Kring nieuws a mei 2010 lr
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Kring nieuws a mei 2010 lr

on

  • 3,299 views

 

Statistics

Views

Total Views
3,299
Views on SlideShare
3,299
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
0
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Kring nieuws a mei 2010 lr Kring nieuws a mei 2010 lr Document Transcript

  • Kring Nieuws uitgave van kring vrienden van ’s‑HertogenboscH Jaargang 36 nummer 3 mei 2010 Vooraf 2 In Memoriam Mr. Hein Bergé 2 Napoleon en de Sint-Jan 3 Hertogpost 2010 4 Markt 5 Carillon in beeld 6 Schuilkerken en hun bedienaren 9 Sint-Josephkerk – nu Orangerie – 150 jaar oud (1859-2009)(3) 11 Bewakers van het culturele erfgoed (9) Werkgroep Toponymie 12 Nieuw spreuksteentje 14 “Zeg maar gewoon Joop” 15 Bossche Stadstuinen weer in bloei! 17 Dat gaat naar Den Bosch toe: religieuzen (3) 18 Twee nieuwe mensen 20 Korte Berichten 21 Wènne koekwaus! 22 Beeld van Antonius Abt 24 poort schuilkerk uilenburg
  • V M vooraf Nik de Vries De lente heeft eindelijk ook onze stad bereikt. En dat betekent onder meer dat de kastanjebomen op de Parade er weer prachtig bij staan. Nu bekend is geworden dat het plan voor een totaal vernieuwde Parade met miniboompjes van de baan is, halen veel Bosschenaren opgelucht adem. In een van mijn eerdere voorafjes sprak ik de wens uit dat, na archeologisch onderzoek in de grond van de Parade, de restanten van de Sint-Nicolaaskerk en het Groot Begijnhof op een of andere manier zichtbaar gemaakt worden. Wie weet, hebben we nu in ’s-Hertogenbosch een college dat daar oren naar heeft. De wethouders die we als Kring Vrienden het vaakst in ons blad zullen tegenkomen, zijn Rodney Weterings, die onder andere cultuur in zijn takenpakket heeft, en Huib van Olden, die over bouwhistorie, archeologie en monumenten, inclusief de vestingwerken gaat. mr. Hein bergé in memoriam Redactie Inmiddels zit de redactie van KringNieuws niet stil. Op de oproep in het vorige nummer voor een opvolger Onlangs is ’s-Hertogenbosch één van zijn bekendste van Marjan Vonk meldde zich Peter den Dungen. zonen ontvallen. Op de gezegende leeftijd van 94 Inmiddels hebben we over en weer kennis gemaakt en jaar is mr. Hein Bergé overleden. Deze jurist staat het klikt. Vandaar dat ik hier Peter van harte welkom samen met de architect Jan van der Eerden bekend heet als nieuw lid van de redactie. Hopelijk kunt u als de belangrijkste voorvechters van het behoud binnenkort zijn eerste bijdrage lezen. Marjan blijft van de Binnendieze. In de jaren zestig van de vorige gelukkig als schrijfster aan ons blad verbonden. eeuw wisten zij met hun politieke groepering Beter De Werkgroep Het Kleine Monument is bijzonder Bestuur de stad te behoeden voor de uitvoering actief geweest: liefst vijf nieuwe spreuksteentjes zijn van het Structuurplan. Een plan dat beoogde het in twee sessies onthuld en als u dit leest, is ook de cultuurhistorische hart uit de stad te laten verdwijnen. nieuwe plaquette onthuld. Daar komen we in het Dankzij Hein Bergé en Jan van der Eerden kan de volgende nummer uiteraard graag op terug. Kring nu al weer vele jaren varen op de Binnendieze en Verder stellen we de kandidaat-bestuursleden, zo een bijdrage leveren aan de levendigheid van onze waaronder de nieuwe voorzitter aan u voor. Als stad. ze op de volgende Algemene Ledenvergadering Naast zijn inzet voor de Binnendieze was hij ook gekozen worden, weet u in ieder geval wie ze zijn. Als begaan met de monumentenzorg en de bescherming bijlagen treft u overigens de nodige stukken voor die van de natuur. Bovendien was hij museumbeheerder vergadering aan. We hebben ze opnieuw los bijgevoegd, van het bekende Museum Slager. daar dat makkelijker is om mee te nemen naar de Na de studie rechten aan de Katholieke Universiteit vergadering. van Nijmegen vestigde hij zich als advocaat in Tot slot: als u wilt reageren op een van de artikelen ’s-Hertogenbosch. Hij werd later advocaat-procureur en in dit blad, als u aanvullingen hebt, als een artikel u was lange tijd rechter bij de arrondissementsrechtbank. herinnert aan iets boeiends, aarzel dan niet het ons te Mede voor zijn vele verdiensten voor de stad is Hein laten weten. We zijn een blad voor en door de leden Bergé benoemd tot Officier in de Orde van Oranje van de Kring. U kunt uw stuk aanleveren tot 25 juni Nassau. In 2005 kreeg hij de Zilveren Anjer opgespeld via het mailadres van de redactie (zie achterpagina). door koningin Beatrix. Daarnaast mocht hij voor Illustraties graag apart aanleveren via het Kringhuis in zijn niet aflatende inzet voor het behoud van het het Lombardje. cultuurhistorische erfgoed vele landelijke en lokale onderscheidingen in ontvangst nemen. In 1990 werd hij benoemd tot ‘Bosschenaar van ’t jaar’. In 1999 gevolgd door ‘Bosschenaar van de eeuw’. Foto voorpagina: Ellie de Vries Ondanks zijn afnemende gezondheid bleef hij tot het Op de voorpagina ziet u het poortje dat in de 17de eeuw leidde naar een einde de ontwikkelingen in zijn stad oplettend volgen. van de katholieke schuilkerken in de stad. Het staat in de Uilenburg. De stad is hem veel dank verschuldigd. Dat kan Ton Vogels is bezig met een boek over de schuilkerken. alleen door het cultuurhistorische erfgoed te blijven Elders in dit nummer meer daarover. koesteren zoals hij dat zijn hele leven heeft gedaan. KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 2
  • N napoleon en de sint‑Jan 200 jaar geleden bezocht Napoleon Bonaparte Nederland. In mei 1810 bracht hij ook een bezoek aan ’s-Hertogenbosch. Notabelen uit katholieke kring namen de kans waar hem een verzoek te doen. De uitkomst was echter niet helemaal wat ze ervan verwacht hadden. Nik de Vries als zijn opvolger Mathias van Camp benoemd. Deze werd in november 1810 uiterst koel ontvangen, reisde vervolgens naar Parijs, waar hij de eed aflegde. sint‑Jan definitief katholiek Vanaf 1810 ontstonden er voortdurend strubbelingen tussen de bisschop en pauselijk vicaris Antonius van Alphen. Deze laatste verbood katholieken nadrukkelijk de mis in de Sint-Jan bij te wonen. Bisschop Van Camp vertrok voorgoed uit ’s-Hertogenbosch op 15 december 1813. Ruim een maand later ging een lutheraanse predikant voor in een dienst in de Sint-Jan. De katholieken hadden daar meer vrede mee dan met een niet-erkende bisschop. Na veel gekrakeel tussen Nederlands hervormden en katholieken werd de kerk bij Koninklijk Besluit van 11 december 1816 aan de katholieken teruggegeven. bijschrift Ze moesten liefst ƒ 60.000,- betalen aan het Rijk en een derde van de kerkgoederen aan de protestanten Napoleon (1769 – 1821) benoemde in 1806 zijn broer overhandigen. Voor deze laatste groep werd op Lodewijk tot koning van Nederland (“konijn van rijkskosten een nieuwe kerk gebouwd aan het Olland”). Daarvoor – vanaf 1795 – heette Nederland Kerkplein. de Bataafse Republiek. In de ogen van Napoleon Het was een dubbel gevoel waarmee de katholieken deed Lodewijk het niet goed, waardoor deze laatste de Sint-Jan weer in gebruik namen. De kerk was zwaar in 1810 uit zijn ambt gezet werd: Nederland werd onderkomen, onderhoud zou een gigantisch bedrag op 16 maart een onderdeel van het Franse keizerrijk. kosten. Dat onderhoud, die restauratie zou pas in 1859 ’s-Hertogenbosch werd hoofdstad van het Département echt ter hand worden genomen. Deze zou duren tot des Bouches du Rhin. De Franse prefect nam zijn 1946. Al snel werd duidelijk dat deze restauratie niet intrek in het tot Hôtel de la Préfecture omgedoopte opkon tegen het voortschrijdende verval. Daarom werd Gouvernement, het huidige Noordbrabants Museum. in 1961 opnieuw met een restauratie gestart die zou Die prefect bleef hier tot 1813. duren tot 1984. En zoals we allen kunnen zien: ook nu weer staat de Sint-Jan in de steigers. Onderhoud aan bezoek aan nederland een zo groot en belangrijk gebouw blijft voortdurend In mei 1810 bezocht Napoleon Nederland. Hij noodzakelijk. deed onder andere Amsterdam aan. In zijn boek Het psalmenoproer geeft Maarten ’t Hart een geromantiseerde versie van dit bezoek. Ook ’s-Hertogenbosch werd met een bezoek vereerd. Tussen 8 en 10 mei deed hij onze stad aan. Een groep notabelen bracht een verzoek over de Sint-Jan terug te geven aan de katholieken. Zij brachten onder andere in dat de bevolking voor vier vijfde uit katholieken bestond. De keizer was hiertoe bereid. “Vous aurez la grande église, et un évêque aussi.” Het eerste vond men prima (u krijgt de grote kerk), het tweede niet zo (en een bisschop erbij). De delegatie wist maar al te goed dat het tussen Frankrijk en Rome niet boterde. Een door Napoleon benoemde bisschop zou nooit de zegen van het Vaticaan krijgen. Toch kreeg ’s-Hertogenbosch zijn bisschop: op 29 mei werd Petrus de Pauw, 83 jaar oud, als zodanig bijschrift benoemd. Na diens overlijden op 21 september werd KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 3
  • H Hertogpost 2010 In 2010 viert de ’s-Hertogenbossche Filatelisten Vereniging haar 80-jarig bestaan. Voor deze gelegenheid pakt men flink uit met de manifestatie Hertogpost 2010 op 28, 29 en 30 mei 2010 in de Brabanthallen te ’s-Hertogenbosch. Dit valt samen met de presentatie van een heel bijzonder boek en bovenal speciale Bossche postzegels van een divers cultuurhistorische elan. Brief verzonden vanuit het hoofdkwartier van de verzorgings- Het festijn Stamppassion 08 ligt nog vers in ons geheugen, met in drie dagen tijd bijna 15.000 bezoekers uit binnen- en buitenland. Deze gebeurtenis gaf de ’s-Hertogenbossche Filatelisten Vereniging veel erkenning voor de wijze waarop de organisatie liep en voor de bijbehorende Bossche entourage. Veel bezoekers hebben dan ook de gelegenheid genomen om onze Hertogstad eens nader te bekijken. Dat kon men ook in de Brabanthallen zelf via een expositie van Bossche ansichten en hun filatelie. Heel verrassend en vertelt vooral de verhalen van en over individuele personen. Het tweede gedeelte van het boek, Een verhaal van brieven en kaarten, beschrijft de lokale geschiedenis aan de hand van brieven, kaarten en telegrammen. Postverkeer in barre tijden is interessant voor een breed publiek van Bosschenaren, filatelisten en ieder die belangstelling heeft voor de Tweede Wereldoorlog. De auteur heeft bij de totstandkoming van het boek veel steun gehad van het Stadsarchief. Uitgever is Het Bossche Prentenmuseum. officier van de uniek in de wereld van de filatelie. Maar ook de andere Waffen SS. Het elementen zoals de uitgifte van drie bijzondere Bossche kantoor was postzegels door TNT en de tien uitgaven van sHFV gevestigd in met Bossche gebouwen en monumenten, die in de drie het fratershuis, dagen meteen waren uitverkocht. De aanwezige pop, Sonniusstraat 3 de briefbesteller van Jeroen Bosch, heeft daarbij ook (collectie Huber een handje meegeholpen. van Werkhoven) Wat is Hertogpost 2010? Op de eerste plaats is het een eerbetoon met een Een aantal poststukken die in het boek een rol spelen, feestelijk tintje aan de jubilerende sHFV die te boek zal worden tentoongesteld. Tevens een fameuze staat als een van de oudste filatelieverenigingen filatelistische verzameling betreffende Nederland in de in Nederland. De organisatie wordt ondersteund Tweede Wereldoorlog van A. J. van der Linden. door TNT Post, de Koninklijke Bond van Er komen speciale Bossche postzegeluitgiften met Filatelistenverenigingen en de Nederlandse Vereniging gelegenheids- en tentoonstellingsstempels waarvoor van Postzegelhandelaren. men onder andere de Kring, de Oeteldonksche Club en het Jheronimus Bosch Art Centre heeft benaderd. Deze zegels zijn alleen te koop tijdens Hertogpost 2010 om de exclusiviteit te benadrukken. Ook TNT Post zal met speciale postzegeluitgiften komen. Tientallen handelaren richten stands in waar ze een grote verscheidenheid aan postzegels en allerlei filatelistische Zo werd de post artikelen te koop aanbieden. vervoerd langs Deelname is er ook van gespecialiseerde het Emmaplein postzegelverenigingen die voor de leek en de kenner in de winter de achtergrond van filatelie in al haar facetten ten toon van 1942 (foto zullen spreiden. Stadsarchief) Ruimte wordt ook geboden aan een aangrenzend verzamelgebied, te weten ansichtkaarten. Antieke Onder de titel Postverkeer in barre tijden wordt een kaarten, vaak meer dan een eeuw oud, zullen boek gepresenteerd, waarnaar al geruime tijd met veel op Hertogpost 2010 te koop zijn bij enkele belangstelling wordt uitgezien. Het boek gaat over gespecialiseerde handelaren. Post in ’sHertogenbosch tijdens en rondom de Tweede Tevens zal een prachtige verzameling van Wereldoorlog. De auteur, Huber van Werkhoven, ansichtkaarten met afbeeldingen van het oude beschrijft daarin het functioneren van de posterijen in ’s-Hertogenbosch worden tentoongesteld. Op recente ’s-Hertogenbosch tijdens de oorlogsjaren: de PTT, de foto’s kan de toeschouwer vergelijken hoe de huidige Nederlandse Veldpost en de Duitse Dienstpost. Huber situatie eruitziet. KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 4
  • kern Wie de jeugd heeft, heeft de toekomst. Er zijn diverse activiteiten voor de jeugd en jeugdige verzamelaars. Denk hierbij aan spelelementen, een ruilbeurs en een nationale postzegeltentoonstelling. Met een grote verscheidenheid en in verschillende categorieën tonen meer dan 100 ervaren filatelisten hun traditionele en thematische top-verzamelingen op 750 tentoonstellingskaders. Nu zegt de gemiddelde lezer het begrip ‘kader’ niet zo veel. Dit is een vierkant bord van 1 meter bij 1 meter voorzien van een hard plastic doorzichtige beschermplaat. Hierin zijn de filatelistische verzamelingen te zien. En dit kan van M Rob Hoogeboom wedstrijdtentoonstelling. Dit is gekoppeld aan de 26ste Dag van de Jeugdfilatelie. De kern van Hertogpost 2010 vormt een grootse markt stromen spelen daarbij een hoofdrol. Ook het Ton Graus Als stadsgids wijs ik de bezoekers tijdens vrijwel elke wandeling op de hoofdlijnen van de structuur van onze binnenstad. Die hoofdstructuur is zeer karakteristiek voor de stad en geeft haar een eigen identiteit. Het ontstaan van de Binnendieze en haar verschillende daarvan afgeleide stratenpatroon. Uit en naar het noorden de Orthenstraat. Naar en uit het oosten de Hinthamerstraat. Naar en uit het zuiden en het westen de Vughterstraat. Deze drie naar elkaar toe lopende straten vormen de driehoekige Markt. Of is het omgekeerd? alles zijn. Zoals ik eens eerder in mijn verhalen heb opgemerkt: de geschiedenis in een notendop. Bij elk kader kijkt men naar een klein stukje uit een geschiedenis boek. Men wandelt langs de kaders en neemt veel kennis tot zich; als bezoeker zul je Hertogpost 2010 met wat meer wijsheid en indrukken De binnenplaats verlaten. van het postkantoor aan de Kerkstraat kort na de Als je naar hoogtekaarten kijkt van vóór de bebouwing bevrijding van van de stad, dan tekent zich de driehoekige vorm van ’s-Hertogen- wat we nu ‘de Markt’ noemen, al af. Het is aannemelijk bosch. Er staan dat de zandrug met donken waarop de stad ontstaan een jeep, Britse is, vóór de eerste bewoning, al een driesprong van militairen en verbindingswegen was. Van het noorden naar het enkele PTT- zuiden, westen en oosten en v.v. ers, leden Aan die verbindingswegen is men waarschijnlijk gaan van de lucht- bouwen. Een van de eersten was de heer van het beschermings- gebied, de hertog van Brabant, ‘aan de weg’, die nu dienst. (Foto Pensmarkt heet. collectie H. van Lamoen) Vóór de herbestrating van het voetgangersgebied en de Markt, waren de doorverbindingen naar de vier Er is ook veel aandacht voor molens. De bouw, windrichtingen nog te zien en te volgen. Het is jammer werking en geschiedenis worden hierbij nauwkeurig dat het oorspronkelijke verbindingspatroon niet meer weergegeven. Zelfs de klimaatmolen die in onze terug te vinden is in de bestrating. gemeente nog ontbreekt krijgt speciale aandacht. De Markt is in de bestrating visueel ‘afgesloten’ geraakt De molengeschiedenis van onze Hertogstad in van de hoofdverbindingen. Het lijkt alsof de drie het algemeen zal men niet aantreffen, maar wel hoofdstraten en de Markt niet met elkaar te maken veel raakvlakken zijn aanwezig. En een Bossche hebben. Uit cultuurhistorisch oogpunt is dat een molenpostzegel is een van de verrassingen ? gemis. Bronvermelding www.hertogpost.nl Peter Teurlings Afbeeldingen bruikleen; Huber van Werkhoven logo; Hertogpost 2010 KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 5
  • C carillon in beeld Luidklokken zijn specifiek verbonden met een kerk. Bij carrillonklokken is dat niet het geval. Luidklokken kunnen wel als carrillonklok worden gebruikt, andersom gaat dat niet. Luidklokken bewegen naar de klepel toe. Carillonklokken hangen stil en worden aangeslagen door hamers. Meerdere luidklokken kunnen samen een ‘gelui’ vormen. Carillonklokken vormen samen een beiaard, carillon of klokkenspel. Een beiaard is een met een klavier of trommel bespeelbaar muziekinstrument, dat uit één of meerdere series klokken bestaat. Om de klokken te kunnen bespelen maakt de beiaardier gebruik van een stokkenklavier. De carillontommel wordt mechanisch voortbewogen en heeft een vast ritme van het laten horen van de melodieën. Bij de trommel is het dus nodig om van tijd tot tijd de melodieën te vernieuwen. Afhankelijk van de grootte van de trommel is dit een erg arbeidsintensieve klus. Groot ’s-Hertogenbosch bezit drie carillons. De kleinste beiaard hangt in de Lambertustoren in Rosmalen en wordt alleen met behulp van de Gerard ter Steege De zorg voor de carillons in de stad is toevertrouwd aan de stadsbeiaardier, Joost van Balkom. Joost is de derde van de generaties van ‘Van Balkom’, die al sinds 1915 onafgebroken de beiaard van de Sint-Jan bespelen. Hij bespeelt niet alleen de beide carillons maar ‘versteekt’ ook één keer per jaar de melodieën op de speeltrommels. In het torentje van het Stadhuis gebeurt dat rond de Bossche kermis. Ieder jaar in de Goede Week versteekt Joost met enkele helpers de speeltrommel in de Sint-Jan. Het versteken betekent dat alle toonstiften, die de hefbomen oplichten van de trommel, worden losgeschroefd en uitgenomen. Op Witte Donderdag begint Joost met het aanbrengen van vier nieuwe melodieën voor elk kwartier één. Een flinke klus als men bedenkt dat de trommel een lengte heeft van 2.50 meter en een doorsnee van 1.52 meter trommel bespeeld. Het meer bekende carillon in de en in de trommel maar liefst 16.200 gaatjes zitten. stad is die in het torentje van het Stadhuis met de De trommel heeft een bereik van 3,5 octaven. De draaiende paardjes. Het grootste carillon hangt in de genummerde horizontale lijnen bepalen de toonhoogte, Foto: eeuwenoude toren van de Sint-Jan. De laatste twee de vertikale het ritme en de tijdsduur. Joost steekt de Ed Hupkens zijn in 2003/2004 gerestaureerd en worden zowel verschillende toonstiften met behulp van een plank door de beiaardier als met behulp van een trommel waarop de noten staan aangegeven en een muziekblad bespeeld. De beiaard in de toren van de Sint Jan is met de uitgewerkte melodie. Een helper in de trommel een volledig concertbeiaard met vele mogelijkheden. schroeft na het insteken de toonstift vast. Dit jaar speelt het carillon op het hele uur ‘Nocturne’ en op het halve uur ‘Ballade no 1 in g klein’ beide van Chopin. beiaardstichting ’s-Hertogenbosch is twee zeer bijzondere beiaards rijk. Zij behoren tot het culturele erfgoed van de stad. Om dat erfgoed te bewaken en om de belangstelling van het publiek en de Bosschenaren in het bijzonder voor de beiaarden en voor de beiaardmuziek te vergroten is de ’s-Hertogenbossche Beiaardstichting Foto: actief. De stichting die in 1992 is opgericht, vormt Ed Hupkens KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 6
  • 2007 was de Beiaardstichting actief betrokken bij de uitbreiding van het gelui van de Sint-Jan. Aan het uit acht klokken bestaande gelui zijn toen drie klokken uit de voormalig Sint-Jacobskerk toegevoegd. Het carillon Ida Gerhardt Foto: Ik zag de mensen in de straten, Ed Hupkens Hun armoe en hun grauw gezicht, een voortzetting van de in 1950 in het leven geroepen toen streek er over de gelaten Beiaardcommissie. Kyra Couvée en Bert Subelack zijn een luisteren, een vleug van licht. twee enthousiaste bestuurleden van deze stichting. Want boven in de klokketoren Kyra is bij toeval in aanraking gekomen met de na ’t donker-bronzen urenslaan Beiaardstichting. “Het fascinerende van beiaards is ving, over heel de stad te horen, de geschiedenis en betekenis van klokken, vooral in de beiaardier te spelen aan. de Zuidelijke Nederlanden. Eigenlijk moeten we de Valerius: - een statig zingen beiaards meer in het zicht brengen en de klokken meer waarin de zware klok bewoog. laten horen, nu worden ze maar één keer per week doorstrooid van lichter sprankelingen, bespeeld en dat is eigenlijk heel jammer voor zulke ‘Wij slaan het oog tot U omhoog.’ mooie instrumenten. Maar helaas zijn de financiële Een één tussen naamloos velen, middelen niet altijd toereikend.” gedrongen aan de huizenkant Bert is via Boschlogie en als torengids in aanraking stond ik te luistr’ren naar dit spelen gekomen met de Stichting. “De jaarlijkse beiaardweek dat zong van mijn geschonden land. is ons belangrijkste project en daarnaast proberen wij Dit spakeloze samenkomen voor de Vrienden van de Beiaardstichting en andere en Hollands licht over de stad - belangstellenden beiaardconcerten te organiseren met Nooit heb ik wat ons werd ontnomen specifieke luisterplaatsen.” Een interessante wens van zo bitter, bitter liefgehad. de Stichting is om de beiaard van de Sint-Jan ‘online’ Oorlogsjaar 1941 te brengen. Maar helaas ontbreken daarvoor nog de Verzamelde gedichten, 2005, Athenaeum – Polak & Van Gennep juiste faciliteiten en middelen. “Klokken bespelen het hele scala van menselijke deugden. Klokken zijn net mensen, ze hebben een schedel, schouder, flank, tong, mond etc. Zij verkondigen vreugde en verdriet, onraad Healing bells Foto: en vrijheid en passen daardoor helemaal bij het leven.” Dit jaar is gekozen voor een verkorte 21ste Bossche Ed Hupkens Allemaal redenen voor de Beiaardstichting om de beiaardweek. Deze wordt gehouden van 24 tot en carillons in de stad optimaal te laten functioneren. met 27 juni en komt mede tot stand in samenwerking Het hoogtepunt van het jaar is de jaarlijkse met de Kring. Healing bells is een compositie van beiaardweek die dit jaar voor de 21ste maal wordt Joost van Balkom voor beiaard, altsax en sopraan. De georganiseerd. Telkens wordt geprobeerd om met een uitvoerenden zijn Joost op de beiaard, Paul van den verrassend programma te komen. Zo heeft Maurice Oever met de altsaxofoon. In de Sint-Janstoren wordt Pirenne in 2006 op verzoek van de Beiaardstichting een luisterplaats ingericht waar de deelnemers een op de tekst van het gedicht Carillon van Ida Gerhardt spirituele luisterervaring beleven. De beiaard is zeer (zie kader) een compositie voor beiaard, kerkorgel rijk aan boventonen. Deze boventoon kan bijzonder en koor geschreven. Het werk is in 2006 tijdens goed geactiveerd worden door repetitieve muziek te de Beiaardweek voor het eerst uitgevoerd door spelen. De ‘normale’ beiaardklanken worden hierbij het Brabants Kamerkoor. In 2009 tijdens Voices, omgetoverd in zoemtonen vergelijkbaar met het Pipes and Bells, weer in samenwerking met het aanslaan van een Nepalese klankschaal. Deze tonen Brabants Kamerkoor, heeft dit werk nogmaals op het zijn goed buiten de toren te horen. De altsax en programma gestaan. sopraan vormen een leidraad in deze zee van klanken. De afgelopen jaren heeft de stichting onder meer Een boventoon is een geluidscomponent waarvan de samengewerkt met de Rederijkerskamer Moyses’ frequentie hoger ligt dan de door het oor waargenomen Bosch, het Jeroen Bosch Koor, de Misty House Big grondtoon van dat geluid. Vaak zijn boventonen Band van de Muzerije en met Bart van Dongen. In harmonisch, dat wil zeggen: hun frequenties hebben KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 7
  • Foto: Ed Hupkens gehele veelvouden van de grondtoon. Daardoor zijn de meest opvallende boventonen het octaaf en de kwint. Wanneer men deze bij een klok herhaald aanslaat, ontstaat een pulserende klank die op en S neer golft in een periodiek ritme. Dit pulseren laat zich ook beluisteren als het ademen van een klok. De pulserende klank neemt je mee in zijn golfbeweging waarin de klank met geregelde tussenpozen uitzet en krimpt. Het resultaat is dat de beiaardklanken worden omgetoverd in een hypnotiserende klankschaal. De boventooncompositie Healing bells wordt tijdens de beiaardweek dagelijks enkele keren uitgevoerd. schuilkerken en hu De Werkgroep Kerken en Kloosters bestaat tien jaar. Dat is voor de werkgroep aanleiding geweest om onderzoek te doen naar de schuilkerken in ’s-Hertogenbosch. Nu ligt een flink boek op de plank met een schat aan informatie: Schuilkerken en hun bedienaren in ’s-Hertogenbosch, 1629- 1811. Niet een boek om languit op de bank nog even door te nemen. De auteur, Ton Vogel, noemt het terecht een naslagwerk. Nadat Frederik Hendrik in 1629 de stad heeft ingenomen, wordt zij gedwongen de staatsgodsdienst van de toenmalige Noordelijke Nederlanden aan te nemen. Dat is de protestantse leer. De Bosschenaren doen tevergeefs een beroep op het recht van gewetensbezwaar. De katholieke kerken en kloosters worden door het nieuwe protestantse stadsbestuur In totaal worden zeven voorstellingen verzorgd. In verbeurd verklaard. Mannelijke religieuzen moeten de toren kunnen 30 mensen het concert bijwonen. de stad verlaten, zusters en begijnen mogen geen Natuurlijk kan men op de Parade ook van het novicen meer aannemen. De katholieke kerkdienst beiaardconcert genieten maar in de toren komt deze is verboden. De overwegend katholieke bevolking uitvoering het meest tot zijn recht. van ’s-Hertogenbosch zoekt allerlei uitwegen om toch naar de mis te kunnen gaan. In de inleiding Hummingbirds van Schuilkerken en hun bedienaren wordt uitvoerig Tijdens het theaterfestival Boulevard 2010 (6 tot en ingegaan op de situatie die na 1629 ontstaat. met 15 augustus) zal ook het carillon van de Sint-Jan weer op het programma staan. Bij Hummingbirds Het religieuze leven gaat door worden de boventonen van de klokken gebruikt. Joost Niet alle geestelijken verlaten de stad in 1629. Zij die van Balkom verzorgt de compositie en het beiaardspel. in ’s-Hertogenbosch geboren zijn, mogen blijven. Ook De beeldend kunstenaar Bert Vogels tekent voor de leden van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap de vormgeving en de techniek. Jenneke Giels zorgt hoeven niet te vertrekken, net als de kanunniken voor de (computer)techniek. Deze experimentele van de Sint-Jan. De parochies zoeken naar manieren opstelling moet ervoor gaan zorgen dat de bezoekers om het kerkelijk leven in het geheim in te vullen. De de boventonen gaan horen en meditatief gaan beleven. bisschop zegent nog 152 altaarstenen in voordat hij Een verrassend experiment dat weer een nieuw facet weggaat. In de kloosters van de nonnen wordt de mis toevoegt aan het gebruik van de carillonklokken. gelezen door nonnenrectoren en kanunniken. Ook De beiaarden, de luidklokken en de torenuurwerken elders zijn godsdienstige bijeenkomsten in huizen vormen een belangrijk onderdeel van het cultuurgoed en in zaaltjes. Als zo’n bijeenkomst ontdekt wordt, in de stad. Bewust of onbewust horen de bewoners volgt een boete. Die wordt betaald. Er zijn altijd en bezoekers van de binnenstad de klanken van de Bosschenaren die daarvoor middelen ter beschikking carillons. Melodieën, die iets toevoegen aan de sfeer stellen. En de bijeenkomsten gaan gewoon door. en uitstraling van de historische binnenstad. Beiaards Het Vaticaan benoemt Nederland tot missiegebied kennen een eeuwenoude functie in het kerkelijke en en rondreizende priesters doen de stad aan. Als ze het burgerlijke leven. Zeker in onze stad met zijn twee gevangen worden genomen, moet losgeld betaald unieke speelcarillons is het wenselijk om dit muzikale worden en er zijn ook in dit geval gegoede ingezetenen erfgoed te koesteren. die bereid zijn die boete te betalen. De concerten zijn te beluisteren op vrijdag 25 juni van 20.00 tot de schuilkerken 21.00 uur, op zaterdag van 13.00 tot 14.00 uur, 15.00 tot 16.00 uur Schuilkerken zijn plaatsen waar regelmatig de mis en 20.00 tot 21.00 uur, en op zondag van 15.00 tot 17.00 uur en van opgedragen wordt. Soms is het een oude kapel die 19.00 tot 20.00 uur. De toegangskaarten à € 7,-, voor het bijwonen wat achteraf staat, soms zijn het delen van huizen van het concert in de toren zijn verkrijgbaar bij de Kringbalie in het die hier speciaal voor ingericht zijn. Het zijn echte Theater a/d Parade. kerken, met een altaar, kandelaars, beelden, een orgel en banken voor de gelovigen. Maar zij staan verborgen KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 8
  • un bedienaren Marjan Vonk achter huizen en voorgevels die niets verraden van pand Uilenburg 16, resten van de Sint-Nicolaaskerk de religieuze activiteiten die hier plaats vinden. De onder de Parade, de voormalige kloosterkerk in de kerkgangers kennen de zij-ingang in een steegje. Walpoort nr. 10, waarvan de apsis nog zichtbaar is en Het overgrote deel van het boek bestaat uit het enkele muurresten van het kerkje ‘de zeven smarten beschrijven van de twintig schuilkerken waarvan van Maria’ achter de Sint Jorisstraat. uit archiefstukken iets bekend is. Per kerk wordt de U kunt zelf eens rondkijken op de plaatsen van de geschiedenis van het pand beschreven. De locatie van voormalige schuilkerken. Als bijlage van het boek elke schuilkerk is door middel van oude kadastrale zijn twee wandelingen opgenomen, waarin de meeste kaarten, waarin alle percelen staan opgetekend, locaties zijn opgenomen. aangeduid. De eigenaren zijn rijke ingezetenen. Immers, de kerk mocht geen eigen bezit meer hebben. Bij overlijden van die eigenaar wordt het pand geërfd door een betrouwbare geloofsgenoot. Zij doen er alles aan om de schuilkerk geheim te houden. Ze kopen naastgelegen percelen en zorgen voor vluchtwegen. Het boek van Ton Vogel verraadt minutieus onderzoek. De geschiedenis van ieder bedehuis is anders. De koop en verkoop van panden, de eigenaars, de inboedel, de bedienaars, de vluchtwegen, een overval en wie dan de boete betaalt. Van ieder pand is een schat aan gegevens verzameld. kapel ‘op den uilenburg’ aan de Walpoort Als voorbeeld een kleine schets van de kapel van het klooster Mariënburg in de Uilenburg. In 1423 werd hier een klooster gesticht door een wereldlijke orde van de Franciscanessen. In 1488 schonk een rijke zuster een kapel aan dit klooster. Na 1629 mogen de nonnen de kapel blijven gebruiken. Zeer waarschijnlijk kwamen ook gelovigen uit de buurt naar de mis. De laatste zusters, er zijn dan nog vier, vertrekken rond 1670 naar Maaseik. Het klooster wordt afgebroken. In 1682 is alleen de kapel aan de Walpoort nog over. Deze kapel heeft van 1684 tot 1693 dienst gedaan als schuilkerk. De kapel valt tenslotte toe aan de staat. In 1693 worden de zerken verkocht en wordt de kapel gebruikt voor munitieopslag. Tenslotte werd de kapel deel van het nieuwe klooster Mariënburg aan de Sint Janssingel en in 1979 krijgt het pand tenslotte een kantoorfunctie. Schuilkerken en hun bedienaren geeft veel meer informatie. Daarnaast zijn bouwtekeningen van de kapel uit diverse fasen van haar bestaan opgenomen. Oorkonden over verkoop worden geciteerd. slot Schuilkerken en hun bedienaren in In de grondwet van 1798 wordt het recht van ’s-Hertogenbosch 1629-1811 godsdienstvrijheid opgenomen. De katholieke kerk Ton Vogel, maart 2010. krijgt haar rechten terug. De schuilkerken raken na Uitgave: Kring Vrienden van ’s-Hertogenbosch 1800 buiten gebruik. Zij worden voor een groot deel Er is een proefversie van dit boek geweest. Ton ontmanteld en zijn nu bijna nergens meer als kerk Vogel sleutelt nog aan de definitieve versie en hoopt te herkennen. Er zijn vier locaties in de stad die ons dat het boek dan op de markt kan komen. herinneren aan de schuilkerken: een poortje in het KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 9
