• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Một số vấn đề cơ bản về nhà nước và pháp luật
 

Một số vấn đề cơ bản về nhà nước và pháp luật

on

  • 5,238 views

 

Statistics

Views

Total Views
5,238
Views on SlideShare
5,238
Embed Views
0

Actions

Likes
1
Downloads
86
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Microsoft Word

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Một số vấn đề cơ bản về nhà nước và pháp luật Một số vấn đề cơ bản về nhà nước và pháp luật Document Transcript

    • 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NHÀ NƢỚC VÀ PHÁP LUẬT I. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NHÀ NƢỚC.............................................................................................. 21 1. Bản chất của nhà nƣớc...................................................................................................................... 21 2. Các dấu hiệu của nhà nƣớc ............................................................................................................... 22 3. Hình thức Nhà nƣớc.......................................................................................................................... 23 3.1. Hình thức chính thể.................................................................................................................. 23 3.2. Hình thức cấu trúc nhà nƣớc .................................................................................................... 23 3.3. Chế độ chính trị........................................................................................................................ 24 II. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HIẾN PHÁP ............................................................................................ 25 1. Những nội dung cơ bản của Hiến pháp Việt Nam ............................................................................ 25 1.1. Hiến pháp - luật cơ bản ............................................................................................................ 25 1.2. Những nội dung cơ bản của Hiến pháp năm 1992 ................................................................... 26 2. Một số quy định của Hiến pháp Việt Nam........................................................................................ 27 2.1. Quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân.................................................................................. 27 2.1.1. Các nguyên tắc xây dựng hệ thống quyền, nghĩa vụ cơ bản của công dân...................... 27 2.1.2. Các quyền và nghĩa vụ của công dân về chính trị............................................................ 28 2.1.3. Các quyền tự do cá nhân.................................................................................................. 29 2.1.4. Các quyền và nghĩa vụ về kinh tế, văn hoá, xã hội.......................................................... 29 2.2. Các quy định về bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân............................. 30 2.2.1. Các nguyên tắc bầu cử..................................................................................................... 31 2.2.2. Quyền bầu cử và ứng cử của công dân ............................................................................ 31 2.2.3. Các bƣớc của cuộc bầu cử ............................................................................................... 32 2.3. Bộ máy Nhà nƣớc nƣớc Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam .............................................. 34 2.3.1. Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nƣớc ........................................... 34 2.3.2. Hệ thống các cơ quan nhà nƣớc....................................................................................... 35 III. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁP LUẬT.......................................................................................... 39 1. Khái niệm pháp luật.......................................................................................................................... 39 2. Những đặc trƣng của pháp luật......................................................................................................... 41 3. Văn bản quy phạm pháp luật ............................................................................................................ 41 4. Các loại văn bản quy phạm pháp luật ở nƣớc ta ............................................................................... 42 Quyết định, Chỉ thị của Ủy ban nhân dân các cấp..................................................................................... 45 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ LUẬT HÌNH SỰ VÀ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ...................... 46 PHẦN I. LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM............................................................................................................. 46 I. KHÁI QUÁT VỀ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM......................................................................................... 46 1. Khái niệm ......................................................................................................................................... 46 2. Nhiệm vụ .......................................................................................................................................... 46 3. Những nguyên tắc cơ bản ................................................................................................................. 47 4. Một số vấn đề về chính sách hình sự ................................................................................................ 48 4.1. Cơ sở trách nhiệm hình sự........................................................................................................ 48 4.2. Nguyên tắc xử lý hình sự ......................................................................................................... 49 4.3. Miễn trách nhiệm hình sự; miễn, giảm hình phạt..................................................................... 50 4.4. Chính sách hình sự đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội ................................................... 51 II. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ TỘI PHẠM ........................................................................................................... 52 1. Khái quát về tội phạm....................................................................................................................... 52 1.1. Khái niệm tội phạm.................................................................................................................. 52 1.2. Phân loại tội phạm.................................................................................................................... 53 2. Tuổi chịu trách nhiệm hình sự .......................................................................................................... 54 3. Những trƣờng hợp loại trừ trách nhiệm hình sự ............................................................................... 54 4. Các giai đoạn thực hiện tội phạm...................................................................................................... 55 4.1. Chuẩn bị phạm tội .................................................................................................................... 55 4.2. Phạm tội chƣa đạt..................................................................................................................... 55 4.3. Phạm tội đã hoàn thành ............................................................................................................ 56 5. Vấn đề đồng phạm............................................................................................................................ 56 III. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ HÌNH PHẠT........................................................................................................ 57
    • 2 1. Khái niệm, mục đích......................................................................................................................... 57 1.1. Khái niệm................................................................................................................................. 57 1.2. Mục đích ........................................................................................................................................ 57 2. Hệ thống hình phạt............................................................................................................................ 58 2.1. Hệ thống hình phạt chung ........................................................................................................ 58 2.2. Các hình phạt áp dụng đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội.............................................. 60 3. Vấn đề quyết định hình phạt............................................................................................................. 61 3.1. Căn cứ quyết định hình phạt..................................................................................................... 61 3.2. Quyết định hình phạt trong một số trƣờng hợp ........................................................................ 64 4. Vấn đề án treo, xoá án tích ............................................................................................................... 65 4.1. Án treo...................................................................................................................................... 65 4.2. Xoá án tích ............................................................................................................................... 65 PHẦN II. LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM ........................................................................................ 67 I. KHÁI QUÁT VỀ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM ...................................................................... 67 1. Khái niệm Luật tố tụng hình sự ........................................................................................................ 67 2. Nhiệm vụ của Luật tố tụng hình sự................................................................................................... 67 II. KHÁI QUÁT VỀ QUÁ TRÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM.......................................................... 68 1. Khởi tố, điều tra................................................................................................................................ 68 1.1. Cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự ......................................................................... 68 1.2. Cơ quan điều tra và các cơ quan khác đƣợc giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra ......................................................................................................................................................... 69 1.3. Khái quát về thẩm quyền điều tra............................................................................................. 69 1.4. Một số nội dung cơ bản về thủ tục điều tra .............................................................................. 71 2. Kiểm sát điều tra, truy tố .................................................................................................................. 71 2.1. Khái quát về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi kiểm sát điều tra ............................ 71 2.2. Khái quát về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra.................................................................................................................................... 72 2.3. Khái quát về hoạt động truy tố của Viện kiểm sát.................................................................... 72 3. Xét xử ............................................................................................................................................... 73 3.1. Khái quát về thẩm quyền xét xử sơ thẩm của các Tòa án......................................................... 73 3.2. Khái quát về thẩm quyền xét xử phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm của Tòa án............... 74 3.3. Một số nội dung cơ bản về thủ tục xét xử sơ thẩm vụ án hình sự ............................................ 75 3.4. Một số nội dung cơ bản về thủ tục phúc thẩm.......................................................................... 77 3.5. Một số nội dung cơ bản về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.................................................... 79 4. Thi hành án hình sự .......................................................................................................................... 81 4.1. Khái quát về các cơ quan có nhiệm vụ thi hành án hình sự ..................................................... 81 4.2. Một số nội dung cơ bản về thủ tục thi hành án hình sự............................................................ 82 5. Khái quát về việc bắt, tạm giữ, tạm giam ngƣời; kê biên tài sản ...................................................... 83 5.1. Căn cứ áp dụng......................................................................................................................... 83 5.2. Thẩm quyền áp dụng................................................................................................................ 84 5.3. Thời hạn tạm giữ, tạm giam ..................................................................................................... 85 5.4. Một số nội dung cơ bản về thủ tục bắt ngƣời, kê biên tài sản .................................................. 86 III. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ BÀO CHỮA ........................................................................................................ 87 1. Quyền bào chữa của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo....................................................................... 87 2. Lựa chọn và thay đổi ngƣời bào chữa............................................................................................... 87 3. Quyền và nghĩa vụ của ngƣời bào chữa............................................................................................ 88 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ LUẬT DÂN SỰ VÀ LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ.......................... 89 PHẦN I. LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM............................................................................................................... 89 I. KHÁI NIỆM CHUNG VỀ LUẬT DÂN SỰ, CHỦ THỂ CỦA LUẬT DÂN SỰ ........................................ 89 1. Khái niệm chung về Luật dân sự ...................................................................................................... 89 1.1. Đối tƣợng điều chỉnh của Luật dân sự...................................................................................... 89 1.2. Phƣơng pháp điều chỉnh của Luật dân sự................................................................................. 90 1.3. Các nguyên tắc cơ bản của Luật dân sự ................................................................................... 90 2. Chủ thể của Luật dân sự ................................................................................................................... 90 2.1. Cá nhân: ................................................................................................................................... 90 2.2. Pháp nhân................................................................................................................................. 93 2.3. Hộ gia đình............................................................................................................................... 93 2.4. Tổ hợp tác ................................................................................................................................ 94
    • 3 II. TÀI SẢN VÀ QUYỀN SỞ HỮU................................................................................................................ 95 1. Tài sản, các loại tài sản ..................................................................................................................... 95 1.1. Khái niệm tài sản...................................................................................................................... 95 1.1.1. Vật ................................................................................................................................... 95 1.1.2. Tiền.................................................................................................................................. 95 1.1.3. Giấy tờ có giá................................................................................................................... 95 1.1.4. Các quyền tài sản............................................................................................................. 95 1.2. Các loại tài sản ......................................................................................................................... 95 1.2.1. Bất động sản và động sản ................................................................................................ 96 1.2.2. Hoa lợi và lợi tức ............................................................................................................. 96 1.2.3. Vật chính và vật phụ........................................................................................................ 96 1.2.4. Vật chia đƣợc và vật không chia đƣợc............................................................................. 96 1.2.5. Vật tiêu hao và vật không tiêu hao................................................................................... 96 1.2.6. Vật cùng loại và vật đặc tính ........................................................................................... 97 1.2.7. Vật đồng bộ ..................................................................................................................... 97 1.3. Chế độ pháp lý đối với tài sản.................................................................................................. 97 1.3.1. Tài sản cấm lƣu thông...................................................................................................... 97 1.3.2. Tài sản hạn chế lƣu thông............................................................................................... 97 1.3.3. Tài sản tự do lƣu thông.................................................................................................... 97 2. Khái niệm quyền sở hữu, nội dung quyền sở hữu............................................................................. 98 2.1. Khái niệm quyền sở hữu .......................................................................................................... 98 2.2. Nội dung quyền sở hữu ............................................................................................................ 98 2.2.1. Quyền chiếm hữu............................................................................................................. 98 2.2.2. Quyền sử dụng................................................................................................................. 99 2.2.3. Quyền định đoạt.............................................................................................................. 99 3. Các hình thức sở hữu ...................................................................................................................... 100 3.1. Sở hữu nhà nƣớc .................................................................................................................... 100 3.2. Sở hữu tập thể ........................................................................................................................ 101 3.3. Sở hữu tƣ nhân ....................................................................................................................... 102 3.4. Sở hữu chung ......................................................................................................................... 103 4. Bảo vệ quyền sở hữu....................................................................................................................... 105 4.1. Khái niệm bảo vệ quyền sở hữu............................................................................................. 105 4.2. Các phƣơng thức kiện dân sự bảo vệ quyền sở hữu ............................................................... 106 4.2.1. Kiện đòi lại tài sản ......................................................................................................... 106 4.2.2. Kiện yêu cầu ngăn chặn hoặc chấm dứt hành vi cản trở trái pháp luật đối với việc thực hiện quyền sở hữu, quyền chiếm hữu hợp pháp...................................................................... 107 4.2.3. Kiện yêu cầu bồi thƣờng thiệt hại.................................................................................. 107 4.3. Những quy định về nghĩa vụ và quyền của chủ sở hữu.......................................................... 107 4.3.1. Nghĩa vụ của chủ sở hữu ............................................................................................... 107 4.3.2. Quyền của chủ sở hữu.................................................................................................... 108 III. NGHĨA VỤ DÂN SỰ VÀ HỢP ĐỒNG DÂN SỰ.................................................................................. 108 1. Khái niệm chung về nghĩa vụ dân sự.............................................................................................. 108 1.1. Khái niệm nghĩa vụ dân sự..................................................................................................... 108 1.2. Đối tƣợng của nghĩa vụ dân sự............................................................................................... 109 1.3. Các yếu tố của nghĩa vụ dân sự.............................................................................................. 109 1.3.1. Chủ thể........................................................................................................................... 109 1.3.2. Khách thể....................................................................................................................... 109 1.3.3. Nội dung ........................................................................................................................ 110 1.4. Căn cứ phát sinh nghĩa vụ ...................................................................................................... 110 1.4.1. Hợp đồng dân sự............................................................................................................ 110 1.4.2. Hành vi pháp lý đơn phƣơng ......................................................................................... 110 1.4.3. Chiếm hữu, sử dụng tài sản hoặc đƣợc lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật .......... 110 1.4.4. Gây thiệt hại do hành vi trái pháp luật........................................................................... 110 1.4.5. Thực hiện công việc không có ủy quyền ....................................................................... 111 1.4.6. Các căn cứ khác do pháp luật quy định ......................................................................... 111 1.5. Thực hiện nghĩa vụ dân sự ..................................................................................................... 111 1.5.1. Khái niệm thực hiện nghĩa vụ dân sự ............................................................................ 111 1.5.2. Nguyên tắc thực hiện nghĩa vụ ...................................................................................... 111 1.6. Phân loại nghĩa vụ dân sự....................................................................................................... 111 1.6.1. Nghĩa vụ liên đới ........................................................................................................... 111 1.6.2. Nghĩa vụ riêng rẽ ........................................................................................................... 112 1.6.3. Nghĩa vụ theo phần........................................................................................................ 112 1.7. Trách nhiệm dân sự................................................................................................................ 112
    • 4 1.7.1. Khái niệm trách nhiệm dân sự ....................................................................................... 112 1.7.2. Phân loại trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ ....................................................... 112 2. Các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự......................................................................... 113 2.1. Cầm cố tài sản ........................................................................................................................ 113 2.1.1. Khái niệm cầm cố tài sản............................................................................................... 113 2.1.2. Đối tƣợng của cầm cố tài sản......................................................................................... 113 2.1.3. Hình thức của cầm cố .................................................................................................... 114 2.1.4. Quyền và nghĩa vụ của các bên ..................................................................................... 114 2.1.5. Xử lý tài sản cầm cố ...................................................................................................... 114 2.2. Thế chấp tài sản...................................................................................................................... 115 2.2.1. Khái niệm thế chấp tài sản............................................................................................. 115 2.2.2. Đối tƣợng của thế chấp.................................................................................................. 115 2.2.3. Hình thức của thế chấp .................................................................................................. 115 2.2.4. Quyền và nghĩa vụ của các bên ..................................................................................... 115 2.2.5. Xử lý tài sản thế chấp .................................................................................................... 117 2.3. Bảo lãnh ................................................................................................................................. 117 2.3.1. Khái niệm ...................................................................................................................... 117 2.3.2. Hình thức của bảo lãnh .................................................................................................. 117 2.3.3. Quyền và nghĩa vụ của các bên trong bảo lãnh.............................................................. 117 2.3.4. Chấm dứt việc bảo lãnh ................................................................................................. 118 2.4. Đặt cọc ................................................................................................................................... 118 2.4.1. Khái niệm ...................................................................................................................... 118 2.4.2. Chủ thể đặt cọc .............................................................................................................. 119 2.5. Ký cƣợc.................................................................................................................................. 119 2.5.1. Khái niệm ...................................................................................................................... 119 2.5.2. Quyền và nghĩa vụ của các bên ..................................................................................... 119 2.6. Kí quỹ..................................................................................................................................... 120 2.6.1. Khái niệm ...................................................................................................................... 120 2.6.2. Các bên trong ký quỹ..................................................................................................... 120 2.7. Tín chấp.................................................................................................................................. 120 3. Hợp đồng dân sự............................................................................................................................. 120 3.1. Khái niệm............................................................................................................................... 120 3.2. Phân loại hợp đồng................................................................................................................. 121 IV. TRÁCH NHIỆM BỒI THƢỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG .................................................... 122 1. Khái niệm trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại ngoài hợp đồng.......................................................... 122 2. Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại ngoài hợp đồng ........................................... 123 2.1. Có thiệt hại xảy ra .................................................................................................................. 123 2.2. Hành vi gây thiệt hại là hành vi trái pháp luật........................................................................ 124 2.3. Có lỗi của ngƣời gây ra thiệt hại ............................................................................................ 124 2.4. Có mối liên hệ nhân quả giữa thiệt hại và hành vi trái pháp luật ........................................... 125 3. Năng lực và nguyên tắc bồi thƣờng thiệt hại .................................................................................. 126 3.1. Năng lực chịu trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại..................................................................... 126 3.2. Nguyên tắc bồi thƣờng thiệt hại ............................................................................................. 127 4. Xác định thiệt hại............................................................................................................................ 128 4.1. Thiệt hại về tài sản ................................................................................................................. 128 4.2. Thiệt hại về sức khỏe ............................................................................................................. 129 4.3. Thiệt hại do tính mạng bị xâm hại.......................................................................................... 130 4.4. Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm .......................................................... 130 5. Thời hạn đƣợc bồi thƣờng .............................................................................................................. 130 V. THỪA KẾ................................................................................................................................................. 131 1. Khái niệm chung về thừa kế ........................................................................................................... 131 1.1. Thừa kế và quyền thừa kế ...................................................................................................... 131 1.2. Nguyên tắc cơ bản của quyền thừa kế.................................................................................... 131 1.3. Thời điểm mở thừa kế ............................................................................................................ 132 1.4. Địa điểm mở thừa kế.............................................................................................................. 133 1.5. Di sản thừa kế......................................................................................................................... 133 1.6. Ngƣời thừa kế......................................................................................................................... 134 1.7. Ngƣời quản lý di sản .............................................................................................................. 134 1.8. Việc thừa kế của những ngƣời có quyền thừa kế của nhau mà chết trong cùng một thời điểm ....................................................................................................................................................... 134 1.9. Ngƣời không đƣợc quyền hƣởng di sản ................................................................................. 135 1.10. Thời hiệu khởi kiện về quyền thừa kế.................................................................................. 135 2. Thừa kế theo di chúc....................................................................................................................... 135
    • 5 2.1. Khái niệm về thừa kế theo di chúc ......................................................................................... 135 2.2. Các điều kiện có hiệu lực của di chúc .................................................................................... 136 2.3. Quyền của ngƣời lập di chúc.................................................................................................. 138 2.3.1. Chỉ định ngƣời thừa kế .................................................................................................. 138 2.3.2. Truất quyền hƣởng di sản .............................................................................................. 138 2.3.3. Phân định tài sản cho từng ngƣời thừa kế...................................................................... 138 2.3.4. Giao nghĩa vụ cho ngƣời thừa kế................................................................................... 138 2.3.5. Dành một phần di sản để di tặng, thờ cúng.................................................................... 138 2.3.6. Quyền sửa đổi, bổ sung, hủy bỏ di chúc ........................................................................ 138 2.3.7. Quyền thay thế di chúc .................................................................................................. 139 2.3.8. Quyền chỉ định ngƣời giữ di chúc, ngƣời quản lý di sản, ngƣời phân chia di sản ......... 139 2.4. Ngƣời thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc .................................................... 139 2.5. Hiệu lực pháp luật của di chúc ............................................................................................... 140 2.6. Di sản dùng vào việc thờ cúng ............................................................................................... 141 3. Thừa kế theo pháp luật.................................................................................................................... 141 3.1. Khái niệm thừa kế theo pháp luật........................................................................................... 141 3.2. Các trƣờng hợp thừa kế theo pháp luật................................................................................... 142 3.3. Diện và hàng thừa kế theo pháp luật ...................................................................................... 142 3.3.1. Diện thừa kế theo pháp luật ........................................................................................... 142 3.3.2. Hàng thừa kế theo pháp luật .......................................................................................... 143 3.4. Thừa kế thế vị......................................................................................................................... 143 3.5. Thanh toán và phân chia di sản .............................................................................................. 143 a. Phân chia di sản theo di chúc.................................................................................... 145 b. Phân chia di sản theo pháp luật................................................................................. 145 c. Hạn chế phân chia di sản .......................................................................................... 145 PHẦN II. LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM ........................................................................................ 146 I. KHÁI NIỆM CHUNG VỀ LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM ....................................................... 146 1. Khái niệm luật tố tụng dân sự Việt Nam ........................................................................................ 146 2. Thẩm quyền dân sự của Tòa án theo loại việc................................................................................ 147 2.1. Những vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật dân sự........................................................... 147 2.1.1. Những tranh chấp về dân sự .......................................................................................... 147 2.1.2. Những yêu cầu về dân sự............................................................................................... 148 2.2. Những vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật về hôn nhân và gia đình ................................ 148 2.2.1. Những tranh chấp về hôn nhân và gia đình ................................................................... 148 2.2.2. Những yêu cầu về hôn nhân và gia đình........................................................................ 148 2.3. Những vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật về kinh doanh, thƣơng mại............................ 149 2.3.1. Những tranh chấp về kinh doanh, thƣơng mại............................................................... 149 2.3.2. Những yêu cầu về kinh doanh, thƣơng mại ................................................................. 149 2.4. Những vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật về lao động................................................... 149 2.4.1. Những tranh chấp về lao động....................................................................................... 149 2.4.2. Những yêu cầu về lao động ........................................................................................... 150 3. Ngƣời tham gia tố tụng dân sự........................................................................................................ 150 3.1. Đƣơng sự trong tố tụng dân sự.............................................................................................. 150 3.1.1. Khái niệm về đƣơng sự trong tố tụng dân sự................................................................. 150 a. Nguyên đơn trong vụ án dân sự................................................................................ 150 b. Bị đơn trong vụ án dân sự......................................................................................... 150 c. Ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án dân sự ..................................... 150 d. Ngƣời yêu cầu, ngƣời bị yêu cầu và ngƣời có liên quan trong việc dân sự.............. 151 3.1.2. Quyền và nghĩa vụ tố tụng của đƣơng sự ..................................................................... 151 3.2. Ngƣời đại diện của đƣơng sự ................................................................................................ 152 3.2.1.Đại diện theo pháp luật của đƣơng sự............................................................................. 152 3.2.2. Đại diện do đƣơng sự uỷ quyền..................................................................................... 153 3.2.3. Đại diện do Tòa án chỉ định........................................................................................... 153 3.3. Ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự.................................................................................... 153 3.4. Ngƣời tham gia tố tụng khác.................................................................................................. 154 3.4.1. Ngƣời làm chứng ........................................................................................................... 154 3.4.2. Ngƣời giám định............................................................................................................ 154 3.4.3. Ngƣời phiên dịch ........................................................................................................... 155 4. Chứng cứ trong tố tụng dân sự........................................................................................................ 155 4.1. Khái niệm chứng cứ ............................................................................................................... 155 4.2. Các đặc điểm của chứng cứ.................................................................................................... 156 4.2.1. Tính khách quan của chứng cứ ...................................................................................... 156
    • 6 4.2.2. Tính liên quan của chứng cứ.......................................................................................... 156 4.2.3. Tính hợp pháp của chứng cứ.......................................................................................... 157 4.3. Phân loại chứng cứ................................................................................................................. 157 4.3.1. Phân loại chứng cứ dựa vào nguồn thu nhận chứng cứ ................................................. 157 4.3.2. Phân loại chứng cứ căn cứ vào hình thức tạo thành chứng cứ....................................... 157 4.3.3. Phân loại chứng cứ căn cứ vào mối liên hệ giữa chứng cứ với những sự kiện cần chứng minh......................................................................................................................................... 157 II.THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN DÂN SỰ ............................................................................................. 158 1. Khởi kiện và thụ lý vụ án dân sự .................................................................................................... 158 1.1. Khởi kiện vụ án dân sự........................................................................................................... 158 1.1.1. Quyền khởi kiện vụ án dân sự ....................................................................................... 158 1.1.2. Điều kiện thực hiện quyền khởi kiện vụ án dân sự........................................................ 158 1.2. Thụ lý vụ án dân sự và trả lại đơn khởi kiện .......................................................................... 159 1.2.1. Thụ lý vụ án dân sự ....................................................................................................... 159 1.2.2. Những trƣờng hợp trả lại đơn kiện ................................................................................ 159 2. Hoà giải và chuẩn bị xét xử, tạm đình chỉ, đình chỉ việc giải quyết vụ án, đƣa vụ án ra xét xử..... 160 2.1. Hòa giải vụ án dân sự............................................................................................................. 160 2.1.1. Khái niệm hòa giải......................................................................................................... 160 2.1.2. Phạm vi hòa giải ............................................................................................................ 160 2.1.3. Thủ tục hòa giải ............................................................................................................. 161 2.2. Chuẩn bị xét xử ...................................................................................................................... 161 2.3.Tạm đình chỉ, đình chỉ việc giải quyết vụ án và đƣa vụ án ra xét xử...................................... 162 2.3.1. Tạm đình chỉ việc giải quyết vụ án................................................................................ 162 2.3.2. Đình chỉ việc giải quyết vụ án dân sự............................................................................ 162 2.3.3. Đƣa vụ án dân sự ra xét xử ............................................................................................ 163 3. Phiên tòa sơ thẩm dân sự ................................................................................................................ 163 3.1. Thủ tục bắt đầu phiên tòa ....................................................................................................... 163 3.2. Thủ tục xét hỏi tại phiên tòa................................................................................................... 164 3.3. Tranh luận tại phiên tòa.......................................................................................................... 164 3.4. Nghị án................................................................................................................................... 165 3.5. Tuyên án................................................................................................................................. 165 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ PHÁP LUẬT HÀNH CHÍNH..........................................................165 I. KHÁI NIỆM LUẬT HÀNH CHÍNH ......................................................................................................... 165 1. Luật Hành chính là gì?.................................................................................................................... 165 1.1. Khái niệm Luật Hành chính ................................................................................................... 165 1.2. Luật Hành chính quy định những vấn đề gì?.......................................................................... 167 2. Đối tƣợng điều chỉnh của Luật Hành chính .................................................................................... 167 3. Phƣơng pháp điều chỉnh của Luật hành chính ................................................................................ 168 II. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HÌNH THỨC VÀ PHƢƠNG PHÁP QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH NHÀ NƢỚC............................................................................................................................................................ 169 1. Hình thức quản lý hành chính nhà nƣớc ......................................................................................... 169 1.1. Thế nào là hình thức quản lý hành chính nhà nƣớc................................................................ 169 1.2. Các hình thức quản lý hành chính nhà nƣớc .......................................................................... 169 2. Phƣơng pháp quản lý hành chính Nhà nƣớc ................................................................................... 170 2.1. Phƣơng pháp quản lý hành chính Nhà nƣớc là gì?................................................................ 170 2.2. Các phƣơng pháp quản lý hành chính nhà nƣớc..................................................................... 170 III. CƠ QUAN QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH NHÀ NƢỚC ............................................................................ 173 1. Khái niệm cơ quan quản lý hành chính Nhà nƣớc.......................................................................... 173 2. Đặc điểm của cơ quan quản lý hành chính nhà nƣớc...................................................................... 173 3. Hệ thống cơ quan quản lý hành chính Nhà nƣớc............................................................................ 173 3.1. Các cơ quan quản lý hành chính nhà nƣớc ở trung ƣơng ...................................................... 173 3.2. Các cơ quan quản lý hành chính nhà nƣớc ở địa phƣơng....................................................... 174 IV. QUYẾT ĐỊNH QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH NHÀ NƢỚC...................................................................... 175 1. Khái niệm quyết định quản lý hành chính nhà nƣớc....................................................................... 175 2. Phân loại quyết định quản lý hành chính nhà nƣớc ........................................................................ 175 2.1. Căn cứ vào tính chất pháp lý.................................................................................................. 175 2.2. Căn cứ vào chủ thể ban hành.................................................................................................. 176 2.3. Căn cứ vào phạm vi lãnh thổ.................................................................................................. 177 3. Yêu cầu đối với quyết định quản lý hành chính nhà nƣớc ........................................................ 177 V. TÒA ÁN HÀNH CHÍNH ......................................................................................................................... 177
    • 7 1. Vai trò của Tòa án hành chính ........................................................................................................ 177 2. Hệ thống tổ chức của Tòa án hành chính........................................................................................ 178 3. Thẩm quyền xét xử của Toà hành chính......................................................................................... 178 3.1. Các vụ việc thuộc thẩm quyền xét xử của Toà hành chính .................................................... 178 3.2. Thẩm quyền xét xử của Tòa án hành chính............................................................................ 180 3.3. Quyền hạn của Tòa án trong xét xử các vụ án hành chính..................................................... 180 LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH..........................................................................................181 I. KHÁI NIỆM LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH.................................................................................... 181 1. Khái niệm Luật hôn nhân và gia đình............................................................................................. 181 2. Đối tƣợng điều chỉnh của Luật hôn nhân và gia đình ..................................................................... 181 2.1. Định nghĩa.............................................................................................................................. 181 2.2. Đặc điểm đối tƣợng điều chỉnh của Luật Hôn nhân và gia đình ............................................ 182 3. Phƣơng pháp điều chỉnh của Luật hôn nhân và gia đình ................................................................ 182 3.1. Định nghĩa.............................................................................................................................. 182 3.2. Đặc điểm phƣơng pháp điều chỉnh của Luật Hôn nhân và gia đình....................................... 183 II. KẾT HÔN ................................................................................................................................................. 183 1. Điều kiện kết hôn............................................................................................................................ 183 1.1. Tuổi kết hôn ........................................................................................................................... 183 1.2. Sự tự nguyện khi kết hôn ....................................................................................................... 184 1.3. Các trƣờng hợp cấm kết hôn .................................................................................................. 185 2. Đăng ký kết hôn.............................................................................................................................. 188 2.1. Thẩm quyền đăng ký kết hôn ................................................................................................. 188 2.2. Giá trị pháp lý của Giấy chứng nhận kết hôn......................................................................... 189 III. QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ GIỮA VỢ VÀ CHỒNG ................................................................................ 189 1. Quyền và nghĩa vụ về nhân thân giữa vợ và chồng ....................................................................... 189 1.1. Nghĩa vụ yêu thƣơng, chung thuỷ giữa vợ và chồng.............................................................. 189 1.2. Quyền bình đẳng, tự do, dân chủ về mọi mặt giữa vợ và chồng ............................................ 190 2. Quyền và nghĩa vụ về tài sản giữa vợ và chồng.............................................................................. 191 2.1. Quyền của vợ chồng đối với tài sản chung hợp nhất.............................................................. 191 2.2. Quyền của vợ, chồng đối với tài sản riêng ............................................................................. 194 IV. QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ GIỮA CHA MẸ VÀ CON VÀ GIỮA CÁC THÀNH VIÊN TRONG GIA ĐÌNH ............................................................................................................................................................. 195 1. Xác định cha, mẹ, con..................................................................................................................... 195 1.1. Xác định cha, mẹ cho con trong giá thú (trong hôn nhân) ..................................................... 195 1.2. Xác định cha cho con ngoài giá thú ....................................................................................... 196 2. Quyền và nghĩa vụ về nhân thân giữa cha mẹ và con..................................................................... 197 2.1. Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ............................................................................................... 197 2.2. Quyền và nghĩa vụ của con .................................................................................................... 198 3. Quyền và nghĩa vụ về tài sản giữa cha mẹ và con .......................................................................... 198 3.1. Con có quyền có tài sản riêng ................................................................................................ 198 3.2. Nghĩa vụ bồi thƣờng thiệt hại về tài sản do con chƣa thành niên gây ra................................ 199 3.3. Quyền và nghĩa vụ cấp dƣỡng giữa cha mẹ và con................................................................ 199 3.4. Quyền đƣợc thừa kế tài sản giữa cha mẹ và con .................................................................... 200 4. Quan hệ giữa các thành viên khác trong gia đình ........................................................................... 200 4.1. Quan hệ giữa anh, chị, em ruột .............................................................................................. 200 4.2. Quan hệ giữa ông bà và cháu ................................................................................................. 201 4.3. Quan hệ giữa các thành viên trong gia đình ........................................................................... 201 V. NUÔI CON NUÔI .................................................................................................................................... 201 1. Ý nghĩa và mục đích của việc nuôi con nuôi .................................................................................. 201 2. Điều kiện để một ngƣời có thể đƣợc nhận làm con nuôi ................................................................ 202 3. Điều kiện đối với ngƣời nhận nuôi con nuôi (làm cha, mẹ nuôi).................................................... 202 5. Chấm dứt việc nuôi con nuôi.......................................................................................................... 203 VI. LY HÔN .................................................................................................................................................. 204 1. Định nghĩa ly hôn và căn cứ ly hôn ................................................................................................ 204 1.1. Ly hôn là gì?........................................................................................................................... 204 1.2. Căn cứ ly hôn............................................................................................................................... 204 2. Ai có quyền yêu cầu ly hôn và ai có quyền giải quyết ly hôn......................................................... 205 2.1. Quyền yêu cầu ly hôn chỉ thuộc về vợ, chồng........................................................................ 205 2.2. Quyền giải quyết ly hôn thuộc về Tòa án nhân dân ............................................................... 205 3. Hậu quả của ly hôn đối với quan hệ giữa vợ và chồng và quan hệ giữa cha mẹ và con ................. 206
