Abordamos o léxico do lecer e das afeccións. Este léxico está moi relacionado coa lectura inicial onde viron os problemas dunha ximnasta. Practican agora o léxico relacionado non só coa ximnasia, senón con calquera deporte. É un tema que, en principio, lles resulta interesante, xa que está moi vinculado co que a eles máis lles gusta: xogar. Relacionado co lecer e coas afeccións nestas idades tamén resulta interesante o cine, pois, na actualidade, a maior parte dos nosos alumnos gozan moito desta forma de ocio. Neste caso, os alumnos coñecen os adxectivos que se poden empregar para describir as películas. Podemos facer que conten a última película que viron e que dean unha opinión sobre ela (co traballado no apartado Taller de escritura) e notarán que precisan botar man dos adxectivos. SOLUCIONARIO Vocabulario (páx. 146) Iso é o que me axuda a combater a tensión. Ta- mén me agrada moito a lectura; nestes momen- 1. Xogar (moitas persoas), falar (dous rapaces na mar- tos estou lendo un auténtico éxito, a obra dun xe inferior esquerda), atletismo (dous rapaces na escritor que leva un ano no primeiro posto da marxe superior dereita), lectura (unha muller senta- clasificación. da no banco le o xornal), pesca (un home na marxe 5. • bailar: bailarín. superior dereita), fútbol (xogan na marxe esquerda), • cociñar: cociñeiro. ciclismo (hai un rapaz que vai en bicicleta no centro e fondo da imaxe), descansar (unha muller embara- • piano: pianista. zada sentada no banco), escalada (na marxe supe- • varrer: varredor. rior esquerda), pimpón (na marxe inferior dereita), • saltar: saltador. piragüismo (no río). Resposta libre. • trapecio: trapecista. 2. • Gañamos porque puntuou a última canastra. • xogar: xogador. • Gústame facer ximnasia e saltar o poldro. • nadar: nadador. • O árbitro leva unha camisa negra e un chifre. 6. • viaxeiro: viax-eiro. Cociñeiro. • Levamos unhas xeonlleiras para protexernos. • artista: art-ista. Pianista, deportista. 3. Resposta libre. • mergullador: mergulla-dor. Varredor, nadador. • montañismo: montañ-ismo. Celtismo, deporti- 4. • Hai tempo que teño a afección de saír todas as vismo. mañás cedo a correr. Como me gusta moito a música, levo sempre o meu reprodutor de CD. Ortografía O acento diacrítico (páx. 147) • Unha vez exposta a acentuación de forma xeral, convén agora presentar a acentuación diacrítica. Cómpre indicarlles que a acentuación diacrítica ten unha lóxica. Case sempre está relacionado coa abertura das vogais, pois as palabras que levan o til diacrítico son tónicas e son semiabertas. Podemos reforzar o interese por aprendelas, pola axuda que representan para comprender un texto. Ao ver unha destas palabras, con til ou sen el, debemos saber o seu significado, o que nos facilitará a comprensión dun texto. ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯ 99
  • 100. 831552 _ 0094-0101.qxd 16/3/07 18:11 Página 100 • Para practicar o aprendido podemos realizar un ditado: DITADO Unha tarde cos amigos Onte á tarde estivemos a xogar fóra coa bóla de fútbol. Levabamos dúas horas enredando co balón, cando o noso dianteiro, Xoán, estaba só diante do porteiro e decidiu pegarlle duro ao balón. Entón, Antón dálle un empurrón e Xoán cae tan mal que rompe un óso do pé dereito. Xa non puidemos xogar máis e fomos para a casa de Pedro porque o pai é médico. Nós tiñamos medo de que se anoxase, pero non se nos enfadou. SOLUCIONARIO Ortografía (páx. 147) po; nós, porque é un pronome tónico, neste ca- so complemento de preposición.) 