  • S sint‑Josephkerk – nu orangerie – 150 jaa religieus leven vanuit de sint‑Josephkerk De liturgie in de katholieke kerken draagt in de eerste helft van de 19de eeuw nog sterk het stempel van de contra-reformatie. Niet alleen stamt het Romeins Missaal uit 1570, ook de liturgieviering is volkomen barok. De neoklassieke kerken uit die tijd kennen een overdadige aankleding met barok meubilair. Door de muzikale opluistering van de missen lijken de gebouwen eerder op concertzalen dan op kerken. Volledige orkesten begeleiden de mannen- en vrouwenkoren, die de barokke Missen van Haydn of Mozart uitvoeren. De redemptoristen brengen een vernieuwende, uiterst verzorgde liturgie. Oude Gregoriaanse gezangen, die zij propageren, zorgen voor ingetogenheid tijdens de eucharistievieringen. De gotische stijl van het De paters trekken veel publiek door de grootse wijze waarop de kerkelijke feestdagen worden gevierd. Vaak werd de kerk dan versierd met pompeuze en torenhoge versieringen zoals op vele afbeeldingen nog te zien is. Deze spectaculaire decors vallen in ieder geval goed in de smaak bij de Bosschenaren. De vele impulsen die de redemptoristen in die tijd geven aan het religieus leven van de katholieken zijn een reactie op de tijdgeest van de eerste helft van de 19de eeuw. Het liberale denken van met name de hogere klassen werd ingeruild voor een breed gedragen burgerlijke en orthodoxe vorm van katholicisme, dat zich in de Nederlandse maatschappij wil profileren en manifesteren. De bedreiging van de Kerkelijke Staat door Italiaanse kerkgebouw benadrukt deze sfeer. Het donker vrijheidsstrijders versterkt deze eenheid, waarbij de gekleurde interieur, versterkt door de kleurige Nederlandse katholieken zich in die jaren, als één neogotische beglazing en de vele zijkapellen en man achter de paus van Rome scharen. Het is dan bidruimtes maken het gebouw tot een religieus doolhof ook niet verwonderlijk dat de redemptoristen een waar in intimiteit het geloof kan worden beleefd. belangrijke rol spelen bij de werving van zoeaven, Zoals al eerder opgemerkt, weten de paters mannen die vrijwillig dienst nemen in het pauselijk redemptoristen het hart van de katholieke bevolking leger ter verdediging van de Kerkelijke Staat. De eerste in de stad te raken en zijn zij vanaf het begin populair. dertien vrijwilligers melden zich op 14 januari 1866 De Sint-Josephkerk is de gehele dag geopend en er aan bij de Bossche paters. Bij het vertrek van deze wordt dagelijks biecht gehoord. Dit in tegenstelling dertien zoeaven vindt er een grote betoging plaats in tot de praktijk van de parochiekerken in de stad, die de stad, die tot gevolg heeft dat zich diezelfde dag nog bijna de hele dag gesloten zijn en waarbij biecht horen 21 andere jongens zich bij de redemptoristen melden zelden voorkomt als zoeaaf. mariaverering Een hoogtepunt in het jaar zijn de meimaandvieringen in de Sint-Josephkerk. Deze waren al populair bij de Bossche bevolking en de paters spelen daar op in. ’s Ochtends en ‘s avonds is de kerk stampvol. Aan de gelovigen worden briefjes uitgedeeld met de ‘deugd van de dag’, die ook in de preek aan bod komt. Naast de verering van de Zoete Lieve Vrouw wordt de devotie tot Maria Onbevlekte Ontvangenis (in 1854 tot pauselijk dogma verheven) bevorderd. In 1866 geeft paus Pius IX de redemptoristen de Interieur Sint opdracht de devotie tot O.L. Vrouw van Altijddurende Josephkerk ter Bijstand te bevorderen. De paters schrijven in ere van feestdag hun kloosterkroniek in mei 1868 dat zij er in van OLV van ’s-Hertogenbosch alleen met de grootste reserve over Altijd Durende hebben gepreekt uit eerbied tot de Zoete Lieve Vrouw Bijstand en uit vrees aanstoot te geven aan de bisschop en 19 juni andere geestelijken in de stad. Toch ontstaat er een 1942. RK spontane devotie, die almaar toeneemt. In 1880 werd Fotopersbureau in de Sint-Josephkerk voor het eerst een triduüm (een het Zuiden. drie dagen durende religieuze oefening met preek) collectie: Toine gehouden ter ere van O.L. Vrouw van Altijddurende Janssen Bijstand. Hiermee konden de gelovigen een aflaat KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 10
  • ar oud (1859‑2009)(3) Toine Janssen verdienen, ingesteld door paus Leo XIII. Dit heeft een komen iedere maand vanuit heel Nederland in de Sint- buitengewone toeloop naar de Sint-Josephkerk tot Josephkerk bijeen. De Kring telde bij de opheffing in gevolg. Op haar feestdag wordt de icoon plechtig op 1997 nog 1250 leden. Het beeld van de heilige staat een troon geplaatst. Vanaf 1928 tot aan de sluiting vooraan in de kerk tegen een pilaar met daar omheen van de kerk in 1971 houdt men in de Sint-Josephkerk twee kastjes met votiefgeschenken. Na de sluiting een Broederschapslof ter ere van O.L. Vrouw van van de kerk in 1971 is het beeld van de H. Clemens Altijddurende Bijstand. helaas spoorloos verdwenen. De Clemenskring die Het altaar waar O.L. Vrouw van Altijddurende voortaan bijeen komt in de kerk van Onze Lieve Bijstand wordt vereerd bevindt zich in het noordelijk Vrouw van Altijd Durende Bijstand in West en later transept en is ontworpen door kapelaan Windhausen in de Capucijnenkerk behielp zich voortaan met een en uitgevoerd door A. van Bokhoven in 1923. De reproductie van een geschilderd portret van de heilige. nisbeschildering is van Windhausen uit Roermond. Ook de H. Gerardus van Majella heeft een eigen altaar In de dertiger jaren wordt deze devotie bij missies in bij de zijingang van de kerk. Ook zijn beeltenis wordt andere parochies verder verspreid. De paters nemen door een grote schare bewonderaars vereerd. Na de een kopie van het wonderbare schilderij mee, de sluiting van de kerk verhuist het Gerardusaltaar naar gelovigen kunnen er dan een kaars bij opsteken en bij de Sint-Jacobskerk. Nadat ook deze kerk gesloten is in bidden. Vaak blijft het schilderij permanent in de kerk 2002, komt het gekleurde beeld van de heilige in de achter. Sint-Janskathedraal terecht. Heiligenverering Een belangrijk kenmerk van de geloofsbeleving van katholieken vanaf de tweede helft van de 19de eeuw is de nadruk op de heiligenverering en de betekenis die zij hebben als pleitbezorger tussen God en de eenvoudige gelovige. Iedere tijd en iedere plaats kent zijn eigen populaire heiligen. Naast Sint Joseph en O.L.Vrouw van Altijd Durende Bijstand genieten bij de redemptoristen de heilig verklaarde Alphonsus de Liguori, stichter van de orde, de H. Clemens Maria Hofbauer en Gerardus van Majella een bijzondere verering in de Sint-Josephkerk. De rechter zijkapel naast het hoofdaltaar is opgedragen aan de H. Raam Alphonsus. noordertransept Meer aandacht is er in de Sint-Josepherk voor de met afbeelding H. Clemens Maria Hofbauer die in 1888 zalig en in van pater P. 1909 heilig werd verklaard. Sinds 1888 bestaat er een Donders naar speciale verering met bedevaart voor deze heilige. In ontwerp van 1948 wordt de Clemenskring opgericht en de leden Luc van Hoek 1955. Foto: Toine Janssen De beeltenis van de zalig verklaarde Nederlandse redemptorist Peerke Donders is vanaf 1955 in de kerk te vinden in een glas-in-loodraam in het noorder Beeld van transept. Het is gemaakt naar ontwerp van Luc van H. Gerardus Hoek en uitgevoerd door L. van den Essen. Het Majella uit de raam is een geschenk van de Bossche burgerij bij de Sint Josephkerk, viering van het honderd jarig bestaan van het klooster. nu in de Sint Vanuit het Bossche klooster wordt geijverd voor de Janskathedraal zaligverklaring - in 1982 verwezenlijkt- en verering van Foto: Toine Peerke Donders, die bekend staat als de apostel van de Janssen melaatsen in Suriname. KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 11
  • B bewakers van het culturele erfgoed (9) Wer een serie artikelen over de werkgroepen van de kring die samen het kenniscentrum (kc) vormen Toponymie of plaatsnaamkunde is de wetenschap die plaatsnamen -zogenaamde toponiemen- opspoort en verklaart. Een toponiem is de eigennaam van een geografische entiteit. Het woord ‘toponiem’ komt van het Griekse ‘topos’ (plaats) en ‘onoma’ (naam) en is dus synoniem met ‘plaatsnaam’. De Werkgroep Toponymie houdt zich bezig met onderzoek naar de straatnamen in ’s-Hertogenbosch. De vakterm voor straatnamen is hodoniemen, het Griekse ‘hodos’ betekent ‘weg’. De Werkgroep Toponymie (WgT) is opgericht op initiatief van Cor Gillhaus, de vorige voorzitter van de Kring Vrienden. Wegens gezondheidsproblemen van Cor was de werkgroep niet echt van de grond gekomen. Begin april 2006 maakte ze een doorstart, met Jos Swanenberg als voorzitter. De doelstelling van de WgT is het in kaart brengen van de geografische namen in de stad ’s-Hertogenbosch. Het ‘in kaart is een zogenaamde mancolijst voor de binnenstad, ’t Zand, de Muntel, de Vliert, de Orthenpoort (vroeger de Vogelwijk/Sieb en Duliwijk) en de Hofstad opgezet. Van de in totaal 348 betrokken straten, zijn er momenteel 335 verklaard kunnen worden. Daarnaast publiceert de WgT eens per week een historisch getint stukje over een straat, plein, hofje of steegje in het Stadsblad (serie Toponymie). Inmiddels zijn er ruim 150 stukjes gepubliceerd. Er zijn vergevorderde plannen om deze gebundeld in een brengen’ is nader te omschrijven als het inventariseren, lokaliseren, dateren en verklaren van deze namen. Archief- en literatuuronderzoek zijn onmisbaar om tot serieuze resultaten te komen. Vandaar dat een subwerkgroep van de WgT elke week het Stadsarchief bezoekt. Het archiefonderzoek is begonnen met de Cijnsboeken over 1728-1810, die zijn afgewerkt. Eveneens doorgewerkt zijn de Verpondingsregisters van 1635-1654, de Regesten Tafel van de Heilige Geest (1271-1473), Regesten Groot Begijnhof (1309-1782), en Inventaris met regesten Groot Ziekengasthuis (1274-1500). Resultaat is een lijst van straatnamen met hun oorspronkelijke schrijfwijzen. Afgelopen Elke week Toponymie van ’s-Hertogenbosch in het Stadsblad. twee jaren stond het onderzoek in het teken van het boekwerk te laten verschijnen. digitaal maken van gegevens, die Ferdinand Smulders overgenomen heeft uit de akten van de schepenbank straten en pleinen van ’s-Hertogenbosch (het zogenaamde Bosch De WgT heeft deelgenomen aan enkele activiteiten Protocol). Deze gegevens zijn in een kaartsysteem van De Tijdreiziger. In 2007 was het thema Straten gebracht en bevatten tevens een verwijzing naar en pleinen. Tijdens de Avond van de Geschiedenis de plaats in het archief. Bij deze digitalisering op 17 oktober 2007 in het gebouw van de afdeling wordt vooral gekeken naar de oudste vermeldingen BAM (Bouwhistorie, Archeologie en Monumenten) vanaf 1368 en de verschillende schrijfwijzen en is een historisch kwartetspel van ’s-Hertogenbosch omschrijvingen van de straatnamen. Het kaartsysteem gepresenteerd, waarbij Bossche straten het onderwerp bevat gegevens uit akten van 1368 tot 1500. vormen. De Werkgroep Toponymie, het Stadsarchief, de BAM en de Heemkundekring Rosmalen waren bij Publicaties de ontwikkeling van het kwartetspel betrokken. Het De WgT publiceert haar bevindingen in de Bossche kwartetspel bleek een groot succes: binnen enkele Encyclopedie van Ton Wetzer, die als adviseur aan de weken waren de twee oplages van 500 stuks per oplage werkgroep is verbonden. Om een start te maken met uitverkocht. het verklaren van straatnamen in ’s-Hertogenbosch KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 12