    • 8 3.1. Quan hệ giữa vợ và chồng...................................................................................................... 206 3.2. Quan hệ giữa cha mẹ và con .................................................................................................. 209 LUẬT ĐẤT ĐAI ............................................................................................................................211 I. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ LUẬT ĐẤT ĐAI............................................................................................ 211 1. Luật đất đai là một ngành luật......................................................................................................... 211 2. Văn bản Luật đất đai....................................................................................................................... 211 II. CÁC NỘI DUNG CƠ BẢN VỀ SỞ HỮU, QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI........................................................... 212 1. Các quy định chung ........................................................................................................................ 212 1.1. Vấn đề sở hữu đất đai............................................................................................................. 212 1.2. Ngƣời sử dụng đất theo quy định của Luật Đất đai năm 2003............................................... 212 1.3. Những bảo đảm cho ngƣời sử dụng đất.................................................................................. 213 1.4. Quy định về phân loại đất ...................................................................................................... 213 2. Các vấn đề quản lý nhà nƣớc về đất đai.......................................................................................... 213 2.1. Các quy định về cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất...................................................... 213 2.2. Các vấn đề về nghĩa vụ tài chính của ngƣời sử dụng đất ....................................................... 215 2.2.1. Tiền sử dụng đất ............................................................................................................ 215 2.2.2. Tiền thuê đất .................................................................................................................. 216 2.2.3. Tiền lệ phí địa chính và lệ phí trƣớc bạ ......................................................................... 217 2.2.4. Tiền thuế sử dụng đất và thuế chuyển quyền sử dụng đất ............................................. 218 2.3. Các quy định về thu hồi đất.................................................................................................... 219 2.3.1. Các trƣờng hợp bị Nhà nƣớc thu hồi đất........................................................................ 219 2.3.2. Các trƣờng hợp đƣợc bồi thƣờng, tái định cƣ theo chính sách của Nhà nƣớc ............... 220 2.4. Chính sách đất đai đối với ngƣời có công với cách mạng...................................................... 220 2.5. Một số chính sách đất đai đối với đồng bào dân tộc thiểu số................................................. 222 III. CÁC LOẠI ĐẤT LIÊN QUAN ĐẾN NGƢỜI DÂN .............................................................................. 223 1. Nhóm đất nông nghiệp.................................................................................................................... 223 1.1. Các quy định về hạn mức đất nông nghiệp ............................................................................ 223 1.2. Các quy định về đất sử dụng cho kinh tế trang trại ................................................................ 224 1.3. Thời hạn sử dụng đất.............................................................................................................. 225 2. Đất phi nông nghiệp........................................................................................................................ 226 2.1. Đất ở nông thôn...................................................................................................................... 226 2.2. Đất ở đô thị............................................................................................................................. 226 2.3. Xác định diện tích đất ở trong trƣờng hợp có vƣờn, ao.......................................................... 226 IV. QUYỀN CỦA NGƢỜI SỬ DỤNG ĐẤT................................................................................................ 227 1. Quyền của tổ chức kinh tế ở trong nƣớc......................................................................................... 227 2. Quyền sử dụng đất của hộ gia đình, cá nhân................................................................................... 228 V. CÁC QUY ĐỊNH VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI VÀ XỬ LÝ VI PHẠM PHÁP LUẬT ĐẤT ĐAI....................................................................................................................................................... 229 1. Giải quyết tranh chấp đất đai .......................................................................................................... 229 2. Xử lý vi phạm pháp luật đất đai...................................................................................................... 230 VI. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CẦN QUAN TÂM KHI ÁP DỤNG CÁC VĂN BẢN PHÁP LUẬT ĐẤT ĐAI PHÙ HỢP VỚI TÌNH HÌNH CỤ THỂ CỦA ĐỊA PHƢƠNG ............................................................................... 231 LUẬT MÔI TRƢỜNG.................................................................................................................234 I. NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA LUẬT MÔI TRƢỜNG.................................................................. 234 1. Khái niệm chung về môi trƣờng, bảo vệ môi trƣờng, luật môi trƣờng ........................................... 234 1.1. Môi trƣờng và những biểu hiện cụ thể của môi trƣờng.......................................................... 234 1.2. Bảo vệ môi trƣờng và các biện pháp bảo vệ môi trƣờng........................................................ 234 1.3. Luật Môi trƣờng..................................................................................................................... 235 2. Trách nhiệm của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân trong việc bảo vệ môi trƣờng ............................... 237 2.1. Trách nhiệm của hộ gia đình, cá nhân.................................................................................... 237 2.2. Trách nhiệm của các doanh nghiệp ........................................................................................ 239 3. Trách nhiệm của các cơ quan nhà nƣớc trong quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trƣờng ............... 240 3.1. Trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp xã.............................................................................. 240 3.2. Những hoạt động Uỷ ban nhân dân cấp xã phải đƣợc biết..................................................... 241 4. Những biện pháp xử lý hành vi vi phạm pháp luật môi trƣờng ...................................................... 241 4.1. Các dạng vi phạm pháp luật môi trƣờng ................................................................................ 241
    • 9 4.2. Các biện pháp xử lý................................................................................................................ 241 4.3. Thẩm quyền của Uỷ ban nhân dân cấp xã trong việc xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trƣờng ......................................................................................................................... 242 II. PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ TÀI NGUYÊN RỪNG ................................................................................. 242 1. Phân loại rừng và mục đích sử dụng của từng loại ......................................................................... 242 2. Quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân trong việc bảo vệ và phát triển rừng ............................................................................................................................................ 243 2.1. Quyền và nghĩa vụ chung của chủ rừng ................................................................................. 244 2.2. Quyền và nghĩa vụ của hộ gia đình, cá nhân.......................................................................... 244 2.3. Quyền và nghĩa vụ của tổ chức kinh tế .................................................................................. 245 3. Quyền và nghĩa vụ của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân trong việc bảo vệ động, thực vật hoang dã, quý hiếm .................................................................................................................................................... 246 4. Trách nhiệm của các cơ quan nhà nƣớc về quản lý, bảo vệ rừng.................................................... 246 5. Những biện pháp xử lý đối với hành vi vi phạm pháp luật bảo vệ và phát triển rừng .................... 248 III. PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ TÀI NGUYÊN NƢỚC................................................................................ 249 1. Phân loại nƣớc và mục đích sử dụng của từng loại......................................................................... 249 2. Trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nƣớc trong việc bảo vệ nguồn nƣớc................................... 250 2.1. Trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nƣớc trong việc bảo vệ nguồn nƣớc, các công trình thuỷ lợi, thuỷ điện, khí tƣợng thuỷ văn và các công trình khác liên quan tới việc khai thác, sử dụng các nguồn nƣớc.................................................................................................................................... 250 2.2. Trách nhiệm của các cơ quan quản lý Nhà nƣớc trong việc bảo đảm vệ sinh nguồn nƣớc dùng trong sinh hoạt............................................................................................................................... 251 3. Trách nhiệm của các tổ chức và cá nhân trong việc bảo vệ nguồn nƣớc, vệ sinh nguồn nƣớc dùng trong sinh hoạt .................................................................................................................................... 252 3.1. Trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc khai thác, sử dụng, bảo vệ các nguồn nƣớc ....................................................................................................................................................... 252 3.2. Trách nhiệm của tổ chức và cá nhân trong việc bảo vệ các công trình thuỷ lợi, khí tƣợng thuỷ văn và các công trình khác liên quan tới việc bảo vệ, phát triển khai thác sử dụng tài nguyên nƣớc ....................................................................................................................................................... 253 3.3. Trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong việc phòng chống, khắc phục hậu quả, tác hại do nƣớc gây ra............................................................................................................................................. 253 3.4. Trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc bảo đảm vệ sinh nguồn nƣớc dùng trong sinh hoạt................................................................................................................................................ 254 4. Những biện pháp xử lý đối với hành vi vi phạm pháp luật bảo vệ tài nguyên nƣớc....................... 254 IV. PHÁP LUẬT VỀ VỆ SINH MÔI TRƢỜNG VÀ BẢO VỆ SỨC KHOẺ NHÂN DÂN......................... 255 1. Pháp luật về vệ sinh, an toàn thực phẩm......................................................................................... 255 1.1. Trách nhiệm của cơ quan Nhà nƣớc trong việc bảo đảm vệ sinh, an toàn thực phẩm............ 255 1.2. Trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc bảo đảm vệ sinh, an toàn thực phẩm ........ 256 2. Pháp luật về vệ sinh trong việc quàn, ƣớp, chôn, hỏa táng, di chuyển thi hài, hài cốt.................... 256 2.1. Trách nhiệm của cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền ............................................................... 256 2.2. Trách nhiệm của thân nhân ngƣời chết, của tổ chức, cá nhân có trách nhiệm chôn cất ngƣời chết................................................................................................................................................ 256 CHÍNH SÁCH CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƢỚC VỀ VẤN ĐỀ TÔN GIÁO.......................258 I. KHÁI QUÁT MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM TÌNH HÌNH TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM........................................ 258 1. Do những đặc điểm riêng về địa lý, dân cƣ, lịch sử, văn hóa,... Việt Nam là quốc gia có nhiều loại hình tín ngƣỡng, tôn giáo.................................................................................................................... 258 2. Ở Việt Nam còn có một bộ phận đồng bào các dân tộc thiểu số ở khu vực miền núi phía Bắc (Tây Bắc), Tây Nguyên và Tây Nam Bộ theo tôn giáo............................................................................... 258 3. Tín đồ các tôn giáo ở Việt Nam đa số là nông dân lao động, trong đó chủ yếu là nông dân, có tinh thần yêu nƣớc...................................................................................................................................... 258 4. Ở Việt Nam có một lực lƣợng chức sắc, nhà tu hành - những ngƣời hoạt động tôn giáo chuyên nghiệp - khá đông đảo......................................................................................................................... 259 5. Ở Việt Nam, các tôn giáo có mối quan hệ quốc tế rộng rãi. ........................................................... 259 6. Hiện nay, vấn đề tôn giáo luôn bị các thế lực thù địch lợi dụng để phục vụ lợi ích chính trị của chúng. ................................................................................................................................................. 259 II. QUAN ĐIỂM, CHỦ TRƢƠNG, CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI TÔN GIÁO.................................................. 259 1. Về phƣơng hƣớng ........................................................................................................................... 260 2. Về quan điểm, chính sách............................................................................................................... 260 III. NHỮNG CHÍNH SÁCH CỤ THỂ ĐỐI VỚI TÔN GIÁO ...................................................................... 261 1. Về phạm vi điều chỉnh.................................................................................................................... 261
    • 10 2. Về việc đăng ký, công nhận tổ chức tôn giáo ................................................................................. 261 3. Về việc thành lập, chia, tách, sáp nhập, hợp nhất tổ chức tôn giáo trực thuộc ............................... 262 4. Về việc phong chức, phong phẩm, bổ nhiệm, bầu cử, suy cử trong tổ chức tôn giáo..................... 262 5. Về việc thuyên chuyển nơi hoạt động tôn giáo của nhà tu hành, chức sắc ..................................... 262 6. Về Hội đoàn tôn giáo...................................................................................................................... 263 7. Về hoạt động của Dòng tu, Tu viện và các tổ chức tu hành tập thể................................................ 263 8. Về vấn đề tài sản thuộc cơ sở tín ngƣỡng, tôn giáo ........................................................................ 263 9. Về hoạt động xã hội, từ thiện nhân đạo của chức sắc, nhà tu hành và tổ chức tôn giáo ................. 263 10. Về quan hệ quốc tế của tôn giáo ................................................................................................... 264 11. Về hoạt động tôn giáo................................................................................................................... 264 12. Về việc đình chỉ hoạt động tín ngƣỡng, tôn giáo.......................................................................... 265 IV. THẨM QUYỀN CỦA CƠ QUAN QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ TÔN GIÁO....................................... 265 V. ĐẠO TIN LÀNH VÀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI ĐẠO TIN LÀNH .................... 266 1. Quá trình thâm nhập và phát triển của đạo Tin lành....................................................................... 266 1.1. Giai đoạn từ năm 1986 đến năm 1990.................................................................................... 267 1.2. Giai đoạn từ năm 1991 đến năm 1992.................................................................................... 267 1.3. Giai đoạn từ năm 1993 đến nay.............................................................................................. 267 1.4. Một số đặc điểm cần chú ý trong việc truyền đạo và theo đạo Tin lành ................................ 268 2. Nguyên nhân của việc một số bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số theo đạo Tin lành ............... 269 3. Nhiệm vụ công tác đối với đạo Tin lành trong thời gian tới........................................................... 270 3.1. Mục đích ................................................................................................................................ 271 3.2. Nhiệm vụ công tác ................................................................................................................. 271 4. Tổ chức thực hiện và một số vấn đề lƣu ý ...................................................................................... 272 CHÍNH SÁCH CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƢỚC VỀ VẤN ĐỀ DÂN TỘC.........................273 I. ĐẶC ĐIỂM TÌNH HÌNH DÂN TỘC Ở NƢỚC TA.................................................................................. 273 1. Các dân tộc có quy mô dân số khác nhau, sống xen kẽ nhau.......................................................... 273 2. Các dân tộc ở nƣớc ta có truyền thống đoàn kết gắn bó lâu đời trong suốt chiều dài lịch sử xây dựng và bảo vệ đất nƣớc, tạo nên một cộng đồng dân tộc Việt Nam thống nhất......................................... 273 3. Hầu hết các dân tộc thiểu số cƣ trú trên địa bàn rộng lớn, có vị trí chiến lƣợc đặc biệt quan trọng về chính trị, kinh tế, quốc phòng và môi trƣờng sinh thái ....................................................................... 273 4. Các dân tộc phát triển không đồng đều về kinh tế - xã hội............................................................. 273 II. QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƢỚC VỀ CHÍNH SÁCH DÂN TỘC ....................................... 274 1. Bình đẳng giữa các dân tộc trong mọi lĩnh vực đời sống xã hội..................................................... 274 2. Đoàn kết các dân tộc....................................................................................................................... 274 3. Tƣơng trợ giúp đỡ nhau cùng phát triển ......................................................................................... 275 III. ĐÁNH GIÁ TÌNH HÌNH THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH DÂN TỘC TRONG NHỮNG NĂM QUA .... 275 1. Tóm tắt những thành tựu đạt đƣợc.................................................................................................. 275 2. Những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân.......................................................................................... 276 2.1. Những tồn tại, hạn chế ........................................................................................................... 276 2.2. Nguyên nhân gây ra khuyết điểm, hạn chế trong công tác dân tộc ........................................ 277 IV. CHÍNH SÁCH CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƢỚC TA ĐỐI VỚI VÙNG DÂN TỘC VÀ MIỀN NÚI TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY................................................................................................................ 277 1. Những quan điểm chỉ đạo thực hiện chính sách đối với vùng dân tộc và miền núi........................ 277 1.1. Sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội vùng dân tộc và miền núi là sự nghiệp chung của cả nƣớc ....................................................................................................................................................... 277 1.2. Phát huy vai trò chủ động, sáng tạo và nội lực vƣơn lên của các địa phƣơng vùng dân tộc và miền núi; khắc phục tƣ tƣởng trông chờ ỷ lại vào Nhà nƣớc ........................................................ 278 1.3. Phát triển vùng dân tộc và miền núi toàn diện cả về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh quốc phòng.................................................................................................................................... 278 1.4. Thực hiện chính sách ở vùng dân tộc và miền núi phải chú ý những đặc điểm tự nhiên, lịch sử, xã hội, phong tục tập quán của từng vùng, từng dân tộc............................................................... 278 1.5. Đồng bào dân tộc là chủ thể quyết định trong tổ chức thực hiện chính sách của Đảng và Nhà nƣớc ở địa phƣơng mình. .............................................................................................................. 278 2. Những nội dung cơ bản của chính sách .......................................................................................... 278 2.1. Về chính trị............................................................................................................................. 278 2.2. Về kinh tế............................................................................................................................... 279 2.3. Lĩnh vực xã hội ...................................................................................................................... 280 2.4. Bảo vệ môi trƣờng sinh thái miền núi .................................................................................... 280 2.5. Về quốc phòng, an ninh.......................................................................................................... 281 2.6. Về công tác cán bộ ................................................................................................................. 281
    • 11 NHIỆM VỤ, QUYỀN HẠN CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN, UỶ BAN NHÂN DÂN CẤP XÃ .....................................................................................................................................................281 I. VỊ TRÍ, CHỨC NĂNG, NGUYÊN TẮC TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG, CƠ CẤU CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN, UỶ BAN NHÂN DÂN CẤP XÃ............................................................................................ 282 1. Vị trí, chức năng của Hội đồng nhân dân cấp xã ............................................................................ 282 2. Vị trí, chức năng của Uỷ ban nhân dân cấp xã................................................................................ 282 3. Nguyên tắc hoạt động của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân cấp xã ....................................... 282 3.1. Nguyên tắc hoạt động của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân cấp xã............................... 282 3.2. Nhiệm kỳ mỗi khoá của Hội đồng nhân dân, nhiệm kỳ của Thƣờng trực Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân cấp xã ................................................................................................................ 283 3.3. Giám sát và hƣớng dẫn hoạt động của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân ....................... 283 4. Cơ cấu tổ chức của Hội đồng nhân dân, kỳ họp của Hội đồng nhân dân cấp xã ............................ 283 4.1. Cơ cấu tổ chức của Hội đồng nhân dân cấp xã....................................................................... 283 4.2. Kỳ họp của Hội đồng nhân dân cấp xã................................................................................... 285 5. Cơ cấu tổ chức, hoạt động của Uỷ ban nhân dân cấp xã................................................................. 286 5.1. Cơ cấu tổ chức của Uỷ ban nhân dân cấp xã.......................................................................... 286 5.2. Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã........................................................................................... 286 5.3. Phó Chủ tịch xã và Thành viên Uỷ ban nhân dân cấp xã ....................................................... 287 5.4. Hoạt động của Uỷ ban nhân dân ............................................................................................ 288 II. NHIỆM VỤ, QUYỀN HẠN CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN CẤP XÃ.................................................. 288 1. Nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng nhân dân xã, thị trấn trong lĩnh vực kinh tế........................... 288 2. Nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng nhân dân xã, thị trấn trong lĩnh vực giáo dục, y tế, xã hội và đời sống, văn hoá, thông tin, thể dục thể thao, bảo vệ tài nguyên, môi trƣờng......................................... 289 3. Nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng nhân dân xã, thị trấn trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội...................................................................................................................................... 289 4. Nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng nhân dân xã, thị trấn trong lĩnh vực thực hiện chính sách dân tộc và chính sách tôn giáo................................................................................................................... 290 5. Nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng nhân dân xã, thị trấn trong lĩnh vực thi hành pháp luật ......... 290 6. Nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng nhân dân xã, thị trấn trong lĩnh vực xây dựng chính quyền địa phƣơng................................................................................................................................................ 290 III. NHIỆM VỤ, QUYỀN HẠN CỦA UỶ BAN NHÂN DÂN CẤP XÃ..................................................... 290 1. Nhiệm vụ, quyền hạn của Uỷ ban nhân dân xã, thị trấn trong lĩnh vực kinh tế .............................. 290 2. Nhiệm vụ, quyền hạn của Uỷ ban nhân dân xã, thị trấn trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, ngƣ nghiệp, thuỷ lợi và tiểu thủ công nghiệp............................................................................................. 291 3. Nhiệm vụ, quyền hạn của Uỷ ban nhân dân xã, thị trấn trong lĩnh vực xây dựng, giao thông vận tải ............................................................................................................................................................ 291 4. Nhiệm vụ, quyền hạn của Uỷ ban nhân dân xã, thị trấn trong lĩnh vực giáo dục, y tế, xã hội, văn hoá và thể dục thể thao .............................................................................................................................. 291 5. Nhiệm vụ, quyền hạn của Uỷ ban nhân dân xã, thị trấn trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội...................................................................................................................................... 292 6. Nhiệm vụ, quyền hạn của Uỷ ban nhân dân xã, thị trấn trong việc thực hiện chính sách dân tộc và chính sách tôn giáo ............................................................................................................................. 292 7. Nhiệm vụ, quyền hạn của Uỷ ban nhân dân xã, thị trấn trong việc thi hành pháp luật................... 292 IV. NHIỆM VỤ CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN, UỶ BAN NHÂN DÂN CẤP XÃ TRONG LĨNH VỰC PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG ............................................................................................................. 292 1. Công khai, minh bạch việc huy động và sử dụng các khoản đóng góp của nhân dân .................... 292 1.1. Công khai việc huy động vốn, sử dụng các khoản đóng góp ................................................. 292 1.2. Nội dung phải công khai ........................................................................................................ 293 2. Công khai, minh bạch trong quản lý và sử dụng đất....................................................................... 293 3. Nghĩa vụ kê khai tài sản.................................................................................................................. 293 V. NHIỆM VỤ CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN, UỶ BAN NHÂN DÂN CẤP XÃ TRONG VIỆC THỰC HIỆN DÂN CHỦ........................................................................................................................................... 293 1. Những nội dung phải đƣợc công khai để dân biết .......................................................................... 293 2. Hình thức công khai........................................................................................................................ 294 3. Những nội dung nhân dân bàn và quyết định trực tiếp ................................................................... 294 4. Hình thức nhân dân bàn và quyết định trực tiếp ............................................................................. 295 5. Những nội dung nhân dân bàn, biểu quyết để có thẩm quyền quyết định ...................................... 295 5.1. Những nội dung nhân dân bàn, biểu quyết............................................................................. 295 5.2. Hình thức để nhân dân bàn, biểu quyết .................................................................................. 295 6. Những nội dung nhân dân tham gia ý kiến trƣớc khi cơ quan có thẩm quyền quyết định.............. 295 6.1. Những nội dung nhân dân tham gia ý kiến............................................................................. 295
    • 12 6.2. Hình thức để nhân dân tham gia ý kiến.................................................................................. 296 7. Những nội dung nhân dân giám sát, kiểm tra ................................................................................. 296 7.1. Những nội dung nhân dân giám sát, kiểm tra......................................................................... 296 7.2. Hình thức để nhân dân thực hiện những nội dung giám sát, kiểm tra .................................... 296 7.3. Lấy phiếu tín nhiệm của Chủ tịch Hội đồng nhân dân, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã .... 296 QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ CÔNG TÁC TƢ PHÁP XÃ, THỊ TRẤN............................298 I. VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA CÔNG TÁC TƢ PHÁP XÃ, THỊ TRẤN........................................................... 298 II. QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ CÔNG TÁC TƢ PHÁP CỦA ỦY BAN NHÂN DÂN CẤP XÃ............... 299 1. Công chức tƣ pháp - hộ tịch............................................................................................................ 300 2. Nội dung quản lý nhà nƣớc về công tác tƣ pháp của Uỷ ban nhân dân cấp xã............................... 301 2.1. Xây dựng, tổ chức thực hiện các chƣơng trình và kế hoạch công tác tƣ pháp cấp xã ............ 301 2.2. Quản lý công tác ban hành văn bản quy phạm pháp luật ở cấp xã......................................... 302 2.3. Chỉ đạo, hƣớng dẫn việc xây dựng quy ƣớc, hƣơng ƣớc của thôn, làng, bản, ấp, khóm, cụm dân cƣ phù hợp với pháp luật, chủ trƣơng, chính sách của Đảng và Nhà nƣớc ............................ 303 2.4. Tổ chức thực hiện chƣơng trình, kế hoạch phổ biến, giáo dục pháp luật; quản lý, khai thác, sử dụng Tủ sách pháp luật ở cấp xã ................................................................................................... 304 2.5. Tổ chức thực hiện các quy định của pháp luật về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở; bồi dƣỡng, cung cấp tài liệu nghiệp vụ cho tổ viên Tổ hoà giải trên địa bàn theo sự hƣớng dẫn của cơ quan tƣ pháp cấp trên .................................................................................................................... 306 2.6. Phối hợp với cơ quan thi hành án dân sự trong công tác thi hành án dân sự trên địa bàn theo quy định của pháp luật .................................................................................................................. 307 2.7. Thực hiện việc quản lý và đăng ký hộ tịch............................................................................. 308 2.8. Thực hiện một số việc về quốc tịch thuộc thẩm quyền theo quy định của pháp luật ............. 309 2.9. Thực hiện việc chứng thực thuộc thẩm quyền của Uỷ ban nhân dân ..................................... 310 2.10. Phối hợp với các Trung tâm hoặc chi nhánh Trung tâm trợ giúp pháp lý để tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý ............................................................................................................................. 310 III. MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN LÝ CÔNG TÁC TƢ PHÁP CỦA ỦY BAN NHÂN DÂN CẤP XÃ................................................................................................................................... 311 1. Tăng cƣờng sự chỉ đạo của Đảng ủy cấp xã ................................................................................... 311 2. Hoàn thiện các quy định của pháp luật liên quan đến quản lý công tác tƣ pháp cấp xã.................. 312 3. Bổ sung biên chế, nâng cao năng lực và phẩm chất đạo đức của công chức tƣ pháp - hộ tịch....... 313 4. Đổi mới chế độ chính sách đối với công chức tƣ pháp - hộ tịch, kinh phí tổ chức thực hiện các nhiệm vụ tƣ pháp cấp xã..................................................................................................................... 314 5. Cải thiện điều kiện cơ sở vật chất, phƣơng tiện làm việc ............................................................... 314 6. Tăng cƣờng sự kiểm tra, hƣớng dẫn về chuyên môn nghiệp vụ công tác tƣ pháp của Phòng Tƣ pháp cấp huyện............................................................................................................................................ 315 7. Tăng cƣờng sự phối hợp giữa Uỷ ban nhân dân cấp xã và các cơ quan, tổ chức, đoàn thể quần chúng tại địa phƣơng ..................................................................................................................................... 316 8. Tăng cƣờng sự phối hợp công tác giữa công chức tƣ pháp – hộ tịch và các công chức chuyên môn ở cấp xã khác ......................................................................................................................................... 316 CÔNG TÁC THEO DÕI TÌNH HÌNH THI HÀNH PHÁP LUẬT ...................................317 I. CÁC QUY ĐỊNH HIỆN HÀNH VỀ CÔNG TÁC THEO DÕI TÌNH HÌNH THI HÀNH PHÁP LUẬT . 317 II. KHÁI NIỆM THEO DÕI THI HÀNH PHÁP LUẬT VÀ CÁC NGUYÊN TẮC THEO DÕI TÌNH HÌNH THI HÀNH PHÁP LUẬT ............................................................................................................................. 318 1. Khái niệm ....................................................................................................................................... 318 2. Các nguyên tắc theo dõi tình hình thi hành pháp luật..................................................................... 318 III. NỘI DUNG THEO DÕI TÌNH HÌNH THI HÀNH PHÁP LUẬT.......................................................... 318 1. Đánh giá về tình hình ban hành các văn bản quy định chi tiết và hƣớng dẫn thi hành; văn bản chỉ đạo, đôn đốc, tổ chức thực hiện văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan nhà nƣớc cấp trên và của cơ quan nhà nƣớc cùng cấp có thẩm quyền ............................................................................................. 319 2. Đánh giá về mức độ tuân thủ pháp luật của các cơ quan, tổ chức và cá nhân ................................ 319 3. Đánh giá về hiệu quả của công tác tuyên truyền phổ biến pháp luật .............................................. 319 4. Đánh giá về tính hợp lý của các quy định pháp luật ....................................................................... 320 5. Đánh giá về các biện pháp tổ chức thi hành pháp luật và các điều kiện bảo đảm cho việc thi hành pháp luật ............................................................................................................................................. 320 6. Việc rà soát, kiểm tra, xử lý văn bản quy phạm pháp luật.............................................................. 320
    • 13 7. Tác động của văn bản quy phạm pháp luật đối với đời sống xã hội ............................................... 320 8. Kiến nghị hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật ........................ 320 IV. CƠ CHẾ THỰC HIỆN CÔNG TÁC THEO DÕI TÌNH HÌNH THI HÀNH PHÁP LUẬT ................... 320 1. Theo dõi tình hình thi hành pháp luật trong phạm vi cả nƣớc ........................................................ 321 2. Theo dõi tình hình thi hành pháp luật theo ngành, lĩnh vực............................................................ 321 3. Theo dõi tình hình thi hành pháp luật ở địa phƣơng....................................................................... 321 4. Theo dõi tình hình thi hành pháp luật trên cơ sở thông tin do các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân cung cấp................................................................................................................................. 322 5. Phối hợp theo dõi tình hình thi hành pháp luật ............................................................................... 322 6. Báo cáo tình hình thi hành pháp luật .............................................................................................. 322 V. CÁCH THỨC THỰC HIỆN CÔNG TÁC THEO DÕI TÌNH HÌNH THI HÀNH PHÁP LUẬT............ 323 1. Điều tra, khảo sát tình hình thi hành pháp luật ............................................................................... 323 2. Kiểm tra tình hình thi hành pháp luật ............................................................................................. 323 3. Thu thập, xử lý thông tin về tình hình thi hành pháp luật............................................................... 323 CÔNG TÁC ĐĂNG KÝ, QUẢN LÝ HỘ TỊCH CỦA UỶ BAN NHÂN DÂN XÃ, THỊ TRẤN ...............................................................................................................................................325 I. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ NHIỆM VỤ, QUYỀN HẠN CỦA UỶ BAN NHÂN DÂN XÃ, THỊ TRẤN VÀ CÁN BỘ TƢ PHÁP - HỘ TỊCH TRONG QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ HỘ TỊCH..................................... 325 1. Nhiệm vụ, quyền hạn của Uỷ ban nhân dân xã, thị trấn ................................................................. 325 2. Cán bộ Tƣ pháp - Hộ tịch ............................................................................................................... 325 2.1. Nhiệm vụ của cán bộ Tƣ pháp - Hộ tịch trong đăng ký và quản lý hộ tịch:........................... 326 2.2. Những việc cán bộ Tƣ pháp - Hộ tịch không đƣợc làm ......................................................... 326 II. NHỮNG QUY ĐỊNH CHUNG VỀ HỘ TỊCH VÀ ĐĂNG KÝ HỘ TỊCH .............................................. 327 1. Việc công khai hóa các thủ tục đăng ký hộ tịch.............................................................................. 327 2. Về giá trị pháp lý của các giấy tờ hộ tịch........................................................................................ 327 3. Xác định thẩm quyền đăng ký hộ tịch theo nơi cƣ trú .................................................................... 327 4. Các giấy tờ cá nhân xuất trình khi đăng ký hộ tịch......................................................................... 327 5. Việc uỷ quyền................................................................................................................................. 327 6. Quy định về nhiệm vụ đăng ký và quản lý hộ tịch của Uỷ ban nhân dân huyện đảo...................... 328 7. Giải quyết yêu cầu đăng ký hộ tịch................................................................................................. 328 8. Việc ghi tên địa danh hành chính trong các giấy tờ hộ tịch, sổ hộ tịch........................................... 328 9. Thu hồi và hủy bỏ các giấy tờ hộ tịch............................................................................................. 329 III. THẨM QUYỀN, TRÌNH TỰ, THỦ TỤC ĐĂNG KÝ HỘ TỊCH........................................................... 329 1. Đăng ký khai sinh ........................................................................................................................... 329 1.1. Quyền đƣợc khai sinh............................................................................................................. 329 1.2. Trách nhiệm của ngƣời đi khai sinh ....................................................................................... 329 1.3. Trách nhiệm của cán bộ Tƣ pháp - Hộ tịch ............................................................................ 329 1.4. Thẩm quyền đăng ký khai sinh............................................................................................... 329 1.5. Thời hạn đăng ký khai sinh .................................................................................................... 332 1.6. Thủ tục đăng ký khai sinh ...................................................................................................... 332 1.7. Trình tự đăng ký khai sinh ..................................................................................................... 333 1.8. Đăng ký khai sinh cho con ngoài giá thú ............................................................................... 334 1.9. Đăng ký khai sinh cho trẻ em bị bỏ rơi .................................................................................. 334 1.10. Áp dụng đối với một số trƣờng hợp đăng ký khai sinh khác................................................ 336 1.11. Lệ phí đăng ký khai sinh: ..................................................................................................... 336 1.12. Xử phạt vi phạm hành chính trong đăng ký khai sinh.......................................................... 336 2. Đăng ký kết hôn.............................................................................................................................. 337 2.1. Điều kiện kết hôn ................................................................................................................... 337 2.2. Đăng ký kết hôn theo quy định tại Nghị định số 158/2005/NĐ-CP....................................... 337 a. Thẩm quyền đăng ký kết hôn.................................................................................... 337 b. Thủ tục đăng ký kết hôn ........................................................................................... 338 c. Trình tự và thời hạn giải quyết đăng ký kết hôn ....................................................... 339 d. Từ chối đăng ký kết hôn........................................................................................... 341 2.3. Đăng ký kết hôn đối với các trƣờng hợp xác lập quan hệ vợ chồng trƣớc ngày 03 tháng 01 năm 1987, mà chƣa đăng ký kết hôn (theo quy định tại Nghị định số 77/2001/NĐ-CP ngày 22 tháng 10 năm 2001 của Chính phủ quy định chi tiết về đăng ký kết hôn theo Nghị quyết số 35/2000/QH10 của Quốc hội về việc thi hành Luật Hôn nhân và gia đình) .......................................................... 341
    • 14 2.4. Đăng ký kết hôn đối với đồng bào dân tộc thiểu số (theo quy định tại Nghị định số 32/2002/NĐ-CP ngày 27 tháng 3 năm 2002 của Chính phủ quy định việc áp dụng Luât Hôn nhân và gia đình đối với các dân tộc thiểu số)....................................................................................... 342 2.5. Đăng ký kết hôn có yếu tố nƣớc ngoài tại khu vực các xã biên giới (theo quy định tại Nghị định số 68/2002/NĐ-CP ngày 10 tháng 7 năm 2002 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Hôn nhân và gia đình về quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nƣớc ngoài) . 344 3. Đăng ký khai tử .............................................................................................................................. 347 3.1. Quyền đƣợc khai tử................................................................................................................ 347 3.2. Thẩm quyền đăng ký khai tử.................................................................................................. 347 3.3. Thời hạn đăng ký khai tử và trách nhiệm đăng ký khai tử ..................................................... 347 3.4. Giấy báo tử và giấy tờ thay cho Giấy báo tử.......................................................................... 348 3.5. Thủ tục đăng ký khai tử.......................................................................................................... 349 3.6. Trình tự đăng ký khai tử......................................................................................................... 349 3.7. Đăng ký khai tử đối với một số trƣờng hợp đặc biệt.............................................................. 349 3.8. Áp dụng đăng ký khai tử đối với những trƣờng hợp ngƣời chết là ngƣời nƣớc ngoài hoặc ngƣời không quốc tịch cƣ trú ổn định, lâu dài tại Việt Nam ......................................................... 350 3.9. Lệ phí đăng ký khai tử: .......................................................................................................... 350 3.10. Xử phạt trong đăng ký khai tử.............................................................................................. 350 4. Đăng ký việc nuôi con nuôi ............................................................................................................ 351 4.1. Đăng ký nuôi con nuôi theo quy định tại Nghị định số 158/2005/NĐ-CP............................. 352 4.2. Đăng ký nuôi con nuôi đối với đồng bào dân tộc thiểu số (theo quy định tại Nghị định số 32/2002/NĐ-CP ngày 27 tháng 3 năm 2002 của Chính phủ quy định việc áp dụng Luât Hôn nhân và gia đình đối với các dân tộc thiểu số)....................................................................................... 355 4.3. Đăng ký nuôi con nuôi có yếu tố nƣớc ngoài đối với các xã thuộc khu vực biên giới........... 356 5. Đăng ký việc giám hộ ..................................................................................................................... 359 5.1. Một số quy định của Bộ luật Dân sự năm 2005 về giám hộ:.................................................. 359 5.2. Đăng ký giám hộ .................................................................................................................... 360 5.3. Đăng ký chấm dứt việc giám hộ............................................................................................. 361 5.4. Đăng ký thay đổi việc giám hộ............................................................................................... 362 6. Đăng ký việc nhận cha, mẹ, con ..................................................................................................... 363 6.1. Quyền nhận cha, mẹ, con ....................................................................................................... 363 6.2. Đăng ký việc nhận cha, mẹ, con theo quy định tại Nghị định số 158/2005/NĐ-CP .............. 363 6.3. Đăng ký nhận cha, mẹ, con có yếu tố nƣớc ngoài đối với các xã thuộc khu vực biên giới.... 365 7. Đăng ký việc thay đổi, cải chính, bổ sung và điều chỉnh hộ tịch.................................................... 367 8. Ghi vào sổ các thay đổi về hộ tịch khác.......................................................................................... 373 9. Đăng ký quá hạn, đăng ký lại.......................................................................................................... 375 9.1. Đăng ký quá hạn..................................................................................................................... 375 9.2. Đăng ký lại............................................................................................................................. 377 9.3. Xác định nội dung khi đăng ký khai sinh quá hạn hoặc đăng ký lại việc sinh ....................... 379 9.4. Đăng ký lại việc kết hôn, nhận nuôi con nuôi giữa công dân Việt Nam thƣờng trú tại khu vực biên giới với công dân của nƣớc láng giềng thƣờng trú tại khu vực biên giới với Việt Nam ....... 380 10. Cấp bản sao giấy tờ hộ tịch từ sổ hộ tịch ...................................................................................... 380 11. Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân ............................................................................................... 381 12. Ghi chép sổ hộ tịch và biểu mẫu hộ tịch....................................................................................... 382 13. Lƣu trữ sổ hộ tịch, giấy tờ hộ tịch và báo cáo số liệu thống kê hộ tịch......................................... 383 CÔNG TÁC CHỨNG THỰC CỦA UỶ BAN NHÂN DÂN XÃ, THỊ TRẤN .................386 I. THẨM QUYỀN CHỨNG THỰC VÀ NGƢỜI THỰC HIỆN CHỨNG THỰC CỦA UỶ BAN NHÂN DÂN XÃ, THỊ TRẤN ................................................................................................................................... 386 1. Thẩm quyền chứng thực ................................................................................................................. 386 2. Ngƣời thực hiện chứng thực của Uỷ ban nhân dân xã, thị trấn....................................................... 387 II. THỦ TỤC CHỨNG THỰC ...................................................................................................................... 387 1. Thủ tục chứng thực bản sao từ bản chính ....................................................................................... 387 1.1. Quyền, nghĩa vụ của ngƣời yêu cầu chứng thực bản sao từ bản chính................................... 388 1.2. Nghĩa vụ và quyền của Chủ tịch hoặc Phó Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã....................... 388 1.3. Thủ tục chứng thực bản sao từ bản chính............................................................................... 388 1.4. Địa điểm chứng thực bản sao từ bản chính ............................................................................ 389 1.5. Trƣờng hợp không đƣợc chứng thực bản sao từ bản chính.................................................... 389 1.6. Thời hạn chứng thực bản sao từ bản chính............................................................................. 389 2. Thủ tục chứng thực chữ ký ............................................................................................................. 389 2.1. Thủ tục chứng thực chữ ký..................................................................................................... 390
    • 15 2.2. Thời hạn chứng thực chữ ký................................................................................................... 390 3. Thủ tục chứng thực hợp đồng, văn bản thực hiện quyền của ngƣời sử dụng đất............................ 390 3.1. Chứng thực hợp đồng, văn bản đã đƣợc soạn thảo sẵn .......................................................... 391 3.2. Chứng thực hợp đồng, văn bản do ngƣời thực hiện chứng thực soạn thảo giúp .................... 394 CÔNG TÁC XÂY DỰNG VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN, UỶ BAN NHÂN DÂN XÃ, THỊ TRẤN ..........................................................397 I. KHÁI NIỆM VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN VÀ UỶ BAN NHÂN DÂN .................................................................................................................................................. 397 1. Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân....................... 397 2. Phân biệt văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân với các loại văn bản pháp luật khác .............................................................................................................................. 398 II. HÌNH THỨC VÀ NỘI DUNG VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN, UỶ BAN NHÂN DÂN CẤP XÃ................................................................................................................... 400 1. Hình thức văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân cấp xã ............ 400 2. Nội dung (hay thẩm quyền ban hành) văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân cấp xã .................................................................................................................................. 400 2.1. Nội dung văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân cấp xã.................................. 401 2.2. Nội dung văn bản quy phạm pháp luật của Uỷ ban nhân dân cấp xã ..................................... 402 III. QUY TRÌNH SOẠN THẢO, BAN HÀNH VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN, UỶ BAN NHÂN DÂN CẤP XÃ............................................................................................ 404 1. Quy trình soạn thảo, ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân cấp xã ......... 404 1.1. Soạn thảo nghị quyết.............................................................................................................. 404 1.2. Lấy ý kiến về dự thảo nghị quyết........................................................................................... 406 1.3. Uỷ ban nhân dân xem xét, quyết định trình Hội đồng nhân dân dự thảo nghị quyết ............. 407 1.4. Hội đồng nhân dân xem xét, thông qua dự thảo nghị quyết của Hội đồng nhân dân cấp xã.. 408 1.5. Công bố văn bản..................................................................................................................... 410 2. Quy trình soạn thảo, ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Uỷ ban nhân dân cấp xã............. 411 2.1. Soạn thảo................................................................................................................................ 411 2.2. Lấy ý kiến vào dự thảo quyết định, chỉ thị của Uỷ ban nhân dân cấp xã ............................... 412 2.3. Uỷ ban nhân dân xem xét, thông qua dự thảo quyết định, chỉ thị .......................................... 413 2.4. Công bố văn bản..................................................................................................................... 413 3. Trình tự, thủ tục soạn thảo, ban hành quyết định, chỉ thị của Uỷ ban nhân dân cấp xã trong trƣờng hợp đột xuất, khẩn cấp........................................................................................................................ 414 3.1. Soạn thảo, ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Uỷ ban nhân dân cấp xã trong trƣờng hợp đột xuất................................................................................................................................... 414 3.2. Soạn thảo, ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Uỷ ban nhân dân cấp xã trong trƣờng hợp khẩn cấp ................................................................................................................................. 416 IV. KỸ THUẬT SOẠN THẢO VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN VÀ UỶ BAN NHÂN DÂN .................................................................................................................................. 417 1. Một số nguyên tắc soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật cần lƣu ý............................................. 417 1.1. Bảo đảm quy định xuất phát từ nhu cầu quản lý nhà nƣớc..................................................... 417 1.2. Bảo đảm tính khả thi, tính hợp lý và tính tƣơng thích của các quy định ................................ 418 1.3. Bảo đảm quy định cụ thể, chi tiết........................................................................................... 418 2. Kỹ thuật soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật (kỹ thuật hình thức)............................................ 419 2.1. Bố cục, cấu trúc dự thảo văn bản ........................................................................................... 419 2.2. Cấu trúc của một quy phạm pháp luật, quy định, điều, khoản ............................................... 419 2.3. Cách đặt câu........................................................................................................................... 419 2.4. Quy định về mục đích của văn bản ........................................................................................ 420 2.5. Quy định về hiệu lực của văn bản .......................................................................................... 420 2.6. Điều khoản bãi bỏ, thay thế.................................................................................................... 421 2.7. Ngôn ngữ văn bản quy phạm pháp luật.................................................................................. 421 2.8. Hình thức trình bày ................................................................................................................ 422 CÔNG TÁC TỰ KIỂM TRA, RÀ SOÁT, HỆ THỐNG HÓA VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT Ở XÃ, THỊ TRẤN ...............................................................................................423 I. CÔNG TÁC TỰ KIỂM TRA VÀ XỬ LÝ VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT CỦA CHÍNH QUYỀN CẤP XÃ......................................................................................................................................................... 423
    • 16 1. Khái niệm tự kiểm tra văn bản....................................................................................................... 423 2. Văn bản đƣợc thực hiện tự kiểm tra................................................................................................ 423 3. Thẩm quyền tự kiểm tra.................................................................................................................. 423 4. Căn cứ tiến hành hoạt động tự kiểm tra ......................................................................................... 424 5. Nội dung tự kiểm tra văn bản ......................................................................................................... 424 6. Thủ tục, trình tự thực hiện tự kiểm tra văn bản............................................................................... 428 7. Kết quả của hoạt động tự kiểm tra.................................................................................................. 429 8. Thẩm quyền xử lý văn bản trái pháp luật của chính quyền cấp xã ................................................. 430 9. Xử lý văn bản trái pháp luật của chính quyền cấp xă ..................................................................... 430 II. RÀ SOÁT, HỆ THỐNG HÓA VĂN BẢN.............................................................................................. 430 1. Khái niệm rà soát, hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền cấp xã ................. 430 2. Đặc điểm của rà soát, hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật................................................... 431 3. Các nguyên tắc rà soát, hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật................................................ 432 4. Các hình thức rà soát ...................................................................................................................... 432 5. Trách nhiệm của Ủy ban nhân dân các cấp trong việc rà soát, hệ thống hóa văn bản .................... 433 6. Khái quát quy trình rà soát, hệ thống hóa văn bản của chính quyền cấp xã.................................... 434 6.1. Rà soát thƣờng xuyên văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền cấp xã......................... 434 6.1.2. Thực hiện các thao tác nghiệp vụ cụ thể trong rà soát, hệ thống hóa............................. 434 6.1.3. Thẩm quyền xử lý văn bản rà soát................................................................................. 436 6.1.4. Xử lý kết quả rà soát văn bản quy phạm pháp luật ........................................................ 436 6.2. Rà soát theo chuyên đề, lĩnh vực, thời gian hoặc rà soát phục vụ hệ thống hóa .................... 436 6.2.1. Lập kế hoạch rà soát, hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật.................................. 436 6.2.2. Thu thập, tập hợp và phân loại văn bản quy phạm pháp luật......................................... 437 6.2.4. Xử lý kết quả rà soát, hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật.................................. 438 6.2.5. Công bố kết quả rà soát, hệ thống hoá văn bản quy phạm pháp luật ............................. 438 6.2.6. Xuất bản các tập hệ thống hoá văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân cấp xã còn hiệu lực để áp dụng thống nhất trong địa phƣơng. .......................... 439 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ XỬ LÝ VI PHẠM HÀNH CHÍNH Ở XÃ, THỊ TRẤN.............440 I. VAI TRÒ, VỊ TRÍ CỦA CHÍNH QUYỀN VÀ TƢ PHÁP XÃ, THỊ TRẤN TRONG HOẠT ĐỘNG XỬ LÝ VI PHẠM HÀNH CHÍNH ...................................................................................................................... 440 1. Vị trí, vai trò của chính quyền cấp xã trong xử lý vi phạm hành chính .......................................... 440 2. Vai trò của tƣ pháp cấp xã trong hoạt động xử lý vi phạm hành chính........................................... 440 II. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH TẠI CẤP XÃ......................... 440 1. Khái niệm hành vi vi phạm hành chính .......................................................................................... 440 2. Khái niệm xử phạt vi phạm hành chính, các chế tài xử phạt hành chính........................................ 441 2.1. Hình thức phạt chính.............................................................................................................. 442 2.2. Hình thức phạt bổ sung .......................................................................................................... 442 2.3. Các biện pháp khắc phục hậu quả .......................................................................................... 442 2.4. Nguyên tắc áp dụng hình thức, biện pháp xử phạt vi phạm hành chính................................. 443 3. Các nguyên tắc xử phạt vi phạm hành chính .................................................................................. 443 4. Đối tƣợng bị xử phạt vi phạm hành chính ...................................................................................... 444 5. Thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính ........................................................................................... 444 6. Thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính của các chức danh ở xã, thị trấn.................................... 445 6.1. Thẩm quyền xử phạt............................................................................................................... 445 6.2. Xác định và phân định thẩm quyền xử phạt hành chính......................................................... 446 6.3. Uỷ quyền xử phạt vi phạm hành chính................................................................................... 447 6.4. Các nguyên tắc xử lý trong trƣờng hợp vụ vi phạm không thuộc thẩm quyền....................... 447 6.5. Thẩm quyền của cấp xã trong việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn và bảo đảm việc xử phạt hành chính..................................................................................................................................... 448 7. Thủ tục xử phạt vi phạm hành chính............................................................................................... 451 7.1. Đình chỉ hành vi vi phạm hành chính..................................................................................... 451 7.2. Thủ tục đơn giản .................................................................................................................... 451 7.3. Thủ tục xử phạt có lập biên bản ............................................................................................. 451 8. Cƣỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính và thẩm quyền của cấp xã................ 453 8.1. Các biện pháp cƣỡng chế ....................................................................................................... 453 8.2. Thẩm quyền của cấp xã trong việc cƣỡng chế thi hành quyết định xử phạt hành chính ........ 453 8.3. Tổ chức thi hành quyết định cƣỡng chế ................................................................................. 453 III. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ ÁP DỤNG CÁC BIỆN PHÁP XỬ LÝ HÀNH CHÍNH KHÁC TẠI CẤP XÃ......................................................................................................................................................... 454 1. Giới thiệu chung về các biện pháp xử lý hành chính khác và thẩm quyền của cấp xã ................... 454