1. • Como tiña présa, non esperou a ver o final da • Desde aí non ves ben o escenario, tes que te película. pór máis adiante. (Ves, porque é do verbo ver; • Lanzou a bóla con demasiada forza. pór, porque significa «poñer».) • O raio partiu unha póla da cerdeira e escorren- • Dixo que fora pasar uns días a un balneario coa tou a pola. familia. (Fora, porque é do verbo ir.) • A xente ten dó do pobre home. 3. Nunha especie de escenario, un home expulsaba • Fóra do pavillón hai moita xente que espera. lume pola boca. As lapas tocaban o teito en bólas de lume redondas coma laranxas. Cando se reti- 2. • Se non lle dás o que pide, enfurrúñase. É un ca- rou, os mozos aclamárono. Os máis vellos só so- prichoso. (Dás, segunda persoa do presente de rrían, co medo de mostrar a ausencia cruel das indicativo do verbo dar. É, porque é a terceira moas e dentes. Logo saíu un saltador acompaña- persoa do singular do presente de indicativo do do dunha moza que parecía non ter ósos, pois verbo ser.) non había torsión que non puidese executar, su- • Non te convidaron a té na casa de Roi? (Te, xeita, seguramente, cando estaba en pé dos fíos porque se trata do pronome persoal átono de intanxibles dos músculos do aire. 2.ª persoa, forma de CD de acusativo, mentres o segundo é o substantivo.) • Cómpre que coides o pé, se queres xogar ao fi- nal con nós. (Cómpre, porque ten o significado de «é necesario»; pé, porque é a parte do cor- Literatura A poesía (páxs. 148-149) • Despois de analizar moitas das características das composicións en verso e de ver polo miúdo os recursos literarios, entramos agora de cheo coa poesía. Aquí imos ver dous tipos de poesía: a poesía lírica e a poesía épica. Ambas comparten as características xerais da literatura, pois empregan recursos literarios, e ademais están escritas en verso. Mentres a poesía lírica serve para expresar os sentimentos do eu lírico, a poesía épica é unha literatura moito máis narrativa. É dicir, na lírica amósase unha secuencia de imaxes e de sentimentos e na épica preséntase unha acción, coma se dun texto en prosa se tratase. Pero a poesía épica ten unha característica máis, pois pretende destacar os trazos dalgún ser lendario ou fantástico e mesmo moitas veces as súas accións ou éxitos. 100 ࡯ LINGUA E LITERATURA 1.° ESO ࡯
  • 101. 831552 _ 0094-0101.qxd 16/3/07 18:11 Página 101 9 GUIÓNS DIDÁCTICOS UNIDADE SOLUCIONARIO Literatura (páxs. 148-149) Reforzo e ampliación (páx. 150) 1. • O cansazo do poeta de tanto viaxar. 1. Resposta modelo no libro. ࡯ Tristeza, saudade. 2. • Tristes e apáticos. Tristes: unha terminación, ࡯ Tiña, bebo, apures, estaba, vivo, podo, apures, apáticos: dúas terminacións. vivo, morro, percorro, apures, vai. Hai algúns • Leal e pacífica. Leal: unha terminación, pacífi- verbos en terceira persoa que son os que se ca: dúas terminacións. refiren a un lugar que o eu lírico acha en falta, 3. • Carísima: adxectivo en grao superlativo. probablemente algún relacionado con Galicia e coa súa infancia. Mentres, están en primeira • Nova: adxectivo en grao comparativo de supe- persoa os que se refiren aos sentimentos do eu rioridade (máis nova ca a miña). lírico. • Magníficas: adxectivo en grao positivo. ࡯ Pertence á poesía lírica porque é unha compo- 4. • Novo: novidade. sición en que o poeta expresa os seus senti- • Branco: brancura. mentos, neste caso de tristeza polo seu move- ࡯ • Aldea: aldeán, -á. • Vila: vilán, -á. • Chuvia: mento polo mundo e polo seu afastamento dun chuvioso, -a. lugar en que estivo anteriormente. 5. Poesía épica: A Odisea; Os Lusíadas. 2. ࡯ Resposta modelo: Poesía lírica: O Cancioneiro; Follas novas. Breogán: é un mítico rei céltico de Galicia. Moi- tas versións existen sobre el, pero veno coma o pai mitolóxico da nación galega. Existe unha Avaliación (páx. 151) lenda en que se conta que a estirpe de Breo- gán chega a Galicia desde Exipto. 1. • Xiana. Porque antes de falar ela mesma di, so- bre a pregunta: E a ti que che gusta, Xiana?, Lusitania: provincia do Imperio Romano que preguntáronme eles. abranguía o que na actualidade é Portugal. • Antón amosa que lle gusta gozar da natureza Camões: considerado o maior poeta da lingua no seu tempo libre. Por iso fai ciclismo e atletis- portuguesa e un dos maiores poetas da humani- mo, aínda que lle gusta máis o ciclismo. Antía dade. A súa obra é comparable coa de Virxilio,