  • rkgroep toponymie Ed Hupkens De Pettelaarse- Tijdens de Avond van de Geschiedenis hebben drie weg werd leden van de WgT gejureerd ten behoeve van de door verliefde Bossche Historische Quiz. Uiteraard gingen de vragen stellen De over het thema van dat jaar: straten en pleinen van Groene Bedstee ’s-Hertogenbosch. Een groot aantal van de quizvragen genoemd; is door de WgT aangeleverd. Ook ten behoeve van het terrein de op 24 september 2007 gehouden tweede BQ-test vooraan heette (Boschlogentie Quotiënt-test) in de School voor de Het Zwart Toekomst, heeft de WgT voor een aantal historisch Zandje. Anno interessante vragen over Bossche straten, steegjes en 1933. Foto: hofjes gezorgd. Stadsarchief. stegenspeurtocht erg enthousiast over het plan. Op woensdag 22 juli Een initiatief dat de WgT samen met De Tijdreiziger 2009, ruim anderhalf jaar later na de prijsuitreiking heeft opgezet, is de Speurtocht naar onbenoemde van de Speurtocht, heeft een lid van de WgT met steegjes in ’s-Hertogenbosch geweest. Voor het enig ceremonieel het straatnaambord ‘Steegje van afgesloten steegje aan de Keizerstraat, gelegen tussen Adel’ tegen de muur van het pand Keizerstraat 12 de nummers 12 en 14, hebben Anne-Fleur (toen 11) geschroefd. en Femke (toen 5) Finkers de naam Steegje van Adel bedacht. Uit alle inzendingen bleek deze originele en religieus erfgoed historisch verantwoorde straatnaam het beste bij een In het kader van het thema Religieus Erfgoed van van de zeven steegjes van de speurtocht te passen. Op De Tijdreiziger in 2008 heeft een lid van de WgT woensdagmiddag 21 november 2007 hebben beide meegewerkt aan de totstandkoming van het boekje prijswinnaars hun prijs in ontvangst genomen: een echt Hemels ’s-Hertogenbosch. Wandelen langs het straatnaambord van het door hen benoemde steegje! eeuwenoude religieuze erfgoed van de Brabantse Binnen de WgT was inmiddels het idee ontstaan om er hoofdstad. Tijdens De Avond van de Geschiedenis op ook daadwerkelijk een straatnaambord op te hangen. 15 oktober 2008 in het Jheronimus Bosch Art Center De WgT nam daartoe contact op met de eigenaren heeft een lid van de WgT gejureerd ten behoeve van de van het pand Keizerstraat 14, waaraan het steegje is Bossche Historische Quiz. De quizvragen (die mede gelegen. De eigenaren van het steegje waren direct door het WgT-lid waren opgesteld) gingen over het thema van het jaar 2008: het religieus erfgoed. Leden De leden van de WgT zijn: Tilly Buyn, Hans Goossens, Ed Hupkens (secretaris), Wim Lindemann, Toon Smetsers en Jos Swanenberg (voorzitter), Ton Wetzer fungeert als adviseur. De voorzitter van de WgT vertegenwoordigt de Kring Vrienden in de Werkgroep Straatnaamgeving van onze gemeente. Deze gemeentelijke werkgroep komt gemiddeld drie keer per jaar bijeen. Voor meer informatie over de WgT en haar activiteiten kunt u contact opnemen met Jos Swanenberg (josswanenberg@erfgoedbrabant.nl). Informatie over wat de Bossche Encyclopedie te bieden heeft, zie www.bossche-encyclopedie.nl In deze reeks komen de volgende werkgroepen aan bod: Archeologie, Binnendieze, Bouwplannen, Empel, Het Kleine Monument, Industrieel Erfgoed, v.l.n.r. Toon, Kerken & Kloosters, Molens, Openbare Ruimte, Wim, Hans, Ed, Toponymie, Verzamelaars Hertog Jan, Archeologie Ton en Tilly en Vestingwerken. KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 13
  • N nieuw spreuksteentje Zondag 11 april was er een klein feestje in De Graven van Leuven aan de Wolvenhoek in ’s-Hertogenbosch. Het was drukker dan gewoonlijk. De Werkgroep Het Kleine Monument had opnieuw een plaats gevonden voor een spreuksteentje. Dat werd vrolijk en bijna informeel onthuld. Wè zedde gij daor! Deze spreuk kan op verschillende manieren Nik de Vries opnieuw aangebracht op de juiste plaats. Dan wordt besloten Domiens werk af te maken: zoveel mogelijk spreukstenen aanbrengen in gevels in de Bossche binnenstad. Vandaag wordt de 35ste steen onthuld: uitgesproken worden, zoals blijkt tijdens de toespraak van Nort Lammers, voorzitter van de werkgroep. Elke uitspraak correspondeert met een bepaald gevoel bij zowel spreker als toehoorder. Probeert u, lezer, het maar eens uit. In het café leidt het tot flink wat extra Bossche uitdrukkingen, vooral dankzij Luc van Gent, de broer van Domien. Een van de doelstellingen van de steentjes is het vasthouden van een stukje dialect. Er is een systeem met wandelingen langs de spreuken, maar u kunt ook zomaar een spreuk tegenkomen als u in de Bossche binnenstad loopt. En vooral dat laatste is het leukst: jongeren zullen zich misschien afvragen wat er staat en ouderen herinneren zich dat die zin in hun cultuur thuishoort. Wethouder eigeman Vaste stamgast wethouder Bart Eigeman mag de steen Domien van Gent was een interessante persoonlijkheid mee onthullen. Dit vanwege het educatief tintje van in ’s-Hertogenbosch. Als kunstenaar en kunstpromotor de tekst. Hoewel hij niet in ’s-Hertogenbosch geboren schopte hij graag tegen allerlei heilige huisjes. Twee is, voelt hij zich toch Bosschenaar. De waarde van grote hobby’s had Domien: het verzamelen van de spreuken is voor het stadsbestuur erg groot. Een kikvorsen en van populaire Bossche spreuken. Na zijn gemeenschap leeft bij verhalen, over een monument, dood in 1979 zijn de kikvorsen verspreid, waarmee een gerecht, een leuke ontmoeting. En sommige een unieke en grote verzameling uiteen viel. De van die verhalen worden opgeroepen door zo’n spreuken kregen een nieuw leven, mede dankzij de spreuksteentje. Je laat je graag ontvangen door een Werkgroep Het Kleine Monument. stad, bijvoorbeeld door de geschiedenis. Die moet je levend houden. spreukstenen Feitelijk hoort er nog een woord achter de spreuk, zo Na een oproep in de Bossche Omroep wordt de eerste weet Eigeman. Maar de censor heeft hier toegeslagen. spreuksteen ingemetseld in het pand op de hoek Sint- Wie weet komt er nog eens een klein steentje bij. Elke Jansstraat – Molenstraat. Hij luidt: Oe gotte, kek daor. Bosschenaar weet wat er ontbreekt. In feite gaat het om twee stenen. Bij de restauratie Dan gaan we naar buiten, waar de steen onthuld van het pand worden de stenen gesloopt en ze lijken wordt door de wethouder, samen met Boris, de zoon verdwenen. van Hans en Anja, die ook zo’n spreuk in hun gevel In 1989 wordt de Werkgroep Het Kleine Monument hebben. Nort overhandigt tenslotte een boekje over opgericht en een van de eerste doelen is het opsporen Domien aan de eigenaar van De Graven van Leuven. van de verdwenen stenen. In 1995 worden ze Daarna is er bier… KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 14
  • Z “Zeg maar gewoon Joop” Na de aankondiging van Jo Timmermans dat hij ging stoppen als voorzitter van de Kring Vrienden van ’s-Hertogenbosch is het niet echt stil geworden, maar het heeft even geduurd voor iemand zei dat hij de vereniging wilde gaan leiden. Die iemand is Joop Thissen. Reden voor KringNieuws u te laten kennis maken met deze beoogde voorzitter. “Zeg maar gewoon Joop,” typeert hem. Nik de Vries en Gerard ter Steege mensen voor de commissie bij- en nascholing trekt hij die kar samen met Pien Barendregt, Jan Wijnhoven, Jos van Bruggen en Johan Strang. Lid van het bestuur van de Kring wordt hij op verzoek van Jo Timmermans, die vertelt dat er mensen gaan vertrekken. Joop krijgt de portefeuille personeelszaken. In die functie heeft hij alles opgezet voor de vrijwilligers. Als voorzitter denkt hij 2,5 tot 3 dagen bezig te zijn. Daarnaast wil hij graag als stadsgids bezig blijven om zo de aansluiting met de basis te behouden. Hij wil namelijk als voorzitter laagdrempelig functioneren, midden in het vrijwilligerswerk blijven zitten. De vrijwilligers heeft Joop hoog in het vaandel staan: “De Kring mag trots zijn op haar vele vrijwilligers.” Het plan om die vrijwilligers meer betekenis te geven is afgeschoten op een ledenvergadering. Joop zet het beleid van Jo Timmermans voort op het gebied van sociale betrokkenheid bij met name de vrijwilligers. Hij weet hoe om te gaan met lief en vooral leed: “Ik ben zelf vrijwilliger bij Slachtofferhulp, dus gewend aan sociale bewogenheid.” Natuurlijk zijn alle leden belangrijk voor de Kring. Joop ziet hen niet alleen als betalers van contributie: “Alle leden kunnen gebruik maken van het Kringhuis, er koffie drinken, gebruik maken van de daar aanwezige Foto: … mediatheek, elkaar ontmoeten.” een professionele organisatie Joop Thissen zit al even in het bestuur van de Kring De Kring Vrienden is dermate groot geworden dat Vrienden. Hij weet dus waar hij aan begint en ook deze niet meer padvinderig kan zijn. Het besturen waar de Kring voor staat. Toch zal hij niet bij iedereen ervan begint te lijken op het leiden van een bedrijf, bekend zijn. Wie is Joop Thissen? dus professioneel. Een vrijwilliger is echter een ander Hij vertelt dat hij in 1944 in de Boschdijkstraat in mens dan een werknemer, dus moet je die ook anders de Bossche wijk ’t Zand is geboren, recht tegenover benaderen. Het werk wordt vrijwillig gedaan, maar met de Verkadefabriek. Vader is bedrjfsleider bij ‘Piet zekere verplichtingen. Joop gaat goed luisteren naar de den Dief’ (De Gruyter). Door oorlogshandelingen achterban. Deze geluiden moeten gewogen worden bij tijdens de bevrijding, oktober 1944, gaat moeder de organisatie. Gelukkig is die organisatie niet slecht. tijdelijk met Joop naar Vught. Na terugkeer in Hij gaat derhalve voortborduren op het werk van de ’s-Hertogenbosch gaat hij er naar school, bekwaamt huidige voorzitter en wil dat werk uitbouwen. Hij zich in de elektrotechniek en volgt later een studie wenst geen complete reorganisatie. personeelswerk. Wat de Stichting Binnendieze betreft wil hij nog kwijt, dat deze, net als Gastheerschap en de Vereniging ’s‑Hertogenbosch geeft thuisgevoel zelf statuten heeft. Wil je iets weten, dan kun je die Joop voelt zich duidelijk thuis in ’s-Hertogenbosch. opvragen. Ook als hij vanwege zijn werk jaren in Lith woont, moet hij elk weekend naar de stad, anders “was het Alle vrijwilligers zitten in de Vereniging en die heeft weekend niet goed.” verschillende onderdelen. Door de vereniging hebben Vanaf 2004 is Joop stadsgids; later komen daar leden het recht te zeggen wanneer het bestuur het niet Sint-Jangids en torengids bij. Na een oproep op de goed doet, ze hebben zelfs het recht het bestuur de ledenvergadering van de Kring door Bob Heinen voor laan uit te sturen. KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 15