    • 17 2. Biện pháp Giáo dục tại xã, phƣờng, thị trấn (Giáo dục tại cấp xã)................................................. 454 2.1. Khái quát chung về biện pháp Giáo dục tại cấp xã ................................................................ 454 2.2. Đối tƣợng áp dụng biện pháp Giáo dục tại cấp xã.................................................................. 455 2.3. Thẩm quyền và thời hạn áp dụng biện pháp Giáo dục tại cấp xã ........................................... 456 2.4. Thủ tục áp dụng biện pháp Giáo dục tại xã, thị trấn............................................................... 456 3. Biện pháp đƣa vào trƣờng giáo dƣỡng............................................................................................ 458 3.1. Một số vấn đề chung về biện pháp đƣa vào trƣờng giáo dƣỡng............................................. 458 3.2. Trách nhiệm của Uỷ ban nhân dân cấp xã và các cơ quan, tổ chức hữu quan ở cơ sở trong quá trình áp dụng biện pháp đƣa vào trƣờng giáo dƣỡng..................................................................... 460 4. Biện pháp đƣa vào cơ sở chữa bệnh ............................................................................................... 462 4.1. Một số vấn đề chung về biện pháp đƣa vào cơ sở chữa bệnh................................................. 462 4.2. Trách nhiệm của Uỷ ban nhân dân cấp xã và các cơ quan, tổ chức hữu quan ở cơ sở trong việc áp dụng biện pháp đƣa vào cơ sở chữa bệnh................................................................................. 464 5. Biện pháp đƣa vào cơ sở giáo dục .................................................................................................. 465 5.1. Một số vấn đề chung về biện pháp đƣa vào cơ sở giáo dục ................................................... 465 5.2. Trách nhiệm của Uỷ ban nhân dân cấp xã và các cơ quan, tổ chức hữu quan ở cơ sở trong việc áp dụng biện pháp đƣa vào cơ sở giáo dục.................................................................................... 466 6. Quản chế hành chính: ..................................................................................................................... 467 PHỔ BIẾN, GIÁO DỤC PHÁP LUẬT Ở XÃ, THỊ TRẤN.................................................468 I. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÔNG TÁC PHỔ BIẾN, GIÁO DỤC PHÁP LUẬT ........................... 468 1. Vị trí, vai trò của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật................................................................. 468 1.1. Phổ biến, giáo dục pháp luật góp phần nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý nhà nƣớc, quản lý xã hội......................................................................................................................................... 468 1.2. Phổ biến, giáo dục pháp luật góp phần nâng cao ý thức pháp luật và văn hoá pháp lý của công dân................................................................................................................................................. 468 2. Yêu cầu chung đối với việc phổ biến, giáo dục pháp luật............................................................... 469 2.1. Đề cao tính Đảng trong phổ biến, giáo dục pháp luật ............................................................ 469 2.2. Bảo đảm tính khoa học, tính chuẩn xác, truyền đạt trung thành văn bản............................... 469 2.3. Bảo đảm tính đại chúng: phù hợp với đối tƣợng, dễ hiểu, dễ nhớ, dễ áp dụng ...................... 469 2.4. Chọn đƣợc hình thức phù hợp................................................................................................ 470 3. Biện pháp thực hiện công tác phổ biến, giáo dục pháp luật............................................................ 470 3.1. Có chƣơng trình, kế hoạch công tác phổ biến, giáo dục pháp luật......................................... 470 3.2. Lựa chọn nội dung, hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật................................................... 470 3.3. Chú trọng nâng cao nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ làm công tác phổ biến, giáo dục pháp luật kể cả chuyên trách và không chuyên trách, trong và ngoài ngành Tƣ pháp. ................................. 470 3.4. Tăng cƣờng phối hợp trong hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật. .................................... 471 3.5. Công tác phổ biến, giáo dục pháp luật phải đƣợc thực hiện thƣờng xuyên, liên tục; có trọng tâm, trọng điểm, gắn với việc tổ chức thực hiện pháp luật............................................................ 471 3.6. Chú trọng hoạt động chỉ đạo, hƣớng dẫn ............................................................................... 471 3.7. Định kỳ tổ chức sơ kết, tổng kết, đánh giá ............................................................................. 472 3.8. Đảm bảo kinh phí, cơ sở vật chất, phƣơng tiện cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật... 472 II. XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN KẾ HOẠCH PHỔ BIẾN, GIÁO DỤC PHÁP LUẬT Ở XÃ, THỊ TRẤN..................................................................................................................................................... 472 1. Sự cần thiết xây dựng kế hoạch phổ biến, giáo dục pháp luật ........................................................ 472 2. Yêu cầu và căn cứ xây dựng kế hoạch phổ biến, giáo dục pháp luật.............................................. 472 2.1. Yêu cầu đối với kế hoạch phổ biến, giáo dục pháp luật ......................................................... 473 2.2. Căn cứ xây dựng kế hoạch phổ biến, giáo dục pháp luật ....................................................... 473 3. Quy trình xây dựng kế hoạch phổ biến, giáo dục pháp luật............................................................ 473 3.1. Giai đoạn chuẩn bị ................................................................................................................. 473 3.2. Xây dựng kế hoạch phổ biến, giáo dục pháp luật và lập dự toán kinh phí thực hiện ............. 474 4. Tổ chức thực hiện kế hoạch phổ biến, giáo dục pháp luật .............................................................. 476 III. HƢỚNG DẪN THỰC HIỆN MỘT SỐ NGHIỆP VỤ PHỔ BIẾN, GIÁO DỤC PHÁP LUẬT Ở XÃ, THỊ TRẤN ............................................................................................................................................................ 477 1. Tuyên truyền miệng về pháp luật.................................................................................................... 477 1.1. Các bƣớc tiến hành một buổi tuyên truyền miệng về pháp luật (áp dụng đối với tuyên truyền miệng về pháp luật cho số đông ngƣời nghe)................................................................................ 478 1.2. Tuyên truyền miệng cá biệt.................................................................................................... 480 2. Biên soạn tài liệu phổ biến giáo dục pháp luật................................................................................ 481 2.1. Kỹ năng biên soạn đề cƣơng tuyên truyền văn bản pháp luật ................................................ 482 3. Xây dựng và tổ chức hoạt động cho đội ngũ tuyên truyền viên pháp luật...................................... 484
    • 18 3.1. Xây dựng đội ngũ tuyên truyền viên pháp luật ...................................................................... 484 3.2. Tổ chức hoạt động cho đội ngũ tuyên truyền viên pháp luật.................................................. 486 4. Phổ biến, giáo dục pháp luật thông qua Câu lạc bộ pháp luật......................................................... 488 4.1. Thành lập Câu lạc bộ pháp luật.............................................................................................. 489 4.2. Tổ chức và hoạt động của Câu lạc bộ pháp luật..................................................................... 491 4.3. Biện pháp duy trì hiệu quả hoạt động của Câu lạc bộ pháp luật............................................. 492 5. Phổ biến, giáo dục pháp luật thông qua mạng lƣới truyền thanh cơ sở........................................... 494 5.1. Kinh nghiệm phối hợp giữa cán bộ tƣ pháp và cán bộ văn hóa - thông tin xã, phƣờng, thị trấn trong việc nâng cao hiệu quả phổ biến, giáo dục pháp luật qua hệ thống truyền thanh cơ sở....... 495 5.2. Các công việc cần tiến hành để thực hiện chƣơng trình phát thanh pháp luật trên mạng lƣới truyền thanh cơ sở ......................................................................................................................... 496 HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ....................................................................................................................498 I. QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ CÔNG TÁC HOÀ GIẢI Ở CƠ SỞ ............................................................. 498 1. Nội dung quản lý nhà nƣớc về công tác hòa giải ở cơ sở ............................................................... 498 2. Cơ quan quản lý nhà nƣớc về công tác hòa giải ở cơ sở................................................................. 498 2.1. Chính phủ............................................................................................................................... 499 2.2. Bộ Tƣ pháp............................................................................................................................. 499 2.3. Uỷ ban nhân dân các cấp........................................................................................................ 499 2.4. Sở Tƣ pháp............................................................................................................................. 499 2.5. Phòng Tƣ pháp ....................................................................................................................... 500 2.6. Công chức tƣ pháp - hộ tịch cấp xã........................................................................................ 500 3. Hƣớng dẫn quản lý nhà nƣớc về công tác hòa giải ở cơ sở............................................................. 500 3.1. Xây dựng, củng cố, kiện toàn tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở .................................... 500 3.1.1. Củng cố, kiện toàn tổ chức các tổ hòa giải ở cơ sở hiện có ........................................... 500 3.1.2. Thành lập tổ hòa giải mới.............................................................................................. 501 3.2. Tổ chức thực hiện hoạt động hòa giải ở cơ sở........................................................................ 502 3.3. Bồi dƣỡng đƣờng lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nƣớc, nâng cao nghiệp vụ hòa giải cho tổ viên tổ hòa giải; cung cấp tài liệu nghiệp vụ cho tổ hòa giải ở địa phƣơng theo sự hƣớng dẫn của cơ quan tƣ pháp cấp trên .................................................................................................. 502 4. Kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện công tác hoà giải ở cơ sở ........................................................... 505 5. Thống kê về tổ chức và hoạt động của tổ hòa giải ở cơ sở ............................................................. 505 6. Sơ kết, tổng kết công tác hoà giải ................................................................................................... 506 7. Tổ chức thi đua, khen thƣởng trong công tác hòa giải ở cơ sở ....................................................... 506 8. Lập dự toán và quyết toán kinh phí bảo đảm cho công tác hoà giải ở cơ sở................................... 506 II. NGHIỆP VỤ HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ.......................................................................................................... 507 1. Khái niệm hoà giải ở cơ sở ............................................................................................................. 507 2. Ý nghĩa, vai trò của công tác hoà giải ở cơ sở ................................................................................ 508 3. Tổ chức hòa giải ở cơ sở................................................................................................................. 508 3.1. Tổ hòa giải ở cơ sở................................................................................................................. 508 3.2. Tổ viên tổ hòa giải.................................................................................................................. 509 3.3. Tổ trƣởng tổ hoà giải.............................................................................................................. 510 4. Phạm vi hoà giải ............................................................................................................................. 510 4.1. Những việc đƣợc hoà giải ...................................................................................................... 510 4.2. Những việc không đƣợc tiến hành hoà giải............................................................................ 511 5. Nguyên tắc hoà giải ........................................................................................................................ 513 5.1. Phù hợp với đƣờng lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nƣớc, đạo đức xã hội và phong tục, tập quán tốt đẹp của nhân dân ..................................................................................... 513 5.2. Tôn trọng sự tự nguyện của các bên; không bắt buộc, áp đặt các bên tranh chấp phải tiến hành hoà giải.......................................................................................................................................... 514 5.3. Khách quan, công minh, có lý, có tình; giữ bí mật thông tin đời tƣ của các bên tranh chấp; tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của ngƣời khác; không xâm phạm lợi ích của Nhà nƣớc, lợi ích công cộng............................................................................................................................................... 514 5.4. Kịp thời, chủ động, kiên trì nhằm ngăn chặn vi phạm pháp luật, hạn chế những hậu quả xấu khác có thể xảy ra và đạt đƣợc kết quả hoà giải............................................................................ 516 6. Trình tự tiến hành hoà giải.............................................................................................................. 517 6.1. Bƣớc 1: Trƣớc khi hoà giải .................................................................................................... 517 6.2. Bƣớc 2: Trong khi hòa giải .................................................................................................... 517 6.3. Bƣớc 3: Kết thúc việc hòa giải............................................................................................... 519 7. Một số điểm cần lƣu ý khi tiến hành hoà giải................................................................................. 520 7.1. Cần hiểu rõ tâm lý và cách ứng xử của các bên tranh chấp.................................................... 520
    • 19 7.2. Quan hệ với các bên tranh chấp ............................................................................................. 520 8. Kỹ năng hòa giải ở cơ sở ................................................................................................................ 521 8.1. Khái niệm kỹ năng hòa giải ở cơ sở....................................................................................... 521 8.2. Một số kỹ năng hòa giải ở cơ sở............................................................................................. 521 8.2.1. Kỹ năng gặp gỡ và nghe các bên trình bày .................................................................... 521 8.2.2. Kỹ năng yêu cầu các bên tranh chấp cung cấp các chứng cứ, tài liệu liên quan đến vụ việc .......................................................................................................................................... 524 8.2.3. Kỹ năng tra cứu tài liệu tham khảo................................................................................ 525 8.2.4. Kỹ năng xem xét, xác minh vụ việc............................................................................... 525 8.2.5. Kỹ năng giải thích, thuyết phục, hƣớng dẫn các bên tự nguyện giải quyết tranh chấp.. 526 III. KINH NGHIỆM HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ THÔNG QUA MỘT SỐ TÌNH HUỐNG................................. 527 1. Tình huống về lĩnh vực dân sự........................................................................................................ 527 2. Tình huống về lĩnh vực hôn nhân và gia đình................................................................................. 529 3. Tình huống về lĩnh vực đất đai ....................................................................................................... 533 CÔNG TÁC TRỢ GIÚP PHÁP LÝ CHO NGƢỜI NGHÈO VÀ NGƢỜI CÓ CÔNG VỚI CÁCH MẠNG.......................................................................................................................537 I. NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ TRỢ GIÚP PHÁP LÝ...................................................... 537 1. Khái niệm trợ giúp pháp lý ............................................................................................................. 537 2. Ngƣời đƣợc trợ giúp pháp lý........................................................................................................... 537 2.1. Ngƣời đƣợc trợ giúp pháp lý.................................................................................................. 537 2.1.1. Ngƣời nghèo .................................................................................................................. 537 2.1.2. Ngƣời có công với cách mạng ....................................................................................... 538 2.1.3. Ngƣời già cô đơn không nơi nƣơng tựa......................................................................... 538 2.1.4. Ngƣời tàn tật không nơi nƣơng tựa................................................................................ 538 2.1.5. Trẻ em không nơi nƣơng tựa ......................................................................................... 538 2.1.6. Người dân tộc thiểu số thường trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn theo quy định của Chính phủ trong từng giai đoạn.................................................................. 539 2.1.7. Ngƣời nƣớc ngoài đƣợc hƣởng trợ giúp pháp lý tại Việt Nam theo điều ƣớc quốc tế mà Việt Nam là thành viên............................................................................................................ 539 2.2. Quyền của ngƣời đƣợc trợ giúp pháp lý................................................................................. 539 2.3. Nghĩa vụ của ngƣời đƣợc trợ giúp pháp lý............................................................................. 539 3. Ngƣời thực hiện trợ giúp pháp lý.................................................................................................... 539 3.1. Trợ giúp viên pháp lý............................................................................................................. 540 3.2. Cộng tác viên.......................................................................................................................... 540 3.3. Luật sƣ tham gia trợ giúp pháp lý .......................................................................................... 541 3.4. Tƣ vấn viên pháp luật tham gia trợ giúp pháp lý.................................................................... 541 3.5. Quyền và nghĩa vụ của ngƣời thực hiện trợ giúp pháp lý....................................................... 541 II. TỔ CHỨC THỰC HIỆN TRỢ GIÚP PHÁP LÝ...................................................................................... 541 1. Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nƣớc ............................................................................................. 542 1.1. Địa vị pháp lý, cơ cấu tổ chức của Trung tâm trợ giúp pháp lý ............................................. 542 1.2. Quyền và nghĩa vụ của Trung tâm trợ giúp pháp lý............................................................... 542 2. Tổ chức hành nghề luật sƣ, tổ chức tƣ vấn pháp luật...................................................................... 542 2.1. Quyền và nghĩa vụ của tổ chức tham gia trợ giúp pháp lý ..................................................... 542 2.2. Chấm dứt tham gia trợ giúp pháp lý của tổ chức hành nghề luật sƣ, tổ chức tƣ vấn pháp luật ....................................................................................................................................................... 543 III. PHẠM VI, VỤ VIỆC, HÌNH THỨC VÀ HOẠT ĐỘNG TRỢ GIÚP PHÁP LÝ................................... 543 1. Phạm vi thực hiện trợ giúp pháp lý................................................................................................. 543 2. Vụ việc trợ giúp pháp lý, các hình thức trợ giúp pháp lý................................................................ 543 3. Hoạt động trợ giúp pháp lý ............................................................................................................. 544 3.1. Nguyên tắc hoạt động trợ giúp pháp lý .................................................................................. 544 3.2. Thủ tục yêu cầu trợ giúp pháp lý............................................................................................ 544 3.3. Thụ lý vụ việc trợ giúp pháp lý .............................................................................................. 545 3.4. Hoạt động tƣ vấn pháp luật .................................................................................................... 546 3.5. Hoạt động tham gia tố tụng.................................................................................................... 546 3.6. Hoạt động đại diện ngoài tố tụng ........................................................................................... 547 3.7. Kiến nghị thông qua hoạt động trợ giúp pháp lý.................................................................... 547 3.8. Hồ sơ vụ việc trợ giúp pháp lý ............................................................................................... 547 3.9. Từ chối hoặc không đƣợc tiếp tục thực hiện trợ giúp pháp lý................................................ 548 3.10. Các hành vi bị nghiêm cấm.................................................................................................. 548
    • 20 IV. SỰ PHỐI HỢP GIỮA TRỢ GIÚP PHÁP LÝ VỚI CÔNG TÁC TƢ PHÁP XÃ, PHƢỜNG, THỊ TRẤN ....................................................................................................................................................................... 549 1. Phổ biến, giới thiệu về tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý........................................................ 550 2. Giúp tổ chức trợ giúp pháp lý thống kê đối tƣợng, nhu cầu trợ giúp và giới thiệu, hƣớng dẫn các thủ tục để đƣợc hƣởng trợ giúp pháp lý.................................................................................................... 550 3. Tham mƣu đề xuất với Uỷ ban nhân dân cấp giấy chứng nhận cho ngƣời đƣợc trợ giúp pháp lý.. 551 4. Tham mƣu giúp Uỷ ban nhân dân giải quyết các kiến nghị của các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý......................................................................................................................................................... 551 5. Xây dựng, quản lý Tổ Cộng tác viên và Câu lạc bộ trợ giúp pháp lý ở cơ sở................................. 551 6. Phối hợp xây dựng chƣơng trình và tổ chức trợ giúp pháp lý lƣu động tại cơ sở........................... 552 7. Thực hiện trợ giúp pháp lý vụ việc cụ thể cho đối tƣợng ở cơ sở................................................... 552 8. Phối hợp với Trung tâm trợ giúp pháp lý trong việc phổ biến, giáo dục pháp luật......................... 553 9. Phối hợp thực hiện trợ giúp pháp lý thông qua công tác hộ tịch và lồng ghép hoạt động trợ giúp pháp lý với hoạt động hoà giải ở cơ sở ............................................................................................... 553 10. Phối hợp trong việc xây dựng hƣơng ƣớc, quy ƣớc và thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở.......... 554 XÂY DỰNG VÀ THỰC HIỆN HƢƠNG ƢỚC, QUY ƢỚC CỦA LÀNG, BẢN, THÔN, ẤP, CỤM DÂN CƢ.......................................................................................................................555 I. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ HƢƠNG ƢỚC, QUY ƢỚC.................................................................................. 555 1. Quy định về hƣơng ƣớc, quy ƣớc ................................................................................................... 555 1.1. Khái niệm hƣơng ƣớc, quy ƣớc.............................................................................................. 555 1.2. Các đặc điểm đặc trƣng của hƣơng ƣớc, quy ƣớc .................................................................. 555 1.3. Sự khác nhau giữa hƣơng ƣớc và quy ƣớc ............................................................................. 556 1.4. Phân biệt hƣơng ƣớc và quy ƣớc với văn bản quy phạm pháp luật........................................ 556 1.5. Vai trò của hƣơng ƣớc, quy ƣớc trong đời sống và sinh hoạt của cộng đồng dân cƣ............. 557 1.6. Sự cần thiết xây dựng hƣơng ƣớc, quy ƣớc............................................................................ 557 2. Chủ trƣơng của Đảng và Nhà nƣớc về xây dựng và thực hiện hƣơng ƣớc, quy ƣớc. Tình hình xây dựng và thực hiện hƣơng ƣớc, quy ƣớc ở các địa phƣơng trong thời gian qua................................... 557 2.1. Chủ trƣơng của Đảng và Nhà nƣớc về xây dựng và thực hiện hƣơng ƣớc, quy ƣớc.............. 557 2.2. Tình hình xây dựng và thực hiện hƣơng ƣớc, quy ƣớc ở các địa phƣơng trong thời gian qua558 II. XÂY DỰNG VÀ THỰC HIỆN HƢƠNG ƢỚC, QUY ƢỚC................................................................... 559 1. Xây dựng hƣơng ƣớc, quy ƣớc ....................................................................................................... 559 1.1. Nội dung của hƣơng ƣớc, quy ƣớc......................................................................................... 559 1.2. Hình thức thể hiện của hƣơng ƣớc, quy ƣớc .......................................................................... 562 1.3. Thủ tục, trình tự soạn thảo, thông qua, phê duyệt, tổ chức thực hiện và sửa đổi, bổ sung hƣơng ƣớc, quy ƣớc.................................................................................................................................. 563 2. Tổ chức thực hiện hƣơng ƣớc, quy ƣớc .......................................................................................... 566 3. Một số sai sót cần tránh trong quá trình xây dựng và thực hiện hƣơng ƣớc, quy ƣớc .................... 567 III. TRÁCH NHIỆM CỦA UỶ BAN NHÂN DÂN CÁC CẤP TRONG QUẢN LÝ VIỆC XÂY DỰNG VÀ THỰC HIỆN HƢƠNG ƢỚC, QUY ƢỚC .................................................................................................... 567 1. Ở cấp tỉnh........................................................................................................................................ 567 2. Ở cấp huyện.................................................................................................................................... 568 3. Ở cấp xã.......................................................................................................................................... 568
    • 21 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NHÀ NƢỚC VÀ PHÁP LUẬT I. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NHÀ NƢỚC 1. Bản chất của nhà nƣớc Nhà nƣớc ra đời, tồn tại và phát triển gắn liền với xã hội có giai cấp, nó ra đời khi xã hội loài ngƣời phát triển đến một trình độ nhất định nhằm đáp ứng những đòi hỏi của sự phát triển đó. Vì thế, nhà nƣớc vừa mang tính chất giai cấp vừa mang tính chất xã hội. Tức là, nhà nƣớc vừa bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị trong xã hội, vừa duy trì trật tự xã hội để đảm bảo sự ổn định và thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Hiến pháp 1992 của nƣớc ta khẳng định: “Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức”. Điều đó đã xác định rõ bản chất của nhà nƣớc ta và đƣợc thể hiện ở những điểm cơ bản sau: Trƣớc hết, nhà nƣớc ta là nhà nƣớc của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Trong nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tất cả quyền lực nhà nƣớc thuộc về nhân dân. Nhân dân là ngƣời chủ của đất nƣớc, có quyền tham gia và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nƣớc. Các cơ quan nhà nƣớc đều do nhân dân trực tiếp hoặc gián tiếp lập ra và chịu sự kiểm tra giám sát của nhân dân. Nhà nƣớc đƣợc tổ chức để thực hiện ý chí và nguyện vọng của nhân dân, bảo vệ lợi ích của nhân dân, trấn áp các phần tử chống đối xâm phạm trật tự, an ninh, an toàn xã hội và đi ngƣợc lại lợi ích của đa số đông đảo các tầng lớp nhân dân. Nhà nƣớc ta là nhà nƣớc dân chủ thực sự, rộng rãi. Tính dân chủ của nhà nƣớc ta đƣợc thể hiện một cách toàn diện trên tất cả các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội. Nhà nƣớc thực hiện chính sách kinh tế hàng hóa nhiều thành phần định hƣớng xã hội chủ nghĩa, đảm bảo sự tự do, bình đẳng của các chủ thể sản xuất kinh doanh, sự bình đẳng của các thành phần kinh tế trƣớc pháp luật. Trong lĩnh vực chính trị, nhà nƣớc đảm bảo cho mọi ngƣời dân có thể thực hiện đƣợc tất cả các quyền tự do dân chủ trên cơ sở các quy định của pháp luật. Bên cạnh đó, nhà nƣớc cũng tạo mọi điều kiện cho nhân dân thực hiện các quyền tự do khác nhƣ tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do tƣ tƣởng tín ngƣỡng... Đồng thời, bằng các quy định của pháp luật, nhà nƣớc cũng bảo vệ các quyền tự do khác của cá nhân nhƣ quyền đƣợc bảo đảm tính mạng, sức khỏe, quyền bất khả xâm phạm thƣ tín, nhà ở.… Nhà nƣớc ta là nhà nƣớc thống nhất của các dân tộc. Tính nhân dân và tính chất giai cấp của nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam luôn gắn bó chặt chẽ với tính dân tộc. Trong tất cả các thời kỳ phát triển của mình, Nhà nƣớc ta đều xác lập và thực hiện nguyên tắc đại đoàn kết toàn dân. Điều này thể hiện ở chính sách đại đoàn kết dân tộc của Đảng và Nhà nƣớc mà nội dung cơ bản là tạo điều kiện cho mỗi dân tộc có thể tham gia vào việc thiết lập, củng cố quyền
    • 22 lực nhà nƣớc, tham gia vào việc tổ chức bộ máy nhà nƣớc. Bên cạnh đó, nhà nƣớc thực hiện nhiều chính sách ƣu tiên đối với các dân tộc ít ngƣời, vùng núi, vùng sâu, vùng xa và tạo điều kiện cho các dân tộc tƣơng trợ giúp đỡ lẫn nhau; và đảm bảo cho các dân tộc phát huy các giá trị văn hóa, tinh thần truyền thống tốt đẹp của mình. Trong điều kiện hiện nay, nhà nƣớc cũng thực hiện các biện pháp để đảm bảo sự phát triển của miền núi nhằm rút ngắn khoảng cách giữa miền núi và đồng bằng. Nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam có tính xã hội rộng rãi. Xuất phát từ nền tảng là liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức, với mục tiêu xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, Nhà nƣớc ta đã tiến hành nhiều hoạt động để tổ chức và quản lý các lĩnh vực chủ yếu của đời sống xã hội nhƣ kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội nhằm xây dựng một nền kinh tế phát triển, một nền văn hóa hiện đại mang đậm bản sắc dân tộc. Nhà nƣớc cũng thực hiện nhiều biện pháp nhằm phát triển khoa học kỹ thuật, giáo dục để tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế - xã hội. Mặt khác, Nhà nƣớc tiến hành nhiều hoạt động để phát triển y tế, chăm lo sức khỏe cho nhân dân. Trong điều kiện hiện nay, với việc xây dựng nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa, Nhà nƣớc cũng đã tiến hành các chính sách để đảm bảo sự công bằng xã hội cũng nhƣ thực hiện các chính sách xã hội khác để giảm bớt sự phân hóa giàu nghèo. Nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thực hiện đƣờng lối đối ngoại hòa bình, hợp tác và hữu nghị. Điều 14 Hiến pháp 1992 của nhà nƣớc ta đã xác định: Nhà nƣớc ta thực hiện chính sách hòa bình, hữu nghị, mở rộng giao lƣu và hợp tác với tất cả các nƣớc trên thế giới, không phân biệt chế độ chính trị và xã hội khác nhau, trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, bình đẳng và các bên cùng có lợi, tăng cƣờng đoàn kết hữu nghị và quan hệ hợp tác với các nƣớc xã hội chủ nghĩa và các nƣớc láng giềng, tích cực ủng hộ và góp phần vào cuộc đấu tranh chung của nhân dân thế giới vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội. Những đặc điểm nêu trên trong bản chất của nhà nƣớc ta đó đƣợc thể hiện cụ thể trong các chính sách cũng nhƣ các hoạt động của nhà nƣớc. 2. Các dấu hiệu của nhà nƣớc Trong xã hội, bên cạnh nhà nƣớc còn có thể có các tổ chức khác nhƣ tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, đoàn thể quần chúng.… Nhà nƣớc khác với các tổ chức khác ở những dấu hiệu cơ bản sau: - Nhà nƣớc thiết lập một quyền lực công cộng đặc biệt. Nhà nƣớc là một tổ chức quyền lực công, quyền lực của nó là công khai, mọi tổ chức và cá nhân trong phạm vi lãnh thổ quốc gia đều phải phục tùng. Quyền lực nhà nƣớc đƣợc thực hiện bởi các cơ quan, tổ chức nhà nƣớc từ trung ƣơng tới địa phƣơng, cơ sở. Các cơ quan, tổ chức đó chủ yếu làm nhiệm vụ quản lý, cƣỡng chế hoặc cung cấp dịch vụ công cho toàn bộ dân cƣ. - Nhà nƣớc tổ chức và quản lý dân cƣ theo khu vực họ cƣ trú, tức là theo
    • 23 các đơn vị hành chính - lãnh thổ mà không phụ thuộc nghề nghiệp, độ tuổi hoặc giới tính… của dân cƣ. Sự quản lý của nhà nƣớc theo đơn vị hành chính lãnh thổ đảm bảo cho các thành viên thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình theo nơi cƣ trú của họ. - Nhà nƣớc là tổ chức đại diện chính thức cho toàn xã hội thực hiện chủ quyền quốc gia. Việc thực hiện chủ quyền quốc gia của nhà nƣớc đƣợc thể hiện ở chỗ nhà nƣớc có quyền quyết định cao nhất các vấn đề trong phạm vi nội bộ của mình, không chịu sự can thiệp của bất kỳ một nƣớc nào khác và nhà nƣớc có quyền độc lập trong quan hệ với các nhà nƣớc khác. - Nhà nƣớc có quyền ban hành ra pháp luật, tức là hệ thống các quy tắc xử sự cho mọi thành viên của xã hội. Để bảo đảm cho các quy tắc ấy đƣợc thực hiện, nhà nƣớc sử dụng nhiều biện pháp khác nhau nhƣ tuyên truyền, phổ biến giáo dục, thuyết phục mọi ngƣời tôn trọng và tự giác thực hiện và trong những trƣờng hợp cần thiết, nhà nƣớc có thể áp dụng những biện pháp cƣỡng chế nhất định nhƣ việc áp dụng các biện pháp xử phạt đối với những ngƣời vi phạm pháp luật - Nhà nƣớc có quyền phát hành tiền, có quyền quy định và thu các loại thuế theo số lƣợng và thời hạn đƣợc ấn định trƣớc. Nhờ những dấu hiệu cơ bản trên mà chúng ta có thể phân biệt đƣợc nhà nƣớc với những tổ chức xã hội khác trong xã hội nhƣ Đảng, Công đoàn, Mặt trận tổ quốc.… Mặt khác, nhờ có những đặc điểm này mà nhà nƣớc trở thành tổ chức có vai trò đặc biệt quan trọng trong xã hội. 3. Hình thức Nhà nƣớc. Hình thức Nhà nƣớc là một khái niệm chỉ cách thức và những phƣơng pháp thực hiện quyền lực nhà nƣớc, gồm 3 yếu tố hợp thành là: Hình thức chính tể, Hình thức cấu trúc nhà nƣớc và chế độ chính trị. 3.1. Hình thức chính thể Hình thức chính thể là cách thức tổ chức, trình tự thành lập các cơ quan quyền lực nhà nƣớc cao nhất. Chính thể của nhà nƣớc ta hiện nay là chính thể cộng hòa dân chủ. Quyền lực tối cao của nhà nƣớc thuộc về Quốc hội. Quốc hội do nhân dân bầu ra có nhiệm kỳ là 5 năm. Việc bầu cử đại biểu Quốc hội đƣợc thực hiện theo các nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. 3.2. Hình thức cấu trúc nhà nước
    • 24 Hình thức cấu trúc nhà nƣớc là sự cấu tạo nhà nƣớc thành các đơn vị hành chính - lãnh thổ và mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nƣớc ở trung ƣơng với các cơ quan nhà nƣớc ở địa phƣơng. Có hai loại cấu trúc nhà nƣớc là nhà nƣớc đơn nhất và nhà nƣớc liên bang. Nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam có cấu trúc đơn nhất. Những đặc điểm của nhà nƣớc đơn nhất đƣợc phản ánh sâu sắc trong Hiến pháp, pháp luật và thực tiễn tổ chức, hoạt động của nhà nƣớc ta với các đặc thù sau: Thứ nhất, nƣớc ta là một nƣớc độc lập, có chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, bao gồm đất liền, các hải đảo, vùng biển và vùng trời (Điều 1 Hiến pháp 1992); các đơn vị hành chính - lãnh thổ ở nhà nƣớc ta bao gồm: Tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng; huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh; và xã, phƣờng, thị trấn. Thứ hai, ở nƣớc ta có một hệ thống thống nhất các cơ quan nhà nƣớc từ trung ƣơng xuống địa phƣơng Thứ ba, có một hệ thống pháp luật thống nhất mà Hiến pháp là văn bản có giá trị pháp lý cao nhất. Mọi văn bản pháp luật khác đều phải đƣợc ban hành trên cơ sở Hiến pháp, phù hợp với Hiến pháp. Các văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan nhà nƣớc cấp dƣới phải phù hợp với các văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan nhà nƣớc cấp trên. 3.3. Chế độ chính trị
    • 25 Chế độ chính trị là toàn bộ các phƣơng pháp, cách thức thực hiện quyền lực nhà nƣớc. Các nhà nƣớc khác nhau có chế độ chính trị khác nhau. Có hai loại chế độ chính trị là chế độ chính trị dân chủ và chế độ chính trị phản dân chủ. Chế độ chính trị ở nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là chế độ chính trị dân chủ. Điều đó thể hiện ở chỗ: Toàn bộ quyền lực nhà nƣớc thuộc về nhân dân, nhân dân trực tiếp thành lập các cơ quan đại diện cho quyền lực của mình thông qua chế độ bầu cử tự do và dân chủ; nhân dân có quyền bổ nhiệm những đại biểu của mình khi họ không còn tín nhiệm với nhân dân nữa, nhân dân có quyền tham gia quản lý nhà nƣớc, xã hội và nhà nƣớc có nghĩa vụ tạo mọi điều kiện để họ thực hiện tốt quyền đó. Hiến pháp của nhà nƣớc ta ghi nhận các quyền tự do dân chủ của công dân nhƣ: Nhân dân sử dụng quyền lực nhà nƣớc thông qua Quốc hội và Hội đồng nhân dân, Quốc hội và Hội đồng nhân dân là những cơ quan đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân, do nhân dân bầu ra và chịu trách nhiệm trƣớc nhân dân (Điều 6); Quyền con ngƣời về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hoá và xã hội đƣợc tôn trọng, thể hiện ở các quyền công dân và đƣợc quy định trong Hiến pháp và luật (Điều 50); Công dân có quyền tham gia quản lý nhà nƣớc vã xã hội, tham gia thảo luận các vấn đề chung của cả nƣớc và địa phƣơng, kiến nghị với cơ quan nhà nƣớc, biểu quyết khi nhà nƣớc tổ chức trƣng cầu ý dân (Điều 53); Các cơ quan nhà nƣớc, công chức nhà nƣớc phải tôn trọng nhân dân, tận tụy phục vụ nhân dân, liên hệ chặt chẽ với nhân dân, lắng nghe ý kiến và chịu sự giám sát của nhân dân; kiên quyêt đấu tranh chống mọi biểu hiện quan liêu, hách dịch, cửa quyền, tham nhũng (Điều 8).… II. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HIẾN PHÁP 1. Những nội dung cơ bản của Hiến pháp Việt Nam 1.1. Hiến pháp - luật cơ bản Ngành luật Hiến pháp bao gồm các văn bản pháp luật. Trong đó, Hiến pháp là luật cơ bản, có vị trí cao nhất và đứng trên các văn bản pháp luật khác. Mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp và nếu trái với Hiến pháp thì bị bãi bỏ. Hiến pháp là văn bản do Quốc hội ban hành để điều chỉnh các quan hệ xã hội quan trọng nhất. Lời nói đầu của Hiến pháp năm 1992 nêu: “Hiến pháp này quy định chế độ chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, quốc phòng, an ninh, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, cơ cấu, nguyên tắc tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nƣớc”. Hiến pháp là văn bản đƣợc ban hành theo thủ tục đặc biệt. Chỉ Quốc hội mới có quyền sửa đổi Hiến pháp. Việc sửa đổi Hiến pháp phải đƣợc ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành. Hiến pháp đầu tiên của Việt Nam đƣợc ban hành năm 1946. Tiếp đó, chúng ta có Hiến pháp năm 1959, Hiến pháp năm 1980. Hiến pháp hiện hành đƣợc Quốc hội thông qua năm 1992 và sửa đổi, bổ sung năm 2001.
    • 26 1.2. Những nội dung cơ bản của Hiến pháp năm 1992 Hiến pháp hiện hành đƣợc Quốc hội Khoá VIII thông qua ngày 15 tháng 4 năm 1992. Ngày 25 tháng 12 năm 2001, Quốc hội Khoá X đã ban hành Nghị quyết 51/2001/NQ-QH về việc sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992. Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi) gồm có Lời nói đầu, 12 Chƣơng, 147 điều. Sau đây là những nội dung cơ bản của Hiến pháp: - Hiến pháp quy định chế độ chính trị của nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam: Chƣơng I của Hiến pháp quy định về hình thức, bản chất của Nhà nƣớc ta; về hệ thống chính trị; các nguyên tắc bầu cử và chính sách đối ngoại của Nhà nƣớc. + Về hình thức Nhà nƣớc, Hiến pháp quy định: Nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một nƣớc độc lập, có chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, bao gồm đất liền, các hải đảo, vùng biển và vùng trời. + Về bản chất của Nhà nƣớc: Nhà nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nƣớc thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Nhà nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nƣớc thống nhất của các dân tộc cùng sinh sống trên đất nƣớc Việt Nam. Nhà nƣớc thực hiện chính sách bình đẳng, đoàn kết, tƣơng trợ giữa các dân tộc; thực hiện chính sách phát triển về mọi mặt, từng bƣớc nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào dân tộc thiểu số. + Về hệ thống chính trị, Hiến pháp khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với Nhà nƣớc và xã hội; xác định Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; xác định Công đoàn là tổ chức chính trị - xã hội của giai cấp công nhân và của ngƣời lao động. + Về nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nƣớc, Hiến pháp quy định các nguyên tắc: tập trung dân chủ, pháp chế xã hội chủ nghĩa; quy định trách nhiệm phục vụ nhân dân của cơ quan nhà nƣớc, cán bộ, viên chức nhà nƣớc. - Hiến pháp quy định chế độ kinh tế của Nhà nƣớc, bao gồm chính sách kinh tế, cơ cấu kinh tế, các nguyên tắc quản lý nhà nƣớc về kinh tế: + Nhà nƣớc thực hiện nhất quán chính sách phát triển kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa. + Cơ cấu kinh tế nhiều thành phần với các hình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh đa dạng dựa trên chế độ sở hữu toàn dân, sở hữu tập thể, sở hữu tƣ nhân, trong đó sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể là nền tảng. + Nhà nƣớc thống nhất quản lý nền kinh tế quốc dân bằng pháp luật, kế hoạch, chính sách; phân công trách nhiệm và phân cấp quản lý nhà nƣớc giữa các ngành, các cấp; kết hợp lợi ích của cá nhân, của tập thể với lỢi ích của Nhà nƣớc.
    • 27 - Hiến pháp quy định chế độ văn hoá, giáo dục, khoa học và công nghệ bao gồm các nội dung chính nhƣ chính sách phát triển nền văn hoá Việt Nam; chính sách phát triển giáo dục, khoa học, công nghệ; chính sách về bảo vệ sức khoẻ của nhân dân, bảo vệ bà mẹ và trẻ em, thực hiện chƣơng trình dân số và kế hoạch hoá gia đình. - Hiến pháp quy định chế độ an ninh, quốc phòng bao gồm các nội dung về nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc; chính sách xây dựng nền quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân; nhiệm vụ của các lực lƣợng vũ trang nhân dân; trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và công dân trong việc thực hiện nhiệm vụ quốc phòng và an ninh. + Bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, giữ vững an ninh quốc gia là sự nghiệp của toàn dân. + Nhà nƣớc củng cố và tăng cƣờng nền quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân, nòng cốt là các lực lƣợng vũ trang nhân dân, phát huy sức mạnh tổng hợp của đất nƣớc để bảo vệ vững chắc Tổ quốc. + Cơ quan nhà nƣớc, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội và công dân phải làm đầy đủ nhiệm vụ quốc phòng và an ninh do pháp luật quy định. - Hiến pháp quy định các quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hoá và xã hội. - Hiến pháp quy định tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nƣớc bao gồm Quốc hội, Chủ tịch nƣớc, Chính phủ, Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân, Toà án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân. 2. Một số quy định của Hiến pháp Việt Nam 2.1. Quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân Điều 49 Hiến pháp quy định: Công dân nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là ngƣời có quốc tịch Việt Nam. Theo Luật Quốc tịch Việt Nam ngày 20 tháng 5 năm 1998, công dân Việt Nam đƣợc Nhà nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam bảo đảm các quyền công dân và phải làm tròn nghĩa vụ công dân của mình đối với Nhà nƣớc và xã hội theo quy định của pháp luật (Điều 4). Những quyền và nghĩa vụ của công dân đƣợc quy định trong Hiến pháp đƣợc gọi là những quyền và nghĩa vụ cơ bản. Các quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân bao gồm: - Các quyền và nghĩa vụ về chính trị; - Các quyền tự do cá nhân; - Các quyền và nghĩa vụ về kinh tế, văn hoá, xã hội. 2.1.1. Các nguyên tắc xây dựng hệ thống quyền, nghĩa vụ cơ bản của công dân
    • 28 Các quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân đƣợc quy định tại Chƣơng V Hiến pháp (từ Điều 49 đến Điều 82). Các quyền và nghĩa vụ đó đƣợc xây dựng dựa trên các nguyên tắc sau đây: - Quyền công dân không tách rời nghĩa vụ của công dân: Công dân có các quyền cơ bản, đƣợc Nhà nƣớc bảo đảm thực hiện và phải thực hiện các nghĩa vụ đối với Nhà nƣớc và xã hội. - Mọi công dân đều bình đẳng trƣớc pháp luật: Các quyền và nghĩa vụ cơ bản đƣợc quy định cho mọi công dân. Tất cả công dân đều bình đẳng trong việc thực hiện các quyền và trong việc thực hiện các nghĩa vụ. Về quyền bình đẳng của phụ nữ với nam giới, Hiến pháp quy định: Công dân nữ và nam có quyền ngang nhau về mọi mặt chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội và gia đình. Nghiêm cấm mọi hành vi phân biệt đối xử với phụ nữ. Về quyền bình đẳng dân tộc, Hiến pháp quy định quyền bình đẳng của các dân tộc cùng sinh sống trên đất nƣớc Việt Nam. Nhà nƣớc thực hiện chính sách bình đẳng, đoàn kết, tƣơng trợ giữa các dân tộc, nghiêm cấm mọi hành vi kỳ thị, chia rẽ dân tộc. - Các quyền công dân đƣợc Nhà nƣớc bảo đảm: Nhà nƣớc bảo đảm và không ngừng phát huy quyền làm chủ mọi mặt của công dân, thực hiện mục tiêu dân giàu, nƣớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, mọi ngƣời có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện. 2.1.2. Các quyền và nghĩa vụ của công dân về chính trị - Trong lĩnh vực chính trị, công dân có các quyền sau đây: + Quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội: Công dân có quyền tham gia quản lý nhà nƣớc và xã hội, tham gia thảo luận các vấn đề chung của cả nƣớc và địa phƣơng, kiến nghị với cơ quan nhà nƣớc, biểu quyết khi Nhà nƣớc tổ chức trƣng cầu ý dân. + Quyền bầu cử: Công dân có quyền bầu cử và ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp. + Quyền khiếu nại, tố cáo: Công dân có quyền khiếu nại, quyền tố cáo với cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền về việc làm trái pháp luật của cơ quan nhà nƣớc, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân hoặc bất cứ cá nhân nào. + Trong lĩnh vực chính trị, công dân còn có các quyền khác nhƣ quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, quyền lập hội, quyền hội họp theo quy định của pháp luật. - Trong lĩnh vực chính trị, công dân có các nghĩa vụ sau đây: + Nghĩa vụ trung thành với Tổ quốc. + Nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc. Công dân phải làm nghĩa vụ quân sự và tham gia xây dựng quốc phòng toàn dân.
    • 29 + Nghĩa vụ tuân theo Hiến pháp, pháp luật, tham gia bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, giữ gìn bí mật quốc gia, chấp hành những quy tắc sinh hoạt công cộng. 2.1.3. Các quyền tự do cá nhân + Quyền bất khả xâm phạm về thân thể: Công dân đƣợc pháp luật bảo vệ về tính mạng, sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm. Không ai bị bắt, nếu không có quyết định của Toà án nhân dân, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ trƣờng hợp phạm tội quả tang. + Quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở: Không ai đƣợc tự ý vào chỗ ở của ngƣời khác nếu không đƣợc ngƣời đó đồng ý, trừ trƣờng hợp đƣợc pháp luật cho phép. + Quyền bí mật thƣ tín, điện thoại, điện tín: nội dung thƣ tín, điện thoại, điện tín đƣợc giữ bí mật. Việc bóc mở, thu giữ, kiểm soát thƣ tín, điện tín phải do ngƣời có thẩm quyền tiến hành theo quy định của pháp luật. + Quyền tự do đi lại và cƣ trú: Công dân có quyền tự do đi lại và tự do cƣ trú trong nƣớc, ra nƣớc ngoài và về nƣớc theo quy định của pháp luật. + Quyền tự do tín ngƣỡng, tôn giáo: Công dân đƣợc tự do theo hoặc không theo một tôn giáo nào. Không ai đƣợc xâm phạm tự do tín ngƣỡng, tôn giáo hoặc lợi dụng tín ngƣỡng, tôn giáo để làm trái pháp luật và chính sách của Nhà nƣớc. + Quyền đƣợc thông tin: Công dân đƣợc nhận tin và truyền tin theo quy định của pháp luật. Quyền này mới đƣợc bổ sung trong Hiến pháp năm 1992. 2.1.4. Các quyền và nghĩa vụ về kinh tế, văn hoá, xã hội - Trong lĩnh vực kinh tế, công dân có các quyền và nghĩa vụ sau đây: + Quyền và nghĩa vụ lao động: Theo Hiến pháp 1992, lao động vừa là quyền, vừa là nghĩa vụ của công dân. Nhà nƣớc có kế hoạch tạo việc làm cho ngƣời lao động; ban hành chính sách, chế độ bảo hộ lao động; quy định thời gian lao động, chế độ nghỉ ngơi và chế độ bảo hiểm xã hội đối với viên chức nhà nƣớc và những ngƣời làm công ăn lƣơng. Trên cơ sở Hiến pháp năm 1992, Quốc hội khoá IX đã thông qua Bộ luật lao động nhằm bảo vệ quyền làm việc và các quyền khác của ngƣời lao động. + Quyền tự do kinh doanh: Hiến pháp năm 1992 bổ sung quy định: “Công dân có quyền tự do kinh doanh theo quy định của pháp luật”. Tổ chức, cá nhân thuộc các thành phần kinh tế đƣợc sản xuất, kinh doanh trong những ngành, nghề mà pháp luật không cấm. Kinh tế cá thể, tiểu chủ, kinh tế tƣ bản tƣ nhân đƣợc chọn hình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh, đƣợc thành lập doanh nghiệp, không bị hạn chế về quy mô hoạt động trong những ngành, nghề có lợi cho quốc kế dân sinh. Quyền của tổ chức, cá nhân về thành lập và quản lý doanh nghiệp đƣợc quy định tại Luật Doanh nghiệp ngày 29 tháng 11 năm 2005. + Quyền sở hữu: Công dân có quyền sở hữu về thu nhập hợp pháp, của cải để dành, nhà ở, tƣ liệu sinh hoạt, tƣ liệu sản xuất, vốn và tài sản khác trong doanh nghiệp hoặc trong các tổ chức kinh tế khác.
    • 30 + Nghĩa vụ tôn trọng và bảo vệ tài sản của Nhà nƣớc và lợi ích công cộng. + Nghĩa vụ đóng thuế. - Trong lĩnh vực văn hoá, công dân có các quyền và nghĩa vụ sau đây: + Quyền và nghĩa vụ học tập: Học tập vừa là quyền, vừa là nghĩa vụ của công dân. Công dân có quyền học văn hoá và học nghề bằng nhiều hình thức. Bậc tiểu học là bắt buộc, không phải trả học phí. Nhà nƣớc thực hiện phổ cập giáo dục trung học cơ sở; có chính sách học phí, học bổng; tạo điều kiện cho trẻ em khuyết tật, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn khác đƣợc học văn hoá và học nghề phù hợp. Quyền học tập của công dân đƣợc quy định cụ thể tại Luật giáo dục ngày 14 tháng 6 năm 2005. + Quyền nghiên cứu khoa học, kỹ thuật, phát minh, sáng chế, sáng kiến cải tiến kỹ thuật, hợp lý hoá sản xuất, sáng tác, phê bình văn học, nghệ thuật và tham gia các hoạt động văn hoá khác. - Trong lĩnh vực xã hội, công dân có các quyền và nghĩa vụ sau đây: + Quyền bảo vệ sức khỏe: Công dân đƣợc hƣởng chế độ bảo vệ sức khoẻ. Nhà nƣớc quy định chế độ viện phí, chế độ miễn giảm viện phí; quy định chế độ bắt buộc cai nghiện và chữa các bệnh xã hội nguy hiểm. Công dân có nghĩa vụ thực hiện các quy định về vệ sinh phòng bệnh và vệ sinh công cộng. + Quyền xây dựng nhà ở: Công dân có quyền xây dựng nhà ở theo quy hoạch và pháp luật. Ngày 29 tháng 11 năm 2005, Quốc hội có ban hành Luật Nhà Ở. + Quyền bình đẳng của phụ nữ với nam giới: Công dân nữ và nam có quyền ngang nhau về mọi mặt chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội và gia đình. Lao động nam và nữ việc làm nhƣ nhau thì tiền lƣơng ngang nhau. Lao động nữ có quyền hƣởng chế độ thai sản. Phụ nữ là viên chức nhà nƣớc và ngƣời làm công ăn lƣơng có quyền nghỉ trƣớc và sau khi đẻ mà vẫn hƣởng lƣơng, phụ cấp theo quy định của pháp luật. Nhà nƣớc tạo điều kiện để phụ nữ nâng cao trình độ mọi mặt, để phụ nữ sản xuất, công tác, học tập, chữa bệnh, nghỉ ngơi và làm tròn bổn phận của ngƣời mẹ. + Quyền đƣợc bảo hộ về hôn nhân và gia đình: Nhà nƣớc bảo hộ hôn nhân theo nguyên tắc tự nguyện, tiến bộ, một vợ, một chồng, vợ chồng bình đẳng. Cha mẹ có trách nhiệm nuôi dạy con; con cháu phải kính trọng và chăm sóc ông bà, cha mẹ. + Hiến pháp còn quy định quyền đƣợc bảo vệ và chăm sóc của trẻ em; quyền đƣợc hƣởng các chính sách ƣu đãi của thƣơng binh, bệnh binh, gia đình liệt sỹ; quyền đƣợc giúp đỡ của ngƣời già, ngƣời tàn tật, trẻ mồ côi. 2.2. Các quy định về bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân Ở nƣớc ta, tất cả quyền lực nhà nƣớc thuộc về nhân dân. Nhân dân thực hiện dân chủ trực tiếp thông qua bầu cử để thành lập các cơ quan nhà nƣớc là Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp. Việc bầu cử đƣợc quy định trong Luật
    • 31 bầu cử đại biểu Quốc hội ngày 15 tháng 4 năm 1997 (đƣợc sửa đổi, bổ sung ngày 25 tháng 12 năm 2001) và Luật bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân ngày 26 tháng 11 năm 2003. 2.2.1. Các nguyên tắc bầu cử Việc bầu cử ở nƣớc ta đƣợc tiến hành theo các nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. - Nguyên tắc phổ thông: Nội dung của nguyên tắc này là “Công dân, không phân biệt dân tộc, nam nữ, thành phần xã hội, tín ngƣỡng, tôn giáo, trình độ văn hoá, nghề nghiệp, thời hạn cƣ trú, đủ mƣời tám tuổi trở lên có quyền bầu cử và đủ hai mƣơi mốt tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân theo quy định của pháp luật”. Nguyên tắc này bảo đảm để công dân đƣợc thực hiện quyền bầu cử, tham gia quản lý nhà nƣớc và tham gia thành lập các cơ quan nhà nƣớc. - Nguyên tắc bình đẳng: Nội dung của nguyên tắc này là công dân có khả năng nhƣ nhau trong việc tham gia bầu cử. Công dân có đủ tiêu chuẩn theo quy định của pháp luật thì đƣợc ghi tên vào danh sách cử tri; mỗi cử tri chỉ đƣợc ghi tên vào một danh sách cử tri nơi cƣ trú; mỗi cử tri chỉ có quyền có một phiếu bầu; giá trị phiếu bầu là ngang nhau. - Nguyên tắc bầu cử trực tiếp: Cử tri trực tiếp lựa chọn ngƣời mà mình tín nhiệm, không phải thông qua ngƣời khác. Cử tri phải tự mình đi bầu, tự tay bỏ phiếu vào thùng phiếu, không nhờ ngƣời khác bầu thay. Nguyên tắc này bảo đảm tính khách quan của bầu cử. - Nguyên tắc bỏ phiếu kín: Khi cử tri viết phiếu, không ai đƣợc xem, kể cả thành viên Tổ bầu cử. Nguyên tắc này bảo đảm tính dân chủ của cuộc bầu cử. 2.2.2. Quyền bầu cử và ứng cử của công dân - Quyền bầu cử: Quyền bầu cử là quyền đƣợc ghi tên vào danh sách cử tri và quyền bỏ phiếu. Ngƣời đủ mƣời tám tuổi trở lên có quyền bầu cử. Chỉ những ngƣời sau đây không có quyền bầu cử: + Ngƣời đang bị tƣớc quyền bầu cử theo bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật; + Ngƣời đang phải chấp hành hình phạt tù; + Ngƣời đang bị tạm giam; + Ngƣời mất năng lực hành vi dân sự. Trong thời gian lập danh sách cử tri, những công dân có quyền bầu cử đều đƣợc ghi tên vào danh sách cử tri. Nếu danh sách cử tri có sai sót thì mọi ngƣời có quyền khiếu nại bằng miệng hoặc bằng văn bản với Uỷ ban nhân dân cấp xã đã lập danh sách đó. Uỷ ban nhân dân phải giải quyết khiếu nại trong thời hạn năm ngày. - Quyền ứng cử: Quyền ứng cử là quyền của công dân tự ra ứng cử hoặc đồng ý để ngƣời khác đề cử mình. Ngƣời đủ hai mƣơi mốt tuổi trở lên có quyền
    • 32 ứng cử. Ngƣời ứng cử đại biểu Hội đồng nhân dân địa phƣơng nào thì phải là ngƣời cƣ trú hoặc làm việc thƣờng xuyên ở địa phƣơng đó. Những ngƣời sau đây không đƣợc ứng cử: + Ngƣời không có quyền bầu cử (đã nêu trên đây) thì không đƣợc ứng cử; + Ngƣời đang bị khởi tố về hình sự; + Ngƣời đang phải chấp hành bản án, quyết định hình sự của Toà án; + Ngƣời đã chấp hành xong bản án, quyết định hình sự của Toà án nhƣng chƣa đƣợc xoá án tích; + Ngƣời đang chấp hành quyết định xử lý vi phạm hành chính về giáo dục tại xã, phƣờng, thị trấn, tại cơ sở giáo dục, cơ sở chữa bệnh hoặc đang bị quản chế hành chính. 2.2.3. Các bƣớc của cuộc bầu cử - Xác định số đơn vị bầu cử và số đại biểu đƣợc bầu của mỗi đơn vị bầu cử: + Đối với bầu cử đại biểu Quốc hội, Uỷ ban thƣờng vụ Quốc hội quyết định việc chia các đơn vị bầu cử và số lƣợng đại biểu đƣợc bầu của mỗi đơn vị. + Đối với bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân, số đơn vị bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân cấp tỉnh và số đại biểu đƣợc bầu của mỗi đơn vị do Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh ấn định và phải đƣợc Chính phủ phê chuẩn. Số đơn vị bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân cấp huyện và xã, số đại biểu đƣợc bầu của mỗi đơn vị do Uỷ ban nhân dân cùng cấp ấn định và phải đƣợc Uỷ ban nhân dân cấp trên trực tiếp phê chuẩn. Mỗi đơn vị bầu cử đƣợc chia thành các khu vực bỏ phiếu. Việc chia khu vực bỏ phiếu do Uỷ ban nhân dân cấp xã ấn định và phải đƣợc Uỷ ban nhân dân cấp trên trực tiếp phê chuẩn. - Thành lập các tổ chức phụ trách bầu cử: Sau khi ngày bầu cử đƣợc Uỷ ban Thƣờng vụ Quốc hội công bố, các tổ chức phụ trách bầu cử đƣợc thành lập. + Đối với bầu cử đại biểu Quốc hội, các tổ chức phụ trách bầu cử gồm: Hội đồng bầu cử, Uỷ ban bầu cử, Ban bầu cử, Tổ bầu cử. + Đối với bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân, các tổ chức phụ trách bầu cử gồm: Hội đồng bầu cử, Ban bầu cử, Tổ bầu cử. Hội đồng bầu cử cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã do Uỷ ban nhân dân sau khi thống nhất với Thƣờng trực Hội đồng nhân dân và Ban Thƣờng trực Uỷ ban trung ƣơng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng cấp quyết định thành lập. Ban bầu cử đƣợc thành lập ở mỗi đơn vị bầu cử, do Uỷ ban nhân dân sau khi thống nhất với Thƣờng trực Hội đồng nhân dân và Ban Thƣờng trực Uỷ ban trung ƣơng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng cấp quyết định thành lập. Tổ bầu cử đƣợc thành lập ở mỗi khu vực bỏ phiếu, do Uỷ ban nhân dân cấp xã sau khi thống nhất với Thƣờng trực Hội đồng nhân dân và Ban Thƣờng trực Uỷ ban trung ƣơng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng cấp quyết định thành lập.