  • Z B De vereniging heeft de afgelopen jaren een deukje opgelopen, maar volgens Joop is het nu uitgedeukt. Het bestuur heeft daarbij altijd achter de voorzitter gestaan. Joop benadrukt dat hij geen belangen of verstrengelingen heeft naar de overheid, de semi- overheid of de gemeente. Hij staat volledig ter beschikking van de Kring en zal alles doen en laten wat in het belang van die Kring is. de kring en de stad De positie van de Kring is in ’s-Hertogenbosch ijzersterk. “De stad kan niet zonder de Kring. Externe contacten worden gekoesterd en wederzijds. Met name in de heemkundesfeer wordt de Kring geraadpleegd en haar oordeel wordt hoog aangeslagen. Dat komt vooral bossche stadstuin Begonnen als een haalbaarheidsonderzoek naar de mogelijkheden van het organiseren van een binnenstadswandeling, is het evenement Bossche Stadstuinen in Bloei in luttele jaren uitgegroeid tot een niet meer weg te denken traditie. In juni van dit jaar wordt het eerste lustrum gevierd. Een gesprek met drie enthousiaste organisatoren. In 2005 waren Janine van de Kamp, Wilna Quekel en Antoinette de Vries stadsgids in opleiding. Een tuinenwandeling in Amsterdam was voor Wilna inspiratiebron om een soortgelijke wandeltocht in ’s-Hertogenbosch te organiseren. Zij wist de twee anderen voor het project te enthousiasmeren. Als eindpresentatie voor de opleiding stadsgids organiseerde het drietal op 18 juni 2006 een door de grote deskundigheid van de werkgroepen van wandeling langs 20 particuliere stadstuinen in de Kring. De gemeente communiceert geweldig met de het centrum van onze stad. Variërend van grote Kring.” kloostertuinen tot intieme patio’s en alles wat er Het deels nieuwe bestuur wordt en stabiel bestuur tussen in zit qua afmeting. Om overbelasting van de met dezelfde mentaliteit als het huidige. Het wil alles tuinen te voorkomen, werd een maximum van 700 doen voor de Vereniging. Dat is ook belangrijk voor toegangskaarten beschikbaar gesteld; deze waren vrijwilligers en overige leden. “We hebben een stabiele binnen een week uitverkocht. Op de dag zelf zag je en sterke vereniging die een stevige voet aan de grond overal in de binnenstad groepen mensen lopen met heeft in de stad. Nu al heb ik veel contacten met B&W, ‘het groene boekje’, het evenement werd een daverend bezoekersmanagement van de gemeente, Jheronimus succes. Bosch 500. Daarnaast zit ik in de werkgroep Jeroen Bosch, ben ik lid van het schuttersgilde. Kortom: ik terugblik ben breed georiënteerd,” zegt Joop glimmend. In de drie jaren daarna was er steeds in de junimaand Tot slot geeft hij als motto mee: “De Kring op het een tuinenwandeling, elke keer was de belangstelling hoogste niveau blijven profileren.” En dat moet al enorm. Na het eerste jaar besloot Janine uit de gebeuren op het moment dat iemand uit de trein stapt organisatie te stappen. Vanaf het derde jaar wordt haar of de auto op een van de transferia geparkeerd heeft. plaats ingenomen door Joop van Dijk. Het format bleef Een informatiepunt op het nieuwe Sint-Jansbolwerk is in grote lijnen hetzelfde. De insteek was niet alleen het een prima idee. Maar ook een standaard met folders bij bezoeken van mooie tuinen. Heel nadrukkelijk werden de kaartverkoop op de transferia zou geweldig kunnen cultuurhistorische aspecten van de tuinen, panden, werken. straten en de buurt betrokken in de wandeling. Zo ontstond ‘het groene boekje’ met adressen en veel wetenswaardigheden. En elk jaar slaagde de organisatie erin nieuwe tuinen geopend te krijgen. Al die keren verleenden leerlingen van de opleiding Toerisme van het Koning Willem I College hand- en spandiensten. Aanvankelijk kostte het de organisatie veel moeite om tuinbezitters te bewegen hun tuin voor het publiek open te stellen. Nu vinden zij het erg leuk, werken enthousiast mee en zijn er trots op dat hun tuin bezocht wordt. Ook het Kringbestuur was eerst sceptisch en moest overtuigd worden dat het om een ijzersterk concept ging. KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 16
  • nen weer in bloei! Ed Hupkes De organisatie: (v.l.n.r.). Joop van Dijk, Antoinette de Vries en Wilna Quekel Foto’: Ed Hupkens Het tuinenevenement vindt op zondag 13 juni plaats tussen 11.00 en 17.00 uur. Vanaf dinsdag 1 juni zijn 700 deelnemerskaarten voor 10 euro per stuk te koop, alleen bij de balie van Kring Vrienden aan de Parade 23. Telefonische reservering is eveneens mogelijk via 0900-2020178, tot 5 dagen voor het evenement. In plaats van het bekende groene boekje wordt dit jaar een toegangskaart, een soort pasje, gebruikt. Deelnemers aan de tuinenwandeling krijgen daarbij een A5-map en een plattegrond uitgereikt. Bij alle deelnemende tuinen ligt relevante cultuurhistorische informatie over panden en straten, die in relatie staan tot de opengestelde tuinen. Men kan naar believen de informatie pakken en in de A5-map stoppen. Het betreft een individuele wandeling, men wordt niet door een gids rondgeleid. Voor het goede weer hebben de organisatoren de Zusters ingehuurd. Zij brengen ook dit jaar een ronde worst naar het klooster van de Groene weelde Jubileumjaar Zusters van de Choorstraat, die zullen bidden tot de in Achter Ook in dit lustrumjaar doen opnieuw veel heilige Clara om mooi weer. de Wereld tuineigenaren mee met het evenement, in totaal In navolging van de zomertuinenwandelingen, wordt nummer 5 vijfentwintig. Ieder jaar weer blijkt dat in onze (binnen) dit jaar een wintertuinenwandeling georganiseerd. Foto’: Ed stad schitterende tuinen liggen, die normaal gesproken Vijf tot zes tuinen worden in de week vóór de kerst Hupkens. niet toegankelijk zijn voor bezoekers. Deze wandeling opengesteld, met culturele uitingen en een culinaire heeft als thema kunst, cultuur en muziek, daarom afsluiting. vindt in sommige tuinen kleinschalig een manifestatie De kloostertuin plaats, zoals een bescheiden kunstexpositie, een van de Zusters proeverij of muziekuiting. Een bloemenkunstenares van de exposeert in een aantal tuinen. Verder is wederom Choorstraat. een huisarts bereid gevonden om – indien nodig – Foto’: Ed medische bijstand te verlenen. Er wordt ook weer met Hupkens fluisterboten op de Singelgracht gevaren. Er wordt een DVD uitgebracht met foto’s van en informatie over alle deelnemende tuinen. KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 17
  • D dat gaat naar den bosch toe: religieuzen ’s-Hertogenbosch is van oudsher een religieuze stad. Uit de tweede helft van de 16de eeuw zijn de plaatsen van 42 kloosters, refugiehuizen, kerken en kapellen bekend, maar er waren er veel meer. Het aantal geestelijken en religieuzen bedroeg in 1600 bijna 5% van de bevolking, ongeveer 600 personen. De paters droegen de mis op en leidden een religieus leven. Of zij zorgden, net als de fraters en zusters, voor ouderen, zieken en armen. Later waren zij ook actief in het onderwijs. Een klein aantal orden is in ’s-Hertogenbosch ontstaan, zoals de Zusters Ten Orthen, de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap en de Kruisbroeders. Waar kwamen al die andere religieuzen vandaan? Al snel na de stichting van de stad vestigen groepjes religieuzen, vaak niet meer dan een handjevol, zich in of vlakbij de stad. Onder leiding van Wynandus van Basel komt als eerste, waarschijnlijk rond 1205, een groep kluizenaars uit Vinkel. Zij stichten het klooster Baseldonck op een hoogte in de buurt van zeggen: een bedelronde maken). De orde koopt in 1292 een huis buiten de Leuvense Poort. In 1296 kopen enkele fraters een tweede huis. Samen vormen deze huizen het begin van het Predikherenklooster. In 1318 worden de vestingwerken uitgelegd en komt het klooster binnen de muren te liggen. Het groeit in de loop van de tijd uit tot een groot complex, dat aan de oostzijde grenst aan het terrein van het Geefhuis (de huidige bibliotheek) en in het westen aan het terrein van het Grootziekengasthuis. In 1629 vertrekken de 64 predikheren. De Predikherenpoort is de laatste zichtbare rest van dit klooster. de broeders des gemeenen levens Omstreeks 1380 ontstaat in Deventer een nieuwe religieuze beweging, de Broederschap des Gemeenen de stad. Novicen komen uit de gegoede burgerij van Levens, de broeders leven in gemeenschap van ’s-Hertogenbosch. In het klooster mogen maximaal goederen. Zij specialiseren zich in het geven van twaalf mannen wonen. Paus Alexander IV geeft hun onderwijs. In 1425 vestigen zij zich op verzoek van toestemming giften aan te nemen tot 100 mark zilver, het Bossche stadsbestuur aan de Hinthamerstraat ook als dat geld afkomstig is uit woekerwinst. Dat lijkt op de plek waar nu Huize Sint-Antonius staat. In wel een beetje op witwassen. de bloeiperiode van de school studeren hier 1200 In 1543 mag het klooster niet langer buiten de wallen leerlingen, van wie een groot aantal intern. Daarbij liggen. De vijand, het leger van Maarten van Rossum, zijn bekende Nederlanders, zoals Erasmus, de latere kan zich er misschien verstoppen. De monniken bisschop Sonnius en Gerardus Mercator. kopen een fraterhuis op de Windmolenberg, dicht bij In het begin van de 17de eeuw gaat de economie de huidige Bethaniëstraat. achteruit. Dat heeft ook gevolgen voor de school. Na de inname van de stad in 1629 stad door Frederik Arme jongens hebben geen geld om te studeren en Hendrik, wordt het rooms-katholieke geloof verboden. vermogende studenten verlaten de broederschap om bij De monniken van Baseldonck verlaten de stad om niet de jezuïeten onderwijs te volgen. In 1623 verlaten de weer terug te keren. broeders ’s-Hertogenbosch. De abdij van Berne koopt de bezittingen. bedelorden De zusters des gemeenen levens kopen in 1459 het Kloosters in de 12de en 13de eeuw hebben veelal grote kloostergebouw op de Windmolenberg van de zusters bezittingen. De monniken en de zusters zijn doorgaans tertiarissen. De nieuwe eigenaressen gaan over tot de van goede komaf. Dat verandert. Er komt een nieuw orde van de reguliere kanunnikessen van Augustinus. type religieuzen: volgelingen van Franciscus van Asissi. In 1466 wordt het zusterhuis een volwaardig klooster. Zij dragen het ideaal van de evangelische armoede Zij noemen het ‘Bethanië’. De Bethaniëstraat is naar uit. In 1228 komen twee of drie minderbroeders of hun klooster genoemd. franciscanen uit Duitsland naar ’s-Hertogenbosch. Zij wonen aanvankelijk in een gewoon huis. Ze bedelen augustinessen, clarissen en dominicanessen voor hun dagelijks onderhoud en vragen bijdragen voor In 1277 worden door de bisschop van Luik de statuten de bouw van een klooster. Ze bouwen dat klooster vastgesteld voor het dubbelconvent (een klooster voor op een terrein achter de Pensmarkt, aan de huidige broeders en een voor zusters) die arme zieken komen Minderbroederstraat. Dat terrein is een schenking van verzorgen in het Groot Gasthuis. Honderd jaar later hertog Hendrik van Brabant. De kloosterkerk wordt mogen er nog slechts zeven zusters augustinessen in in 1263 gewijd en is de eerste kerk binnen de wallen. het ziekenhuis werken. Tot die tijd gingen de Bosschenaren in Orthen naar de Op 28 augustus 1335 maakt Willem van den Bossche, kerk. heer van Erp, zijn testament. Hij bestemt zijn kasteel De Nootboom in de Hinthamerstraat, tot klooster van De dominicanen of predikheren volgen. Rond 1270 de Heilige Clara. Bovendien schenkt hij dit toekomstig komen twee paters uit Leuven, die eerst in een klooster nog een jaarlijkse rente van 350 goudguldens. termijnhuis gaan wonen. (Een termijn houden wil Pas in het jaar 1359, op het feest van Mattheus, KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 18