    • 33 Các tổ chức phụ trách bầu cử làm việc theo chế độ tập thể. Các quyết định đƣợc thông qua khi có quá nửa tổng số thành viên biểu quyết tán thành. - Ứng cử, giới thiệu ngƣời ứng cử: Ngƣời tự ứng cử phải nộp hồ sơ đến tổ chức phụ trách bầu cử; hồ sơ đƣợc chuyển đến Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc cùng cấp để tổ chức hiệp thƣơng. + Đối với bầu cử đại biểu Quốc hội: Hội nghị hiệp thƣơng lần thứ nhất ở trung ƣơng do Đoàn Chủ tịch Uỷ ban trung ƣơng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tổ chức, ở cấp tỉnh thì do Ban Thƣờng trực Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh tổ chức. Tiếp theo, Uỷ ban thƣờng vụ Quốc hội điều chỉnh cơ cấu, thành phần, số lƣợng ngƣời của cơ quan, tổ chức đƣợc bầu đại biểu Quốc hội. Sau đó, các cơ quan, tổ chức giới thiệu ngƣời của đơn vị mình ra ứng cử. Hội nghị hiệp thƣơng lần thứ hai lập danh sách sơ bộ những ngƣời ứng cử và gửi lấy ý kiến cử tri nơi cƣ trú. Uỷ ban thƣờng vụ Quốc hội điều chỉnh lần thứ hai cơ cấu, thành phần, số lƣợng ngƣời của cơ quan, tổ chức đƣợc bầu đại biểu Quốc hội. Cuối cùng, Hội nghị hiệp thƣơng lần thứ ba lập danh sách chính thức những ngƣời ứng cử đại biểu Quốc hội. + Đối với bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân: Chậm nhất là 90 ngày trƣớc ngày bầu cử, Thƣờng trực Hội đồng nhân dân dự kiến cơ cấu, thành phần, số lƣợng ngƣời của cơ quan, tổ chức, đơn vị đƣợc bầu đại biểu Hội đồng nhân dân. Chậm nhất là 85 ngày trƣớc ngày bầu cử, Hội nghị hiệp thƣơng lần thứ nhất ở mỗi cấp đƣợc tiến hành, do Ban Thƣờng trực Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng cấp tổ chức. Chậm nhất là 80 ngày trƣớc ngày bầu cử, Thƣờng trực Hội đồng nhân dân điều chỉnh cơ cấu, thành phần, số lƣợng ngƣời của cơ quan, tổ chức, đơn vị đƣợc bầu đại biểu Hội đồng nhân dân. Sau Hội nghị hiệp thƣơng lần thứ nhất, cơ quan, tổ chức, đơn vị tiến hành giới thiệu ngƣời ứng cử (đối với cấp xã, thôn, làng, ấp, bản, buôn, phum, sóc đƣợc giới thiệu ngƣời ứng cử). Chậm nhất là 55 ngày trƣớc ngày bầu cử, Hội nghị hiệp thƣơng lần thứ hai ở mỗi cấp đƣợc tiến hành, do Ban Thƣờng trực Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng cấp tổ chức. Hội nghị lập danh sách sơ bộ những ngƣời ứng cử đại biểu Hội đồng nhân dân và gửi lấy ý kiến cử tri. Chậm nhất là 35 ngày trƣớc ngày bầu cử, Hội nghị hiệp thƣơng lần thứ ba ở mỗi cấp đƣợc tiến hành, do Ban Thƣờng trực Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng cấp tổ chức. Hội nghị lập danh sách chính thức những ngƣời ứng cử đại biểu Hội đồng nhân dân và gửi lấy ý kiến cử tri. Các Hội nghị hiệp thƣơng phải có biên bản ghi rõ thành phần, số lƣợng ngƣời tham dự, diễn biến và kết quả Hội nghị. - Bỏ phiếu: Bƣớc tiếp theo của cuộc bầu cử là tổ chức bỏ phiếu. Cuộc bỏ phiếu đƣợc tiến hành liên tục và trong một ngày chủ nhật.
    • 34 Sau khi việc bỏ phiếu kết thúc, phải tiến hành kiểm phiếu ngay tại phòng bỏ phiếu. - Công bố kết quả bầu cử: Ngƣời ứng cử đƣợc quá nửa số phiếu hợp lệ và đƣợc nhiều phiếu hơn thì trúng cử. Hội đồng bầu cử công bố kết quả bầu cử. 2.3. Bộ máy Nhà nước nước Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam 2.3.1. Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nƣớc Bộ máy nhà nƣớc bao gồm các cơ quan nhà nƣớc. Cơ quan nhà nƣớc đƣợc thành lập theo quy định của pháp luật để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc. Toàn bộ bộ máy nhà nƣớc hoạt động theo các nguyên tắc thống nhất. Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nƣớc đƣợc quy định trong Hiến pháp. Cụ thể là: - Nguyên tắc bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc: Điều 4 Hiến pháp quy định “Đảng Cộng sản Việt Nam, đội tiên phong của giai cấp công nhân Việt Nam, đại biểu trung thành với quyền lợi của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của dân tộc, theo Chủ nghĩa Mác - Lênin và tƣ tƣởng Hồ Chí Minh là lực lƣợng lãnh đạo Nhà nƣớc và xã hội”. Tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nƣớc dựa trên cơ sở đƣờng lối, chính sách của Đảng. Pháp luật của Nhà nƣớc là sự thể chế hoá đƣờng lối lãnh đạo của Đảng. Đảng thực hiện việc kiểm tra đối với hoạt động của các cơ quan nhà nƣớc. - Nguyên tắc quyền lực nhà nƣớc là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nƣớc trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tƣ pháp: nguyên tắc này đƣợc bổ sung tại Điều 2 Hiến pháp năm 1992. Các chức năng lập pháp, hành pháp và tƣ pháp của Nhà nƣớc đƣợc phân công cho mỗi loại cơ quan. Để thực hiện chức năng đó, mỗi cơ quan có những nhiệm vụ, quyền hạn riêng biệt. Đồng thời, giữa các cơ quan có sự phối hợp chặt chẽ để bảo đảm hiệu quả của hoạt động quản lý nhà nƣớc. - Nguyên tắc tập trung dân chủ: Là nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nƣớc xã hội chủ nghĩa, đƣợc quy định tại Điều 6 Hiến pháp. Các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc phải đƣợc triển khai thống nhất, thông suốt. Các cơ quan cấp dƣới phải tuân thủ, chịu trách nhiệm và chịu sự lãnh đạo của cấp trên. Văn bản của cơ quan cấp dƣới phải phù hợp với văn bản của cơ quan cấp trên. - Nguyên tắc bình đẳng dân tộc: Nhà nƣớc thực hiện chính sách bình đẳng dân tộc, đoàn kết, tƣơng trợ giữa các dân tộc. Chính sách này đƣợc quán triệt trong các văn bản, quyết định của cơ quan nhà nƣớc. Trong các cơ quan Quốc hội và Hội đồng nhân dân phải có tỷ lệ đại diện thích đáng của các thành phần dân tộc. Trong tổ chức của các cơ quan nhà nƣớc, có những cơ quan chuyên trách về công tác dân tộc (Hội đồng Dân tộc của Quốc hội, Uỷ ban Dân tộc thuộc Chính phủ).
    • 35 - Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa: Là nguyên tắc đƣợc quy định tại Điều 12 Hiến pháp. Mọi cơ quan nhà nƣớc phải đƣợc thành lập theo đúng quy định của pháp luật. Trong khi thi hành nhiệm vụ, cơ quan nhà nƣớc, cán bộ, công chức nhà nƣớc phải tuân thủ nghiêm chỉnh pháp luật. Những vi phạm pháp luật phải bị xử lý theo quy định. Để thực hiện nguyên tắc nói trên, cần tăng cƣờng cơ chế giám sát, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật. 2.3.2. Hệ thống các cơ quan nhà nƣớc - Quốc hội + Điều 83 Hiến pháp quy định: Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nƣớc cao nhất của nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. + Quốc hội là cơ quan duy nhất có quyền lập hiến và lập pháp. Quốc hội quyết định những chính sách cơ bản về đối nội và đối ngoại, nhiệm vụ kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, những nguyên tắc chủ yếu về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nƣớc, về quan hệ xã hội và hoạt động của công dân. Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nƣớc. + Quốc hội có các nhiệm vụ và quyền hạn sau đây: * Làm Hiến pháp và sửa đổi Hiến pháp, làm luật và sửa đổi luật, quyết định chƣơng trình xây dựng luật, pháp lệnh; * Thực hiện quyền giám sát tối cao việc thuân thủ Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội, xét báo cáo hoạt động của Chủ tịch nƣớc, Uỷ ban thƣờng vụ Quốc hội, Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao; * Quyết định kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của đất nƣớc; * Quyết định chính sách tài chính tiền tệ quốc gia; quyết định dự toán ngân sách nhà nƣớc và phân bổ ngân sách trung ƣơng, phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nƣớc; quy định, sửa đổi hoặc bãi bỏ các thứ thuế; * Quy định tổ chức và hoạt động của Quốc hội, Chủ tịch nƣớc, Chính phủ, Toà án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân và chính quyền địa phƣơng; * Bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Chủ tịch nƣớc, phó Chủ tịch nƣớc, Chủ tịch Quốc hội, các Phó Chủ tịch Quốc hội và các Uỷ viên Uỷ ban thƣờng vụ Quốc hội, Thủ tƣớng Chính phủ, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trƣởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao; phê chuẩn đề nghị của Thủ tƣớng Chính phủ về việc bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Thủ tƣớng, Bộ trƣởng và các thành viên khác của Chính phủ; phê chuẩn đề nghị của Chủ tịch nƣớc về danh sách thành viên Hội đồng quốc phòng và an ninh; bỏ phiếu tín nhiệm đối với những ngƣời giữ các chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn; * Quyết định thành lập, bãi bỏ Bộ và các cơ quan ngang Bộ của Chính phủ; thành lập mới, nhập, chia, điều chỉnh địa giới tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng; thành lập hoặc giải thể đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt;
    • 36 * Bãi bỏ các văn bản của Chủ tịch nƣớc, Uỷ ban thƣờng vụ Quốc hội, Chính phủ, Thủ tƣớng Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao trái với Hiến pháp, luật và nghị quyết của Quốc hội; * Quyết định đại xá; quy định hàm, cấp trong các lực lƣợng vũ trang nhân dân, hàm, cấp ngoại giao và những hàm, cấp nhà nƣớc khác, quy định huân chƣơng, huy chƣơng và các danh hiệu vinh dự nhà nƣớc; * Quyết định vấn đề chiến tranh và hoà bình; quy định về tình trạng khẩn cấp, các biện pháp đặc biệt khác bảo đảm quốc phòng và an ninh quốc gia; * Quyết định chính sách cơ bản về đối ngoại; phê chuẩn hoặc bãi bỏ các điều ƣớc quốc tế do Chủ tịch nƣớc trực tiếp ký; phê chuẩn hoặc bãi bỏ các điều ƣớc quốc tế khác đã đƣợc ký kết hoặc gia nhập theo đề nghị của Chủ tịch nƣớc; * Quyết định việc trƣng cầu ý dân. - Uỷ ban thƣờng vụ Quốc hội + Uỷ ban thƣờng vụ Quốc hội là cơ quan thƣờng trực của Quốc hội. + Uỷ ban thƣờng vụ Quốc hội đƣợc Quốc hội thành lập để tổ chức các hoạt động của Quốc hội. Uỷ ban thƣờng vụ Quốc hội ra pháp lệnh về các vấn đề đƣợcQuốc hội giao; thực hiện giám sát theo quy định của pháp luật; giám sát và hƣớng dẫn hoạt động của Hội đồng nhân dân, bãi bỏ nghị quyết sai trái của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh; giải tán Hội đồng nhân dân cấp tỉnh trong trƣờng hợp Hộiđồng nhân dân đó làm thiệt hại nghiêm trọng đến lợi ích của nhân dân và thực hiện các nhiệm vụ khác theo quy định của pháp luật. - Chủ tịch nƣớc + Chủ tịch nƣớc là ngƣời đứng đầu Nhà nƣớc, thay mặt nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam về đối nội và đối ngoại. + Chủ tịch nƣớc chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trƣớc Quốc hội. + Chủ tịch nƣớc thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của Hiến pháp (Điều 103). Chủ tịch nƣớc công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh; đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Phó Chủ tịch nƣớc, Thủ tƣớng Chính phủ, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trƣởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao; căn cứ vào quyết định của Quốc hội bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Thủ tƣớng, Bộ trƣởng và các thành viên khác của Chính phủ; bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Chánh án, thẩm phán Toà án nhân dân tối cao, Phó Viện trƣởng, Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao; quyết định đặc xá. - Chính phủ + Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội, cơ quan hành chính nhà nƣớc cao nhất của nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. + Chính phủ chịu trách nhiệm trƣớc Quốc hội và báo cáo công tác với Quốc hội, Uỷ ban thƣờng vụ Quốc hội, Chủ tịch nƣớc. + Chính phủ thống nhất quản lý việc thực hiện các nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại của Nhà nƣớc.
    • 37 + Chính phủ thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của Hiến pháp (Điều 112) và Luật tổ chức Chính phủ. Chính phủ lãnh đạo công tác của các Bộ, cơ quan ngang Bộ và các cơ quan thuộc Chính phủ, Uỷ ban nhân dân các cấp, xây dựng và kiện toàn hệ thống thống nhất bộ máy hành chính nhà nƣớc từ trung ƣơng đến cơ sở; hƣớng dẫn, kiểm tra Hội đồng nhân dân thực hiện các văn bản của cơ quan nhà nƣớc cấp trên; tạo điều kiện để Hội đồng nhân dân thực hiện nhiệm vụ và quyền hạn theo luật định; đào tạo, bồi dƣỡng, sắp xếp và sử dụng đội ngũ viên chức nhà nƣớc. Chính phủ quyết định điều chỉnh địa giới các đơn vị hành chính dƣới cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng. - Toà án nhân dân + Toà án nhân dân là cơ quan xét xử của nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. + Toà án xét xử những vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh tế, hành chính và giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật. + Toà án có nhiệm vụ bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân; bảo vệ tài sản của Nhà nƣớc, của tập thể; bảo vệ tính mạng, tài sản, tự do, danh dự và nhân phẩm của công dân. + Hệ thống Toà án nhân dân bao gồm: * Toà án nhân dân tối cao; * Các Toà án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng; * Các Toà án nhân dân quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh; * Các Toà án quân sự; * Các Toà án khác do luật định. + Toà án nhân dân tổ chức và hoạt động theo quy định tại Hiến pháp và Luật tổ chức Toà án nhân dân ngày 02 tháng 4 năm 2002. - Viện kiểm sát nhân dân + Theo Hiến pháp năm 1992 và Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1992, Viện kiểm sát nhân dân là các cơ quan có chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật, thực hành quyền công tố trong phạm vi trách nhiệm do luật định. + Theo quy định của Hiến pháp (sửa đổi) và Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân ngày 02 tháng 4 năm 2002, Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tƣ pháp. + Hệ thống Viện kiểm sát nhân dân bao gồm: * Viện kiểm sát nhân dân tối cao; * Các Viện kiểm sát nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng; * Các Viện kiểm sát nhân dân quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh; * Các Viện kiểm sát quân sự.
    • 38 + Viện Kiểm sát nhân dân tối cao thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tƣ pháp, góp phần bảo đảm cho pháp luật đƣợc chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. + Viện Kiểm sát nhân dân địa phƣơng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tƣ pháp ở địa phƣơng mình. + Viện Kiểm sát quân sự thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tƣ pháp theo quy định của pháp luật. - Hội đồng nhân dân + Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nƣớc ở địa phƣơng, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân, do nhân dân địa phƣơng bầu ra, chịu trách nhiệm trƣớc nhân dân địa phƣơng và cơ quan nhà nƣớc cấp trên. + Hội đồng nhân dân quyết định các chủ trƣơng, biện pháp quan trọng để phát huy tiềm năng của địa phƣơng; xây dựng và phát triển địa phƣơng về kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng, an ninh, không ngừng cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân địa phƣơng, làm tròn nghĩa vụ của địa phƣơng đối với cả nƣớc. Hội đồng nhân dân thực hiện quyền giám sát đối với hoạt động của Thƣờng trực Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân, Toà án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp; giám sát việc thực hiện các nghị quyết của Hội đồng nhân dân; giám sát việc tuân theo pháp luật của cơ quan nhà nƣớc, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang và của công dân ở địa phƣơng. + Hội đồng nhân dân thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể quy định tại Luật tổ chức Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân năm 2003 và các văn bản pháp luật khác. Để khắc phục những hạn chế của Luật tổ chức Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân năm 1994, Luật năm 2003 đã quy định rõ hơn về nhiệm vụ, quyền hạn của mỗi cấp Hội đồng nhân dân (tỉnh - huyện - xã); quy định nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng nhân dân trong từng lĩnh vực kinh tế, ngân sách, văn hoá, giáo dục, y tế, quốc phòng, an ninh, giám sát...; phân biệt nhiệm vụ của Hội đồng nhân dân ở địa bàn nông thôn và địa bàn đô thị. Luật năm 2003 tăng cƣờng chức năng giám sát của Hội đồng nhân dân; bổ sung quy định về việc Hội đồng nhân dân bỏ phiếu tín nhiệm đối với ngƣời giữ chức vụ do Hội đồng nhân dân bầu. Để quyết định những vấn đề thuộc nhiệm vụ, quyền hạn của mình, Hội đồng nhân dân ra nghị quyết. + Về cơ cấu của Hội đồng nhân dân, theo Luật năm 2003, Thƣờng trực Hội đồng nhân dân đƣợc thành lập ở cả ba cấp. Luật bổ sung một số nhiệm vụ, quyền hạn mới của Thƣờng trực Hội đồng nhân dân nhƣ: giám sát việc thi hành pháp luật tại địa phƣơng; phê chuẩn kết quả bầu Chủ tịch, Phó Chủ tịch, Uỷ viên Thƣờng trực Hội đồng nhân dân cấp dƣới trực tiếp; trình Hội đồng nhân dân bỏ phiếu tín nhiệm đối với ngƣời giữ chức vụ do Hội đồng nhân dân bầu. - Uỷ ban nhân dân
    • 39 + Uỷ ban nhân dân do Hội đồng nhân dân bầu là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân, cơ quan hành chính nhà nƣớc ở địa phƣơng, chịu trách nhiệm trƣớc Hội đồng nhân dân cùng cấp và cơ quan nhà nƣớc cấp trên. + Uỷ ban nhân dân thực hiện chức năng quản lý nhà nƣớc ở địa phƣơng; chịu trách nhiệm chấp hành Hiến pháp, luật, văn bản của cơ quan nhà nƣớc cấp trên và nghị quyết của Hội đồng nhân dân cùng cấp. + Cũng tƣơng tự nhƣ với Hội đồng nhân dân, Luật năm 2003 đã quy định rõ hơn nhiệm vụ, quyền hạn của mỗi cấp Uỷ ban nhân dân, phân biệt nhiệm vụ của Uỷ ban nhân dân địa bàn nông thôn và đô thị, quy định nhiệm vụ, quyền hạn của Uỷ ban nhân dân trong từng lĩnh vực kinh tế, nông nghiệp, lâm nghiệp, ngƣ nghiệp, thuỷ lợi, đất đai, công nghiệp, thƣơng mại, du lịch, giáo dục và đào tạo,.... Để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình, Uỷ ban nhân dân ra quyết định, chỉ thị. Luật năm 2003 quy định các vấn đề mà Uỷ ban nhân dân phải thảo luận tập thể và biểu quyết theo đa số (Điều 124). + Chủ tịch Uỷ ban nhân dân là ngƣời lãnh đạo và điều hành công việc của Uỷ ban nhân dân. Chủ tịch Uỷ ban nhân dân phải là đại biểu Hội đồng nhân dân. Theo Luật năm 2003, trong nhiệm kỳ, nếu khuyết Chủ tịch Uỷ ban nhân dân thì Chủ tịch Hội đồng nhân dân cùng cấp giới thiệu ngƣời ứng cử Chủ tịch Uỷ ban nhân dân để Hội đồng nhân dân bầu. Ngƣời giữ chức vụ Uỷ ban nhân dân trong nhiệm kỳ không nhất thiết là đại biểu Hội đồng nhân dân (Điều 119). Chủ tịch Uỷ ban nhân dân thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định tại Điều 127 của Luật năm 2003. Chủ tịch Uỷ ban nhân dân quyết định các vấn đề thuộc nhiệm vụ, quyền hạn của Uỷ ban nhân dân cấp mình, trừ các vấn đề mà Uỷ ban nhân dân phải thảo luận và quyết định tập thể. Luật bổ sung các nhiệm vụ mới của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân là: chỉ đạo các biện pháp để giải quyết các công việc đột xuất, khẩn cấp trong phòng, chống thiên tai, cháy, nổ, dịch bệnh, an ninh, trật tự và báo cáo Uỷ ban nhân dân trong phiên họp gần nhất; ra quyết định, chỉ thị để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình. Phó Chủ tịch và các thành viên khác của Uỷ ban nhân dân thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn do Chủ tịch Uỷ ban nhân dân phân công và chịu trách nhiệm trƣớc Chủ tịch Uỷ ban nhân dân về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn đƣợc giao. III. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁP LUẬT 1. Khái niệm pháp luật Pháp luật là hệ thống quy tắc xử sự do nhà nƣớc đặt ra hoặc thừa nhận và đảm bảo thực hiện để điều chỉnh các quan hệ xã hội nhằm đạt đƣợc những mục đích nhất định. Cũng nhƣ nhà nƣớc, pháp luật ra đời, tồn tại gắn liền với xã hội có giai cấp, nó ra đời khi xã hội phát triển đến một trình độ nhất định và khi xã hội phân chia
    • 40 thành các giai cấp, vì thế, pháp luật vừa mang tình chất giai cấp vừa mang tính xã hội. Tính chất giai cấp của pháp luật thể hiện ở chỗ pháp luật thể hiện ý chí nhà nƣớc của giai cấp thống trị, còn tính chất xã hội của pháp luật thể hiện ở chỗ pháp luật là công cụ để điều chỉnh các quan hệ xã hội nhằm duy trì trật tự xã hội để đảm bảo sự tồn tại và phát triển của pháp luật Ở Việt Nam, quyền lực nhà nƣớc thuộc về nhân dân và nhân dân sử dụng quyền lực của mình thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp và các cơ quan khác trong bộ máy nhà nƣớc. Hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền chính là sự thể hiện ý chí và nguyện vọng của đông đảo nhân dân lao động. Pháp luật của nhà nƣớc ta là thể hiện ý chí của nhân dân lao động - số đông trong xã hội, vì vậy, pháp luật là phuơng tiện để phản ánh và bảo vệ quyền lực của nhân dân lao động. Pháp luật của nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam cũng thể hiện tính chất xã hội rộng rãi. Pháp luật Việt Nam hiện nay là phƣơng tiện để nhà nƣớc quản lý các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, nó cũng đồng thời là phƣơng tiện để thể chế hóa những đƣờng lối, chủ trƣơng chính sách của Đảng về các vấn đề kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội nhằm đảm bảo sự phát triển của xã hội, thúc đẩy sự phát triển kinh tế và không ngừng nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân lao động. Hơn nữa, pháp pháp luật của chúng ta còn có vai trò quan trọng trong việc thiết lập và bảo đảm công bằng xã hội, bảo đảm việc thực hiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa. Bản chất của pháp luật nƣớc ta thể hiện ở những điểm cơ bản sau đây: Pháp luật xã hội chủ nghĩa Việt Nam là phƣơng tiện để đảm bảo công bằng xã hội, thực hiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa. Dân chủ là một trong những đặc trƣng cơ bản của nhà nƣớc ta. Tính chất dân chủ đó đƣợc thể hiện và ghi nhận trong hệ thống các văn bản pháp luật của nhà nƣớc từ Hiến pháp đến các văn bản quy phạm pháp luật khác. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật ghi nhận và xác định các biện pháp để đảm bảo cho việc thực hiện các quyền tự do dân chủ của công dân. Bên cạnh đó, thông qua pháp luật, Nhà nƣớc ta cũng đó thực hiện các biện pháp để hỗ trợ và đảm bảo sự phát triển của các khu vực khó khăn nhƣ miền núi, vùng sâu, vùng xa. Pháp luật nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là phƣơng tiện để nhà nƣớc quản lý xã hội. Thông qua pháp luật, nhà nƣớc đề ra các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa khoa học kỹ thuật cũng nhƣ các lĩnh vực khác của đời sống, xác định chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của các cơ quan nhà nƣớc trong quản lý kinh tế xã hội. Đồng thời, pháp luật cũng xác định rõ trách nhiệm của mọi công dân trong việc tôn trọng Pháp luật của nhà nƣớc. Pháp luật của nhà nƣớc ta là cơ sở để xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nƣớc Việt Nam. Bộ máy nhà nƣớc là một hệ thống các cơ quan nhà nƣớc có chức năng và nhiệm vụ khác nhau. Để đảm bảo cho bộ máy nhà nƣớc nói chung và từng cơ quan trong bộ máy nhà nƣớc hoạt động có hiệu quả, phát huy đƣợc sức mạnh của quyền lực nhà nƣớc cũng nhƣ đảm bảo các quyền tự do dân chủ của công dân, thì cần phải có các quy định của pháp luật về tổ chức bộ máy nhà nƣớc. Các quy định đó không chỉ là cơ sở pháp lý cho việc tổ chức và hoạt động
    • 41 của các cơ quan trong bộ máy nhà nƣớc mà nó còn là phƣơng tiện để nhân dân có thể tiến hành việc kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nƣớc và của các nhân viên nhà nƣớc. Pháp luật nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam còn là phƣơng tiện để thực hiện chính sách đoàn kết dân tộc. Điều 5 Hiến pháp 1992 quy định: “Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, là nhà nước thống nhất của các dân tộc cùng sinh sống trên đất nước Việt Nam. Nhà nước thực hiện chính sách bình đẳng, đoàn kết, tương trợ giữa các dân tộc, nghiêm cấm mọi hành vi kỳ thị, chia rẽ dân tộc. Các dân tộc có quyền dùng tiếng nói,, chữ viết, giữ gìn bản sắc dân tộc và phat huy những phong tục, tập quán, truyền thống và văn hoá tốt đẹp của mình. Nhà Nước thực hiện chính sách phát triển về mọi mặt, từng bước nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào dân tộc thiểu số.” Trên cơ sở này, nhà nƣớc đó ban hành ra hàng loạt các văn bản pháp luật cụ thể hóa và thực hiện chính sách đoàn kết dân tộc. 2. Những đặc trƣng của pháp luật - Pháp luật do nhà nƣớc ban hành. Trong xó hội có rất nhiều quy tắc xử sự khác nhau mà con ngƣời phải tuân theo nhƣ các quy tắc đạo đức, các tập quán, các quy tắc do các tổ chức khác của con ngƣời đặt ra nhƣ các điều lệ, quy chế… nhƣng chỉ những quy tắc xử sự do nhà nƣớc ban hành thì mới đƣợc coi là pháp luật. - Pháp luật đƣợc nhà nƣớc bảo đảm thực hiện. Các quy tắc xử sự khác đƣợc đảm bảo thực hiện bằng những biện pháp khác nhau. Chẳng hạn, sự vi phạm các quy tắc đạo đức sẽ bị xã hội lên án, sự vi phạm các tập quán có thể bị cộng đồng dân cƣ lên án, sự vi phạm quy tắc của các tổ chức xã hội thì các tổ chức đó sẽ áp dụng những biện pháp nhất định do chính các tổ chức đó đặt ra. Pháp luật đƣợc đảm bảo thực hiện bằng nhà nƣớc có nghĩa là việc vi phạm pháp luật sẽ bị áp dụng các biện pháp cƣỡng chế của nhà nƣớc mà ở mức cao nhất là các hình phạt của Luật Hình sự. Bên cạnh việc bảo đảm cho pháp luật đƣợc thực hiện bằng những biện pháp cƣỡng chế, nhà nƣớc cũng bảo đảm cho pháp luật đƣợc thực hiện bằng những biện pháp thuyết phục nhƣ vận động, tuyên truyền, khen thƣởng… Nhƣ vậy, chỉ những quy tắc xử sự do nhà nƣớc đặt ra hoặc thừa nhận và đảm bảo thực hiện thì mới đƣợc gọi là pháp luật. 3. Văn bản quy phạm pháp luật Pháp luật chủ yếu đƣợc hình thành từ việc Nhà Nƣớc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật. Văn bản quy phạm pháp luật là văn bản do các cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền ban hành theo trình tự và thủ tục định, trong đó có các quy tắc xử sự chung, đƣợc nhà nƣớc bảo đảm thực hiện để điều chỉnh các quan hệ xã hội nhằm đạt đƣợc mục đích nhất định. Văn bản quy phạm pháp luật có các đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, văn bản quy phạm pháp luật là văn bản do các cơ quan nhà nƣớc
    • 42 có thẩm quyền ban hành. Trong toàn bộ các cơ quan của bộ máy nhà nƣớc, không phải cơ quan nào cũng có thẩm quyền ban hành các văn bản quy phạm pháp luật. Nhà nƣớc chỉ trao thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật cho một số cơ quan nhà nƣớc nhất định. Vì thế, chỉ những văn bản do các cơ quan đó ban hành thì mới có thể trở thành văn bản quy phạm pháp luật. Những văn bản không phải do cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm phạm pháp luật thì không thể là văn bản quy phạm pháp luật. Thứ hai, văn bản quy phạm pháp luật là văn bản có chứa đựng những quy tắc xử sự chung. Những văn bản mặc dù do các cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền ban hành nhƣng không chứa đựng quy tắc xử sự chung thì không thể Là Văn bản quy phạm pháp luật. Đây là đặc trƣng cơ bản để chúng ta phân biệt văn bản quy phạm pháp luật với các văn bản có ý nghĩa pháp lý khác nhƣ các bản án của Tòa án nhân dân, các quyết định xử phạt hành chính đối với cá nhân hay tổ chức nào đó do có hành vi vi phạm hành chính. Thứ ba, văn bản quy phạm pháp luật đƣợc áp dụng nhiều lần trong thực tế đời sống. Do nội dung của văn bản quy phạm pháp luật có chứa đựng những quy tắc xử sự chung vì vậy chúng đƣợc áp dụng nhiều lần trong thực tế đời sống, trong mọi trƣờng hợp khi xuất hiện những điều kiện hay hoàn cảnh đƣợc các quy tắc xử sự trong đó xác định. Thứ tư, tên gọi, nội dung và trình tự, thủ tục ban hành văn bản quy phạm pháp luật do pháp luật quy định. Pháp luật quy định cho mỗi cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền đƣợc ban hành văn bản quy phạm pháp luật với những tên gọi cụ thể. Hơn nữa, nội dung và trình tự ban hành văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan nhà nƣớc cũng đƣợc pháp luật quy định cụ thể. 4. Các loại văn bản quy phạm pháp luật ở nƣớc ta Theo quy định của Hiến pháp 1992 và Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật, ở nƣớc ta hiện nay có các loại văn bản quy phạm pháp luật sau: Hiến pháp là văn bản quy phạm pháp luật do Quốc hội ban hành quy định những vấn đề cơ bản nhất của nhà nƣớc nhƣ chế độ chính trị, chế độ kinh tế, văn hóa xã hội, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nƣớc. Các quy định của Hiến pháp là cơ sở để hình thành một hệ thống quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội. Hiến pháp là văn bản có giá trị pháp lý cao nhất trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật ở nƣớc ta, các văn bản quy phạm pháp luật do các cơ quan khác của nhà nƣớc ban hành đều phải dựa trên cơ sở Hiến pháp và phải phù hợp với Hiến pháp. Luật là văn bản quy phạm pháp luật do Quốc hội ban hành để cụ thể hóa Hiến pháp có nội dung điều chỉnh một loại quan hệ xã hội nhất định hoặc các quan hệ xã hội trong một lĩnh vực nhất định của đời sống xã hội. Luật quy định các vấn đề cơ bản, quan trọng thuộc các lĩnh vực về đối nội, đối ngoại, nhiệm vụ kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh của đất nƣớc, những nguyên tắc chủ yếu về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nƣớc, về quan hệ xã hội và hoạt động của
    • 43 công dân. Nghị quyết của Quốc hội đƣợc Quốc hội ban hành để quyết định kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia, chính sách dân tộc, tôn giáo, đối ngoại, quốc phòng, an ninh, dự toán ngân sách nhà nƣớc và phân bổ ngân sách nhà nƣớc, điều chỉnh ngân sách nhà nƣớc, phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nƣớc, phê chuẩn điều ƣớc quốc tế, quyết định chế độ làm việc của Quốc hội, Uỷ ban thƣờng vụ Quốc hội, Hội đồng dân tộc, các Uỷ ban của Quốc hội, đại biểu Quốc hội và quyết định các vấn đề khác thuộc thẩm quyền của Quốc hội. Pháp lệnh do Ủy ban Thƣờng vụ Quốc hội ban hành để quy định về những vấn đề đƣợc Quốc hội giao, sau một thời gian thực hiện trình Quốc hội xem xét, quyết định ban hành thành luật. Pháp lệnh phải phù hợp với Hiến pháp, luật và nghị quyết của Quốc hội. Nghị quyết của Uỷ ban Thƣờng vụ Quốc hội đƣợc cơ quan này ban hành để giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh, giám sát việc thi hành Hiến pháp, văn bản quy phạm pháp luật của Quốc hội, Uỷ ban thƣờng vụ Quốc hội, giám sát hoạt động của Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, giám sát và hƣớng dẫn hoạt động của Hội đồng nhân dân, quyết định tuyên bố tình trạng chiến tranh, tổng động viên hoặc động viên cục bộ, ban bố tình trạng khẩn cấp trong cả nƣớc hoặc từng địa phƣơng và quyết định những vấn đề khác thuộc thẩm quyền của Uỷ ban thƣờng vụ Quốc hội. Lệnh, quyết định của Chủ tịch nƣớc đƣợc ban hành để thực hiện những nhiệm vụ, quyền hạn của Chủ tịch nƣớc do Hiến pháp, luật quy định. Nghị quyết của Chính phủ đƣợc Chính phủ ban hành để quyết định chính sách cụ thể về xây dựng và kiện toàn bộ máy hành chính nhà nƣớc từ trung ƣơng đến cơ sở, hƣớng dẫn, kiểm tra Hội đồng nhân dân thực hiện các văn bản của cơ quan nhà nƣớc cấp trên; bảo đảm thực hiện Hiến pháp và pháp luật trong các cơ quan nhà nƣớc, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân và công dân; thực hiện chính sách xã hội, dân tộc, tôn giao; quyết định chủ trƣơng, chính sách cụ thể về ngân sách nhà nƣớc, tiền tệ; phát triển văn hoá, giáo dục, y tế, khoa học, công nghệ, bảo vệ môi trƣờng; củng cố và tăng cƣờng quốc phòng, an ninh; thống nhất quản lý công tác đối ngoại của Nhà nƣớc, các biện pháp bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân; các biện pháp chống quan liêu, tham nhũng trong bộ máy nhà nƣớc; phê duyệt các điều ƣớc quốc tế thuộc thẩm quyền của Chính phủ. Nghị định của Chính phủ đƣợc ban hành để quy định chi tiết thi hành luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Uỷ ban thƣờng vụ Quốc hội, lệnh, quyết định của Chủ tịch nƣớc; quy định nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức bộ máy của các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và các cơ quan khác thuộc thẩm quyền của Chính phủ thành lập; các biện pháp cụ thể để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của Chính phủ; hoặc quy định những vấn đề hết sức cần thiết nhƣng chƣa đủ điều kiện xây dựng thành luật hoặc pháp lệnh để đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nƣớc, quản lý kinh tế, quản lý xã hội. Việc ban hành Nghị định của Chính phủ quy định những vấn đề cần thiết nhƣng chƣa đủ điều kiện để xây dựng thành Luật hay Pháp lệnh phải đƣợc sự đồng ý của Ủy ban
    • 44 Thƣờng vụ Quốc hội. Quyết định của Thủ tƣớng Chính phủ đƣợc ban hành để quyết định các chủ trƣơng, biện pháp lãnh đạo, điều hành hoạt động của Chính phủ và hệ thống hành chính nhà nƣớc từ trung ƣơng đến cơ sở; quy định chế độ làm việc với các thành viên Chính phủ, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng và các vấn đề khác thuộc thẩm quyền của Thủ tƣớng Chính phủ. Chỉ thị của Thủ tƣớng Chính phủ quy định các biện pháp chỉ đạo, phối hợp hoạt động của các thành viên Chính phủ; đôn đốc và kiểm tra hoạt động của các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Uỷ ban nhân dân các cấp trong việc thực hiện các chủ trƣơng, chính sách, pháp luật của Nhà nƣớc, các quyết định của Chính phủ. Quyết định, Chỉ thị, Thông tư của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ Quyết định của Bộ trƣởng, Thủ trƣởng cơ quan ngang Bộ quy định về tổ chức và hoạt động của các cơ quan, đơn vị trực thuộc; quy định các tiêu chuẩn, quy trình, quy phạm và các định mức kinh tế - kỹ thuật của ngành, lĩnh vực do mình phụ trách; quy định các biện pháp để thực hiện chức năng quản lý ngành, lĩnh vực do mình phụ trách và những vấn đề đề đƣợc Chính phủ giao. Chỉ thị của Bộ trƣởng, Thủ trƣởng cơ quan ngang Bộ quy định các biện pháp để chỉ đạo, đôn đốc, phối hợp và kiểm tra hoạt động của các cơ quan, đơn vị thuộc ngành, lĩnh vực do mình phụ trách trong việc thực hiện văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan nhà nƣớc cấp trên và của mình. Thông tƣ của Bộ trƣởng, Thủ trƣởng cơ quan ngang Bộ đƣợc ban hành để hƣớng dẫn thực hiện những quy định đƣợc Luật, Nghị quyết của Quốc hội, Pháp lệnh, Nghị quyết của Uỷ ban Thƣờng vụ Quốc hội, Lệnh, Quyết định của Chủ tịch nƣớc, Nghị quyết, Nghị định của Chính phủ, Quyết định, Chỉ thị của Thủ tƣớng Chính phủ giao thuộc phạm vi quản lý ngành, lĩnh vực do mình phụ trách. Nghị quyết của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đƣợc ban hành để hƣớng dẫn các Tòa án áp dụng thống nhất pháp luật, tổng kết kinh nghiệm xét xử. Quyết định, Chỉ thị, Thông tư của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao đƣợc ban hành để thực hiện việc quản lý các Tòa án nhân dân địa phƣơng và Tòa án quân sự về tổ chức; quy định những vấn đề khác thuộc thẩm quyền của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao. Quyết định, Chỉ thị, Thông tư của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao quy định các biện pháp để bảo đảm việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân các cấp; quy định những vấn đề khác thuộc thẩm quyền của Viện trƣởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Văn bản quy phạm pháp luật liên tịch giữa các Bộ, cơ quan ngang Bộ Thông tƣ liên tịch giữa các Bộ, cơ quan ngang Bộ đƣợc ban hành để hƣớng dẫn thi hành Luật, Nghị quyết của Quốc hội, Pháp lệnh, Nghị quyết của Uỷ ban Thƣờng vụ Quốc hội, Lệnh, Quyết định của Chủ tịch nƣớc, Nghị quyết, Nghị
    • 45 định của Chính phủ, Quyết định, Chỉ thị của Thủ tƣớng Chính phủ có liên quan đến chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan đó. Văn bản quy phạm pháp luật liên tịch giữa Toà án nhân dân tối cao với Viện kiểm sát nhân dân tối cao; giữa Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao với Bộ, cơ quan ngang Bộ Thông tƣ liên tịch giữa Toà án nhân dân tối cao với Viện kiểm sát nhân dân tối cao; Thông tƣ liên tịch giữa Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ với Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đƣợc ban hành để hƣớng dẫn việc áp dụng thống nhất pháp luật trong hoạt động tố tụng và những vấn đề khác liên quan đến nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan đó. Nghị quyết, Thông tư liên tịch giữa cơ quan nhà nước có thẩm quyền với cơ quan trung ương của tổ chức chính trị - xã hội đƣợc ban hành để hƣớng dẫn thi hành những vấn đề khi pháp luật quy định về việc tổ chức chính trị - xã hội đó tham gia quản lý nhà nƣớc. Nghị quyết của Hội đồng nhân dân các cấp quy định các biện pháp bảo đảm thi hành nghiêm chỉnh Hiến pháp và pháp luật ở địa phƣơng, về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và ngân sách, về các biện pháp ổn định và nâng cao đời sống nhân dân địa phƣơng. Quyết định, Chỉ thị của Ủy ban nhân dân các cấp Quyết định của Ủy ban nhân dân quy định các chủ trƣơng, biện pháp cụ thể để tổ chức thực hiện pháp luật và kiểm tra việc thực hiện pháp của các cơ quan, tổ chức ở địa phƣơng và quy định về những vấn đề khác thuộc thẩm quyền của Ủy ban nhân dân. Chỉ thị của Ủy ban nhân dân quy định các biện pháp và chỉ đạo việc thực hiện các chủ trƣơng, chính sách của trung ƣơng, các cơ quan nhà nƣớc cấp trên và các Nghị quyết của Hội đồng nhân dân cùng cấp.