  • n (3) Marjan Vonk Abdij van Berne vestigen zich binnen de muren. In deze periode krijgt ’s-Hertogenbosch de naam ‘Cleyn Rome’. Een aantal van hen had al een refugiehuis in de stad. Enkele maanden na afkondiging van het Twaalfjarig Bestand in 1609 komen er vanuit Antwerpen vijf jezuïeten naar ’s-Hertogenbosch. Zij zullen de lessen aan de Latijnse school overnemen. Ze kopen het voormalige broederhuis van de bogarden en vestigen er hun klooster. Resten van dit klooster zijn onlangs gevonden bij werkzaamheden voor de uitbreiding van het Noordbrabants Museum. Handelaren in zwartgoed In 1629, na de inname van de stad door Frederik Hendrik, moeten mannelijke religieuzen die geen Bijschrift betrekken de clarissen dit klooster. Mogelijk kwamen Bosschenaar zijn, de stad verlaten. Ze mogen geen mis de eerste clarissen uit Keulen, andere bronnen noemen meer opdragen. Hun kloosters en alle kerken worden Brussel. De zusters onderhouden zeer strenge regels en verbeurd verklaard. De zusters mogen blijven, maar leven in volstrekte afzondering. Ze vertrekken in 1654 geen novicen meer aannemen. naar Mechelen. Het nieuwe stadsbestuur is gereformeerd. Dat is ook de Het stadsbestuur vraagt de Staten-Generaal om nieuwe staatsgodsdienst. het voormalige klooster te mogen gebruiken als Kerken krijgen een nieuwe bestemming. Ander weeshuis. Sinds 1629 wonen er namelijk veel wezen religieus onroerend goed wordt opgekocht door de van arme soldaten in de stad. Zij kunnen niet in het heren Gans en Blom. Mr. Johan Gans is in 1630 uit Burgerweeshuis worden opgenomen, omdat het geen Holland naar ’s-Hertogenbosch gekomen. Hij wordt Bossche kinderen zijn. Het verzoek wordt afgewezen. pensionaris, adviseur van het stadsbestuur. Frans Blom is ‘stadstimmerman’, zeg maar aannemer. De De bisschop van Luik stuurt in 1449 uit het klooster heren specialiseren zich in de opkoop van verbeurd van de reguliere zusters van Maaseik vier koorzusters, verklaard kerkelijk bezit, het zogenoemde ‘zwartgoed’. twee werkzusters en een knecht naar ’s-Hertogenbosch Zij gedragen zich als een moderne projectontwikkelaar. om in het klooster van Sint-Geertrui de levenswijze Sommige panden worden verbouwd en krijgen een volgens de regel van de Heilige Augustinus in te voeren andere bestemming. Andere worden gesloopt voor en om de aanwezige zusters te onderrichten in de nieuwbouw. Volgens Roelands (Den Bosch, nogmaals; gebruiken van deze orde. 1980) gaat dat met weinig piëteit. Zo laten zij de graven In 1453 telt het convent dertig religieuzen. In dit van predikheren ruimen. De beenderen worden in de klooster van Sint-Geertrui wonen zusters van edele kloostergracht gegooid. afkomst, van wie jonkvrouwe Barbara Disquis van En de opbrengst van al die religieuze gebouwen? Die is Oostenrijk, onechte dochter van keizer Maximiliaan de gebruikt voor de aanleg van de Citadel. voornaamste was. Het rijke klooster moet wel mooiste van de stad geweest zijn met ruime vertrekken en In de eerste helft van de 19de eeuw krijgt de RK kerk mooie gebrandschilderde ramen. één voor één haar oude rechten terug. Er vestigen zich dan opnieuw groepen religieuzen. Dat geldt toeloop in de tachtigjarige oorlog bijvoorbeeld voor de kapucijnen. De kapucijnen, ook In de onrustige oorlogstijd komen veel religieuze volgelingen van Franciscus van Asissi en genoemd groeperingen uit de omgeving naar ’s-Hertogenbosch. naar de kap die zij dragen, kwamen in 1611naar Zij zoeken veiligheid binnen de stadsmuren. Onder ’s-Hertogenbosch. Zij woonden in een klooster in de hen zijn de zusters van Annenborg uit Rosmalen, arme Postelstraat. Aan het eind van de 19de eeuw komen de clarissen uit Boxtel, carmelitessen en theresianen. kapucijnen terug en bouwen een klooster aan de Van Ook de karthuizers uit Vught, de kanunniken van Der Does de Willeboissingel. Mariënhage uit Eindhoven, de monniken van Sint- Barbaradaal uit Den Dungen en de bewoners van de KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 19
  • T twee nieuwe mensen Redactie Op de komende ledenvergadering wordt niet alleen een nieuwe voorzitter gekozen, maar ook twee nieuwe bestuursleden. We maken kennis met deze beoogde bestuursleden. Peter van Gurp stelt zichzelf op zijn geheel eigen wijze voor. Met Antoinette de Vries had de redactie een kort gesprek. Bijschrift Peter van gurp Na 30 jaar gewoond te hebben in de parel van Brabant en denkbeelden van de 14 Kringwerkgroepen op (Oisterwijk) zijn wij ruim 10 jaar geleden naar die elkaar afgestemd. Een fantastisch gezelschap met een andere parel (’s-Hertogenbosch) vertrokken. Al in grote mate van deskundigheid en betrokkenheid bij de onze Oisterwijkse tijd ben ik lid geworden van de stad. Kring omdat ik vanuit mijn werk veel waardering Ook in andere verbanden ontmoet ik Kringcollega’s. heb gekregen voor mensen die zich inzetten voor een Dat gebeurt als een lid van de werkgroep Het Kleine mooiere en leefbaardere stad. Monument mij met een perfecte slice-backhand Ons huis in Oisterwijk heette toentertijd overigens passeert, als ik zie hoe een stadsgids voor me in het HAVODEO, omdat wij vanuit Den Haag via Voorburg fitnesscentrum laat zien hoe gemakkelijk je een been en Deventer in Oisterwijk terecht kwamen. in je nek kunt leggen of wanneer weer een ander lid me Die verhuistocht hing natuurlijk samen met op de bridgeclub ‘down’ speelt. werkomstandigheden. Tijdens mijn Delftse studie In het Kringbestuur mag ik me met name gaan mocht ik wiskundeles geven aan een lyceum toeleggen op de Externe Contacten van de Kring. Dat in Voorburg. In de Koekstad werkte ik bij een sluit goed aan bij de vele (gemeentelijke) contacten ingenieursbureau dat met name gemeenten adviseerde tot nu toe vanuit de werkgroep Openbare Ruimte, het op de terreinen verkeer, logistiek en stedenbouw. Kenniscentrum, het Centrummanagement en het City Daarna kreeg ik de kans als directeur de eerste Change Centre. Vanuit het adviesbureau dat ik na mijn hogeschool in ons land voor Verkeer en Stedenbouw te pensionering ben gestart (Vita Consultancy b.v.: voor starten en uit te bouwen. Na een functie als directeur al uw lastige ruimtelijke ordeningsproblemen!) heb ik Verkeersveiligheid bij het ministerie van Verkeer en geen opdrachten in onze stad dus dat bijt elkaar niet. Waterstaat kreeg ik de mogelijkheid hoofddirecteur Ik verheug me in het bestuurswerk, niet alleen als oud- te worden van de zeer boeiende Rijkswaterstaat- bestuurslid van de Brabantse Monumentenwacht, maar organisatie. Mijn laatste werkjaren heb ik onze vooral omdat ik bij veel Bossche vraagstukken het provincie gediend als directeur van een van de twee belang gezien heb van Kringvrijwilligers die door hun diensten, t.w. de dienst Ruimte, Natuur, Economie, kennis van de cultuurhistorie en hun enthousiasme Welzijn en Bestuurlijke Verhoudingen. Omdat ik al onze stad ‘bewaken’ en nog mooier en boeiender jaren een (race)fietshobby heb fietste ik in die tijd naar maken! mijn werk hier in de stad en leerde Den Bosch toen ook beter kennen. Als lid en later voorzitter van de werkgroep Openbare Ruimte kreeg ik het verzoek Cor Gillhaus op te volgen als voorzitter van het Kenniscentrum. Dat doe ik inmiddels al een aantal jaren, samen met mijn perfecte ‘maatje’ Jos Holland. In die club worden de activiteiten KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 20
  • K korte berichten kring‑adviseurs Aan de Algemene Ledenvergadering op 2 juni 2010 wordt voorgesteld om drie nieuwe adviseurs te benoemen. Deze nemen de plaats in van Cor Gillhaus, Herman van den Heuvel en Coen Free. Cor heeft in 2008 ontslag genomen als adviseur, Herman heeft in mei 2009 laten weten om gezondheidsredenen te moeten stoppen en Coen Free heeft aangegeven niet meer voor een herbenoeming in aanmerking te willen komen. Het bestuur heeft Rob van de Laar, Ton Meulman en Vincent Verstappen bereid gevonden om een benoeming als adviseur van de Kring te aanvaarden, mits de komende Algemene Ledenvergadering daarmee instemt. Bijschrift Rob van de Laar is werkzaam bij het stadsarchief antoinette de vries van de gemeente ’s-Hertogenbosch en heeft op Voordat Antoinette in 1986 in ’s-Hertogenbosch kwam verschillende terreinen zijn sporen in de Bossche wonen, bezocht ze de stad met haar ouders graag om cultuurhistorie getrokken. een kaarsje op te steken, een Bossche bol te eten of te Ton Meulman, oud-eigenaar van boekhandel Adr. carnavallen. Eenmaal in de stad las ze de stukken van Heinen, is uitgever en heeft zeer verschillende Henny Molhuysen in het Brabants Dagblad over de publicaties het licht doen zien. straten in vooral de binnenstad. Uit interesse fietste Vincent Verstappen is adjunct-directeur van het Jeroen ze dan naar het betreffende straatje en zo leerde ze de Boschcollege. binnenstad goed kennen. Antoinette ging de opleiding voor stadsgids volgen die ze in twee keer voltooide. Als eindwerkstuk deed ze nieuwe schutterskoning De redactie samen met Wilna Quekel en Janine van de Kamp een haalbaarheidsonderzoek voor een tuinenwandeling en Het Bossche Sint Joris schuttersgilde ‘De Oude Schuts’ als onderdeel daarvan organiseerden de dames zo’n heeft voor de komende drie jaar een nieuwe koning. wandeling. Die werd een grandioos succes: er was een Tijdens het Koningschieten op zondag 25 april jl. op nieuwe traditie geboren. het fort Citadel heeft Wim Kroon kans gezien om met Op een zeker moment vroeg Antoinette aan het de kruisboog het laatste stukje van de houten papagaai bestuur waarom dat alleen uit mannen bestond. De weg te schieten. Na 147 schoten viel de vogel van zijn wedervraag luidde: Waarom kom jij er niet bij? En dat voetstuk en werd Wim de nieuwe schutterskoning. gaat nu resulteren in een lidmaatschap van het deels Met veel historisch ceremonieel is daarna de koning nieuwe bestuur. Ze gaat daar de functie van secretaris geïnstalleerd, die al meer dan 15 jaar lid is van het vervullen: “Je moet doen waar je goed in bent, zodat gilde. Tot nu toe was hij de vaandrig van het gilde je de Kring naar een hoger niveau tilt, “ zoals ze maar dit jaar heeft Wim de kans gegrepen om zich tot zelf aangeeft. En secretaris is echt iets anders dan koning te schieten. secretaresse, verzekert ze. Een deel van het bestuur is echt nieuw; samen moeten ze een goed team gaan vormen. Dat gaat lukken, want “nieuwe mensen zijn extra gemotiveerd, willen het minstens zo goed doen als het huidige bestuur.” Ze hoopt dat er een geruisloze overgang komt van het huidige naar het nieuwe bestuur. “Je moet consolideren wat je hebt,” licht ze nog toe. Tenslotte blijft ook Antoinette actief betrokken bij de basis: ze blijft stadsgids, organisatrice van de tuinenwandeling en actief bij jeugdboschlogie. KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 21