    • 46 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ LUẬT HÌNH SỰ VÀ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ PHẦN I. LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM I. KHÁI QUÁT VỀ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm Để thực hiện nhiệm vụ bảo vệ chế độ xã hội, trật tự xã hội, Nhà nƣớc dùng nhiều biện pháp khác nhau vừa có tính thuyết phục vừa có tính cƣỡng chế để đấu tranh, ngăn chặn những hành vi vi phạm pháp luật. Tùy theo tính chất, mức độ của các vi phạm pháp luật mà nhà nƣớc lựa chọn sử dụng các chế tài thích hợp nhƣ: Dân sự, hành chính, kinh tế, hình sự... mà trong đó chế tài hình sự là nghiêm khắc nhất nhằm xử lý bất kỳ ngƣời nào có hành vi xâm phạm nghiêm trọng các lợi ích của Nhà nƣớc, của xã hội và của công dân. Nhƣ vậy, Luật hình sự là một ngành luật trong hệ thống pháp luật của nước ta, bao gồm hệ thống các quy định pháp luật do Nhà nước ban hành trong đó xác định rõ những hành vi vi phạm nào là tội phạm, đồng thời, quy định hình phạt đối với từng tội phạm cụ thể. Trong hệ thống pháp luật của nƣớc ta chỉ có Bộ luật hình sự do Quốc hội ban hành mới quy định về tội phạm và về hình phạt. Ngoài Quốc hội - cơ quan quyền lực nhà nƣớc cao nhất thì không có cơ quan nào khác có quyền quy định về tội phạm và về hình phạt. Hệ thống các quy định của luật hình sự đƣợc chia làm hai phần: - Phần chung: Bao gồm các quy định về nguyên tắc, nhiệm vụ của Luật hình sự, về những vấn đề chung về tội phạm và hình phạt. - Phần các tội phạm: Bao gồm các quy định xác định các dấu hiệu pháp lý của từng tội phạm cụ thể, loại hình phạt và mức hình phạt áp dụng đối với từng tội phạm đó. Phần chung và Phần các tội phạm của Luật hình sự có mối quan hệ mật thiết hữu cơ với nhau tạo nên sự hoàn chỉnh của Luật hình sự. Để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với mỗi tội phạm đƣợc quy định ở Phần các tội phạm cần phải tuân thủ những quy định của Phần chung. Mặt khác, Phần chung muốn phát huy tác dụng khi áp dụng vào thực tiễn của công tác đấu tranh chống tội phạm phải dựa vào các quy định ở Phần các tội phạm. 2. Nhiệm vụ Nhiệm vụ chung của Luật hình sự là bảo vệ lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động để xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội, bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa (sau đây viết tắt là XHCN). Trong giai đoạn hiện nay, nhiệm vụ của Luật hình sự là "bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, quyền làm chủ của nhân dân, bảo vệ quyền bình đẳng giữa đồng bào các dân tộc, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, bảo vệ trật
    • 47 tự pháp luật xã hội chủ nghĩa, chống mọi hành vi phạm tội; đồng thời giáo dục mọi người ý thức tuân theo pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm". Nhƣ vậy, nhiệm vụ đầu tiên của Luật hình sự trong giai đoạn hiện nay là bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, quyền làm chủ của nhân dân, bảo vệ quyền bình đẳng giữa đồng bào các dân tộc, bảo vệ lợi ích của Nhà nƣớc, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, bảo vệ trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa. Để bảo vệ các lợi ích này, Luật hình sự quy định và mô tả hành vi phạm tội, tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm, quy định loại và mức hình phạt cụ thể đối với từng tội phạm để dựa vào đó các cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết vụ án đƣợc chính xác, công minh, đúng ngƣời, đúng tội, đúng pháp luật. Nhiệm vụ tiếp theo của Luật hình sự là giáo dục mọi ngƣời ý thức tuân theo pháp luật, ý thức đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm đƣợc thể hiện ở chỗ các quy định của Luật hình sự giúp cho mọi ngƣời biết đƣợc hành vi nào là tội phạm để tự điều chỉnh hành vi của mình, tránh những hành vi bị cấm hoặc tự thực hiện hành vi mà pháp luật bắt buộc phải làm ... Thực chất, nhiệm vụ giáo dục của Luật hình sự là nhiệm vụ phòng ngừa tội phạm nói chung. Từ nhiệm vụ "bảo vệ" và nhiệm vụ "giáo dục" của Luật hình sự chúng ta thấy nổi lên nhiệm vụ chính của Luật hình sự là đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm. 3. Những nguyên tắc cơ bản Các nguyên tắc cơ bản của Luật hình sự là những tƣ tƣởng chỉ đạo toàn bộ quá trình xây dựng và áp dụng các quy định của Luật hình sự vào đấu tranh phòng chống tội phạm. Những nguyên tắc này đƣợc xây dựng trên cơ sở những nguyên tắc cơ bản của pháp luật XHCN. Những nguyên tắc đó là: - Nguyên tắc pháp chế XHCN là một nguyên tắc cơ bản, xuyên suốt toàn bộ hoạt động xây dựng cũng nhƣ áp dụng Luật hình sự. Đối với cơ quan lập pháp (Quốc hội), nguyên tắc pháp chế XHCN đƣợc thể hiện ở chỗ: Những hành vi bị coi là tội phạm và phải chịu hình phạt phải đƣợc Luật hình sự quy định; việc sửa đổi, bổ sung hay huỷ bỏ tội phạm nhất định phải đƣợc tiến hành một cách kịp thời và hợp pháp theo đúng quy định của pháp luật. Đối với các cơ quan hành pháp và tƣ pháp, nguyên tắc pháp chế XHCN đòi hỏi việc áp dụng Luật hình sự cũng nhƣ việc đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm và của bản thân ngƣời phạm tội phải chính xác và thống nhất. Nguyên tắc pháp chế XHCN cũng đòi hỏi việc xét xử phải đúng ngƣời, đúng tội, không một hành vi phạm tội và ngƣời phạm tội nào tránh khỏi việc bị xử lý theo luật hình sự, không đƣợc xử oan ngƣời vô tội. Mọi sự tùy tiện trong điều tra, truy tố và xét xử đối với công dân đều bị coi là vi phạm nghiêm trọng pháp chế XHCN. - Nguyên tắc dân chủ XHCN thể hiện ở chỗ, Luật hình sự bảo vệ, tôn trọng và kiên quyết xử lý mọi hành vi xâm phạm đến các quyền tự do dân chủ của công dân. Luật hình sự không phân biệt đối xử vì địa vị xã hội hoặc tình trạng tài sản, mọi ngƣời phạm tội đều bình đẳng trƣớc pháp luật, không phân biệt
    • 48 nam, nữ, dân tộc, tín ngƣỡng, tôn giáo, thành phần, địa vị xã hội, đồng thời, bảo đảm cho nhân dân trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia vào việc xây dựng và áp dụng luật hình sự, đấu tranh phòng và chống tội phạm. Mặt chuyên chính của nguyên tắc dân chủ XHCN thể hiện ở chỗ xử lý nghiêm các hành vi phạm tội, nhất là các trƣờng hợp cố ý phạm tội, gây thiệt hại lớn cho Nhà nƣớc, cho xã hội và công dân cũng nhƣ chuyên chính với kẻ phạm tội là ngƣời chủ mƣu, cầm đầu, chỉ huy, ngoan cố chống đối, lƣu manh, côn đồ, tái phạm nguy hiểm, lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội; ngƣời phạm tội dùng thủ đoạn xảo quyệt, có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, cố ý gây hậu quả nghiêm trọng. - Nguyên tắc nhân đạo XHCN luôn luôn đƣợc thể hiện rõ nét trong chính sách hình sự của Nhà nƣớc ta. Việc áp dụng hình phạt đối với kẻ phạm tội chủ yếu là nhằm giáo dục, cải tạo họ trở thành ngƣời có ích cho xã hội. Hình phạt trong luật hình sự không nhằm gây đau đớn về thể xác và không hạ thấp phẩm giá của con ngƣời. Luật hình sự khoan hồng đối với ngƣời tự thú, thành khẩn khai báo, tố giác ngƣời đồng phạm, lập công chuộc tội, ăn năn hối cải, tự nguyện sửa chữa hoặc bồi thƣờng thiệt hại gây ra. Nguyên tắc nhân đạo XHCN còn thể hiện ở chỗ trong Luật hình sự có nhiều loại hình phạt không tƣớc tự do; hình phạt chung thân và tử hình chỉ đƣợc phép áp dụng trong những trƣờng hợp thật đặc biệt và phạm vi áp dụng cũng có giới hạn nhất định và không đƣợc phép áp dụng đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội, đối với phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dƣới 36 tháng tuổi khi phạm tội hoặc khi xét xử. Ngoài ra, Luật hình sự còn có các quy định khác nhằm tạo điều kiện cho ngƣời phạm tội tự cải tạo tốt nhƣ các quy định về miễn trách nhiệm hình sự; miễn hoặc giảm hình phạt; án treo ... - Nguyên tắc kết hợp hài hòa chủ nghĩa yêu nước và tinh thần quốc tế vô sản là sự thể hiện chính sách đối ngoại của Luật hình sự nƣớc ta. Luật hình sự trừng trị các hành vi phá hoại hòa bình, chống loài ngƣời và tội phạm chiến tranh; ghi nhận và bảo đảm thực hiện các cam kết quốc tế của Nhà nƣớc trong cuộc đấu tranh chung của loài ngƣời chống các hành vi gây chiến tranh, chống các tội ác diệt chủng, diệt môi sinh, môi trƣờng cũng nhƣ các tội phạm mang tính quốc tế khác. Ngoài ra, còn có một số nguyên tắc khác có tính chất đặc thù riêng của Luật hình sự, nhƣ các nguyên tắc: Trách nhiệm cá nhân, có lỗi, cá thể hoá hình phạt ... 4. Một số vấn đề về chính sách hình sự 4.1. Cơ sở trách nhiệm hình sự Điều 2 Bộ luật hình sự 1999 quy định: “Chỉ ngƣời nào phạm một tội đã đƣợc Bộ luật hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự”. Nhƣ vậy, cơ sở của trách nhiệm hình sự là việc một người đã thực hiện một tộiđược quy định trong Bộ luật hình sự. Để xác định xem có một tội phạm quy định trong Bộ luật hình sự đã đƣợc thực hiện hay không, hay nói cách khác, có cơ sở trách nhiệm
    • 49 hình sự hay không, trƣớc hết, chúng ta cần phải xem xét các yếu tố khách quan, chủ quan bắt buộc sau đây của tội phạm: - Trên thực tế có xảy ra hành vinguy hiểm cho xã hội đƣợc mô tả trong cấu thành các tội phạm cụ thể của Bộ luật hình sự hay không và hành vi đó có nguy hiểm cho xã hội hay không. Đây là yếu tố bắt buộc thuộc mặt khách quan của tội phạm. Nếu xác định đƣợc không có hành vi nguy hiểm cho xã hộixảy ra hoặc hành vi đó không có dấu hiệu của tội phạm hoặc thậm chí tuy có dấu hiệu của tội phạm, nhƣng tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng kể thì cũng không đƣợc thực hiện việc truy cứu trách nhiệm hình sự. - Ngƣời thực hiện hành vi đó có lỗi hay không. Đây là yếu tố bắt buộc thuộc mặt chủ quan của tội phạm. Nếu xác định đƣợc ngƣời thực hiện hành vi không có lỗi (cố ý hoặc vô ý) thì dù hành vi có nguy hiểm cho xã hội đến mức nào ngƣời thực hiện hành vi đó cũng không phải chịu trách nhiệm hình sự. Ví dụ: Ngƣời thực hiện hành vi gây hậu quả nguy hại cho xã hội do sự kiện bất ngờ, tức là trong trƣờng hợp không thể thấy trƣớc hoặc không buộc phải thấy trƣớc hậu quả của hành vi đó. - Ngƣời thực hiện hành vi đó đã đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự hay chưa hoặc người đó có năng lực trách nhiệm hình sự hay không. Đây là các yếu tố bắt buộc thuộc chủ thể của tội phạm. Nếu xác định đƣợc ngƣời thực hiện hành vi chƣa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự hoặc không có năng lực trách nhiệm hình sự, thì dù hành vi có nguy hiểm cho xã hội đến mức nào ngƣời thực hiện hành vi đó cũng không phải chịu trách nhiệm hình sự. Ví dụ: Ngƣời thực hiện hành vi gây hậu quả nguy hại cho xã hội chƣa đủ 14 tuổi hoặc ngƣời thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự, tức là trong khi đang mắc bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình. Ngoài ra, còn có những yếu tố khách quan, chủ quan khác không bắt buộc của tội phạm cũng cần đƣợc xác định nhƣ: hậu quả của hành vi; mục đích, động cơ thực hiện hành vi; những đặc điểm về nhân thân của ngƣời thực hiện hành vi. Chỉ khi xác định đƣợc chính xác, đầy đủ các yếu tố khách quan, chủ quan của tội phạm thì mới có thể quyết định đƣợc đúng đắn việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với ngƣời phạm tội. 4.2. Nguyên tắc xử lý hình sự Nguyên tắc xử lý hình sự đƣợc quy định rõ tại Điều 3 Bộ luật hình sự 1999, theo đó, mọi hành vi phạm tội đều phải đƣợc phát hiện kịp thời, xử lý nhanh chóng, công minh theo đúng pháp luật; mọi ngƣời phạm tội đều bình đẳng trƣớc pháp luật, không phân biệt nam, nữ, dân tộc, tín ngƣỡng, tôn giáo, thành phần, địa vị xã hội. Khi xử lý về hình sự phải kết hợp hài hòa giữa giáo dục với trừng trị. Nghiêm trị đối với ngƣời chủ mƣu, cầm đầu, chỉ huy, ngoan cố chống đối, lƣu manh, côn đồ, tái phạm nguy hiểm, lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội; ngƣời phạm tội dùng thủ đoạn xảo quyệt, có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, cố ý gây hậu quả nghiêm trọng, đồng thời khoan hồng đối với ngƣời tự
    • 50 thú, thành khẩn khai báo, tố giác ngƣời đồng phạm, lập công chuộc tội, ăn năn hối cải, tự nguyện sửa chữa hoặc bồi thƣờng thiệt hại gây ra. Đối với ngƣời lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng, đã hối cải, thì có thể áp dụng hình phạt nhẹ hơn hình phạt tù và giao họ cho cơ quan, tổ chức hoặc gia đình giám sát, giáo dục. Đối với ngƣời bị phạt tù thì buộc họ phải chấp hành hình phạt trong trại giam nhƣng phải lao động, học tập để trở thành ngƣời có ích cho xã hội và nếu họ có nhiều tiến bộ thì xét để giảm việc chấp hành hình phạt. Còn khi ngƣời bị phạt tù đã chấp hành xong hình phạt thì cần tạo điều kiện cho họ làm ăn, sinh sống lƣơng thiện, hoà nhập với cộng đồng và khi có đủ điều kiện do luật định thì họ đƣợc xóa án tích. 4.3. Miễn trách nhiệm hình sự; miễn, giảm hình phạt - Theo quy định tại Điều 25 Bộ luật hình sự 1999 thì bị cáo có thể đƣợc Tòa án miễn trách nhiệm hình sự, nếu có một trong những căn cứ sau đây: + Khi tiến hành điều tra, truy tố hoặc xét xử, do chuyển biến của tình hình mà hành vi phạm tội hoặc ngƣời phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội nữa; + Trƣớc khi hành vi phạm tội bị phát giác, ngƣời phạm tội đã tự thú, khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và điều tra tội phạm, cố gắng hạn chế đến mức thấp nhất hậu quả của tội phạm; + Khi có quyết định đại xá của Quốc hội. - Theo quy định tại Điều 57 Bộ luật hình sự thì ngƣời bị kết án có thể đƣợc miễn chấp hành hình phạt trong các trƣờng hợp sau đây: + Khi ngƣời bị kết án cải tạo không giam giữ hoặc tù có thời hạn chƣa chấp hành hình phạt mà lại lập công lớn hoặc mắc bệnh hiểm nghèo và ngƣời đó không còn nguy hiểm cho xã hội nữa. + Khi có quyết định đặc xá của Chủ tịch nƣớc hoặc quyết định đại xá của Quốc hội . + Khi ngƣời bị kết án đang đƣợc hoãn hoặc tạm đình chỉ chấp hành hình phạt theo quy định của Bộ luật hình sự mà trong thời gian đƣợc hoãn hoặc tạm đình chỉ đã lập công. + Khi ngƣời bị phạt cấm cƣ trú hoặc quản chế đã chấp hành đƣợc một phần hai thời hạn hình phạt và cải tạo tốt. Một hình thức miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện là án treo. - Các điều kiện để xét giảm hình phạt đƣợc quy định rõ tại các điều 58 và 59 Bộ luật hình sự. Cụ thể: + Đối với ngƣời bị kết án cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù phải có đủ 03 điều kiện sau đây mới đƣợc xét giảm hình phạt: * Đã chấp hành hình phạt đƣợc một thời gian nhất định; * Có nhiều tiến bộ, thể hiện trên các mặt nhƣ thành thật hối cải; tích cực lao động, học tập... chứng tỏ sự quyết tâm cải tạo;
    • 51 * Có đề nghị của cơ quan, tổ chức hoặc chính quyền địa phƣơng đƣợc giao trách nhiệm trực tiếp giám sát, giáo dục (đối với người chấp hành hình phạt cải tạo không giam giữ) hoặc cơ quan thi hành án phạt tù (đối với người chấp hành hình phạt tù). + Đối với ngƣời bị kết án phạt tiền phải có đủ điều kiện sau đây mới đƣợc xét giảm hình phạt: * Đã tích cực chấp hành đƣợc một phần hình phạt; * Bị lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn kéo dài do thiên tai, hoả hoạn, tai nạn hoặc ốm đau gây ra mà không thể tiếp tục chấp hành đƣợc phần hình phạt còn lại hoặc lập công lớn; * Có đề nghị của Viện trƣởng Viện kiểm sát nhân dân. - Thời gian đã chấp hành hình phạt để đƣợc xét giảm lần đầu là một phần ba thời hạn đối với hình phạt cải tạo không giam giữ, hình phạt tù từ ba mƣơi năm trở xuống, mƣời hai năm đối với tù chung thân. Một ngƣời có thể đƣợc giảm nhiều lần, nhƣng phải bảo đảm chấp hành đƣợc một phần hai mức hình phạt đã tuyên. Ngƣời bị kết án tù chung thân, lần đầu đƣợc giảm xuống ba mƣơi năm tù và dù đƣợc giảm nhiều lần cũng phải bảo đảm thời hạn thực tế chấp hành hình phạt là hai mƣơi năm. Đối với ngƣời đã đƣợc giảm một phần hình phạt mà lại phạm tội mới nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, thì Toà án chỉ xét giảm lần đầu sau khi ngƣời đó đã chấp hành đƣợc hai phần ba mức hình phạt chung hoặc hai mƣơi năm nếu là tù chung thân. Đối với ngƣời bị kết án có lý do đáng đƣợc khoan hồng thêm nhƣ đã lập công, đã quá già yếu hoặc mắc bệnh hiểm nghèo, thì Toà án có thể xét giảm vào thời gian sớm hơn hoặc với mức cao hơn so với thời gian và mức quy định chung. 4.4. Chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội Do ngƣời chƣa thành niên có những đặc điểm phát triển tâm - sinh lý khác biệt so với ngƣời đã thành niên nhƣ: Chƣa phát triển đầy đủ về thể chất cũng nhƣ tâm sinh lý, trình độ nhận thức và kinh nghiệm sống của họ còn hạn chế cho nên Luật hình sự có chính sách xử lý đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội khác hẳn so với ngƣời đã thành niên phạm tội. Việc xử lý ngƣời chƣa thành niên phạm tội chủ yếu là nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội. Trong mọi trƣờng hợp điều tra, truy tố, xét xử hành vi phạm tội của ngƣời chƣa thành niên, các cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền phải xác định khả năng nhận thức của họ về tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nguyên nhân và điều kiện gây ra tội phạm. Nếu ngƣời chƣa thành niên phạm tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng, gây hại không lớn, có nhiều tình tiết giảm nhẹ và đƣợc gia đình hoặc cơ quan, tổ chức nhận giám sát, giáo dục thì có thể miễn trách nhiệm hình sự cho họ.
    • 52 Việc truy cứu trách nhiệm hình sự ngƣời chƣa thành niên phạm tội và áp dụng hình phạt đối với họ đƣợc thực hiện chỉ trong trƣờng hợp cần thiết và phải căn cứ vào tính chất của hành vi phạm tội, vào những đặc điểm về nhân thân và yêu cầu của việc phòng ngừa tội phạm. Khi xét xử, nếu thấy không cần thiết phải áp dụng hình phạt đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội, thì Toà án áp dụng biện pháp tƣ pháp đối với họ. Trong trƣờng hợp cần phải xử phạt tù có thời hạn thì Toà án cho ngƣời chƣa thành niên phạm tội đƣợc hƣởng mức án nhẹ hơn mức án áp dụng đối với ngƣời đã thành niên phạm tội tƣơng ứng. Tuyệt đối, Tòa án không đƣợc xử phạt tù chung thân hoặc tử hình đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội, không đƣợc áp dụng hình phạt bổ sung đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội cũng nhƣ không áp dụng hình phạt tiền đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội ở độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dƣới 16 tuổi (Điều 69 BLHS). Ngƣời chƣa thành niên bị phạt cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù, nếu có nhiều tiến bộ và đã chấp hành đƣợc một phần tƣ thời hạn, thì đƣợc Toà án xét giảm theo quy định của pháp luật; nếu lập công hoặc mắc bệnh hiểm nghèo, thì đƣợc xét giảm ngay và có thể đƣợc miễn chấp hành phần hình phạt còn lại. Trƣờng hợp ngƣời chƣa thành niên bị phạt tiền nhƣng bị lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn kéo dài do thiên tai, hoả hoạn, tai nạn hoặc ốm đau gây ra hoặc lập công lớn, thì theo đề nghị của Viện trƣởng Viện Kiểm sát, Toà án có thể quyết định giảm hoặc miễn việc chấp hành phần tiền phạt còn lại (Điều 76 BLHS). Ngƣời chƣa thành niên phạm tội đƣợc xoá án tích khi có đủ 1/2 thời hạn do luật định đối với ngƣời đã thành niên. Điều đáng lƣu ý là, nếu ngƣời chƣa thành niên phạm tội không bị áp dụng hình phạt mà đƣợc áp dụng biện pháp tƣ pháp thì không bị coi là có án tích. Ngoài ra, án mà Tòa án có thẩm quyền đã tuyên đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội khi chƣa đủ 16 tuổi thì không đƣợc tính để xác định tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm. II. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ TỘI PHẠM 1. Khái quát về tội phạm 1.1. Khái niệm tội phạm Điều 8 Bộ luật hình sự 1999 quy định rõ khái niệm tội phạm, theo đó tội phạm đƣợc hiểu là hành vi nguy hiểm cho xã hội đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự, do ngƣời có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hoá, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa. Nhƣ vậy, nói một cách khái quát thì tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội, có lỗi, trái pháp luật hình sự và phải chịu hình phạt. Pháp luật hình sự không trừng trị tƣ tƣởng của con ngƣời và những biểu hiện của nó ra bên ngoài mà
    • 53 không thông qua hành vi. Tuy nhiên, hành vi chỉ bị coi là tội phạm khi nó đồng thời thỏa mãn 4 yếu tố: Nguy hiểm cho xã hội, có lỗi, trái pháp luật hình sự và phải chịu hình phạt. - Trƣớc hết, tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội, tức là gây ra hoặc đe dọa gây ra thiệt hại đáng kể cho các quan hệ xã hội đƣợc Luật hình sự bảo vệ nhƣ: an ninh quốc gia; tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của con ngƣời; quyền tự do dân chủ của công dân; sở hữu; trật tự quản lý kinh tế; trật tự an toàn xã hội; trật tự quản lý hành chính... - Tội phạm là hành vi có lỗi, tức là hành vi đó phải là kết quả của sự tự lựa chọn và quyết định của chủ thể trong khi có đủ điều kiện lựa chọn và quyết định một xử sự khác phù hợp với đòi hỏi của xã hội. Luật hình sự của ta không phải trừng trị một hành vi phạm tội mà chính là trừng trị ngƣời đã thực hiện hành vi phạm tội đó nhằm cải tạo, giáo dục họ mà mục đích này chỉ có thể đạt đƣợc khi ngƣời đó có lỗi. Đối với ngƣời không có lỗi thì hình phạt không thể phát huy tác dụng giáo dục, cải tạo đƣợc. - Tội phạm là hành vi trái pháp luật hình sự, tức là hành vi đó phải đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự dƣới dạng một tội danh cụ thể. Ví dụ: Tội giết ngƣời, tội buôn lậu, tội gây ô nhiễm nguồn nƣớc, tội hủy hoại rừng, tội gây rối trật tự công cộng. - Tội phạm là hành vi phải chịu hình phạt, tức là bất cứ ngƣời phạm tội nào cũng đều có thể phải chịu hình phạt đƣợc quy định ngay trong từng điều khoản cụ thể đối với từng hành vi phạm tội cụ thể. 1.2. Phân loại tội phạm Phân loại tội phạm là phân chia các tội phạm ra từng nhóm (từng loại) dựa trên những căn cứ nhất định giúp cho cơ quan có thẩm quyền đề ra chính sách hình sự một cách phù hợp đối với từng loại tội phạm cũng nhƣ đối với từng tội phạm cụ thể và giúp cho Cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát, Tòa án áp dụng những biện pháp cần thiết để truy tố, xét xử đúng ngƣời, đúng tội. Trƣớc hết, căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội thì tội phạm đƣợc chia thành 04 loại: - Tội phạm ít nghiêm trọng là tội phạm gây nguy hại không lớn cho xã hội mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là đến ba năm tù; - Tội phạm nghiêm trọng là tội phạm gây nguy hại lớn cho xã hội mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là đến bảy năm tù; - Tội phạm rất nghiêm trọng là tội phạm gây nguy hại rất lớn cho xã hội mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là đến mƣời lăm năm tù; - Tội phạm đặc biệt nghiêm trọng là tội phạm gây nguy hại đặc biệt lớn cho xã hội mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là trên mƣời lăm năm tù, tù chung thân hoặc tử hình. Ngoài ra, việc phân loại còn có thể dựa vào những căn cứ khác tuỳ thuộc vào yêu cầu cần nghiên cứu. Ví dụ: Căn cứ vào hình thức lỗi thì tội phạm đƣợc chia thành 02 loại: Tội phạm đƣợc thực hiện do cố ý và tội phạm đƣợc thực hiện
    • 54 do vô ý; căn cứ vào mức độ thực hiện hành vi phạm tội thì tội phạm đƣợc chia thành 03 loại: Tội phạm ở giai đoạn chuẩn bị, tội phạm chƣa đạt và tội phạm đã hoàn thành; căn cứ vào sự tham gia trong hoạt động phạm tội thì tội phạm đƣợc chia thành 02: Tội phạm đƣợc thực hiện đơn lẻ và tội phạm đƣợc thực hiện nhiều ngƣời (đồng phạm đơn giản, phạm tội có tổ chức); căn cứ vào khách thể bị xâm hại thì tội phạm đƣợc chia thành 14 loại theo 14 chƣơng "Phần các tội phạm" của Bộ luật hình sự; ... 2. Tuổi chịu trách nhiệm hình sự Luật hình sự quy định tuổi bắt đầu có năng lực trách nhiệm hình sự và tuổi có năng lực trách nhiệm hình sự đầy đủ. Nhƣ vậy, ngƣời chƣa đạt độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự khi thực hiện hành vi đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự thì luôn đƣợc coi là không có lỗi. Theo quy định tại Điều 12 của Bộ luật hình sự thì: - Tuổi bắt đầu có năng lực trách nhiệm hình sự là từ đủ 14 tuổi (14 tuổi tròn) trở lên. Điều đó có nghĩa là những ngƣời chƣa đủ 14 tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự về bất cứ hành vi vi phạm pháp luật nào của họ. Những ngƣời từ đủ 14 tuổi trở lên nhƣng chƣa đủ 16 tuổi tuy có năng lực trách nhiệm hình sự nhƣng chƣa đầy đủ (hạn chế), họ chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Nhƣ vậy, những ngƣời này không phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng hoặc tội phạm rất nghiêm trọng nhƣng do vô ý. - Tuổi có năng lực trách nhiệm hình sự đầy đủ là từ đủ 16 tuổi (tức 16 tuổi tròn) trở lên. Điều đó có nghĩa là, ngƣời từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm. 3. Những trƣờng hợp loại trừ trách nhiệm hình sự Thông thƣờng một hành vi có đầy đủ các dấu hiệu của cấu thành tội phạm thì đƣợc coi là tội phạm và ngƣời thực hiện hành vi đó phải chịu trách nhiệm hình sự. Tuy vậy, trong thực tế có không ít trƣờng hợp hành vi của một ngƣời về mặt hình thức có các yếu tố cấu thành tội phạm nhƣng lại có những lý do nhất định làm mất tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi và do đó trách nhiệm hình sự bị loại trừ. Bộ luật hình sự quy định 02 trƣờng hợp loại trừ trách nhiệm hình sự. Đó là: Phòng vệ chính đáng (Điều 15) và tình thế cấp thiết (Điều 16). Phòng vệ chính đáng là hành vi của ngƣời vì bảo vệ lợi ích của Nhà nƣớc, của tổ chức, bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của ngƣời khác, mà chống trả lại một cách cần thiết ngƣời đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên. Ví dụ: hành vi của một ngƣời chống trả lại tên cƣớp có vũ khí để bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản cho hành khách trên xe ô tô; hành vi đánh bị thƣơng kẻ đang thực hiện hành vi giết ngƣời hoặc hành vi của nạn nhân chống trả gây thƣơng tích cho kẻ đang thực hiện hành vi hiếp dâm... Tình thế cấp thiết là tình thế của ngƣời vì muốn tránh một nguy cơ đang thực tế đe doạ lợi ích của Nhà nƣớc, của tổ chức, quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của ngƣời khác mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại
    • 55 nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Ví dụ: Khi tàu gặp bão lớn, Thuyền trƣởng quyết định vứt bỏ hết hàng hoá trên tàu để bảo đảm an toàn cho tính mạng của những ngƣời trên tàu hoặc khi hoả hoạn xảy ra, những ngƣời cứu hoả đã phá bỏ nhà bên cạnh để ngăn không cho đám cháy lây lan... Phòng vệ chính đáng và hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là tội phạm, do vậy, ngƣời thực hiện hành vi phòng vệ chính đáng và gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải chịu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, nếu ngƣời đó vƣợt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (tức là hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại) hoặc gây ra thiệt hại rõ ràng vƣợt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết, thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi vƣợt quá đó. 4. Các giai đoạn thực hiện tội phạm Để xác định chính xác mức độ thực hiện ý định phạm tội làm cơ sở cho việc xác định phạm vi, mức độ trách nhiệm hình sự và hình phạt, Bộ luật hình sự đã phân chia quá trình thực hiện tội phạm cố ý thành ba giai đoạn: Giai đoạn chuẩn bị phạm tội, giai đoạn phạm tội chƣa đạt và giai đoạn phạm tội đã hoàn thành. 4.1. Chuẩn bị phạm tội Là giai đoạn đầu trong quá trình thực hiện tội phạm cố ý. Hành vi chuẩn bị phạm tội phần lớn đƣợc thực hiện bằng hành động tích cực nhƣ: Chuẩn bị kế hoạch, phƣơng án phạm tội; nghiên cứu, xem xét địa điểm, thời gian thực hiện tội phạm; tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phƣơng tiện phạm tội hoặc tạo ra những điều kiện khác để thực hiện tội phạm, nhƣng cũng có trƣờng hợp đƣợc thực hiện bằng không hành động. Theo quy định tại Điều 17 Bộ luật hình sự thì chỉ ngƣời chuẩn bị phạm một tội rất nghiêm trọng hoặc một tội đặc biệt nghiêm trọng mới phải chịu trách nhiệm hình sự về tội định thực hiện. Nhƣ vậy, ngƣời thực hiện hành vi chuẩn bị phạm tội ít nghiêm trọng và tội nghiêm trọng không phải chịu trách nhiệm hình sự về tội định thực hiện. 4.2. Phạm tội chưa đạt Là cố ý thực hiện tội phạm nhƣng không thực hiện đƣợc đến cùng vì những nguyên nhân ngoài ý muốn của ngƣời phạm tội. Trong giai đoạn phạm tội chƣa đạt, ngƣời phạm tội đã bắt đầu thực hiện tội phạm nhƣng chƣa thực hiện đƣợc đến cùng do những nguyên nhân ngoài ý muốn của ngƣời phạm tội nhƣ: Do bị chống trả quyết liệt; do công cụ, phƣơng tiện phạm tội không phù hợp; do có những trở ngại khách quan ngăn cản hậu quả xảy ra ... Có hai dạng phạm tội chƣa đạt: - Phạm tội chưa đạt chưa hoàn thành là trƣờng hợp chƣa đạt về hậu quả và chƣa hoàn thành về hành vi vì ngƣời phạm tội không có điều kiện để thực hiện đƣợc đầy đủ các hành vi phạm tội. - Phạm tội chưa đạt đã hoàn thành là trƣờng hợp chƣa đạt về hậu quả nhƣng đã hoàn thành hành vi. Ngƣời phạm tội đã thực hiện tội phạm đến cùng
    • 56 nhƣng không đạt đƣợc mục đích mong muốn. Thông thƣờng thì trƣờng hợp phạm tội chƣa đạt đã hoàn thành nguy hiểm hơn trƣờng hợp phạm tội chƣa đạt chƣa hoàn thành, do vậy, cần phải đƣợc xử phạt nặng hơn. Theo quy định tại Điều 18 Bộ luật hình sự thì ngƣời phạm tội chƣa đạt phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm chƣa đạt. Trong trƣờng hợp tội phạm không đƣợc thực hiện đến cùng nhƣng không phải do nguyên nhân khách quan mà do ý chí của ngƣời phạm tội tự mình không thực hiện tội phạm đến cùng mặc dù không có gì ngăn cản thì đó không phải là phạm tội chƣa đạt mà là tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội. Ngƣời tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội đƣợc miễn trách nhiệm hình sự về tội định phạm; nếu hành vi thực tế đã thực hiện có đủ yếu tố cấu thành của một tội khác, thì ngƣời đó phải chịu trách nhiệm hình sự về tội này. 4.3. Phạm tội đã hoàn thành Là trƣờng hợp hành vi phạm tội thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu trong cấu thành tội phạm. Cần phân biệt việc phạm tội đã hoàn thành với việcphạm tội đã kết thúc. Khi nói đến việc phạm tội đã hoàn thành là nói đến khía cạnh pháp lý của việc thực hiện tội phạm, tức là khi hành vi đƣợc thực hiện đã thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu của cấu thành tội phạm. Còn khi nói đến việcphạm tội đã kết thúc là muốn nói đến thời điểm hành vi phạm tội thực tế đƣợc chấm dứt hẳn. Thời điểm hoàn thành của các loại tội phạm là khác nhau. Đối với các tội phạm có cấu thành vật chất thì thời điểm hoàn thành là khi hậu quả nguy hiểm cho xã hội đƣợc mô tả trong điều luật quy định về tội đó xảy ra; đối với các tội phạm có cấu thành hình thức thì thời điểm hoàn thành là khi ngƣời phạm tội đã thực hiện hành vi khách quan đƣợc mô tả trong điều luật quy định về tội đó. 5. Vấn đề đồng phạm - Đồng phạm là trƣờng hợp có hai ngƣời trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Nhƣ vậy, để khẳng định xem có đồng phạm hay không đòi hỏi phải xác định rõ các dấu hiệu sau đây: + Có hai người trở lên tham gia thực hiện tội phạm và những ngƣời này phải có đủ các điều kiện của chủ thể tội phạm (nhƣ: Độ tuổi, năng lực trách nhiệm hình sự). + Những ngƣời này phải cùng cố ý thực hiện tội phạm. Trong đồng phạm, mỗi ngƣời đồng phạm không chỉ cố ý với hành vi của mình mà còn biết và mong muốn sự cố ý của những ngƣời đồng phạm khác. Nếu chỉ có sự cố ý của mỗi ngƣời mà chƣa có sự cùng cố ý của ngƣời khác thì chƣa thể có đồng phạm đƣợc. Đối với những tội mà mục đích là dấu hiệu bắt buộc thì những ngƣời đồng phạm còn phải cùng mục đích. + Những ngƣời này phải cùng thực hiện một tội phạm, tức là mỗi ngƣời đều phải có hành vi tham gia thực hiện tội phạm với vai trò tổ chức, xúi giục, giúp sức hoặc trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội. Nếu không có một trong những loại hành vi này thì không thể coi là cùng thực hiện tội phạm và do vậy cũng không thể là ngƣời đồng phạm đƣợc.
    • 57 Một hình thức cao của đồng phạm là phạm tội có tổ chức, tức là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những ngƣời cùng thực hiện tội phạm. - Những ngƣời cùng tham gia thực hiện tội phạm gọi là những ngƣời đồng phạm. Có 4 loại ngƣời đồng phạm: + Ngƣời thực hành là ngƣời trực tiếp thực hiện tội phạm. + Ngƣời tổ chức là ngƣời chủ mƣu, cầm đầu, chỉ huy việc thực hiện tội phạm. + Ngƣời xúi giục là ngƣời kích động, dụ dỗ, thúc đẩy ngƣời khác thực hiện tội phạm. + Ngƣời giúp sức là ngƣời tạo những điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm. III. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ HÌNH PHẠT 1. Khái niệm, mục đích 1.1. Khái niệm Theo quy định tại Điều 26 Bộ luật hình sự thì hình phạt là biện pháp cƣỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nƣớc nhằm tƣớc bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của ngƣời phạm tội. Hình phạt đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự và do Toà án quyết định. Trƣớc hết, hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nƣớc. Tính nghiêm khắc của hình phạt thể hiện ở chỗ nó có thể tƣớc bỏ hoặc hạn chế những quyền và lợi ích thiết thân của ngƣời phạm tội nhƣ: Quyền tự do, quyền chính trị, quyền sở hữu, thậm chí là cả quyền sống. Ngoài ra, hình phạt bao giờ cũng để lại cho ngƣời bị kết án hậu quả pháp lý là án tích trong một thời gian nhất định do luật định. Hình phạt được Bộ luật hình sự quy định cả ở phần chung lẫn phần các tội phạm. Phần chung quy định về khái niệm, mục đích, hệ thống hình phạt, các nguyên tắc quyết định hình phạt và miễn, giảm hình phạt. Phần các tội phạm quy định các loại hình phạt và mức hình phạt đối với từng tội phạm cụ thể. Hình phạt phải do Tòa án quyết định nhân danh Nhà nƣớc. Hình phạt đƣợc Tòa án tuyên đối với ngƣời phạm tội thể hiện sự lên án của Nhà nƣớc đối với họ và hành vi phạm tội do họ gây ra. Theo quy định của Bộ luật hình sự nƣớc ta thì hình phạt chỉ có thể được áp dụng đối với người phạm tội, tức là thể nhân. Luật hình sự nƣớc ta hiện nay chƣa quy định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân với tƣ cách là một tổ chức, do vậy, cũng chƣa có quy định việc áp dụng hình phạt đối với pháp nhân. 1.2. Mục đích Mục đích của hình phạt là kết quả thực tế cuối cùng mà Nhà nƣớc mong muốn đạt đƣợc khi quy định trách nhiệm hình sự đối với tội phạm và áp dụng hình phạt đối với ngƣời phạm tội. Theo quy định tại Điều 27 Bộ luật hình sự thì hình phạt không chỉ nhằm trừng trị ngƣời phạm tội mà còn giáo dục họ trở thành ngƣời có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc
    • 58 sống xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa họ phạm tội mới. Hình phạt còn nhằm giáo dục ngƣời khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm. Nhƣ vậy, mục đích của hình phạt thể hiện trƣớc hết ở chỗ hình phạt tác động trực tiếp đến ngƣời phạm tội, không chỉ trừng trị mà còn nhằm cải tạo, giáo dục, ngăn ngừa họ phạm tội mới. Đây chính là mục đích phòng ngừa riêng của hình phạt. Trong phòng ngừa riêng, giữa trừng trị và cải tạo, giáo dục ngƣời phạm tội, ngăn ngừa họ phạm tội mới có quan hệ tƣơng tác qua lại với nhau rất chặt chẽ. Không thể nói đến cải tạo, giáo dục đƣợc ngƣời phạm tội nếu nhƣ hình phạt trừng trị họ không tƣơng xứng với tội phạm đã gây ra (quá nặng hoặc quá nhẹ). Trừng trị công minh là yếu tố tiên quyết quan trọng để bảo đảm mục đích cải tạo, giáo dục. Mục đích phòng ngừa chung của hình phạt thể hiện ở chỗ hình phạt còn nhằm giáo dục ngƣời khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm. Việc áp dụng hình phạt đối với ngƣời phạm tội trong từng trƣờng hợp cụ thể bao giờ cũng tác động đến những ngƣời khác. Tuỳ thuộc vào từng vụ án hình sự cụ thể, ý thức pháp luật, sự chú ý riêng cũng nhƣ đặc điểm tâm lý của mỗi ngƣời... mà mức độ tác động của hình phạt đối với họ cũng khác nhau. Hình phạt răn đe mọi ngƣời tránh xa việc phạm tội. Để đạt đƣợc mục đích phòng ngừa chung của hình phạt đòi hỏi phải thực hiện đồng bộ nhiều biện pháp về kinh tế, chính trị, tƣ tƣởng, tổ chức, pháp lý, văn hoá, giáo dục... trong đó, tuyên truyền giáo dục pháp luật nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật cho công dân có ý nghĩa hết sức to lớn. Phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung là hai mặt không thể tách rời nhau của hình phạt, chúng ảnh hƣởng qua lại lẫn nhau trong mục đích chung của hình phạt. 2. Hệ thống hình phạt 2.1. Hệ thống hình phạt chung Điều 28 Bộ luật hình sự quy định 07 hình phạt chính và 07 hình phạt bổ sung, theo đó, đối với mỗi tội phạm, ngƣời phạm tội chỉ bị áp dụng một hình phạt chính và có thể bị áp dụng một hoặc một số hình phạt bổ sung. Cụ thể nhƣ sau: - Hình phạt chính bao gồm: + Cảnh cáo là loại hình phạt nhẹ nhất trong các hình phạt chính thể hiện sự khiển trách công khai của Nhà nƣớc đối với ngƣời bị kết án. Cảnh cáo đƣợc áp dụng đối với ngƣời phạm tội ít nghiêm trọng và có nhiều tình tiết giảm nhẹ, nhƣng chƣa đến mức miễn hình phạt. + Phạt tiền là hình phạt mang tính kinh tế thể hiện ở việc tƣớc của ngƣời bị kết án một khoản tiền nhất định sung công quỹ nhà nƣớc. Phạt tiền đƣợc áp dụng là hình phạt chính đối với ngƣời phạm tội ít nghiêm trọng xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, trật tự công cộng, trật tự quản lý hành chính và một số tội phạm khác do Bộ luật hình sự quy định.
    • 59 Mức phạt tiền đƣợc quyết định tuỳ theo tính chất và mức độ nghiêm trọng của tội phạm đƣợc thực hiện, đồng thời, có xét đến tình hình tài sản của ngƣời phạm tội, sự biến động giá cả, nhƣng không đƣợc thấp hơn một triệu đồng. + Cải tạo không giam giữ là hình phạt không buộc ngƣời bị kết án phải cách ly khỏi xã hội mà họ đƣợc giao cho cơ quan, tổ chức giám sát, giáo dục nhằm phát huy vai trò của quần chúng nhân dân tham gia vào việc giáo dục, cải tạo ngƣời phạm tội. Cải tạo không giam giữđƣợc áp dụng từ sáu tháng đến ba năm đối với ngƣời phạm tội ít nghiêm trọng hoặc phạm tội nghiêm trọng do Bộ luật hình sự quy định mà đang có nơi làm việc ổn định hoặc có nơi thƣờng trú rõ ràng, nếu xét thấy không cần thiết phải cách ly ngƣời phạm tội khỏi xã hội. Ngƣời bị kết án phải thực hiện một số nghĩa vụ theo các quy định về cải tạo không giam giữ và bị khấu trừ một phần thu nhập từ 5% đến 20% để sung quỹ nhà nƣớc. Trong trƣờng hợp đặc biệt, Toà án có thể cho miễn việc khấu trừ thu nhập, nhƣng phải ghi rõ lý do trong bản án. Nếu ngƣời bị kết án đã bị tạm giữ, tạm giam thì thời gian tạm giữ, tạm giam đƣợc trừ vào thời gian chấp hành hình phạt cải tạo không giam giữ, cứ một ngày tạm giữ, tạm giam bằng ba ngày cải tạo không giam giữ. Tòa án giao ngƣời bị phạt cải tạo không giam giữ cho cơ quan, tổ chức nơi ngƣời đó làm việc hoặc chính quyền địa phƣơng nơi ngƣời đó thƣờng trú để giám sát, giáo dục. Gia đình ngƣời bị kết án có trách nhiệm phối hợp với cơ quan, tổ chức, chính quyền địa phƣơng trong việc giám sát, giáo dục ngƣời đó. + Trục xuất là hình phạt buộc ngƣời nƣớc ngoài bị kết án phải rời khỏi lãnh thổ nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. + Tù có thời hạn là hình phạt buộc ngƣời bị kết án phải chấp hành hình phạt tại trại giam (tức là cách ly khỏi xã hội) trong một thời hạn nhất định. Tù có thời hạn đối với ngƣời phạm một tội có mức tối thiểu là ba tháng, mức tối đa là hai mƣơi năm. Thời gian tạm giữ, tạm giam đƣợc trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt tù, cứ một ngày tạm giữ, tạm giam bằng một ngày tù. + Tù chung thân là hình phạt tù không thời hạn đƣợc áp dụng đối với ngƣời phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, nhƣng chƣa đến mức bị xử phạt tử hình. Không áp dụng tù chung thân đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội. + Tử hình là hình phạt đặc biệt, nghiêm khắc nhất trong hệ thống hình phạt chỉ áp dụng đối với ngƣời phạm tội đặc biệt nghiêm trọng. Không áp dụng hình phạt tử hình đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội, đối với phụ nữ có thai hoặc phụ nữ đang nuôi con dƣới 36 tháng tuổi khi phạm tội hoặc khi bị xét xử. Không thi hành án tử hình đối với phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con dƣới 36 tháng tuổi. Trong trƣờng hợp này hình phạt tử hình chuyển thành tù chung thân. Trƣờng hợp ngƣời bị kết án tử hình đƣợc ân giảm, thì hình phạt tử hình chuyển thành tù chung thân. - Hình phạt bổ sung bao gồm: + Cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định đƣợc áp dụng khi xét thấy nếu để ngƣời bị kết án đảm nhiệm chức vụ, hành nghề hoặc làm công việc đó, thì có thể gây nguy hại cho xã hội.
    • 60 Thời hạn cấm là từ một năm đến năm năm, kể từ ngày chấp hành xong hình phạt tù hoặc từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật nếu hình phạt chính là cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc trong trƣờng hợp ngƣời bị kết án đƣợc hƣởng án treo. + Cấm cƣ trú là buộc ngƣời bị kết án phạt tù không đƣợc tạm trú và thƣờng trú ở một số địa phƣơng nhất định. Thời hạn cấm cƣ trú là từ một năm đến năm năm, kể từ ngày chấp hành xong hình phạt tù. + Quản chế là buộc ngƣời bị kết án phạt tù về các tội xâm phạm an ninh quốc gia, ngƣời tái phạm nguy hiểm hoặc ngƣời bị kết án phạt tù về tội phạm khác trong những trƣờng hợp do Bộ luật hình sự quy định phải cƣ trú, làm ăn sinh sống và cải tạo ở một địa phƣơng nhất định, có sự kiểm soát, giáo dục của chính quyền và nhân dân địa phƣơng trong thời hạn từ một năm đến năm năm, kể từ ngày chấp hành xong hình phạt tù. Trong thời gian quản chế, ngƣời bị kết án không đƣợc tự ý ra khỏi nơi cƣ trú, bị tƣớc một số quyền công dân theo Điều 39 của Bộ luật hình sự và bị cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định. + Tƣớc một số quyền công dân là hình phạt bổ sung đƣợc áp dụng đối với công dân Việt Nam bị kết án phạt tù về tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội phạm khác trong những trƣờng hợp do Bộ luật hình sự quy định. Các quyền công dân mà ngƣời phạm tội có thể bị Tòa án tƣớc là: Quyền ứng cử, quyền bầu cử đại biểu cơ quan quyền lực nhà nƣớc; quyền làm việc trong các cơ quan nhà nƣớc và quyền phục vụ trong lực lƣợng vũ trang nhân dân Thời hạn tƣớc một số quyền công dân là từ một năm đến năm năm, kể từ ngày chấp hành xong hình phạt tù hoặc kể từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật trong trƣờng hợp ngƣời bị kết án đƣợc hƣởng án treo. + Tịch thu tài sản là tƣớc một phần hoặc toàn bộ tài sản thuộc sở hữu của ngƣời bị kết án sung quỹ nhà nƣớc. Tịch thu tài sản chỉ đƣợc áp dụng đối với ngƣời bị kết án về tội nghiêm trọng, tội rất nghiêm trọng hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng trong trƣờng hợp do Bộ luật hình sự quy định. Khi tịch thu toàn bộ tài sản vẫn để cho ngƣời bị kết án và gia đình họ có điều kiện sinh sống. + Phạt tiền, khi không áp dụng là hình phạt chính đƣợc áp dụng đối với ngƣời phạm các tội về tham nhũng, ma tuý hoặc những tội phạm khác do Bộ luật hình sự quy định. + Trục xuất, khi không áp dụng là hình phạt chính. 2.2. Các hình phạt áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội Theo quy định tại Điều 71 Bộ luật hình sự thì ngƣời chƣa thành niên phạm tội chỉ bị áp dụng một trong các hình phạt sau đây đối với mỗi tội phạm:
    • 61 - Cảnh cáo đƣợc áp dụng đối với ngƣời chƣa thành niên từ đủ 16 tuổi đến dƣới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng và có nhiều tình tiết giảm nhẹ, nhƣng chƣa đến mức miễn hình phạt. - Phạt tiền đƣợc áp dụng là hình phạt chính đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội từ đủ 16 tuổi đến dƣới 18 tuổi, nếu ngƣời đó có thu nhập hoặc có tài sản riêng. Mức phạt tiền đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội không quá một phần hai mức tiền phạt mà điều luật quy định. - Cải tạo không giam giữ đƣợc áp dụng đối với ngƣời chƣa thành niên từ đủ 16 tuổi đến dƣới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng hoặc phạm tội nghiêm trọng do Bộ luật hình sự quy định mà đang có nơi làm việc ổn định hoặc có nơi thƣờng trú rõ ràng, nếu xét thấy không cần thiết phải cách ly ngƣời phạm tội khỏi xã hội. Thời hạn cải tạo không giam giữ đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội không quá một phần hai thời hạn mà điều luật quy định. Khi áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội, thì không khấu trừ thu nhập của ngƣời đó. - Tù có thời hạn đƣợc áp dụng đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội theo quy định sau đây: + Đối với ngƣời từ đủ 16 tuổi đến dƣới 18 tuổi khi phạm tội, nếu điều luật đƣợc áp dụng quy định hình phạt tù chung thân hoặc tử hình, thì mức hình phạt cao nhất đƣợc áp dụng không quá mƣời tám năm tù; nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt cao nhất đƣợc áp dụng không quá ba phần tƣ mức phạt tù mà điều luật quy định; + Đối với ngƣời từ đủ 14 tuổi đến dƣới 16 tuổi khi phạm tội, nếu điều luật đƣợc áp dụng quy định hình phạt tù chung thân hoặc tử hình, thì mức hình phạt cao nhất đƣợc áp dụng không quá mƣời hai năm tù; nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt cao nhất đƣợc áp dụng không quá một phần hai mức phạt tù mà điều luật quy định. 3. Vấn đề quyết định hình phạt 3.1. Căn cứ quyết định hình phạt Quyết định hình phạt là việc Tòa án lựa chọn một hình phạt cụ thể do Bộ luật hình sự quy định để áp dụng đối với ngƣời phạm tội. Điều 45 Bộ luật hình sự quy định, khi quyết định hình phạt, Toà án căn cứ vào quy định của Bộ luật hình sự, cân nhắc tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân ngƣời phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự. Nhƣ vậy, có thể thấy có 04 căn cứ mà Tòa án phải dựa vào đó để quyết định hình phạt đối với ngƣời phạm tội: - Quy định của Bộ luật hình sự, tức là các quy định có tính nguyên tắc về tội phạm và hình phạt trong Phần chung của Bộ luật hình sự và các điều khoản quy định hình phạt đối với tội phạm cụ thể trong Phần các tội phạm của Bộ luật hình sự
    • 62 - Tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, tức là những đặc tính về chất và về lƣợng của mỗi tội phạm cụ thể cho phép phân biệt tội phạm ở nhóm này với tội phạm ở nhóm khác cũng nhƣ phân biệt mức độ nguy hiểm cho xã hội giữa tội phạm này với tội phạm khác trong cùng một nhóm hoặc đối với cùng một tội danh nhƣng trong những trƣờng hợp phạm tội khác nhau. Tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội thể hiện ở tính chất và tầm quan trọng của khách thể bị xâm hại; hành vi đã thực hiện; hình thức thực hiện tội phạm; giai đoạn thực hiện tội phạm; thủ đoạn, hoàn cảnh, địa điểm, thời gian phạm tội; hậu quả do tội phạm gây ra; hình thức, mức độ lỗi; động cơ, mục đích phạm tội, ... - Nhân thân người phạm tội, tức là tổng hợp những đặc điểm nói lên tính chất của một con ngƣời. Những đặc điểm đó có ảnh hƣởng nhất định đến hành vi phạm tội và khả năng cải tạo, giáo dục ngƣời phạm tội. Xét đến nhân thân ngƣời phạm tội là xét đến những mối quan hệ giữa ngƣời ấy với xã hội, tập thể, gia đình và với ngƣời khác cũng nhƣ những đặc điểm của bản thân ngƣời đó. Đặc điểm nhân thân ngƣời phạm tội có rất nhiều loại, nhƣ: + Những đặc điểm mang tính chất pháp lý (tức là đặc điểm có ảnh hƣởng trực tiếp đến tội phạm) đƣợc Bộ luật hình sự quy định là tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ hình phạt nhƣ: Phạm tội lần đầu hay đã có tiền án, tái phạm, tái phạm nguy hiểm, ngƣời chƣa thành niên, có thái độ tự thú, hối cải, lập công chuộc tội hay ngoan cố ...; + Những đặc điểm có quan hệ đến ý thức chính trị, ý thức lao động, trình độ nhận thức, hiểu biết của ngƣời phạm tội nhƣ: Thành phần, trình độ văn hoá, nghề nghiệp...; + Những đặc điểm có quan hệ đến các đối tƣợng của các chính sách lớn của Đảng và Nhà nƣớc nhƣ: Ngƣời phạm tội thuộc dân tộc ít ngƣời, thuộc gia đình liệt sỹ, là nhân sĩ, trí thức có tên tuổi, là ngƣời làm nghề tôn giáo...; + Những đặc điểm phản ánh hoàn cảnh thực tế của ngƣời phạm tội nhƣ: Bị lâm bệnh hiểm nghèo, là ngƣời già yếu, là phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con nhỏ, có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn của bản thân hay của gia đình... - Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự gồm có: + Ngƣời phạm tội đã ngăn chặn, làm giảm bớt tác hại của tội phạm; + Ngƣời phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thƣờng thiệt hại, khắc phục hậu quả; + Phạm tội trong trƣờng hợp vƣợt quá giới hạn phòng vệ chính đáng; + Phạm tội trong trƣờng hợp vƣợt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết; + Phạm tội trong trƣờng hợp bị kích động về tinh thần do hành vi trái pháp luật của ngƣời bị hại hoặc ngƣời khác gây ra; + Phạm tội vì hoàn cảnh đặc biệt khó khăn mà không phải do mình tự gây ra; + Phạm tội nhƣng chƣa gây thiệt hại hoặc gây thiệt hại không lớn; + Phạm tội lần đầu và thuộc trƣờng hợp ít nghiêm trọng;
    • 63 + Phạm tội vì bị ngƣời khác đe doạ, cƣỡng bức; + Phạm tội do lạc hậu; + Ngƣời phạm tội là phụ nữ có thai; + Ngƣời phạm tội là ngƣời già; + Ngƣời phạm tội là ngƣời có bệnh bị hạn chế khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình; + Ngƣời phạm tội tự thú; + Ngƣời phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải; + Ngƣời phạm tội tích cực giúp đỡ các cơ quan có trách nhiệm phát hiện, điều tra tội phạm; + Ngƣời phạm tội đã lập công chuộc tội; + Ngƣời phạm tội là ngƣời có thành tích xuất sắc trong sản xuất, chiến đấu, học tập hoặc công tác. Theo quy định tại Điều 46 Bộ luật hình sự thì khi quyết định hình phạt, Toà án cần lƣu ý là các tình tiết giảm nhẹ đã đƣợc Bộ luật hình sự quy định là dấu hiệu định tội hoặc định khung thì không đƣợc coi là tình tiết giảm nhẹ một lần nữa, đồng thời ngoài các tình tiết nêu trên, Toà án còn có thể coi các tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ, nhƣng phải ghi rõ trong bản án. - Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự bao gồm: + Phạm tội có tổ chức; + Phạm tội có tính chất chuyên nghiệp; + Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội; + Phạm tội có tính chất côn đồ; + Phạm tội vì động cơ đê hèn; + Cố tình thực hiện tội phạm đến cùng; + Phạm tội nhiều lần, tái phạm, tái phạm nguy hiểm; + Phạm tội đối với trẻ em, phụ nữ có thai, ngƣời già, ngƣời ở trong tình trạng không thể tự vệ đƣợc hoặc đối với ngƣời lệ thuộc mình về mặt vật chất, tinh thần, công tác hoặc các mặt khác; + Xâm phạm tài sản của Nhà nƣớc; + Phạm tội gây hậu quả nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng; + Lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp, thiên tai, dịch bệnh hoặc những khó khăn đặc biệt khác của xã hội để phạm tội; + Dùng thủ đoạn xảo quyệt, tàn ác phạm tội hoặc thủ đoạn, phƣơng tiện có khả năng gây nguy hại cho nhiều ngƣời; + Xúi giục ngƣời chƣa thành niên phạm tội; + Có hành động xảo quyệt, hung hãn nhằm trốn tránh, che giấu tội phạm.
    • 64 Theo quy định tại Điều 48 Bộ luật hình sự thì chỉ những tình tiết liệt kê ở trên mới đƣợc coi là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Những tình tiết đã là yếu tố định tội hoặc định khung hình phạt thì không đƣợc coi là tình tiết tăng nặng một lần nữa khi quyết định hình phạt. 3.2. Quyết định hình phạt trong một số trường hợp Các Điều từ 50 đến 53 của Bộ luật hình sự quy định việc quyết định hình phạt trong các trƣờng hợp: phạm nhiều tội; tổng hợp hình phạt của nhiều bản án; chuẩn bị phạm tội, phạm tội chƣa đạt và đồng phạm. - Trường hợp phạm nhiều tội: Khi xét xử cùng một lần một ngƣời phạm nhiều tội, Toà án quyết định hình phạt đối với từng tội, sau đó tổng hợp hình phạt theo quy định sau đây: + Nếu các hình phạt đã tuyên cùng là cải tạo không giam giữ hoặc cùng là tù có thời hạn, thì các hình phạt đó đƣợc cộng lại thành hình phạt chung; hình phạt chung không đƣợc vƣợt quá ba năm đối với hình phạt cải tạo không giam giữ, ba mƣơi năm đối với hình phạt tù có thời hạn; + Nếu các hình phạt đã tuyên là cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn, thì hình phạt cải tạo không giam giữ đƣợc chuyển đổi thành hình phạt tù theo tỷ lệ cứ ba ngày cải tạo không giam giữ đƣợc chuyển đổi thành một ngày tù để tổng hợp thành hình phạt chung; + Trong số các hình phạt đã tuyên, nếu hình phạt nặng nhất là tù chung thân thì hình phạt chung là tù chung thân; nếu hình phạt nặng nhất là tử hình thì hình phạt chung là tử hình; + Nếu các hình phạt bổ sung đã tuyên là cùng loại thì hình phạt chung đƣợc quyết định trong giới hạn do Bộ luật này quy định đối với loại hình phạt đó; nếu các hình phạt bổ sung đã tuyên là khác loại thì ngƣời bị kết án phải chấp hành tất cả các hình phạt đã tuyên. + Hình phạt trục xuất và phạt tiền không tổng hợp với các loại hình phạt khác; các khoản tiền phạt đƣợc cộng lại thành hình phạt chung; - Trường hợp tổng hợp hình phạt của nhiều bản án: Trong trƣờng hợp một ngƣời đang phải chấp hành một bản án mà lại bị xét xử về một tội phạm khác thì Tòa án quyết định hình phạt đối với tội đang bị xét xử, sau đó quyết định hình phạt chung theo quy tắc sau: + Nếu tội phạm đang bị xét xử đƣợc thực hiện trƣớc khi có bản án mà ngƣời đó đang chấp hành, thì Tòa án tổng hợp hình phạt đối với tội đang bị xét xử với toàn bộ hình phạt của bản án đang chấp hành rồi quyết định hình phạt chung. Thời gian đã chấp hành hình phạt của bản án trƣớc đƣợc trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt chung. + Nếu tội phạm đang bị xét xử đƣợc thực hiện sau khi có bản án mà ngƣời đó đang chấp hành (phạm tội mới), thì Tòa án tổng hợp hình phạt đối với tội mới với phần hình phạt chƣa chấp hành của bản án đang chấp hành rồi quyết định hình phạt chung.
    • 65 - Trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt: Đối với hành vi chuẩn bị phạm tội và hành vi phạm tội chƣa đạt, hình phạt đƣợc quyết định theo các điều của Bộ luật hình sự về các tội phạm tƣơng ứng tùy theo tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, mức độ thực hiện ý định phạm tội và những tình tiết khác khiến cho tội phạm không thực hiện đƣợc đến cùng theo quy tắc sau: + Đối với trƣờng hợp chuẩn bị phạm tội, nếu điều luật đƣợc áp dụng có quy định hình phạt cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình, thì mức hình phạt cao nhất đƣợc áp dụng là không quá hai mƣơi năm tù; nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt không quá một phần hai mức phạt tù mà điều luật quy định. + Đối với trƣờng hợp phạm tội chưa đạt, nếu điều luật đƣợc áp dụng có quy định hình phạt cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình, thì chỉ có thể áp dụng các hình phạt này trong trƣờng hợp đặc biệt nghiêm trọng; nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt không quá ba phần tƣ mức phạt tù mà điều luật quy định. - Trường hợp đồng phạm: Khi quyết định hình phạt đối với những ngƣời đồng phạm, Toà án phải xét đến tính chất của đồng phạm, tính chất và mức độ tham gia phạm tội của từng ngƣời đồng phạm. Các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự thuộc ngƣời đồng phạm nào, thì chỉ áp dụng đối với ngƣời đó. 4. Vấn đề án treo, xoá án tích 4.1. Án treo Là biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện. Theo quy định tại Điều 60 Bộ luật hình sự thì khi xử phạt tù không quá ba năm, căn cứ vào nhân thân của ngƣời phạm tội và các tình tiết giảm nhẹ, nếu xét thấy không cần phải bắt chấp hành hình phạt tù, thì Tòa án cho hƣởng án treo và ấn định thời gian thử thách từ một năm đến năm năm. Trong thời gian thử thách, Toà án giao ngƣời đƣợc hƣởng án treo cho cơ quan, tổ chức nơi ngƣời đó làm việc hoặc chính quyền địa phƣơng nơi ngƣời đó thƣờng trú để giám sát và giáo dục. Gia đình ngƣời bị kết án có trách nhiệm phối hợp với cơ quan, tổ chức, chính quyền địa phƣơng trong việc giám sát, giáo dục ngƣời đó. Ngƣời đƣợc hƣởng án treo có thể phải chịu một số hình phạt bổ sung nhƣ: Phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định theo quy định của Bộ luật hình sự. Nếu ngƣời bị kết án đã chấp hành đƣợc một phần hai thời gian thử thách và có nhiều tiến bộ thì theo đề nghị của cơ quan, tổ chức có trách nhiệm giám sát và giáo dục, Toà án có thể quyết định rút ngắn thời gian thử thách. Trƣờng hợp, ngƣời đƣợc hƣởng án treo phạm tội mới trong thời gian thử thách, thì Toà án quyết định buộc phải chấp hành hình phạt tù của bản án trƣớc và tổng hợp với hình phạt của bản án mới theo quy định của Bộ luật hình sự. 4.2. Xoá án tích Là một chế định mang tính nhân đạo của luật hình sự thể hiện ở chỗ khi ngƣời bị kết án đƣợc xoá án tích thì họ đƣợc coi nhƣ chƣa bị kết án (không có
    • 66 tiền án) và nếu sau khi đƣợc xoá án tích ngƣời đó lại phạm tội mới thì cũng coi nhƣ phạm tội lần đầu mà không đƣợc căn cứ vào án tích mà họ đã đƣợc xoá để xác định là tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm. - Theo quy định tại Điều 64 Bộ luật hình sự thì trong những trƣờng hợp sau đây, ngƣời bị kết án đương nhiên được xoá án tích: + Ngƣời đƣợc miễn hình phạt. + Ngƣời bị phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc đƣợc hƣởng án treo nhƣng không phải về các tội xâm phạm an ninh quốc gia, các tội phá hoại hòa bình, chống loài ngƣời và tội phạm chiến tranh mà không phạm tội mới trong thời hạn một năm, kể từ khi chấp hành xong bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án. + Ngƣời bị phạt tù đến ba năm nhƣng không phải về các tội xâm phạm an ninh quốc gia, các tội phá hoại hòa bình, chống loài ngƣời và tội phạm chiến tranh mà không phạm tội mới trong thời hạn ba năm, kể từ khi chấp hành xong bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án. + Ngƣời bị phạt tù từ trên ba năm đến mƣời lăm năm nhƣng không phải về các tội xâm phạm an ninh quốc gia, các tội phá hoại hòa bình, chống loài ngƣời và tội phạm chiến tranh mà không phạm tội mới trong thời hạn năm năm, kể từ khi chấp hành xong bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án. + Ngƣời bị phạt tù trên mƣời lăm năm nhƣng không phải về các tội xâm phạm an ninh quốc gia, các tội phá hoại hòa bình, chống loài ngƣời và tội phạm chiến tranh mà không phạm tội mới trong thời hạn bảy năm, kể từ khi chấp hành xong bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án. - Theo quy định tại Điều 65 Bộ luật hình sự thì việcxoá án tích cho ngƣời bị kết án về các tội xâm phạm an ninh quốc gia, các tội phá hoại hòa bình, chống loài ngƣời và tội phạm chiến tranh phải do Tòa án quyết định căn cứ vào tính chất của tội phạm đã đƣợc thực hiện, nhân thân, thái độ chấp hành pháp luật và thái độ lao động của ngƣời bị kết án theo quy tắc sau đây: + Ngƣời bị phạt tù đến ba năm mà không phạm tội mới trong thời hạn ba năm, kể từ khi chấp hành xong bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án. + Ngƣời bị phạt tù từ trên ba năm đến mƣời lăm năm mà không phạm tội mới trong thời hạn bảy năm, kể từ khi chấp hành xong bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án; + Ngƣời bị phạt tù trên mƣời lăm năm mà không phạm tội mới trong thời hạn mƣời năm, kể từ khi chấp hành xong bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án. Ngƣời bị Tòa án bác đơn xin xóa án tích lần đầu phải chờ một năm sau mới đƣợc xin xóa án tích; nếu bị bác đơn lần thứ hai trở đi thì phải sau hai năm mới đƣợc xin xóa án tích. Trong trƣờng hợp ngƣời bị kết án có những biểu hiện tiến bộ rõ rệt và đã lập công, đƣợc cơ quan, tổ chức nơi ngƣời đó công tác hoặc chính quyền địa
    • 67 phƣơng nơi ngƣời đó thƣờng trú đề nghị, thì có thể đƣợc Toà án xoá án tích nếu ngƣời đó đã bảo đảm đƣợc ít nhất một phần ba thời hạn quy định. -Theo quy định tại Điều 65 Bộ luật hình sự thì thời hạn để xoá án tích đƣợc tính căn cứ vào hình phạt chính đã tuyên. Nếu chƣa đƣợc xoá án tích mà phạm tội mới, thì thời hạn để xoá án tích cũ tính từ ngày chấp hành xong bản án mới. Việc chấp hành xong bản án bao gồm việc chấp hành xong hình phạt chính, hình phạt bổ sung (kể cả trƣờng hợp ngƣời bị kết án đƣợc miễn chấp hành phần hình phạt còn lại) và các quyết định khác của bản án. PHẦN II. LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM I. KHÁI QUÁT VỀ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm Luật tố tụng hình sự Luật tố tụng hình sự là một ngành luật độc lập trong hệ thống pháp luật, bao gồm tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự nhằm giải quyết đúng đắn vụ án, bảo đảm lợi ích của Nhà nƣớc, của xã hội, các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Trong đấu tranh phòng chống tội phạm, Nhà nƣớc sử dụng nhiều hình thức, biện pháp khác nhau, trong đó có biện pháp của Luật hình sự và Luật tố tụng hình sự. Sử dụng biện pháp của Luật tố tụng hình sự, Nhà nƣớc quy định trình tự giải quyết vụ án, quyền và nghĩa vụ của cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng và ngƣời tham gia tố tụng... toàn bộ các quy phạm này tồn tại trong sự hữu cơ, bổ sung cho nhau và tạo thành ngành Luật tố tụng hình sự trong hệ thống pháp luật của Nhà nƣớc ta. 2. Nhiệm vụ của Luật tố tụng hình sự Nhiệm vụ của luật tố tụng hình sự đƣợc khái quát một cách cô đọng tại Điều 1 của Bộ luật tố tụng hình sự. Đó là: - Luật tố tụng hình sự quy định trình tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự nhằm chủ động phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm, phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan ngƣời vô tội. Để bảo đảm xử lý công minh mọi hành vi phạm tội thì trình tự, thủ tục tố tụng hình sự (bao gồm: khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án) phải đƣợc quy định thật đầy đủ và chặt chẽ để hạn chế những vi phạm quyền tự do dân chủ của công dân, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của những ngƣời tham gia tố tụng, bảo đảm cho việc giải quyết vụ án hình sự đƣợc đúng ngƣời, đúng tội, đúng pháp luật, không bỏ lọt tội và đặc biệt là không làm oan ngƣời vô tội.
    • 68 - Luật tố tụng hình sự quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng; nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của những người tiến hành tố tụng. Cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát và Tòa án là những cơ quan tiến hành tố tụng, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm phối hợp với nhau để phát hiện, ngăn chặn và xử lý tội phạm. Việc quy định rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ giữa các cơ quan này cũng nhƣ quy định rõ nhiệm vụ, quyền hạn của những ngƣời tiến hành tố tụng (Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thƣ ký Tòa án) có ý nghĩa hết sức to lớn, góp phần vào việc xử lý tội phạm đƣợc nhanh chóng, kịp thời và có hiệu quả. - Luật tố tụng hình sự quy định quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng, của các cơ quan, tổ chức và công dân. Quán triệt tƣ tƣởng "lấy dân làm gốc", Luật tố tụng hình sự xác định quyền và nghĩa vụ tham gia tố tụng hình sự của các cơ quan, tổ chức và công dân. Để việc tham gia tố tụng hình sự có hiệu quả, góp phần xử lý tội phạm chính xác đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những ngƣời tham gia tố tụng hình sự, Luật tố tụng hình sự quy định rõ quyền và nghĩa vụ của những ngƣời tham gia tố tụng, của các cơ quan, tổ chức và công dân. Những quy định chính xác, hợp lý về quyền và nghĩa vụ của những ngƣời tham gia tố tụng có tác dụng rất lớn đối với việc phát hiện nhanh chóng, xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội. - Cùng với Luật hình sự, Luật tố tụng hình sự góp phần bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, bảo vệ trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa, đồng thời giáo dục mọi người ý thức tuân theo pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm. II. KHÁI QUÁT VỀ QUÁ TRÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM Tố tụng hình sự là toàn bộ hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án), của ngƣời tiến hành tố tụng (Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thƣ ký Tòa án), của những ngƣời tham gia tố tụng (Bị can, bị cáo, ngƣời bào chữa, ngƣời bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, ngƣời có quyền lợi liên quan đến vụ án hình sự,...) và của các cá nhân, tổ chức khác góp phần vào việc giải quyết vụ án theo quy định của luật tố tụng hình sự. 1. Khởi tố, điều tra 1.1. Cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự Theo quy định tại Điều 104 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 thì những cơ quan sau đây có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự: - Cơ quan điều tra(khi xác định có dấu hiệu tội phạm); - Thủ trƣởng đơn vị Bộ đội biên phòng, cơ quan Hải quan, Kiểm lâm, lực lƣợng Cảnh sát biển (khi phát hiện những hành vi phạm tội đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự trong lĩnh vực quản lý của mình);
    • 69 - Thủ trƣởng các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân đƣợc giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra (trong trường hợp khi làm nhiệm vụ của mình mà phát hiện sự việc có dấu hiệu phạm tội); - Viện kiểm sát (trong trường hợp Viện kiểm sát hủy bỏ quyết định không khởi tố vụ án của cơ quan điều tra, của Thủ trưởng đơn vị Bộ đội biên phòng, cơ quan Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển, của Thủ trưởng các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và trong trường hợp Hội đồng xét xử yêu cầu khởi tố vụ án); - Hội đồng xét xử(trong trường hợp qua việc xét xử tại phiên tòa mà phát hiện được tội phạm hoặc người phạm tội mới cần phải điều tra). 1.2. Cơ quan điều tra và các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra - Theo quy định tại Điều 110 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 và các điều từ 9, 10, 13, 14 và 17 của Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự năm 2004 thì cơ quan điều tra chuyên trách gồm có: + Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân (Cơ quan Cảnh sát điều tra, Cơ quan An ninh điều tra); + Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân (Cơ quan điều tra hình sự, Cơ quan An ninh điều tra); + Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dântối cao (Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Cơ quan điều tra Viện kiểm sát quân sự trung ương). - Theo quy định tại Điều 111 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 và các điều từ điều 19 đến điều 25 của Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự năm 2004 thì ngoài các cơ quan điều tra chuyên trách nêu trên còn có các cơ quan khác đƣợc giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, bao gồm: + Bộ đội biên phòng; + Hải quan; + Kiểm lâm; + Lực lƣợng Cảnh sát biển; + Các cơ quan khác của Công an nhân dân (Cảnh sát giao thông đường bộ - đường sắt, Cảnh sát giao thông đường thủy, Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy, Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội, Cảnh sát bảo vệ và hỗ trợ tư pháp, Trại tạm giam, Trại giam, Cơ quan an ninh trực tiếp đấu tranh phòng, chống các tội phạm); + Các cơ quan khác của Quân đội nhân dân (Trại tạm giam, Trại giam trong quân đội, Thủ trưởng đơn vị độc lập cấp trung đoàn và tương đương khi phát hiện những hành vi phạm tội thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân, xảy ra trong khu vực đóng quân của đơn vị). 1.3. Khái quát về thẩm quyền điều tra
    • 70 Thẩm quyền điều tra vụ án hình sự đƣợc quy định tại Điều 110 của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003. Cụ thể: - Xét theo tính chất của vụ việc, thẩm quyền điều tra vụ án hình sự đƣợc quy định nhƣ sau: + Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân điều tra tất cả các tội phạm, trừ những tội phạm thuộc thẩm quyền điều tracủa Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dânvà Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dântối cao. + Cơ quan điều tratrong Quân đội nhân dân điều tra các tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án quân sự. + Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao điều tra một số loại tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp mà ngƣời phạm tội là cán bộ thuộc các cơ quan tƣ pháp. - Xét theo địa bàn nơi tội phạm xảy ra, thì Cơ quan điều tra có thẩm quyền điều tra những vụ án hình sự mà tội phạm xảy ra trên địa phận của mình. Trong trƣờng hợp không xác định đƣợc địa điểm xảy ra tội phạm thì việc điều tra thuộc thẩm quyền của Cơ quan điều tra nơi phát hiện tội phạm, nơi bị can cƣ trú hoặc bị bắt. - Thẩm quyền điều tra vụ án hình sự cũng đƣợc xác định theo cấp của Cơ quan điều tra, theo đó: + Cơ quan điều tra cấp huyện, Cơ quan điều tra quân sự khu vực điều tra những vụ án hình sự về những tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp huyện, Toà án quân sự khu vực. + Cơ quan điều tra cấp tỉnh, Cơ quan điều tra quân sự cấp quân khu điều tra những vụ án hình sự về những tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp tỉnh, Toà án quân sự cấp quân khu hoặc những vụ án thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra cấp dƣới nhƣng xét thấy cần trực tiếp điều tra. + Cơ quan điều tra cấp trung ƣơng điều tra những vụ án hình sự về những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra cấp tỉnh, Cơ quan điều tra quân sự cấp quân khu nhƣng xét thấy cần trực tiếp điều tra. Ngoài ra, Điều 111 Bộ luật tố tụng hình sự cũng quy định quyền hạn điều tra của Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lƣợng Cảnh sát biển và các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân đƣợc giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, theo đó: - Khi phát hiện những hành vi phạm tội đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự trong lĩnh vực quản lý của mình thì Bộ đội biên phòng,Hải quan, Kiểm lâm, lực lƣợng Cảnh sát biển có thẩm quyền: + Đối với tội phạm ít nghiêm trọng trong trƣờng hợp phạm tội quả tang, chứng cứ và lai lịch ngƣời phạm tội rõ ràng thì ra quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can, tiến hành điều tra và chuyển hồ sơ cho Viện kiểm sát có thẩm quyền trong thời hạn hai mƣơingày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án.
    • 71 + Đối với tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội phạm ít nghiêm trọng nhƣng phức tạp thì ra quyết định khởi tố vụ án, tiến hành những hoạt động điều tra ban đầu và chuyển hồ sơ cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án. - Các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân đƣợc giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trong khi làm nhiệm vụ của mình, nếu phát hiện sự việc có dấu hiệu phạm tội, thì có quyền khởi tố vụ án, tiến hành những hoạt động điều tra ban đầu và chuyển hồ sơ cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án. 1.4. Một số nội dung cơ bản về thủ tục điều tra Sau khi khởi tố vụ án hình sự, Cơ quan điều tra tiến hành các hoạt động điều tra theo quy định của Luật tố tụng hình sự nhƣ: khởi tố bị can và hỏi cung bị can; lấy lời khai ngƣời làm chứng, ngƣời bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án; tiến hành đối chất, nhận dạng; tiến hành các hoạt động khám xét, thu giữ, tạm giữ, kê biên tài sản, khám nghiệm hiện trƣờng, khám nghiệm tử thi, xem xét dấu vết trên thân thể, thực nghiệm điều tra, giám định và kết thúc điều tra Khi tiến hành hoạt động điều tra, Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lƣợng Cảnh sát biển và các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân đƣợc giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trong phạm vi thẩm quyền tố tụng của mình phải thực hiện đúng nguyên tắc, trình tự, thủ tục tố tụng đối với hoạt động điều tra theo quy định của Luật tố tụng hình sự và Viện kiểm sát có trách nhiệm kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động điều tra của các cơ quan này. 2. Kiểm sát điều tra, truy tố 2.1. Khái quát về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi kiểm sát điều tra Khi thực hiện công tác kiểm sát điều tra, Viện kiểm sát có những nhiệm vụ và quyền hạn sau đây: - Kiểm sát việc khởi tố, kiểm sát các hoạt động điều tra và việc lập hồ sơ vụ án của Cơ quan điều tra; - Kiểm sát việc tuân theo pháp luật của ngƣời tham gia tố tụng; - Giải quyết các tranh chấp về thẩm quyền điều tra; - Yêu cầu Cơ quan điều tra khắc phục các vi phạm pháp luật trong hoạt động điều tra; cung cấp tài liệu cần thiết về vi phạm pháp luật của Điều tra viên; yêu cầu Thủ trƣởng Cơ quan điều tra xử lý nghiêm minh Điều tra viên đã vi phạm pháp luật trong khi tiến hành điều tra; - Kiến nghị với cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng các biện pháp phòng ngừa tội phạm và vi phạm pháp luật.
    • 72 2.2. Khái quát về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra Khi thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra, Viện kiểm sát có những nhiệm vụ và quyền hạn sau đây: - Khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can; - Yêu cầu Cơ quan điều tra khởi tố hoặc thay đổi quyết định khởi tố vụ án hình sự, quyết định khởi tố bị can theo quy định của Luật tố tụng hình sự; - Đề ra yêu cầu điều tra và yêu cầu Cơ quan điều tra tiến hành điều tra; - Trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra theo quy định của Luật tố tụng hình sự khi xét thấy cần thiết; - Yêu cầu Thủ trƣởng Cơ quan điều tra thay đổi Điều tra viên theo quy định của Luật tố tụng hình sự; - Khởi tố về hình sự nếu hành vi của Điều tra viên có dấu hiệu tội phạm; - Quyết định áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp bắt, tạm giữ, tạm giam và các biện pháp ngăn chặn khác; - Quyết định phê chuẩn hoặc không phê chuẩn các quyết định của Cơ quan điều tra theo quy định của Luật tố tụng hình sự. Trong trƣờng hợp không phê chuẩn thì trong quyết định không phê chuẩn phải nêu rõ lý do; - Huỷ bỏ các quyết định không có căn cứ và trái pháp luật của Cơ quan điều tra; - Yêu cầu Cơ quan điều tra truy nã bị can; - Quyết định việc truy tố bị can; quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án. 2.3. Khái quát về hoạt động truy tố của Viện kiểm sát Sau khi việc điều tra kết thúc, vụ án đƣợc chuyển cho Viện Kiểm sát có thẩm quyền để xem xét việc truy tố. Trong thời hạn do Luật tố tụng hình sự quy định, Viện kiểm sát phải ra một trong những quyết định sau đây: - Truy tố bị can trước Tòa án bằng bản cáo trạng. Nội dung bản cáo trạng phải ghi rõ ngày, giờ, tháng, năm, địa điểm xảy ra tội phạm; thủ đoạn, mục đích, động cơ phạm tội, hậu quả của tội phạm và những tình tiết quan trọng khác; những chứng cứ xác định tội trạng của bị can, những tình tiết tăng nặng và tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự; nhân thân của bị can và mọi tình tiết khác có ý nghĩa đối với vụ án. Phần kết luận của bản cáo trạng ghi rõ tội danh và điều khoản của Bộ luật hình sự đƣợc áp dụng. - Trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung khi nghiên cứu hồ sơ vụ án phát hiện thấy còn thiếu những chứng cứ quan trọng đối với vụ án mà Viện kiểm sát không thể tự mình bổ sung đƣợc hoặc có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng cũng nhƣ có căn cứ để khởi tố bị can về một tội phạm khác hoặc có ngƣời đồng phạm khác.
    • 73 - Đình chỉ vụ án khi có một trong những căn cứ do luật định nhƣ: không có sự việc phạm tội; hành vi không cấu thành tội phạm; ngƣời thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội chƣa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự; ngƣời mà hành vi phạm tội của họ đã có bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án có hiệu lực pháp luật; đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự; tội phạm đã đƣợc đại xá; ngƣời thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đã chết, trừ trƣờng hợp cần tái thẩm đối với ngƣời khác hoặc ngƣời đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu ... - Tạm đình chỉ vụ án khi bị can bị bệnh tâm thần hoặc bệnh hiểm nghèo khác mà có chứng nhận của Hội đồng giám định pháp y hoặc khi bị can bỏ trốn mà không biết rõ bị can đang ở đâu; trong trƣờng hợp này phải yêu cầu Cơ quan điều tra truy nã bị can. Trong thời hạn ba ngày, kể từ ngày ra một trong những quyết định nêu trên, Viện kiểm sát phải thông báo cho bị can, ngƣời bào chữa biết; giao bản cáo trạng, quyết định đình chỉ vụ án hoặc quyết định tạm đình chỉ vụ án cho bị can. Trƣờng hợp truy tố thì trong thời hạn ba ngày, kể từ khi ra quyết định truy tố bằng bản cáo trạng, Viện kiểm sát phải gửi hồ sơ vụ án và bản cáo trạng đến Tòa án. Nếu thấy vụ án không thuộc thẩm quyền truy tố của mình, thì Viện Kiểm sát ra ngay quyết định chuyển vụ án cho Viện Kiểm sát có thẩm quyền. 3. Xét xử 3.1. Khái quát về thẩm quyền xét xử sơ thẩm của các Tòa án Thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự của các Tòa án đƣợc quy định tại Điều 170 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003. Cụ thể: - Trƣớc hết, thẩm quyền xét xử của các Tòa án đƣợc xác định theo cấp Tòa án, theo đó: + Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án quân sự khu vựcxét xử sơ thẩmnhững vụ án hình sự về những tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng và tội phạm rất nghiêm trọng, trừ các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia, các tội phạm phá hoại hoà bình, chống loài ngƣời và tội phạm chiến tranh; các tội phạm quy định tại các điều 93, 95, 96, 172, 216, 217, 218, 219, 221, 222, 223, 224, 225, 226, 263, 293, 294, 295, 296, 322 và 323 của Bộ luật hình sự. + Tòa án nhân dâncấp tỉnh vàTòa án quân sự cấp quân khu xét xử sơ thẩm những vụ án hình sự về những tội phạm không thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án quân sự khuvực hoặc những vụ án thuộc thẩm quyền của Tòa án cấp dƣới mà mình lấy lên để xét xử. Khi bị cáo phạm nhiều tội, trong đó có tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án cấp trên, thì Tòa án cấp trên xét xử toàn bộ vụ án. - Xét theo địa bàn nơi tội phạm xảy ra,thì Tòa án có thẩm quyền xét xử vụ án hình sự là Tòa án nơi tội phạm đƣợc thực hiện. Trong trƣờng hợp tội phạm đƣợc thực hiện tại nhiều nơi khác nhau hoặc không xác định đƣợc nơi thực hiện tội phạm thì Tòa án có thẩm quyền xét xử là Tòa án nơi kết thúc việc điều tra.