  • W Wènne koekwaus! Op dinsdag 20 april werden vier Bossche ‘spreuken in steen’ toegevoegd aan de rijke verzameling die ’s-Hertogenbosch al heeft. Het kwartet bevat typische Bossche uitspraken, die terug te voeren zijn op Domien van Gent. Panden voorzien van een Bossche spreuk is het streven van de Werkgroep Het Kleine Monument van de Kring Vrienden van ’s-Hertogenbosch. Deze werkgroep houdt zich al ruim twee decennia bezig met allerlei kleinere cultuurhistorische onderwerpen, die met de stad te maken hebben. Onder het motto: ‘Kleine Monumenten zijn geen wegwerpartikelen’. De spreuken in steen zijn terug te voeren op Domien van Gent (1917-1979), die het plan had om overal in de stad een muursteen aan te brengen met daarop een typisch Bossche zegswijze. Het project ‘Oe gotte kèk daor’ van Het Kleine Monument loopt al vanaf 1991. Het heeft als doel: het ten uitvoer brengen van het oorspronkelijke plan van Domien van Gent, niet alleen rikkemedaosie Tekst en foto’s: Ed Hupkens Op Hinthamerstraat 136 is Monique de Kleijn, Bloemsierkunst met Stijl, gevestigd in een pand uit de jaren dertig van de vorige eeuw. Onder het huisnummer 136 zat achter geel pakpapier de ingemetselde muursteen verborgen. Monique is ruim dertig jaar werkzaam als bloemist, per januari 2001 is zij zelfstandig geworden. Zoon Joachim de Kleijn (3,5 jaar) en Marijke Janssens verrichten de onthulling, op de muursteen staat het woord ‘rikkemedaosie’, wat ‘aanbeveling’ betekent. Rikkemedaosie is het zelfstandig naamwoord van het werkwoord aonrikkemedere (aanbevelen). Ook Monique de Kleijn ontving van Nort het boekje ‘Oe gotte kèk daor’. Na de onthulling ontving ieder van het petit comité een uit piëteit voor hem, maar ook omdat het ‘zo gezeed’ glaskunstbeeldje, voorstellende een oetel met een grote een bourgondische manier is om met de Bosschenaren kwèèk (unnen echten Bosschenaar). en het Bossche dialect om te gaan. Op voorspraak van Het Kleine Monument hebben in de afgelopen twintig jaar inmiddels 35 huiseigenaren hun woning of bedrijfspand voorzien van een Bossche spreuk in natuursteen. De vier Bossche spreuken zijn intussen opgenomen in een nieuwe speurwandeltocht van de Kring: de Sint-Jansroute. ’t is klaor goeje botter! De onthulling van de eerste van de vier spreukstenen vond in petit comité plaats in Stadshotel Jeroen Leo Vos, Nort Bosch. Na een lekker bèkske koffie mee sjeklade bol Lammers, overhandigde de voorzitter van Het Kleine Monument, Bakker Daniel Nort Lammers, een steen met de tekst ’t Is klaor goeje van Schijndel en botter! aan eigenaar Jo Timmermans. Dat betekent pandeigenaar Angelique van den Broek (v.l.n.r.). Wènne koekwaus! Bloemist Van Prooijen is gevestigd op Hinthamerstraat Jo Timmermans 202. Het pand is in eigendom van het echtpaar Peter ontvangt de en Angelique van den Broek. Nort hield een korte steen en het toespraak en overhandigde de eigenaren het bekende boekje van Nort boekje. Peter van den Broek onthulde de steen met Lammers. de spreuk ‘Wènne koekwaus’. Dat wordt op z’n plat Bosch gezegd van iemand die niet helemaal spoort. zo veel als: dat is allemaal op niveau/van kwaliteit. Omdat een koekwaus ook een koekje is, trakteerde Daarnaast ontving Timmermans het boekje ‘Oe gotte bakker Daniel van Schijndel van De Broodspecialist kèk daor’ met de historie van dit muursteenidee. Nort de aanwezigen op die Bossche lekkernij. Samen met las nog een toepasselijk gedicht voor (van Nik de Vries Harry van den Berselaar vertelde hij dat het lekkere & Coen Free) over Domien van Gent. De steen gaat kuukske met een gat erin een toevallige uitvinding ingemetseld worden in een van de gevelpenanten van was. In 1883 was een bakker te gul met kruiden Stadshotel Jeroen Bosch op Hinthamerstraat 177. en specerijen en kreeg het deegmengsel een andere KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 22
  • Pandeigenaar samenstelling. Hij bakte er toch koekjes van, omdat Peter van hij niks wilde weggooien. Met zijn duim duwde hij den Broek bij er een gat in om ze van de echte te onderscheiden. de steen. ’s Avonds liet hij zijn vrouw van de misbaksels proeven, en haar reactie was: “Dè ge dà niet eerder bedocht het, koekwaus dagge bent!” Joachim de Kleijn en Marijke Janssens onthullen de steen. abbescheje veur alle pùtjes, niks roeps! Op Hekellaan 60 woont het echtpaar Fred en Truike om voorzichtig om te gaan met het Bossche erfgoed. Sterk-Van den Eerenbeemt. Truike is een geboren Na verwijdering van een handdoek kwam de tekst en getogen Bossche, die de afgelopen 18 jaar in ‘abbescheje veur alle pùtjes, niks roeps!’ te voorschijn. Amsterdam heeft gewoond, maar de oude dag terug in Het werd tijdens het knikkerspel door kinderen gezegd, Den Bosch wilde doorbrengen. De onthulling van de het betekent ‘Nou zijn we het eens, de spelregels gevelsteen is een emotioneel moment voor haar. Zelf zijn bedacht, er kan niks veranderd worden’. In een had ze de spreuk ‘Verrèkten blauwverver’ (pocher) dankwoord sprak Nort Lammers over het succes en in gedachten, maar het werd een gezegde die haar effect van de spreukenstenen: “De spreuken hebben herinnerde aan de fijne en gelukkige jeugd die ze een mooie landing in de stad gemaakt, zeker als je gehad heeft in de Nieuwstraat. Die jeugd werd de bron de verhalen er achter hoort”. Na afloop nodigde het en inspiratie voor haar verdere leven. Bij terugkeer echtpaar de gasten uit in hun woning, het voormalige in Den Bosch twee jaar geleden trof ze een andere, woonhuis van de familie Jan Bosmans. Voor een veranderde stad aan, vercommercialiseerd. Ze pleitte bijgebouwtje ligt meterslang in natuursteen gebeiteld Dè ge dà niet eerder bedocht het, koekwaus dagge bent! een vloersteen, met daarop ‘Stadsherberg ’t Pumpke 1917-1970’. Binnen aan de lange tafel, onder het genot van een kopje koffie en een brandenwijntje met suiker, volgde de ene Bossche anekdote na de andere. En het bleef nog heel lang erg gezellig, daar aan de Hekellaan. Truike van den Eerenbeemt en Fred Sterk voor hun stenen spreuk. KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 23
  • B beeld van antonius abt Geert Donkers Sinds december 2007 prijken aan de gevel van de Antoniuskapel op het eind van de Hinthamerstraat vier nieuwe beelden. Het zijn kopieën van de beelden die Hendrik van der Geld in 1913 voor de kapel maakte. De kopieën zijn gehakt door Ton de Mooy. Het meest linkse beeld stelt de heilige Antonius Abt, de patroon van de kapel, voor. Antonius leefde van 251(?) tot 356. Na de dood van zijn ouders verdeelde hij zijn bezit onder de armen en trok zich terug in de Egyptische woestijn. In de woestijn was de kluizenaar slachtoffer van aanvallen door boze geesten en van erotische visioenen. Antonius bracht een aantal kluizenaars samen in een gemeenschap. Hij wordt daarom beschouwd als de stichter van het kloosterwezen. In de late Middeleeuwen was Antonius een populaire heilige. Na een epidemie van het ‘Heylig- of Sint-Antoniusvuer’, een soort broodvergiftiging, werden veel genezingen KringNieuws is het minimaal zes maal per jaar verschijnend tijdschrift van Kring Vrienden van ’s-Hertogenbosch. Redactie: Nik de Vries (voorzitter), Ed Hupkens, Jan Korsten, Gerard ter Steege, Marjan Vonk, Ellie de Vries (fotografie) en Johan Strang (bestuur). Vormgeving: Egbert van den Berg en Jack van Elten Redactie-adres: Secretariaat KringNieuws Postbus 1162, 5200 BE ’s-Hertogenbosch E-mail: redactie@kringvrienden.nl aan hem toegeschreven. De orde van de antonieten, Druk: met Antonius als patroon, legde zich toe op de Opmeer drukkerij bv, Den Haag verpleging van zieken. Oplage 3.050 stuks In de 15de eeuw was de Broederschap van St. Niets uit deze uitgave mag worden Antonius actief in de stad en liet een kapel bouwen overgenomen zonder schriftelijke toestemming ter ere van de heilige Antonius. In de loop der eeuwen van de redactie. was de kapel door allerlei oorzaken vervallen tot een ruïne. In 1910 besloot het gemeentebestuur de kapel De redactie heeft getracht alle rechthebbenden te restaureren. Dit werk werd verricht door werklui van van het illustratiemateriaal te achterhalen. de Sint-Jan onder leiding van architect Van Heeswijk. Personen of instanties die desondanks van Het beeldhouwwerk werd uitgevoerd door Hendrik van mening zijn aan deze uitgave aanspraken te der Geld. Hij beeldde Antonius uit op de traditionele kunnen ontlenen wordt verzocht om contact op manier: gekleed als monnik met kap en mantel. In de te nemen met de redactie. linkerhand draagt hij een open boek, rechts een staf in de vorm van een T (tau) en een bel. Aan zijn voeten zit een varken. Van der Geld gaat in zijn vormgeving terug op middeleeuwse voorbeelden. Antonius wordt afgebeeld als monnik. De taustaf, die hij draagt, is een Secretariaat staf met een horizontale kruk en was in het oosten een Postbus 1162 bisschops- of abtsstaf. De bel herinnert aan het klokje 5200 BE ’s-Hertogenbosch dat de antonieten hanteerden. Ook de zogenaamde E-mail: algemeen@kringvrienden.nl Antoniusvarkens, die vrij rond liepen en het afval aten, Internet: www.kringvrienden.nl Bijschrift droegen een bel om de hals. Betalingen: Postgiro 3.119.716 In 1889 had Van der Geld al een Antonius gemaakt Jaarlijkse bijdrage minimaal € 17,50 voor de kooromgang in de Sint-Jan. De gelijkenis Jeugdleden € 8,75 met het beeld van de Antoniuskapel is treffend. In de Sint-Jan bevindt zich overigens ook een raam dat Kringhuis de Bekoring van de heilige Antonius voorstelt. Het Lombardpassage 14 raam in de westgevel van het noordertransept is een ontwerp van L.C. Hezenmans uit 1868/1869. Kringbalie In het kerkje van Bokhoven bevindt zich ook een beeld Parade 23 (Theater aan de Parade) van Antonius Abt. Telefoon 073 - 613 50 98 Telefax 073 - 614 60 21 Ma. 13.00 - 17.00 uur Di. tot en met za. van 10.00 - 17.00 uur, zon- en feestdagen van 11.00 - 17.00 uur. KringNieuws mei 2010, jaargang 36 nummer 3 24