    • 74 Những tội phạm xảy ra trên tàu bay hoặc tàu biểncủa nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đang hoạt động ngoài không phận hoặc lãnh hải Việt Nam thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án Việt Nam, nơi có sân bay hoặc bến cảng trở về đầu tiên hoặc nơi tàu bay, tàu biển đó đƣợc đăng ký. - Xét theo đối tƣợng ngƣời phạm tội, thì thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đƣợc xác định nhƣ sau: + Bị cáo phạm tội ở nƣớc ngoài nếu xét xử ở Việt Nam thì do Tòa án nhân dân cấp tỉnh nơi cƣ trú cuối cùng của bị cáo ở trong nƣớc xét xử. Nếu không xác định đƣợc nơi cƣ trú cuối cùng ở trong nƣớc của bị cáo thì tùy trƣờng hợp, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ra quyết định giao cho Tòa án nhân dân Thành phố Hà Nội hoặc Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh xét xử. + Bị cáo phạm tội ở nƣớc ngoài, nếu thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự thì do Tòa án quân sự cấp quân khu trở lên xét xử theo quyết định của Chánh án Tòa án quân sự trung ƣơng. 3.2. Khái quát về thẩm quyền xét xử phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm của Tòa án - Theo tinh thần quy định tại Điều 242 Bộ luật tố tụng hình sự thì thẩm quyền xét xử phúc thẩm đƣợc quy định nhƣ sau: + Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án quân sự cấp quân khu xét xử phúc thẩm vụ án; + Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án quân sự trung ƣơng xét xử phúc thẩm đối với vụ án của Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án quân sự cấp quân khu. - Theo Điều 279 Bộ luật tố tụng hình sự thì thẩm quyền giám đốc thẩm đƣợc quy định nhƣ sau: + Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp tỉnh giám đốc thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp huyện bị kháng nghị; Ủy ban Thẩm phán Tòa án quân sự cấp quân khu giám đốc thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự khu vực bị kháng nghị. + Tòa hình sự Tòa án nhân dân tối cao giám đốc thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp tỉnh bị kháng nghị; Tòa án quân sự trung ƣơng giám đốc thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự cấp quân khu bị kháng nghị. + Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao giám đốc thẩm nhữngbản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án quân sự trung ƣơng, của Toà hình sự và của các Toà phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao bị kháng nghị. Những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật về cùng một vụ án hình sự thuộc thẩm quyền giám đốc thẩm của các cấp Tòa án khác nhau thì Tòa án cấp có thẩm quyền cấp trên giám đốc thẩm toàn bộ vụ án. - Theo Điều 296 Bộ luật tố tụng hình sự thì thẩm quyền tái thẩm đƣợc quy định nhƣ sau:
    • 75 + Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp tỉnh tái thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp huyện; Ủy ban Thẩm phán Tòa án quân sự cấp quân khu tái thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự khu vực. + Tòa hình sự Tòa án nhân dân tối caotái thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp tỉnh; Tòa án quân sự trung ƣơng tái thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự cấp quân khu. + Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao tái thẩm những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án quân sự trung ƣơng, của Toà hình sự và của các Toà phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao. 3.3. Một số nội dung cơ bản về thủ tục xét xử sơ thẩm vụ án hình sự - Thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm: Hội đồng xét xử sơ thẩm gồm 01 Thẩm phán và 02 Hội thẩm nhân dân. Trƣờng hợp vụ án có tính chất nghiêm trọng, phức tạp, thì Hội đồng xét xử có thể gồm hai Thẩm phán và ba Hội thẩm nhân dân. Đối với vụ án mà bị cáo bị đƣa ra xét xử về tộitheo khung hình phạt có mức cao nhất là tử hình thì Hội đồng xét xử gồm hai Thẩm phán và ba Hội thẩm nhân dân. - Khái quát về trình tự, thủ tục xét xử sơ thẩm: Việc xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đƣợc tiến hành qua 5 giai đoạn (5 bƣớc) quan trọng sau đây: * Chuẩn bị xét xử: Sau khi nhận hồ sơ vụ án, Thẩm phán đƣợc phân công chủ tọa phiên tòa có nhiệm vụ nghiên cứu hồ sơ; giải quyết các khiếu nại và yêu cầu của những ngƣời tham gia tố tụng và tiến hành những việc khác cần thiết cho việc mở phiên tòa. * Bắt đầu phiên tòa: Khi bắt đầu phiên tòa, chủ tọa phiên tòa đọc quyết định đƣa vụ án ra xét xử. Sau khi nghe Thƣ ký Tòa ánbáo cáo danh sách những ngƣời đƣợc triệu tập đã có mặt, chủ tọa phiên tòa kiểm tra căn cƣớc của những ngƣời đó và giải thích cho họ biết quyền và nghĩa vụ của họ tại phiên tòa. Hội đồng xét xử giải quyết việc đề nghị thay đổi Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên, Thƣ ký Tòa án, ngƣời giám định, ngƣời phiên dịch và những yêu cầu về xem xét chứng cứ (nếu có) và hoãn phiên tòa khi có ngƣời vắng mặt. * Xét hỏi tại phiên tòa: Thủ tục xét hỏi tại phiên tòa đƣợc bắt đầu bằng việc Kiểm sát viên đọc bản cáo trạng. Việc xét hỏi từng ngƣời đƣợc tiến hành theo thứ tự sau: chủ tọa phiên tòa hỏi trƣớc rồi đến các Hội thẩm nhân dân, sau đó đến Kiểm sát viên, ngƣời bào chữa, ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự. Những ngƣời tham gia phiên
    • 76 tòa cũng có quyền đề nghị với chủ tọa phiên tòa hỏi thêm về những tình tiết cần làm sáng tỏ. Ngƣời giám định đƣợc hỏi về những vấn đề có liên quan đến việc giám định. Khi xét hỏi, Hội đồng xét xử có thể công bố những lời khai của những ngƣời tham gia tố tụng tại Cơ quan điều tra và xem xét những vật chứng có liên quan trong vụ án. Tại phiên tòa, Thẩm phán chủ tọa điều khiển việc hỏi bị cáo, ngƣời bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hoặc ngƣời đại diện hợp pháp của những ngƣời đó; hỏi ngƣời làm chứng, ngƣời giám định; xem xét vật chứng; xem xét tại chỗ; việc trình bày, công bố các tài liệu của vụ án và nhận xét, báo cáo của các cơ quan, tổ chức. * Tranh luận tại phiên tòa: Tranh luận là giai đoạn tiếp theo sau khi kết thúc việc xét hỏi tại phiên tòa. Ở giai đoạn này, Kiểm sát viên trình bày lời luận tội, đề nghị kết tội bị cáo theo toàn bộ hay một phần nội dung cáo trạng hoặc kết luận về tội nhẹ hơn; nếu thấy không có căn cứ để kết tội thì rút toàn bộ quyết định truy tố và đề nghị Hội đồng xét xử tuyên bố bị cáo không có tội. Bị cáo trình bày lời bào chữa, nếu bị cáo có ngƣời bào chữa thì ngƣời này bào chữa cho bị cáo. Bị cáo có quyền bổ sung ý kiến bào chữa. Ngƣời bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hoặc ngƣời đại diện hợp pháp của họ đƣợc trình bày ý kiến để bảo vệ quyền và lợi ích của mình, nếu có ngƣời bảo vệ quyền lợi cho họ thì ngƣời này có quyền trình bày, bổ sung ý kiến. Bị cáo, ngƣời bào chữa và những ngƣời tham gia tố tụng khác có quyền trình bày ý kiến về luận tội của Kiểm sát viên và đƣa ra đề nghị của mình; Kiểm sát viên phải đƣa ra những lập luận của mình đối với từng ý kiến. Những ngƣời tham gia tranh luận có quyền đáp lại ý kiến của ngƣời khác. Chủ toạ phiên toà không đƣợc hạn chế thời gian tranh luận, tạo điều kiện cho những ngƣời tham gia tranh luận trình bày hết ý kiến, nhƣng có quyền cắt những ý kiến không liên quan đến vụ án. Chủ tọa phiên tòa có quyền đề nghị kiểm sát viên phải đáp lại những ý kiến có liên quan đến vụ án của ngƣời bào chữa và những ngƣời tham gia tố tụng khác mà những ý kiến đó chƣa đƣợc Kiểm sát viên tranh luận. Nếu qua tranh luận mà thấy cần xem xét thêm chứng cứ thì Hội đồng xét xử có thể quyết định trở lại việc xét hỏi. Xét hỏi xong phải tiếp tục tranh luận. Giai đoạn tranh luận tại phiên tòa đƣợc kết thúc bằng việc bị cáo nói lời sau cùng. * Nghị án: Sau khi kết thúc phần tranh luận tại phiên tòa, Hội đồng xét xử lui vào phòng nghị án. Chỉ Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân mới có quyền nghị án. Các thành viên của Hội đồng xét xử phải giải quyết tất cả các vấn đề của vụ án bằng cách biểu quyết theo đa số về từng vấn đề một. Thẩm phán biểu quyết sau cùng. Ngƣời có ý kiến thiểu số có quyền trình bày ý kiến của mình bằng văn bản và đƣợc đƣa vào hồ sơ vụ án. Nếu qua việc nghị án mà thấy có tình tiết của vụ
    • 77 án chƣa đƣợc xét hỏi hoặcxét hỏi chƣa đầy đủ thì Hội đồng xét xử quyết định trở lại việc xét hỏi và tranh luận. Khi nghị án chỉ đƣợc căn cứ vào các chứng cứ và tài liệu đã đƣợc thẩm tra tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét đầy đủ, toàn diện các chứng cứ, ý kiến của Kiểm sát viên, bị cáo, ngƣời bào chữa và những ngƣời tham gia tố tụng khác tại phiên toà. Trong trƣờng hợp Kiểm sát viên rút toàn bộ quyết định truy tố thì Hội đồng xét xử vẫn giải quyết những vấn đề của vụ án; nếu có căn cứ xác định bị cáo không có tội thì tuyên bố bị cáo không có tội; nếu thấy việc rút truy tố không có căn cứ thì quyết định tạm đình chỉ vụ án và kiến nghị với Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp. Bản án của Tòa án quyết định việc bị cáo có phạm tội hay không phạm tội, hình phạt và các biện pháp tƣ pháp khác phải đƣợc thảo luận và thông qua tại phòng nghị án. Các quyết định về việc thay đổi thành viên của Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên, Thƣ ký Tòa án, ngƣời giám định, ngƣời phiên dịch; chuyển vụ án; yêu cầu điều tra bổ sung; tạm đình chỉ hoặc đình chỉ vụ án; về việc bắt giam hoặc trả tự do cho bị cáo cũng phải đƣợc thảo luận và thông qua tại phòng nghị án và phải đƣợc lập thành văn bản. Đối với quyết định về các vấn đề khác đƣợc thì Hội đồng xét xử thảo luận và thông qua tại phòng xử án, không phải lập thành văn bản, nhƣng phải đƣợc ghi vào biên bản phiên tòa. Việc nghị án phải có biên bản ghi lại các ý kiến đã thảo luận và quyết định của Hội đồng xét xử. Biên bản nghị án phải đƣợc tất cả các thành viên Hội đồng xét xử ký tại phòng nghị án trƣớc khi tuyên án. * Tuyên án: Khi tuyên án mọi ngƣời trong phòng xử án phải đứng dậy. Chủ tọa phiên tòa hoặc một thành viên khác của hội đồng xét xử đọc bản án và sau khi đọc xong có thể giải thích thêm về việc chấp hành bản án và quyền kháng cáo. Nếu bị cáo không biết tiếng Việt thì sau khi tuyên án, ngƣời phiên dịch phải đọc lại cho bị cáo nghe toàn bộ bản án sang thứ tiếng mà bị cáo biết. Sau khi tuyên án, Hội đồng xét xử có thể quyết định bắt tạm giam bị cáo để bảo đảm việc thi hành án theo quy định tại Điều 228 Bộ luật tố tụng hình sự. Hội đồng xét xử phải tuyên bố trả tự do ngay tại phiên tòa cho bị cáo đang bị tạm giam, nếu họ không bị tạm giam về một tội phạm khác (trong trƣờng hợp bị cáo không có tội; đƣợc miễn trách nhiệm hình sự hoặc đƣợc miễn hình phạt; bị xử phạt bằng các hình phạt không phải là hình phạt tù; bị xử phạt tù, nhƣng đƣợc hƣởng án treo; thời hạn phạt tù bằng hoặc ngắn hơn thời gian bị cáo đã bị tạm giam). 3.4. Một số nội dung cơ bản về thủ tục phúc thẩm - Người có quyền kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm: + Những ngƣời sau đây có quyền kháng cáo bản án hoặc quyết định sơ thẩm của Tòa án: Bị cáo,ngƣời bị hại, ngƣời đại diện hợp pháp của họ (đối với toàn bộ bản án hoặc quyết định sơ thẩm); ngƣời bào chữa (để bảo vệ lợi ích của người chưa thành niên hoặc người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất);
    • 78 nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và ngƣời đại diện hợp pháp của họ (đối với phần bản án hoặc quyết định có liên quan đến việc bồi thường thiệt hại); ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án và ngƣời đại diện hợp pháp của họ (đối với phần bản án hoặc quyết định có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của họ); ngƣời bảo vệ quyền lợi của ngƣời chƣa thành niên hoặc ngƣời có nhƣợc điểm về tâm thần hoặc thể chất (đối với phần bản án, quyết định của Tòa án có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của ngƣời mà mình bảo vệ); ngƣời đƣợc Tòa án tuyên bố là không có tội (đối với phần lý do bản án sơ thẩm đã tuyên họ không có tội). + Viện kiểm sát cùng cấp và Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp có quyền kháng nghị những bản án hoặc quyết định sơ thẩm của Tòa án. - Thời hạn kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm: + Thời hạn kháng cáo là mƣời lăm ngày, kể từ ngày tuyên án. Đối với bị cáo, đƣơng sự vắng mặt tại phiên tòa thì thời hạn kháng cáo tính từ ngày bản sao bản án đƣợc giao cho họ hoặc đƣợc niêm yết; nếu đơn kháng cáo gửi qua bƣu điện thì ngày kháng cáo đƣợc tính căn cứ vào ngày bƣu điện nơi gửi đóng dấu ở phong bì. Trong trƣờng hợp đơn kháng cáo gửi qua Ban giám thị trại tạm giam, thì ngày kháng cáo đƣợc tính căn cứ vào ngày Ban giám thị trại tạm giam nhận đƣợc đơn. Việc kháng cáo quá hạn có thể đƣợc Tòa án chấp nhận, nếu có lý do chính đáng. + Thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát cùng cấp là mƣời lăm ngày, của Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp là ba mƣơi ngày, kể từ ngày tuyên án. - Thành phần Hội đồng xét xử phúc thẩm: Hội đồng xét xử phúc thẩm gồm ba Thẩm phán và trong trƣờng hợp cần thiết có thể có thêm hai Hội thẩm nhân dân. - Khái quát về thủ tục xét xử phúc thẩm: + Sự tham gia phiên tòa phúc thẩm của Kiểm sát viên Viện kiểm sát cùng cấp là bắt buộc, nếu Kiểm sát viên vắng mặt thì phải hoãn phiên tòa. Ngƣời bào chữa, ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự, ngƣời kháng cáo, ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng cáo, kháng nghị đƣợc triệu tập tham gia phiên tòa. Nếu có ngƣời vắng mặt mà có lý do chính đáng thì Hội đồng xét xử có thể vẫn tiến hành xét xử nhƣng không đƣợc ra bản án hoặc quyết định không có lợi cho bị cáo hoặc đƣơng sự vắng mặt. Trong các trƣờng hợp khác thì phải hoãn phiên tòa. Thời hạn hoãn phiên tòa không đƣợc quá ba mƣơi ngày, kể từ ngày ra quyết định hoãn phiên tòa. Sự tham gia phiên tòa của những ngƣời khác do Tòa án cấp phúc thẩm quyết định, nếu xét thấy sự có mặt của họ là cần thiết. + Trƣớc khi xét xử hoặc trong khi xét hỏi tại phiên tòa, Viện kiểm sát có thể tự mình hoặc theo yêu cầu của Tòa án bổ sung chứng cứ mới; ngƣời đã kháng cáo và ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng cáo, kháng nghị, ngƣời bào chữa, ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự cũng có quyền bổ
    • 79 sung tài liệu, đồ vật. Chứng cứ cũ, chứng cứ mới, tài liệu, đồ vật mới bổ sung đều phải đƣợc xem xét tại phiên tòa. Bản án của Tòa án cấp phúc thẩm phải căn cứ vào cả chứng cứ cũ và mới. + Phiên tòa phúc thẩm cũng tiến hành nhƣ phiên tòa sơ thẩm nhƣng trƣớc khi xét hỏi, một thành viên của Hội đồng xét xử phải trình bày tóm tắt nội dung vụ án, quyết định của bản án sơ thẩm, nội dung của kháng cáo hoặc kháng nghị. Khi tranh luận, Kiểm sát viên phát biểu quan điểm của Viện kiểm sát về việc giải quyết vụ án. - Thẩm quyền của Tòa án cấp phúc thẩm: Tòa án cấp phúc thẩm có quyền quyết định: + Không chấp nhận kháng cáo, kháng nghị và giữ nguyên bản án sơ thẩm; + Sửa bản án sơ thẩm; + Hủy bản án sơ thẩm và chuyển hồ sơ vụ án để điều tra lại hoặc xét xử lại. + Hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án. 3.5. Một số nội dung cơ bản về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm - Căn cứ để kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm: + Căn cứ để kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm là việc điều tra xét hỏi tại phiên tòa phiến diện hoặc không đầy đủ; kết luận trong bản án hoặc quyết định không phù hợp với những tình tiết khách quan của vụ án; có sự vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong khi điều tra, truy tố hoặc xét xử; có những sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng Bộ luật hình sự. + Căn cứ để kháng nghị theo thủ tục tái thẩm là lời khai của ngƣời làm chứng, kết luận giám định, lời dịch của ngƣời phiên dịch có những điểm quan trọng đƣợc phát hiện là không đúng sự thật; Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm đã có kết luận không đúng làm cho vụ án bị xét xử sai; vật chứng, biên bản điều tra, biên bản các hoạt động tố tụng khác hoặc những tài liệu khác trong vụ án bị giả mạo hoặc không đúng sự thật; những tình tiết khác làm cho việc giải quyết vụ án không đúng sự thật. - Người có quyền kháng nghịtheo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm: + Ngƣời có quyền kháng nghị theo thủ tụcgiám đốc thẩm là Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và Viện trƣởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao (đối với bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án các cấp, trừ quyết định của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao); Chánh án Tòa án quân sự trung ƣơngvà Viện trƣởng Viện kiểm sát quân sự trung ƣơng (đối với bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự cấp dưới); Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Viện trƣởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Chánh án Tòa án quân sự cấp quân khu và Viện trƣởng Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu (đối với bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án cấp dưới). Để góp phần giúp cho những ngƣời nói trên thực hiện quyền kháng nghị của mình, Luật tố tụng hình sự quy định về việc phát hiện bản án hoặc quyết
    • 80 định đã có hiệu lực pháp luật cần xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm, theo đó ngƣời bị kết án, cơ quan, tổ chức và mọi công dân đều có quyền phát hiện những vi phạm pháp luật trong các bản án và quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật và thông báo cho những ngƣời có quyền kháng nghị. + Ngƣời có quyền kháng nghị theo thủ tục tái thẩm là Viện trƣởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao (đối với những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án các cấp, trừ quyết định của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao); Viện trƣởng Viện kiểm sát quân sự trung ƣơng (đối với những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự cấp dưới); Viện trƣởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh (đối với những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp huyện); Viện trƣởng Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu (đối với những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án quân sự khu vực). - Thời hạn kháng nghịtheo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm: + Việc kháng nghị giám đốc thẩm theo hƣớng không có lợi cho ngƣời bị kết án chỉ đƣợc tiến hành trong thời hạn một năm, kể từ ngày bản án hoặc quyết định có hiệu lực pháp luật; việc kháng nghị theo hƣớng có lợi cho ngƣời bị kết án có thể đƣợc tiến hành bất cứ lúc nào, kể cả trƣờng hợp ngƣời bị kết án đã chết mà cần minh oan cho họ. + Việc kháng nghị tái thẩm theo hƣớng không có lợi cho ngƣời bị kết án phải tiến hành trong thời hạn không đƣợc quá một năm, kể từ ngày Viện kiểm sát nhận đƣợc tin báo về tình tiết mới đƣợc phát hiện và phải trong thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 23 của Bộ luật hình sự; việc kháng nghị theo hƣớng có lợi cho ngƣời bị kết án thì không hạn chế về thời gian và đƣợc tiến hành trong cả trƣờng hợp ngƣời bị kết án đã chết mà cần minh oan cho họ. + Việc kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm về dân sự trong vụ án hình sự đối với nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án đƣợc tiến hành theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự . - Thành phần Hội đồng giám đốc thẩm, Hội đồng tái thẩm: + Hội đồng giám đốc thẩm, Hội đồng tái thẩm của Tòa hình sự Tòa án nhân dân tối cao hoặc của Tòa án quân sự trung ƣơng gồm ba Thẩm phán. + Hội đồng giám đốc thẩm, Hội đồng tái thẩm của Uỷ ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp tỉnh hoặc của Uỷ ban Thẩm phán Tòa án quân sự cấp quân khu phải có ít nhất hai phần ba tổng số thành viên của Uỷ ban Thẩm phán tham gia xét xử. + Hội đồng giám đốc thẩm, Hội đồng tái thẩm của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao phải có ít nhất hai phần ba tổng số thành viên của Hội đồng Thẩm phán tham gia xét xử. Quyết định giám đốc thẩm của Uỷ ban Thẩm phán hoặc Hội đồng Thẩm phán phải đƣợc quá nửa tổng số thành viên của Uỷ ban Thẩm phán hoặc Hội đồng Thẩm phán tán thành.
    • 81 - Khái quát về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm: Chánh án Tòa án phân công một Thẩm phán làm bản thuyết trình về vụ án tại phiên tòa. Bản thuyết trình tóm tắt nội dung vụ án và các bản án, quyết định của các cấp Tòa án, nội dung của kháng nghị. Bản thuyết trình phải đƣợc gửi trƣớc cho các thành viên Hội đồng giám đốc thẩm hoặc Hội đồng tái thẩm chậm nhất là bảy ngày trƣớc ngày mở phiên tòa. Phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm phải có sự tham gia của Viện kiểm sát cùng cấp. Khi xét thấy cần thiết, Tòa án phải triệu tập ngƣời bị kết án, ngƣời bào chữa và có thể triệu tập những ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng nghị tham gia phiên tòa. Tại phiên tòa, một thành viên của Hội đồng giám đốc thẩm hoặc Hội đồng tái thẩm trình bày bản thuyết trình về vụ án. Các thành viên của Hội đồng phát biểu ý kiến và đại diện Viện kiểm sát phát biểu quan điểm của Viện kiểm sát về việc giải quyết vụ án. Nếu đã triệu tập ngƣời bị kết án, ngƣời bào chữa, ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng nghị thì những ngƣời này đƣợc trình bày ý kiến trƣớc khi đại diện Viện kiểm sát phát biểu. Trong trƣờng hợp họ vắng mặt thì Hội đồng vẫn có thể tiến hành xét xử . Tại phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm của Uỷ ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Uỷ ban Thẩm phán Tòa án quân sự cấp quân khu hoặc Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao khi biểu quyết về nội dung kháng nghị thì phải biểu quyết theo trình tự những ý kiến đồng ý với kháng nghị, những ý kiến không đồng ý với kháng nghị. Nếu không có loại ý kiến nào đƣợc quá nửa tổng số thành viên của Uỷ ban Thẩm phán, Hội đồng giám đốc thẩm biểu quyết tán thành thì phải hoãn phiên tòa. Trong thời hạn không quá ba mƣơi ngày, kể từ ngày ra quyết định hoãn phiên tòa thì Uỷ ban Thẩm phán, Hội đồng Thẩm phán phải mở phiên tòa xét xử lại vụ án với sự tham gia của toàn thể các thành viên. - Thẩm quyền của Hội đồng giám đốc thẩm, Hội đồng tái thẩm: Hội đồng giám đốc thẩm, Hội đồng tái thẩm có quyền ra quyết định: + Không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật; + Hủy bản án hoặc quyết định bị kháng nghị để điều tra lại hoặc xét xử lại; + Huỷ bản án hoặc quyết định bị kháng nghị và đình chỉ vụ án. 4. Thi hành án hình sự 4.1. Khái quát về các cơ quan có nhiệm vụ thi hành án hình sự Điều 257 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định các cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ thi hành bản án và quyết định của Tòa án, bao gồm: Hội đồng thi hành hình phạt tử hình; cơ quan Công an; chính quyền xã, phƣờng, thị trấn; cơ quan, tổ chức nơi ngƣời bị kết án cƣ trú hoặc làm việc; cơ sở chuyên khoa y tế; cơ quan thi hành án dân sự; các tổ chức thi hành án trong Quân đội. Cụ thể: - Hội đồng thi hành hình phạt tử hình.
    • 82 - Cơ quan Công an thi hành hình phạt trục xuất, tù có thời hạn, tù chung thân và tham gia Hội đồng thi hành hình phạt tử hình. - Chính quyền xã, phƣờng, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức nơi ngƣời bị kết án cƣ trú hoặc làm việc có nhiệm vụ theo dõi,giáo dục, giám sát việc cải tạo của những ngƣời đƣợc hƣởng án treo hoặc bị phạt cải tạo không giam giữ. - Chính quyền xã, phƣờng, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức nơi thi hành án đảm nhiệm việc thi hành hình phạt quản chế, cấm cƣ trú, tƣớc một số quyền công dân, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định. - Cơ sở chuyên khoa y tế thi hành quyết định về bắt buộc chữa bệnh. - Cơ quan thi hành án dân sự thi hành hình phạt phạt tiền, tịch thu tài sản và quyết định dân sự trong vụ án hình sự. - Các tổ chức thi hành án trong Quân đội đảm nhiệm việc thi hành bản án và quyết định của Tòa án quân sự, trừ hình phạt trục xuất. Các cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ thi hành bản án và quyết định của Tòa án có trách nhiệm phải báo cho Chánh án Tòa án đã ra quyết định thi hành án về việc bản án hoặc quyết định đã đƣợc thi hành; nếu chƣa thi hành đƣợc thì phải nói rõ lý do. 4.2. Một số nội dung cơ bản về thủ tục thi hành án hình sự Điều 255 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định về những bản án và quyết định đƣợc thi hành, theo đó, về nguyên tắc, những bản án và quyết định về hình sự đƣợc thi hành phải là những bản án và quyết định đã có hiệu lực pháp luật, bao gồm: - Những bản án và quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm; - Những bản án và quyết định của Tòa án cấp phúc thẩm; - Những quyết định của Tòa án giám đốc thẩm hoặc tái thẩm. Tuy vậy, cũng có một ngoại lệ là trong trƣờng hợp bị cáo đang bị tạm giam mà Tòa án cấp sơ thẩm quyết định đình chỉ vụ án, không kết tội, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt cho bị cáo, hình phạt không phải là tù giam hoặc phạt tù nhƣng cho hƣởng án treo hoặc khi thời hạn phạt tù bằng hoặc ngắn hơn thời hạn đã tạm giam thì bản án hoặc quyết định của Tòa án đƣợc thi hành ngay, mặc dù vẫn có thể bị kháng nghị, kháng cáo. Theo quy định tại Điều 256 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 thì trong hạn bảy ngày, kể từ ngày bản án, quyết định sơ thẩm có hiệu lực pháp luật hoặc kể từ ngày nhận đƣợc bản án, quyết định phúc thẩm, quyết định giám đốc thẩm, quyết định tái thẩm, Chánh án Tòa án đã xử sơ thẩm phải ra quyết định thi hành án hoặc ủy thác cho Tòa án khác cùng cấp ra quyết định thi hành án. Trong quyết định thi hành án phải ghi rõ họ tên ngƣời ra quyết định; tên cơ quan có nhiệm vụ thi hành bản án hoặc quyết định; họ tên, ngày, tháng, năm sinh, nơi cƣ trú của ngƣời bị kết án; bản án hoặc quyết định mà ngƣời bị kết án
    • 83 phải chấp hành. Trƣờng hợp ngƣời bị kết án đang tại ngoại thì quyết định thi hành án phạt tù phải ghi rõ trong thời hạn bảy ngày, kể từ ngày nhận đƣợc quyết định, ngƣời đó phải có mặt tại cơ quan Công an để thi hành án. Quyết định thi hành án, trích lục bản án hoặc quyết định phải đƣợc gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp nơi thi hành án, cơ quan thi hành án và ngƣời bị kết án. Trƣờng hợp ngƣời bị kết án phạt tù đang tại ngoại mà bỏ trốn, thì Chánh án Tòa án đã ra quyết định thi hành án yêu cầu cơ quan Công an cùng cấp ra quyết định truy nã. 5. Khái quát về việc bắt, tạm giữ, tạm giam ngƣời; kê biên tài sản 5.1. Căn cứ áp dụng - Chỉ đƣợc bắt khẩn cấp trong những trƣờng hợp sau đây: + Khi có căn cứ để cho rằng ngƣời đó đang chuẩn bị thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng; + Khi ngƣời bị hại hoặc ngƣời có mặt tại nơi xảy ra tội phạm chính mắt trông thấy và xác nhận đúng là ngƣời đã thực hiện tội phạm mà xét thấy cần ngăn chặn ngay việc ngƣời đó trốn; + Khi thấy có dấu vết của tội phạm ở ngƣời hoặc tại chỗ ở của ngƣời bị nghi thực hiện tội phạm và xét thấy cần ngăn chặn ngay việc ngƣời đó trốn hoặc tiêu huỷ chứng cứ. Đối với ngƣời phạm tội quả tang (tức là đang thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực hiện tội phạm thì bị phát hiện hoặc bị đuổi bắt), cũng nhƣ ngƣời đang bị truy nã thì bất kỳ ngƣời nào cũng có quyền bắt và giải ngay đến cơ quan Công an, Viện kiểm sát hoặc Uỷ ban nhân dân nơi gần nhất. Các cơ quan này phải lập biên bản và giải ngay ngƣời bị bắt đến Cơ quan điều tra có thẩm quyền. - Tạm giữ có thể đƣợc áp dụng đối với những ngƣời bị bắt trong trƣờng hợp khẩn cấp, phạm tội quả tang, ngƣời phạm tội tự thú, đầu thú hoặc đối với ngƣời bị bắt theo quyết định truy nã . - Tạm giam có thể đƣợc áp dụng đối với bị can, bị cáo phạm tội đặc biệt nghiêm trọng; phạm tội rất nghiêm trọng hoặc tuy phạm tội nghiêm trọng, phạm tội ít nghiêm trọng mà Bộ luật hình sự quy định hình phạt tù trên hai năm nhƣng có căn cứ cho rằng ngƣời đó có thể trốn hoặc cản trở việc điều tra, truy tố, xét xử hoặc có thể tiếp tục phạm tội. Đối với bị can, bị cáo là phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dƣới 36 tháng tuổi, là ngƣời già yếu, ngƣời bị bệnh nặng mà nơi cƣ trú rõ ràng thì không tạm giam mà áp dụng biện pháp ngăn chặn khác, trừ các trƣờng hợp sau đây: ngƣời đó bỏ trốn và bị bắt theo lệnh truy nã; ngƣời đó đã đƣợc áp dụng biện pháp ngăn chặn khác nhƣng tiếp tục phạm tội hoặc cố ý gây cản trở nghiêm trọng đến việc điều tra, truy tố, xét xử; ngƣời đó phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia và có đủ căn cứ cho rằng, nếu không tạm giam đối với họ thì sẽ gây nguy hại đến an ninh quốc gia.
    • 84 - Kê biên tài sản chỉ áp dụng đối với bị can, bị cáo về tội mà Bộ luật hình sự quy định có thể tịch thu tài sản hoặc phạt tiền cũng nhƣ đối với ngƣời phải chịu trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại theo quy định của pháp luật. 5.2. Thẩm quyền áp dụng - Những ngƣời sau đây có quyền ra lệnh bắt bị can, bị cáo để tạm giam: + Viện trƣởng, Phó Viện trƣởng Viện kiểm sát nhân dân và Viện kiểm sát quân sự các cấp; + Chánh án, Phó Chánh án Toà án nhân dân và Toà án quân sự các cấp; + Thẩm phán giữ chức vụ Chánh toà, Phó chánh toà Tòa phúc thẩm Toà án nhân dân tối cao; Hội đồng xét xử; + Thủ trƣởng, Phó Thủ trƣởng Cơ quan điều tra các cấp. Trong trƣờng hợp này, lệnh bắt phải đƣợc Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn trƣớc khi thi hành. - Những ngƣời sau đây có quyền ra lệnh bắt người trong trường hợp khẩn cấp: + Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra các cấp; + Ngƣời chỉ huy đơn vị quân đội độc lập cấp trung đoàn và tƣơng đƣơng; ngƣời chỉ huy đồn biên phòng ở hải đảo và biên giới; + Ngƣời chỉ huy tàubay, tàu biển, khitàu bay, tàu biển đã rời khỏi sân bay, bến cảng. - Những ngƣời sau đây có quyền quyết định tạm giữ người: + Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra các cấp; + Ngƣời chỉ huy đơn vị quân đội độc lập cấp trung đoàn và tƣơng đƣơng; ngƣời chỉ huy đồn biên phòng ở hải đảo và biên giới; + Ngƣời chỉ huy tàubay, tàu biển, khitàu bay, tàu biển đã rời khỏi sân bay, bến cảng; + Chỉ huy trƣởng vùng Cảnh sát biển. - Những ngƣời sau đây có quyền ra lệnh tạm giam: + Viện trƣởng, Phó Viện trƣởng Viện kiểm sát nhân dân và Viện kiểm sát quân sự các cấp; + Chánh án, Phó Chánh án Toà án nhân dân và Toà án quân sự các cấp; + Thẩm phán giữ chức vụ Chánh toà, Phó chánh toà Tòa phúc thẩm Toà án nhân dân tối cao; Hội đồng xét xử; + Thủ trƣởng, Phó Thủ trƣởng Cơ quan điều tra các cấp. Trong trƣờng hợp này, lệnh bắt phải đƣợc Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn trƣớc khi thi hành. - Những ngƣời sau đây có quyền ra lệnh kê biên tài sản của bị can, bị cáo: + Viện trƣởng, Phó Viện trƣởng Viện kiểm sát nhân dân và Viện kiểm sát quân sự các cấp; + Chánh án, Phó Chánh án Toà án nhân dân và Toà án quân sự các cấp;
    • 85 + Thẩm phán giữ chức vụ Chánh toà, Phó chánh toà Tòa phúc thẩm Toà án nhân dân tối cao; Hội đồng xét xử; + Thủ trƣởng, Phó Thủ trƣởng Cơ quan điều tra các cấp. Trong trƣờng hợp này, lệnh kê biên tài sản phải đƣợc thông báo ngay cho Viện kiểm sát cùng cấp trƣớc khi thi hành. 5.3. Thời hạn tạm giữ, tạm giam - Thời hạn tạm giữ: Thời hạn tạm giữ không đƣợc quá ba ngày, kể từ khi Cơ quan điều tra nhận ngƣời bị bắt; trƣờng hợp cần thiết, ngƣời ra quyết định tạm giữ có thể gia hạn thêm nhƣng không quá ba ngày. Trong trƣờng hợp đặc biệt, ngƣời ra quyết định tạm giữ có thể gia hạn tạm giữ lần thứ hai nhƣng không quá ba ngày. Mọi trƣờng hợp gia hạn tạm giữ đều phải đƣợc Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn. Nhƣ vậy, thời hạn tạm giữ tối đa là 9 ngày, kể từ khi Cơ quan điều tra nhận ngƣời bị bắt. - Thời hạn tạm giam bị can, bị cáo: +Thời hạn tạm giam để điều tra không quá 02 tháng (đối với tội phạm ít nghiêm trọng), 03 tháng (đối với tội phạm nghiêm trọng), 04 tháng (đối với tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng). Các thời hạn này có thể đƣợc Viện kiểm sát có thẩm quyền gia hạn theo quy định tại Điều 120 Bộ luật tố tụng hình sự. Cụ thể: + Đối với tội phạm ít nghiêm trọng có thể đƣợc gia hạn tạm giam 01 lần không quá 01 tháng. Nhƣ vậy, thời hạn tạm giam tối đa để điều tra đối với tội phạm ít nghiêm trọng là 03 tháng. + Đối với tội phạm nghiêm trọng có thể đƣợc gia hạn tạm giam 02 lần, lần thứ nhất không quá 02 tháng và lần thứ hai không quá 01 tháng. Nhƣ vậy, thời hạn tạm giam tối đa để điều tra đối với tội phạm nghiêm trọng là 06 tháng. + Đối với tội phạm rất nghiêm trọng có thể đƣợc gia hạn tạm giam 02 lần, lần thứ nhất không quá 03 tháng, lần thứ hai không quá 02 tháng. Nhƣ vậy, thời hạn tạm giam tối đa để điều tra đối với tội phạm rất nghiêm trọng là 09 tháng. + Đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng có thể đƣợc gia hạn tạm giam 03 lần, mỗi lần không quá 04 tháng. Nhƣ vậy, thời hạn tạm giam tối đa để điều tra đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng là 16 tháng. + Trong trƣờng hợp cần thiết đối với tội xâm phạm an ninh quốc gia thì Viện trƣởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao có quyền gia hạn thêm một lần nữa không quá 04 tháng. Nhƣ vậy, thời hạn tạm giam tối đa để điều tra đối với tội xâm phạm an ninh quốc gia là 20 tháng. * Thời hạn tạm giam để quyết định việc truy tố tối đa không đƣợc quá 30 ngày (đối với tội phạm ít nghiêm trọng và tội phạm nghiêm trọng) và 45 ngày (đối với tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng).
    • 86 * Thời hạn tạm giam để chuẩn bị xét xử tối đa không đƣợc quá 45 ngày (đối với tội phạm ít nghiêm trọng), 60 ngày (đối với tội phạm nghiêm trọng), 03 tháng (đối với tội phạm rất nghiêm trọng) và 04 tháng (đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng). Đối với bị cáo đang bị tạm giam mà đến ngày mở phiên tòathời hạn tạm giam đã hết, nếu xét thấy cần tiếp tục tạm giam để hoàn thành việc xét xử, thì Tòa án ra lệnh tạm giam cho đến khi kết thúc phiên tòa. 5.4. Một số nội dung cơ bản về thủ tục bắt người, kê biên tài sản - Thủ tục bắt người: + Lệnh bắt phải ghi rõ ngày, tháng, năm, họ tên, chức vụ của ngƣời ra lệnh; họ tên, địa chỉ của ngƣời bị bắt và lý do bắt. Lệnh bắt phải có chữ ký của ngƣời ra lệnh và có đóng dấu. Ngƣời thi hành lệnh phải đọc lệnh, giải thích lệnh, quyền và nghĩa vụ của ngƣời bị bắt và phải lập biên bản về việc bắt. + Khi tiến hành bắt ngƣời tại nơi ngƣời đó cƣ trú phải có đại diện chính quyền xã, phƣờng, thị trấn và ngƣời láng giềng của ngƣời bị bắt chứng kiến. Khi tiến hành bắt ngƣời tại nơi ngƣời đó làm việc phải có đại diện cơ quan, tổ chức nơi ngƣời đó làm việc chứng kiến. Khi tiến hành bắt ngƣời tại nơi khác phải có sự chứng kiến của đại diện chính quyền xã, phƣờng, thị trấn nơi tiến hành bắt ngƣời. Không đƣợc bắt ngƣời vào ban đêm, trừ trƣờng hợp bắt khẩn cấp, bắt ngƣời phạm tội quả tang hoặc bắt ngƣời đang bị truy nã. + Ngƣời thi hành lệnh bắt trong mọi trƣờng hợp đều phải lập biên bản, trong đó phải ghi rõ ngày, giờ, tháng, năm, địa điểm bắt, nơi lập biên bản; những việc đã làm, tình hình diễn biến trong khi thi hành lệnh bắt, những đồ vật, tài liệu bị tạm giữ và những khiếu nại của ngƣời bị bắt. Biên bản phải đƣợc đọc cho ngƣời bị bắt và những ngƣời chứng kiến nghe. Ngƣời bị bắt, ngƣời thi hành lệnh bắt và ngƣời chứng kiến phải cùng ký tên vào biên bản, nếu ai có ý kiến khác hoặc không đồng ý với nội dung biên bản thì có quyền ghi vào biên bản và ký tên. Việc tạm giữ đồ vật, tài liệu của ngƣời bị bắt phải đƣợc tiến hành theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự. + Khi giao và nhận ngƣời bị bắt, hai bên giao và nhận phải lập biên bản. Trong biên bản giao nhận còn phải ghi rõ việc bàn giao các biên bản lấy lời khai, đồ vật, tài liệu đã thu thập đƣợc, tình trạng sức khoẻ của ngƣời bị bắt và mọi tình tiết xảy ra lúc giao nhận. + Trong mọi trƣờng hợp, việc bắt khẩn cấp phải đƣợc báo ngay cho Viện kiểm sát cùng cấp bằng văn bản kèm theo tài liệu liên quan đến việc bắt khẩn cấp để xét phê chuẩn. Viện kiểm sát phải kiểm sát chặt chẽ căn cứ bắt khẩn cấp; trong trƣờng hợp cần thiết, Viện kiểm sát phải trực tiếp gặp, hỏi ngƣời bị bắt trƣớc khi xem xét, quyết định phê chuẩn hoặc quyết định không phê chuẩn. Trong thời hạn 12 giờ, kể từ khi nhận đƣợc đề nghị xét phê chuẩn và tài liệu liên quan đến việc bắt khẩn cấp, Viện kiểm sát phải ra quyết định phê chuẩn
    • 87 hoặc quyết định không phê chuẩn. Nếu Viện kiểm sát quyết định không phê chuẩn thì ngƣời đã ra lệnh bắt phải trả tự do ngay cho ngƣời bị bắt. - Thủ tục kê biên tài sản: + Chỉ kê biên phần tài sản tƣơng ứng với mức có thể bị tịch thu, phạt tiền hoặc bồi thƣờng thiệt hại. Tài sản bị kê biên đƣợc giao cho chủ tài sản hoặc thân nhân của họ bảo quản. Ngƣời đƣợc giao bảo quản mà có hành vi tiêu dùng, chuyển nhƣợng, đánh tráo, cất giấu, hủy hoại tài sản bị kê biên thì phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 310 của Bộ luật hình sự. + Khi tiến hành kê biên tài sản, phải có mặt đƣơng sự hoặc ngƣời đã thành niên trong gia đình, đại diện chính quyền xã, phƣờng, thị trấn và ngƣời láng giếng chứng kiến. + Ngƣời tiến hành kê biên phải lập biên bản theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự, trong đó ghi rõ tên và tình trạng từng tài sản bị kê biên. Biên bản phải đƣợc đọc cho đƣơng sự và những ngƣời có mặt nghe và cùng ký tên. Những khiếu nại của đƣơng sự đƣợc ghi vào biên bản, có chữ ký xác nhận của họ và của ngƣời tiến hành kê biên. Biên bản kê biên đƣợc lập thành ba bản: một bản đƣợc giao ngay cho đƣơng sự sau khi kê biên xong; một bản gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp và một bản đƣa vào hồ sơ vụ án. III. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ BÀO CHỮA 1. Quyền bào chữa của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo Quyền bào chữa là một trong những quyền cơ bản của công dân đƣợc Hiến pháp ghi nhận và việc bảo đảm quyền bào chữa của ngƣời bị tạm giữ và bị can, bị cáo đã trở thành một nguyên tắc tố tụng hình sự quan trọng. Theo quy định tại các Điều 48, 49 và 50 của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 thì quyền bào chữa của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo đƣợc thể hiện ở hai khía cạnh, hai góc độ. Đó là, quyền tự bào chữa và quyền nhờ ngƣời khác bào chữa. Để thực hiện quyền bào chữa của mình, ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo có quyền: đƣợc biết lý do mình bị tạm giữ; mình bị khởi tố về tội gì; đƣợc giải thích về quyền và nghĩa vụ; trình bày lời khai; đƣa ra tài liệu, đồ vật, yêu cầu; đƣợc nhận các quyết định tố tụng theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự; đề nghị thay đổi ngƣời tiến hành tố tụng, ngƣời giám định, ngƣời phiên dịch theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự; khiếu nại các quyết định, hành vi tố tụng của các cơ quan, ngƣời có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Bị cáo có quyền tham gia phiên toà, trình bày ý kiến, tranh luận tại phiên tòa; nói lời sau cùng trƣớc khi nghị án; kháng cáo bản án, quyết định của Toà án. 2. Lựa chọn và thay đổi ngƣời bào chữa Theo quy định tại Điều 57 Bộ luật tố tụng hình sự thì về nguyên tắc, ngƣời bào chữa do ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo hoặc ngƣời đại diện hợp pháp của họ lựa chọn. Để bảo đảm quyền bào chữa cho bị can, bị cáo, Bộ luật tố tụng hình sự cũng quy định trong những trƣờng hợp sau đây, nếu bị can, bị cáo hoặc ngƣời
    • 88 đại diện hợp pháp của họ không mời ngƣời bào chữa thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Toà án phải yêu cầu Đoàn luật sƣ phân công Văn phòng luật sƣ cử ngƣời bào chữa cho họ hoặc đề nghị Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tổ chức thành viên của Mặt trận cử ngƣời bào chữa cho thành viên của tổ chức mình: - Bị can, bị cáo về tội theo khung hình phạt có mức cao nhất là tử hìnhđƣợc quy định tại Bộ luật hình sự; - Bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niên, ngƣời có nhƣợc điểm về tâm thần hoặc thể chất. Mặc dù vậy, bị can, bị cáo và ngƣời đại diện hợp pháp của họ vẫn có quyền yêu cầu thay đổi hoặc từ chối ngƣời bào chữa đƣợc chỉ định trong các trƣờng hợp nêu trên. Ngoài ra, Bộ luật tố tụng hình sự cũng quy định Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên của Mặt trận có quyền chủ động cử bào chữa viên nhân dân để bào chữa cho ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo là thành viên của tổ chức mình. 3. Quyền và nghĩa vụ của ngƣời bào chữa - Người bào chữa tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can. Trong trƣờng hợp bắt ngƣời khẩn cấp hoặc bắt ngƣời phạm tội quả tang hoặc đang bị truy nã thì ngƣời bào chữa tham gia tố tụng từ khi có quyết định tạm giữ. Trong trƣờng hợp cần giữ bí mật điều tra đối với tội xâm phạm an ninh quốc gia, thì Viện trƣởng Viện kiểm sát quyết định để ngƣời bào chữa tham gia tố tụng từ khi kết thúc điều tra. - Người bào chữa có quyền: Có mặt khi lấy lời khai của ngƣời bị tạm giữ,khi hỏi cung bị can và nếu Điều tra viên đồng ý thì đƣợc hỏi ngƣời bị tạm giữ, bị can và có mặt trong những hoạt động điều tra khác; xem các biên bản về hoạt động tố tụng có sự tham gia của mình và các quyết định tố tụng liên quan đến ngƣời mà mình bào chữa; đề nghị Cơ quan điều tra báo trƣớc về thời gian và địa điểm hỏi cung bị can để có mặt khi hỏi cung bị can; đề nghị thay đổi ngƣời tiến hành tố tụng, ngƣời giám định, ngƣời phiên dịch theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự; thu thập tài liệu, đồ vật, tình tiết liên quan đến việc bào chữa từ ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo, ngƣời thân thích của những ngƣời này hoặc từ cơ quan, tổ chức, cá nhân theo yêu cầu của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo nếu không thuộc bí mật nhà nƣớc, bí mật công tác; đƣa ra tài liệu, đồ vật, yêu cầu; gặp ngƣời bị tạm giữ; gặp bị can, bị cáo đang bị tạm giam; đọc, ghi chép và sao chụp những tài liệu trong hồ sơ vụ án liên quan đến việc bào chữa sau khi kết thúc điều tra theo quy định của pháp luật; tham gia hỏi, tranh luận tại phiên toà; khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, ngƣời có thẩm quyền tiến hành tố tụng; kháng cáo bản án, quyết định của Toà án, nếu bị cáo là ngƣời chƣa thành niên hoặc ngƣời có nhƣợc điểm về tâm thần hoặc thể chất.
    • 89 - Người bào chữa có nghĩa vụ: Sử dụng mọi biện pháp do pháp luật quy định để làm sáng tỏ những tình tiết xác định ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo vô tội, những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo; tuỳ theo mỗi giai đoạn tố tụng, khi thu thập đƣợc tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án phải giao cho Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án; giúp ngƣời bị tạm giữ,bị can, bị cáo về mặt pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ; không đƣợc từ chối bào chữa cho ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo mà mình đã đảm nhận bào chữa, nếu không có lý do chính đáng; tôn trọng sự thật và pháp luật; không đƣợc mua chuộc, cƣỡng ép hoặc xúi giục ngƣời khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật; có mặt theo giấy triệu tập của Tòa án; không đƣợc tiết lộ bí mật điều tra mà mình biết đƣợc khi thực hiện việc bào chữa; không đƣợc sử dụng tài liệu đã ghi chép, sao chụp trong hồ sơ vụ án vào mục đích xâm phạm lợi ích của Nhà nƣớc, quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và cá nhân. Ngƣời bào chữa làm trái pháp luật thì tùy theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị thu hồi giấy chứng nhận ngƣời bào chữa, xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nếu gây thiệt hại thì phải bồi thƣờng theo quy định của pháp luật. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ LUẬT DÂN SỰ VÀ LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ PHẦN I. LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM I. KHÁI NIỆM CHUNG VỀ LUẬT DÂN SỰ, CHỦ THỂ CỦA LUẬT DÂN SỰ 1. Khái niệm chung về Luật dân sự Luật dân sự là một ngành luật trong hệ thống pháp luật Việt Nam, bao gồm các quy phạm điều chỉnh các quan hệ tài sản và một số quan hệ nhân thân. 1.1. Đối tượng điều chỉnh của Luật dân sự Phạm vi điều chỉnh của Bộ luật dân sự (BLDS) đƣợc xác định tại Điều 1 BLDS 2005: “Bộ luật dân sự quy định địa vị pháp lý, chuẩn mực pháp lý cho cách ứng xử của cá nhân, pháp nhân và các chủ thể khác; quyền nghĩa vụ của các chủ thể về nhân thân và tài sản trong các quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động (được gọi chung là quan hệ dân sự)”. Đối tƣợng điều chỉnh của Luật dân sự là những nhóm quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân phát sinh trong quá trình sản xuất, phân phối, lƣu thông, tiêu thụ sản phẩm hàng hóa... nhằm thoả mãn các nhu cầu về vật chất, tinh thần của các chủ thể. Nhƣ vậy, đối tƣợng điều chỉnh của Luật dân sự bao gồm hai nhóm quan hệ là quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân. * Nhóm quan hệ tài sản Quan hệ tài sản trong giao lƣu dân sự là quan hệ giữa ngƣời và ngƣời thông qua một tài sản nhất định nhƣ: Tƣ liệu sản xuất, tƣ liệu tiêu dùng hoặc các quyền
    • 90 về tài sản. Quan hệ tài sản bao giờ cũng gắn liền với một tài sản hoặc một quyền tài sản nhất định. * Nhóm quan hệ nhân thân Đó là những quan hệ đƣợc hình thành từ một giá trị tinh thần của một cá nhân hoặc một tổ chức và luôn gắn liền với cá nhân hoặc tổ chức đó. Các quan hệ nhân thân do Luật dân sự điều chỉnh có thể chia thành hai nhóm sau đây: + Nhóm các quan hệ nhân thân có mối liên hệ trực tiếp với các quan hệ tài sản. + Nhóm các quan hệ nhân thân không có liên quan đến các tài sản. 1.2. Phương pháp điều chỉnh của Luật dân sự Phƣơng pháp điều chỉnh của Luật dân sự là những biện pháp, cách thức phù hợp mà thông qua đó pháp luật tác động đến xử sự của các chủ thể trong các quan hệ xã hội. Nhờ có sự tác động này, các quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân đã phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt theo ý chí của Nhà nƣớc đƣợc thể hiện trong các quy phạm pháp Luật dân sự cụ thể. 1.3. Các nguyên tắc cơ bản của Luật dân sự Nguyên tắc của Luật dân sự là phƣơng châm chỉ đạo cho các chủ thể khi vận dụng các quy phạm pháp Luật dân sự trong việc giải quyết các tranh chấp, đặc biệt đối với việc áp dụng pháp luật của những cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền. Ngoài những nguyên tắc chung, trong Bộ luật dân sự có các nguyên tắc riêng cho mỗi phần, mỗi chế định. Bộ luật Dân sự có các nguyên tắc cơ bản sau: - Nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thoả thuận; - Nguyên tắc bình đẳng; - Nguyên tắc thiện chí, trung thực; - Nguyên tắc chịu trách nhiệm dân sự; - Nguyên tắc tôn trọng đạo đức, truyền thống tốt đẹp; - Nguyên tắc tôn trọng, bảo vệ quyền dân sự; - Nguyên tắc tôn trọng lợi ích của Nhà nƣớc, lợi ích công cộng, quyền, lợi ích hợp pháp của ngƣời khác; - Nguyên tắc tuân thủ pháp luật; - Nguyên tắc hoà giải. 2. Chủ thể của Luật dân sự Chủ thể của Luật dân sự rất đa dạng, có thể là cá nhân, có thể là tổ chức... Để tham gia quan hệ pháp Luật dân sự thì các chủ thể phải có tƣ cách chủ thể - đƣợc xác định bởi năng lực pháp luật và năng lực hành vi. Theo qui định của Bộ luật dân sự, chủ thể của Luật dân sự bao gồm: Cá nhân, pháp nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác và Nhà nƣớc CHXHCN Việt Nam. 2.1. Cá nhân:
    • 91 Năng lực chủ thể của cá nhân đƣợc xác định bởi hai yếu tố là năng lực pháp luật và năng lực hành vi dân sự. - Năng lực pháp luật của cá nhân. Năng lực pháp Luật dân sự của cá nhân là khả năng của cá nhân có quyền dân sự và có nghĩa vụ dân sự” (Khoản 1 Điều 14 BLDS). Năng lực pháp Luật dân sự của cá nhân là tiền đề pháp lí cần thiết để cá nhân tham gia các quan hệ pháp Luật dân sự. Năng lực pháp luật của cá nhân có những đặc điểm sau đây: + Các cá nhân là chủ thể của Luật dân sự đều đƣợc bình đẳng về năng lực pháp Luật dân sự. + Năng lực pháp Luật dân sự của cá nhân đƣợc pháp Luật dân sự ghi nhận và bảo đảm thực hiện. + Năng lực pháp Luật dân sự của cá nhân mới chỉ là khả năng, để biến thành quyền dân sự phải căn cứ vào sự kiện pháp lý nhất định. + Năng lực pháp Luật dân sự của cá nhân có từ lúc ngƣời đó sinh ra và gắn liền với một cá nhân suốt đời cho đến khi chết. Trong một số trƣờng hợp cần thiết Luật dân sự còn công nhận và bảo vệ quyền lợi cho cá nhân khi ngƣời đó còn là thai nhi. - Năng lực hành vi dân sự của cá nhân. Năng lực hành vi dân sự của cá nhân là khả năng của cá nhân bằng hành vi của mình xác lập, thực hiện các quyền và nghĩa vụ dân sự. Năng lực hành vi dân sự chính là khả năng của cá nhân để tiến hành các hành vi nhằm thực hiện năng lực pháp luật. Do đó, năng lực hành vi dân sự của cá nhân có quan hệ chặt chẽ với năng lực pháp luật, dựa trên năng lực pháp luật và có sau năng lực pháp luật. Bộ luật Dân sự phân chia năng lực hành vi dân sự thành các mức độ sau đây: + Người có đầy đủ năng lực hành vi dân sự: Là những ngƣời từ 18 tuổi tròn trở lên nếu không bị Toà án tuyên bố là ngƣời hạn chế hay mất năng lực hành vi dân sự. + Người có năng lực hành vi dân sự chưa đầy đủ: Những ngƣời từ đủ 6 tuổi đến chƣa đủ 18 tuổi là những ngƣời có năng lực hành vi chƣa đầy đủ. Những ngƣời này khi xác lập, thực hiện các giao dịch dân sự phải đƣợc ngƣời đại diện theo pháp luật đồng ý, trừ những giao dịch nhỏ phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp với lứa tuổi. + Người không có năng lực hành vi dân sự, mất năng lực hành vi dân sự: Trẻ em dƣới 6 tuổi thì không có năng lực hành vi dân sự. Những ngƣời bị bệnh tâm thần, mất trí... bất kể họ ở lứa tuổi nào bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự. Mọi giao dịch dân sự của những ngƣời này đều phải do ngƣời đại diện theo pháp luật xác lập và thực hiện. * Tuyên bố mất tích, tuyên bố chết - Tòa án ra quyết định tuyên bố một ngƣời là mất tích theo yêu cầu của
    • 92 ngƣời có quyền và lợi ích liên quan khi ngƣời đó biệt tích đã hai năm liền mà không có tin tức xác thực là còn sống hay đã chết. Tài sản của ngƣời bị tuyên bố mất tích đƣợc giao cho ngƣời đƣợc ngƣời mất tích uỷ quyền quản lý; đối với tài sản chung do chủ sở hữu chung còn lại quản lý. Nếu vợ (chồng) ngƣời mất tích đã chết, hoặc mất năng lực hành vi dân sự, hạn chế năng lực hành vi dân sự thì con đã thành niên hoặc cha, mẹ quản lý nếu không còn ai nêu trên thì Tòa án chỉ định ngƣời khác quản lý tài sản. Nếu ngƣời vợ hoặc chồng của ngƣời bị tuyên bố mất tích xin ly hôn, Tòa án giải quyết cho ly hôn. Khi giải quyết cho vợ (chồng) của ngƣời bị tuyên bố mất tích ly hôn, tài sản của ngƣời bị tuyên bố mất tích đƣợc giao cho con đã thành niên quản lý hoặc cha mẹ của ngƣời bị tuyên bố mất tích quản lý nếu không có những ngƣời này thì Tòa án chỉ định ngƣời khác quản lý tài sản. - Tòa án ra quyết định tuyên bố một ngƣời là đã chết theo yêu cầu của ngƣời có quyền và lợi ích liên quan khi ngƣời đó biệt tích đã năm năm liền trở lên mà không có tin tức xác thực là còn sống; hoặc khi quyết định tuyên bố mất tích của Tòa án có hiệu lực ba năm mà vẫn không có tin tức xác thực là còn sống; ngƣời bị mất tích trong chiến tranh sau 5 năm kể từ ngày chiến tranh kết thúc mà vẫn không có tin tức xác thực là còn sống; ngƣời bị mất tích do tai nạn, thảm họa, thiên tai sau một năm kể từ ngày tai nạn, thảm họa, thiên tai kết thúc mà vẫn không có tin tức xác thực là còn sống, trừ trƣờng hợp pháp luật có quy định khác. Tuỳ từng trƣờng hợp Toà án xác định ngày chết của ngƣời bị tuyên bố chết căn cứ vào các điều kiện để Toà án tuyên bố chết nêu trên. Ngƣời vợ hoặc chồng của ngƣời bị tuyên bố chết có quyền đi kết hôn với ngƣời khác. Tài sản của ngƣời bị tuyên bố chết đƣợc chia theo qui định của pháp luật về thừa kế. * Hộ tịch và nơi cƣ trú - Hộ tịch của cá nhân: Hộ tịch của cá nhân là tổng hợp những sự kiện pháp lí để xác nhận cá nhân là chủ thể của các quan hệ xã hội và là chủ thể của Luật dân sự. Đó là các sự kiện: Sinh, tử, kết hôn, ly hôn, giám hộ, nuôi con nuôi, thay đổi họ tên, quốc tịch, xác định dân tộc... đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền xác nhận theo một trình tự, thủ tục nhất định. Mỗi cá nhân đều phải có nghĩa vụ đăng ký hộ tịch tại nơi ngƣời đó cƣ trú. Các giấy tờ chứng thƣ hộ tịch ghi nhận các sự kiện pháp lí để cá biệt hoá cá nhân, phân biệt cá nhân này với cá nhân khác. Các giấy tờ hộ tịch đã xác định nhƣ: Giấy khai sinh, đăng ký kết hôn, đăng ký giám hộ, nhận nuôi con nuôi... sẽ là những bằng chứng pháp lí cần thiết có liên quan đến quyền và nghĩa vụ dân sự của cá nhân. - Nơi cư trú của cá nhân: Nơi cƣ trú của cá nhân là nơi ngƣời đó thƣờng xuyên sinh sống. Trƣờng hợp không xác định đƣợc nơi ngƣời đó thƣờng xuyên sinh sống thì nơi cƣ trú là nơi ngƣời đó đang sinh sống (Điều 52 BLDS). Nơi cƣ trú là một trong những quyền dân sự của cá nhân có ý nghĩa quan trọng trong việc thực hiện và bảo vệ các quyền của cá nhân, bảo đảm sự quản lí
    • 93 về mặt nhà nƣớc với cá nhân; là nơi Toà án theo thẩm quyền tống đạt các giấy tờ khi có tranh chấp dân sự mà cá nhân đó là bị đơn. Bộ luật Dân sự quy định cá nhân có quyền lựa chọn nơi cƣ trú hoặc có thể chọn một nơi khác với nơi cƣ trú để xác lập, thực hiện các quyền, nghĩa vụ dân sự, trừ trƣờng hợp pháp luật có quy định khác. Nơi cƣ trú của ngƣời chƣa thành niên là nơi cƣ trú của cha hoặc mẹ (nếu cha, mẹ có nơi cú trú khác nhau) mà ngƣời chƣa thành niên thƣờng xuyên sinh sống. Tƣơng tự, nơi cƣ trú của ngƣời đƣợc giám hộ là nơi cƣ trú của ngƣời giám hộ. Ngƣời chƣa thành niên từ đủ 15 tuổi trở lên có thể có nơi cƣ trú khác, nếu đƣợc cha, mẹ hoặc ngƣời giám hộ đồng ý hoặc pháp luật có quy định. Nơi cƣ trú của quân nhân là nơi đơn vị của quân nhân đóng quân. Nơi cƣ trú của sĩ quan quân đội, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân, viên chức quốc phòng là nơi đơn vị của những ngƣời đó đóng quân, trừ trƣờng hợp họ có nơi thƣờng xuyên sinh sống. Đối với ngƣời làm nghề lƣu động trên tàu, thuyền, phƣơng tiên hành nghề lƣu động khác thì nơi cƣ trú là nơi đăng ký các phƣơng tiện nếu họ không có nơi cƣ trú khác. 2.2. Pháp nhân * Khái niệm pháp nhân Khái niệm pháp nhân đƣợc hiểu là: Một tổ chức thống nhất, độc lập, đƣợc thành lập một cách hợp pháp. Tổ chức đó có tài sản riêng, chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình và nhân danh mình tham gia vào các quan hệ pháp luật một cách độc lập. * Các điều kiện của pháp nhân Các điều kiện của pháp nhân đƣợc quy định tại Điều 84 BLDS. Một tổ chức đƣợc công nhận là pháp nhân khi có đủ các điều kiện sau đây: - Được thành lập một cách hợp pháp; - Có cơ cấu tổ chức chặt chẽ; - Có tài sản độc lập với cá nhân, tổ chức khác và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản đó; - Nhân danh mình tham gia các quan hệ pháp luật một cách độc lập. 2.3. Hộ gia đình Theo quy định tại Điều 116 BLDS thì: “Hộ gia đình mà các thành viên có tài sản chung, cùng đóng góp công sức để hoạt động kinh tế chung trong sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp hoặc một số lĩnh vực sản xuất, kinh doanh khác do pháp luật quy định là chủ thể khi tham gia quan hệ dân sự thuộc các lĩnh vực này”. Nhƣ vậy, có thể coi hộ gia đình là chủ thể hạn chế của quan hệ pháp Luật dân sự. Trong hộ gia đình, tài sản chung của hộ là tài sản chung hợp nhất và là một thể thống nhất đƣợc tạo dựng bởi công sức của các thành viên, đƣợc tặng cho, thừa kế chung và các tài sản khác mà các thành viên thoả thuận là tài sản chung.
    • 94 Pháp Luật dân sự quy định: Quyền sử dụng đất, quyền sử dụng rừng, rừng trồng của hộ gia đình là tài sản chung của hộ. Tƣ cách chủ thể của hộ gia đình phát sinh đồng thời với việc hình thành hộ gia đình (điều này có tính chất tƣơng tự nhƣ pháp nhân). Theo quy định của Điều 106 BLDS, hộ gia đình chỉ đƣợc tham gia các quan hệ dân sự liên quan đến quyền sử dụng đất, chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp, vay vốn ở Ngân hàng để sản xuất kinh doanh, làm dịch vụ. Hộ gia đình phải chịu trách nhiệm dân sự về việc thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự do chủ hộ, hoặc ngƣời đại diện theo uỷ quyền của chủ hộ đã xác lập, thực hiện nhân danh hộ gia đình (Điều 110 BLDS). Khi phải chịu trách nhiệm tài sản, thì tài sản đó là tài sản chung của hộ. Nếu tài sản chung của hộ không đủ để chịu trách nhiệm dân sự, thì các thành viên trong gia đình phải chịu trách nhiệm liên đới bằng tài sản riêng của mình. Trong trách nhiệm dân sự, hộ gia đình phải chịu trách nhiệm nhƣ cá nhân. Nghĩa là trách nhiệm của hộ gia đình là trách nhiệm vô hạn. 2.4. Tổ hợp tác Theo quy định tại Điều 111 BLDS thì: “Tổ hợp tác được hình thành trên cơ sở hợp đồng hợp tác có chứng thực của Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn của từ ba cá nhân trở lên, cùng đóng góp tài sản, công sức để thực hiện những công việc nhất định, cùng hưởng lợi và cùng chịu trách nhiệm là chủ thể trong các quan hệ dân sự”. Hợp đồng hợp tác có các nội dung chủ yếu sau đây: Mục đích, thời hạn hợp đồng hợp tác; Họ, tên, nơi cƣ trú của tổ trƣởng và các tổ viên; Mức đóng góp tài sản, nếu có; phƣơng thức phân chia hoa lợi, lợi tức giữa các tổ viên; Quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của tổ trƣởng, của các tổ viên; Điều kiện nhận tổ viên mới và ra khỏi tổ hợp tác; Điều kiện chấm dứt tổ hợp tác. Theo qui định của pháp luật, có thể hiểu tổ hợp tác là chủ thể của quan hệ pháp Luật dân sự khi có các điều kiện sau đây: - Thành viên của tổ hợp tác tối thiểu phải là 3, các cá nhân này phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; - Tài sản của tổ hợp tác do các thành viên đóng góp. Tài sản này đƣợc dùng để chịu trách nhiệm dân sự cho quan hệ dân sự mà tổ hợp tác tham gia; - Hợp đồng hợp tác phải đƣợc chứng nhận của Ủy ban nhân dân cấp cơ sở. Hoạt động của tổ hợp tác đƣợc thực hiện thông qua đại diện của tổ. Bộ luật dân sự quy định đại diện của tổ hợp tác trong giao dịch dân sự là tổ trƣởng do các tổ viên cử ra. Tổ trƣởng có thể uỷ quyền cho tổ viên thực hiện một số công việc nhất định cần thiết cho tổ. Việc uỷ quyền của tổ trƣởng cũng phải tuân theo các quy định của Luật dân sự về uỷ quyền. Các giao dịch dân sự do ngƣời đại diện xác lập (bao gồm cả đại diện theo pháp luật và đại diện theo uỷ quyền) thực hiện vì mục đích hoạt động của tổ, đƣợc đa số tổ viên nhất trí sẽ làm phát sinh quyền, nghĩa vụ dân sự của cả tổ hợp tác. Tổ hợp tác phải chịu trách nhiệm dân sự về việc thực hiện quyền, nghĩa vụ
    • 95 dân sự do ngƣời đại diện (tổ trƣởng hay đại diện uỷ quyền) xác lập, thực hiện nhân danh tổ hợp tác. Khi phải chịu trách nhiệm tài sản, thì tài sản chung của cả tổ là cơ sở để xác định trách nhiệm. Trong trƣờng hợp tài sản chung của tổ không đủ để thực hiện nghĩa vụ, thì tổ viên phải chịu trách nhiệm liên đới theo phần tƣơng ứng với phần đã đóng góp bằng tài sản riêng của mình. Trách nhiệm dân sự của tổ hợp tác cũng là trách nhiệm vô hạn (Điều 117 BLDS). II. TÀI SẢN VÀ QUYỀN SỞ HỮU 1. Tài sản, các loại tài sản 1.1. Khái niệm tài sản Điều 163 BLDS không định nghĩa thế nào là tài sản mà chỉ quy định mang tính liệt kê: “Tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản”. 1.1.1. Vật Vật là loại tài sản nhiều nhất, phổ biến và thông dụng nhất trong đời sống con ngƣời. Vật phải đáp ứng ba yêu cầu sau: - Là một bộ phận của thế giới vật chất; - Con ngƣời kiểm soát đƣợc; - Đáp ứng lợi ích cho con ngƣời. 1.1.2. Tiền Giá trị của hàng hoá đƣợc xác định bằng lƣợng lao động kết tinh để sản xuất ra hàng hoá đó. Tiền là thƣớc đo giá trị chung, là giá trị đại diện cho giá trị thực của hàng hoá và là phƣơng tiện lƣu thông trong giao lƣu dân sự. Với vai trò quan trọng nhƣ vậy, tiền đƣợc coi là một tài sản quý. Ngoài ra, tiền còn có một khía cạnh chính trị pháp lý đặc biệt, thể hiện tƣ cách đại diện cho chủ quyền quốc gia. Nhà nƣớc có quyền ấn định giá trị của tiền, phát hành tiền, quản lý việc lƣu thông tiền... Ngƣời có tiền (chủ sở hữu) khi sử dụng tiền phải tuân thủ nghiêm ngặt những quy định của Nhà nƣớc. 1.1.3. Giấy tờ có giá Ngoài tiền có giá trị thanh toán, các loại giấy tờ trị giá đƣợc bằng tiền nhƣ cổ phiếu, tín phiếu, kỳ phiếu, séc... đƣợc sử dụng tƣơng đối rộng rãi, góp phần làm cho giao lƣu dân sự trở nên đa dạng, sôi động và phong phú hơn. Những giấy tờ này quy định những khoản tiền cụ thể mà chủ thể đƣợc hƣởng khi xuất trình trƣớc một tổ chức có trách nhiệm (ngân hàng, kho bạc, tổ chức tín dụng ...). 1.1.4. Các quyền tài sản Quyền tài sản phải thoả mãn hai điều kiện là trị giá đƣợc bằng tiền và có thể chuyển giao trong giao lƣu dân sự. Đây là những quyền gắn liền với tài sản mà khi thực hiện các quyền đó chủ sở hữu sẽ có một tài sản. Ví dụ: Quyền đòi nợ, quyền sở hữu công nghiệp... 1.2. Các loại tài sản
    • 96 Tài sản đƣợc phân biệt thành nhiều loại khác nhau dựa theo những căn cứ khác nhau. BLDS phân biệt các loại tài sản sau đây: 1.2.1. Bất động sản và động sản BLDS Việt Nam đã căn cứ vào tính chất vật lý của tài sản, đồng thời sử dụng phƣơng pháp loại trừ để quy định bất động sản, động sản. Theo phƣơng pháp này, trƣớc hết ngƣời ta liệt kê cụ thể các tài sản là bất động sản, sau đó khẳng định “những tài sản không phải bất động sản là động sản”. Điều 174 BLDS quy định bất động sản và động sản nhƣ sau: “1. Bất động sản là các tài sản bao gồm: a- Đất đai. b- Nhà, công trình xây dựng gắn liền với đất đai, kể cả các tài sản gắn liền với nhà, công trình xây dựng đó. c- Các tài sản khác gắn liền với đất đai. d- Các tài sản khác do pháp luật quy định. 2. Động sản là những tài sản không phải là bất động sản”. 1.2.2. Hoa lợi và lợi tức Hoa lợi là những vật mới thu đƣợc do sự phát triển hữu cơ của một vật mà có, nhƣ hoa quả của cây, sữa, trứng, con giống từ con mẹ... Ngƣời chủ sở hữu đƣợc hƣởng hoa lợi theo mối liên hệ nguồn gốc phụ thuộc giữa vật chủ ban đầu với hoa lợi đó. Lợi tức là món lợi bằng tiền hoặc hiện vật mà chủ sở hữu thu đƣợc do việc cho ngƣời khác sử dụng tài sản hoặc thực hiện quyền dân sự đối với tài sản. 1.2.3. Vật chính và vật phụ Vật chính là vật độc lập, có thể khai thác công dụng theo tính năng. Vật phụ là vật trực tiếp phục vụ cho việc khai thác công dụng của vật chính, là một bộ phận của vật chính nhƣng có thể tách rời vật chính. Vật chính và vật phụ tạo thành một đối tƣợng thống nhất nên khi thực hiện nghĩa vụ chuyển giao vật chính thì phải chuyển giao cả vật phụ, trừ khi có thỏa thuận khác. 1.2.4. Vật chia đƣợc và vật không chia đƣợc Về mặt pháp lý, vật chia đƣợc là vật khi bị phân chia vẫn giữ nguyên tính chất và tính năng sử dụng. Ví dụ: Các loại lƣơng thực nhƣ gạo, bột mỳ; nhiều vật dụng khác nhƣ xăng, dầu, vôi, cát... là vật chia đƣợc. Vật không chia đƣợc là vật khi bị phân chia thì không giữ nguyên đƣợc tính chất và tính năng sử dụng ban đầu. Ví dụ: Tivi, đài, giƣờng, tủ, xe đạp, xe máy... Khi cần phân chia vật không chia đƣợc (chia tài sản thừa kế, chia tài sản ly hôn...) thì phải trị giá bằng tiền để chia. 1.2.5. Vật tiêu hao và vật không tiêu hao Vật tiêu hao là vật khi đã qua một lần sử dụng thì mất đi hoặc không giữ đƣợc tính chất, hình dáng và tính năng sử dụng ban đầu: Xà phòng, xi măng, vôi, các loại thực phẩm... Vật không tiêu hao là vật khi đã qua sử dụng nhiều lần
    • 97 mà cơ bản vẫn giữ đƣợc tính chất, hình dáng và tính năng sử dụng ban đầu: Ti vi, tủ lạnh, quạt điện, xe máy... Vật tiêu hao không thể là đối tƣợng của hợp đồng cho thuê hoặc hợp đồng cho mƣợn tài sản. 1.2.6. Vật cùng loại và vật đặc tính Vật cùng loại là những vật có cùng hình dáng, tính chất, tính năng sử dụng và xác định đƣợc bằng những đơn vị do lƣờng thông dụng nhƣ kg, lít... Ví dụ: Thóc, gạo, vải vóc, xi măng, vôi, cát... Vật cùng loại có cùng chất lƣợng có thể thay thế cho nhau. Vật đặc định là vật phân biệt đƣợc với các vật khác bằng những đặc điểm riêng về ký hiệu, hình dáng, màu sắc, chất liệu, đặc tính, vị trí: nhà ở, xe máy... Khi thực hiện nghĩa vụ chuyển giao vật đặc định thì phải giao đúng vật đó (mua bán, thuê, mƣợn tài sản...). 1.2.7. Vật đồng bộ Vật đồng bộ là vật gồm các phần hoặc các bộ phận ăn khớp, liên hệ với nhau hợp thành chỉnh thể mà nếu thiếu một trong các phần, các bộ phận hoặc có phần hoặc bộ phận không đúng quy cách, chủng loại thì không sử dụng đƣợc hoặc giá trị sử dụng của vật đó bị giảm sút. Khi thực hiện nghĩa vụ chuyển giao vật đồng bộ thì phải chuyển giao toàn bộ các phần hoặc các bộ phận hợp thành, trừ trƣờng hợp có thỏa thuận khác. 1.3. Chế độ pháp lý đối với tài sản Căn cứ vào chế độ pháp lý của tài sản, tài sản đƣợc phân biệt theo các chế độ: Tài sản cấm lƣu thông, tài sản hạn chế lƣu thông và tài sản tự do lƣu thông. 1.3.1. Tài sản cấm lƣu thông Những tài sản cấm lƣu thông có vai trò to lớn đối với nền kinh tế quốc dân, đối với an ninh quốc phòng hoặc trật tự, trị an xã hội... Nhà nƣớc cấm mua bán, dịch chuyển... Các tài sản này không thể là đối tƣợng của các giao dịch dân sự. Ví dụ: Ma túy, vũ khí, quân dụng, pháo nổ, các loại động vật hoang dã thuộc danh mục bảo tồn... 1.3.2. Tài sản hạn chế lƣu thông Những tài sản hạn chế lƣu thông có ý nghĩa quan trọng khác nhau trong nền kinh tế quốc dân, an ninh, quốc phòng... Nhà nƣớc thực hiện sự kiểm soát chặt chẽ quá trình dịch chuyển tài sản này bằng những quy định riêng của pháp luật. Những tài sản này có thể là đối tƣợng của các giao dịch dân sự nhƣng phải đảm bảo tuân thủ các điều kiện luật định. Ví dụ: Vàng bạc, ngoại tệ, thuốc chữa bệnh... 1.3.3. Tài sản tự do lƣu thông Tài sản tự do lƣu thông là những tài sản mà Nhà nƣớc không có một quy định cụ thể nào xác định trực tiếp đối với việc dịch chuyển tài sản. Đối với những tài sản này, chủ thể đƣợc phép tự do mua bán, dịch chuyển chỉ cần đảm
    • 98 bảo tuân thủ những quy định chung của pháp luật về quyền tự do kinh doanh. Đó hầu hết là những tƣ liệu sản xuất, tƣ liệu sinh hoạt tiêu dùng thông thƣờng. 2. Khái niệm quyền sở hữu, nội dung quyền sở hữu 2.1. Khái niệm quyền sở hữu Khái niệm quyền sở hữu ở đây đƣợc hiểu theo nghĩa rộng, theo đó quyền sở hữu là hệ thống các quy phạm pháp luật do Nhà nƣớc ban hành nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực chiếm hữu, sử dụng và định đoạt các tƣ liệu sản xuất, tƣ liệu tiêu dùng và các tài sản khác trong xã hội. Ở một góc độ khác, quyền sở hữu còn đƣợc hiểu là một quan hệ pháp luật dân sự - khi bản thân nó chính là hệ quả của sự tác động của một bộ phận pháp luật vào các quan hệ xã hội về sở hữu. Theo nghĩa này, quyền sở hữu bao gồm đầy đủ ba yếu tố cấu thành là chủ thể, khách thể, nội dung nhƣ bất kỳ một quan hệ pháp luật dân sự nào khác. 2.2. Nội dung quyền sở hữu Xét theo những phƣơng diện khác nhau, chủ sở hữu có đủ ba quyền năng đối với tài sản: Về mặt thực tế chủ sở hữu có quyền chiếm hữu tài sản, về mặt kinh tế chủ sở hữu có quyền sử dụng tài sản, về mặt pháp lý chủ sở hữu có quyền định đoạt tài sản. Ba quyền năng này hợp thành nội dung của quyền sở hữu. 2.2.1. Quyền chiếm hữu Quyền chiếm hữu là quyền nắm giữ, quản lý tài sản (Điều 182 BLDS). Thông thƣờng chủ sở hữu tự mình chiếm hữu tài sản. Các trƣờng hợp này chiếm đa số làm ngƣời ta dễ dàng đồng nhất ngƣời chiếm hữu tài sản với chủ sở hữu tài sản. Tuy nhiên, có nhiều trƣờng hợp một ngƣời đang thực tế chiếm hữu tài sản nhƣng lại không phải là chủ sở hữu tài sản đó. Ví dụ: Ngƣời thuê, ngƣời mƣợn tài sản... Vì vậy cần có các căn cứ để xem xét việc chiếm hữu của họ có hợp pháp hay không, từ đó áp dụng biện pháp bảo vệ quyền sở hữu một cách phù hợp. Tƣơng ứng nhƣ vậy pháp Luật dân sự phân biệt hai hình thức chiếm hữu là chiếm hữu có căn cứ pháp luật và chiếm hữu không có căn cứ pháp luật. - Chiếm hữu có căn cứ pháp luật Là việc chiếm hữu tài sản phù hợp với quy định của pháp luật. Đó là việc chiếm hữu tài sản trong các trƣờng hợp sau đây: + Chủ sở hữu tự mình nắm giữ, quản lý tài sản theo ý chí của mình nhƣng không trái pháp luật, đạo đức xã hội; + Ngƣời đƣợc chủ sở hữu ủy quyền quản lý tài sản; + Ngƣời đƣợc chủ sở hữu chuyển giao quyền chiếm hữu thông qua giao dịch dân sự; + Ngƣời phát hiện và giữ tài sản vô chủ, không xác định đƣợc ai là chủ sở hữu, tài sản bị đánh rơi, bị bỏ quên, bị chôn giấu, bị chìm đắm phù hợp với các điều kiện do pháp luật quy định;
    • 99 + Ngƣời phát hiện gia súc, gia cầm, vật nuôi dƣới nƣớc bị thất lạc; + Các trƣờng hợp khác do pháp luật quy định nhƣ việc chiếm hữu tang vật phục vụ cho quá trình điều tra, truy tố, xét xử vụ án theo chức năng và thẩm quyền luật định của các cơ quan Công an, Viện kiểm sát và Tòa án. - Chiếm hữu không có căn cứ pháp luật Là việc chiếm hữu tài sản không phù hợp với quy định của pháp luật. Cụ thể đó là việc chiếm hữu tài sản của một ngƣời mà không thuộc về bất cứ trƣờng hợp nào của việc chiếm hữu tài sản có căn cứ pháp luật. Trong thực tế, một ngƣời chiếm hữu không có căn cứ pháp luật một tài sản sẽ đƣợc coi là chiếm hữu không có căn cứ pháp luật nhƣng ngay tình nếu ngƣời đó không biết và không thể biết việc chiếm hữu đó là không có căn cứ pháp luật. Mặt khác, nếu ngƣời đó biết hoặc tuy không biết nhƣng buộc phải biết việc chiếm hữu đó là không có căn cứ pháp luật mà vẫn chiếm hữu sẽ bị coi là chiếm hữu không có căn cứ pháp luật không ngay tình. 2.2.2. Quyền sử dụng Quyền sử dụng là khai thác công dụng, hƣởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản (Điều 198 BLDS). Nhƣ vậy, thực hiện quyền sử dụng chính là việc con ngƣời khai thác những lợi ích của tài sản để thoả mãn nhu cầu vật chất, tinh thần phát sinh trong đời sống của mình. Việc khai thác những lợi ích này bao gồm cả việc con ngƣời thu nhận những kết quả do tài sản mang lại nhƣ thu hoạch hoa, quả, hƣởng trứng của gia cầm, hƣởng tiền do cho ngƣời khác thuê tài sản... Việc sử dụng một tài sản thông thƣờng do chủ sở hữu thực hiện theo ý chí và phù hợp với lợi ích riêng của mình, đồng thời phải đảm bảo không gây thiệt hại và làm ảnh hƣởng đến lợi ích Nhà nƣớc, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời khác. Đây là nguyên tắc quan trọng đảm bảo mối quan hệ hài hòa giữa lợi ích riêng của chủ sở hữu với lợi ích chung của xã hội khi tiến hành khai thác công dụng, giá trị của tài sản. Ngoài ra, ngƣời không phải chủ sở hữu nào cũng có quyền sử dụng tài sản trong trƣờng hợp đƣợc chủ sở hữu chuyển giao quyền sử dụng thông qua giao dịch dân sự hoặc theo quy định của pháp luật. Những ngƣời này có quyền sử dụng tài sản theo đúng tính năng, công dụng của tài sản, đúng phƣơng thức nhƣ đã thỏa thuận với chủ sở hữu hoặc do luật định. 2.2.3. Quyền định đoạt Quyền định đoạt là quyền chuyển giao quyền sở hữu tài sản của mình cho ngƣời khác hoặc từ bỏ quyền sở hữu đó (Điều 195 BLDS). Nhƣ vậy, có hai hình thức định đoạt tài sản: - Định đoạt số phận thực tế của tài sản: Là việc chủ sở hữu bằng hành vi của mình làm cho tài sản không còn trong thực tế... Ví dụ: tiêu dùng hết, hủy bỏ tài sản... - Định đoạt số phận pháp lý của tài sản: Là việc chủ sở hữu dịch chuyển
    • 100 quyền sở hữu tài sản của mình cho ngƣời khác thông qua các giao dịch dân sự nhƣ bán, trao đổi, tặng cho tài sản... Chủ sở hữu có thể tự mình thực hiện quyền định đoạt đối với tài sản nhƣng cũng có thể ủy quyền cho ngƣời khác. Ngƣời đƣợc ủy quyền định đoạt tài sản chỉ đƣợc thực hiện các hành vi trong khuôn khổ đƣợc ủy quyền và phù hợp với ý chí của chủ sở hữu. Tuy vậy, quyền định đoạt của chủ sở hữu cũng bị hạn chế trong một số trƣờng hợp nhằm bảo vệ những lợi ích hợp pháp, chính đáng khác. 3. Các hình thức sở hữu Điều 15 Hiến pháp 1992 quy định: “Cơ cấu kinh tế nhiều thành phần với các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh đa dạng dựa trên chế độ sở hữu toàn dân, sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân trong đó sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể là nền tảng”. Nhƣ vậy, Hiến pháp đã xác nhận các chế độ sở hữu trong xã hội ta đó là: Sở hữu toàn dân - sở hữu tập thể - sở hữu tƣ nhân. Trên cơ sở các các chế độ sở hữu mà Hiến pháp quy định, BLDS đã quy định hình thức sở hữu dựa trên những quy định của Hiến pháp về chế độ sở hữu. 3.1. Sở hữu nhà nước Nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là ngƣời đại diện cho nhân dân thực hiện quyền của chủ sở hữu đối với các tài sản thuộc sở hữu toàn dân (Điều 201 BLDS). * Quyền sở hữu nhà nƣớc hiểu theo nghĩa rộng là tổng hợp các quy phạm pháp luật xác nhận quan hệ sở hữu toàn dân trong xã hội. Các quy phạm pháp luật về sở hữu nhà nƣớc bao gồm: - Xác nhận nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là chủ thể thực hiện quyền của chủ sở hữu với tài sản thuộc sở hữu nhà nƣớc; - Quy định về nội dung, trình tự, phạm vi cũng nhƣ cách thức thực hiện các quyền năng chiếm hữu, sử dụng, định đoạt đối với tài sản thuộc sở hữu nhà nƣớc; - Quy định những biện pháp thực tế cũng nhƣ pháp lý nhằm bảo vệ quyền sở hữu nhà nƣớc. * Theo nghĩa hẹp quyền sở hữu nhà nƣớc là quyền của Nhà nƣớc với tƣ cách là chủ thể có quyền năng của một chủ sở hữu đối với các tài sản: Chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản thuộc sở hữu toàn dân. - Nhà nƣớc thực hiện quyền sở hữu đối với tài sản thuộc sở hữu nhà nƣớc, vì vậy, nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là chủ thể của quyền sở hữu nhà nƣớc. Khác với các chủ thể khác khi tham gia vào các quan hệ dân sự, Nhà nƣớc là chủ thể đặc biệt. Nhà nƣớc là tổ chức phức hợp gồm những cơ quan nhà nƣớc từ trung ƣơng đến địa phƣơng đƣợc kết cấu thành một tổ chức thống nhất có phân rõ quyền của các cơ quan nhà nƣớc. Việc phân quyền cho các cơ quan nhà nƣớc trong việc thực hiện quyền sở hữu đối với tài sản của nhà nƣớc đƣợc cơ quan quyền lực cao nhất - Quốc hội - quy định bằng những văn bản pháp luật. Khoản 2 Điều 201 BLDS quy định: “Chính phủ thống nhất quản lý và bảo đảm sử dụng đúng mục đích, hiệu quả, tiết kiệm tài sản thuộc sở hữu toàn
    • 101 dân”. - Khách thể của sở hữu toàn dân: Là những tài sản mà pháp luật quy định thuộc sở hữu toàn dân. Khách thể của quyền sở hữu toàn dân rất đa dạng và không bị hạn chế về loại tài sản. Điều 17 Hiến pháp 1992, Điều 200 BLDS đã ghi nhận một cách khái quát nhất những tài sản thuộc sở hữu nhà nƣớc: “Tài sản thuộc hình thức sở hữu nhà nước bao gồm đất đai, rừng tự nhiên, rừng trồng có nguồn vốn từ ngân sách nhà nước, núi, sông hồ, nguồn nước, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi tự nhiên ở vùng biển, thềm lục địa và vùng trời, phần vốn và tài sản do Nhà nước đầu tư vào doanh nghiệp, công trình thuộc các ngành và lĩnh vực kinh tế, văn hoá, xã hội, khoa học, kỹ thuật, ngoại giao, quốc phòng, an ninh cùng các tài sản khác do pháp luật quy định”. - Nội dung quyền sở hữu nhà nƣớc Nhà nƣớc là đại diện chủ sở hữu và thực hiện các quyền của chủ sở hữu đối với tài sản thuộc sở hữu toàn dân. Cũng nhƣ các chủ sở hữu khác Nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam cũng có các quyền năng chiếm hữu, sử dụng, định đoạt các tài sản thuộc sở hữu toàn dân. Khác với các chủ thể khác, Nhà nƣớc thực hiện các quyền năng của quyền sở hữu bằng việc ban hành các văn bản qui phạm pháp luật, trong đó qui định thẩm quyền, nhiệm vụ của các cơ quan, tổ chức thực hiện các quyền năng của chủ sở hữu đối với tài sản thuộc sở hữu toàn dân. 3.2. Sở hữu tập thể Là một phạm trù pháp lý, quyền sở hữu tập thể là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ sở hữu tập thể, bao gồm những quy định về các căn cứ phát sinh quyền sở hữu tập thể, trình tự chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản thuộc sở hữu tập thể. Thông qua các quy định của pháp luật, nhà nƣớc bảo đảm và tôn trọng quyền tự chủ trong sản xuất kinh doanh, không can thiệp vào hoạt động của tập thể. Ngoài ra bằng những chính sách kinh tế, xã hội nhà nƣớc còn tạo điều kiện về vật chất cũng nhƣ tinh thần để giúp kinh tế tập thể phát triển dƣới sự quản lý của nhà nƣớc. - Chủ thể Chủ thể của sở hữu tập thể là các “hợp tác xã hoặc các hình thức kinh tế tập thể ổn định khác” Điều 208 BLDS. Luật hợp tác xã năm 1996 và các Nghị định của Chính phủ ban hành kèm theo các điều lệ mẫu các loại hình hợp tác xã đã quy định các loại hình tổ chức của kinh tế tập thể. Mỗi hợp tác xã là một chủ thể riêng biệt - là một pháp nhân và là chủ sở hữu đối với các tài sản của mình. Hợp tác xã là chủ sở hữu thống nhất mà không phụ thuộc vào số lƣợng thành viên của hợp tác xã. Sở hữu của hợp tác xã không phải là sở hữu chung theo phần của các xã viên bởi nguồn tạo thành của sở hữu chung theo phần của các xã viên không chỉ do các xã viên đóng góp mà còn đƣợc tạo lập từ các nguồn khác nhƣ: trích phần lợi nhuận để tái sản xuất, tái sản xuất mở rộng, đƣợc nhà nƣớc hỗ trợ hoặc từ các nguồn khác tạo thành. Khối tài sản thuộc sở hữu của hợp tác xã là một thể thống nhất. Việc thực hiện các quyền
    • 102 chiếm hữu, sử dụng, định đoạt, do các cơ quan của hợp tác xã quyết định phù hợp với mục đích đƣợc quy định trong điều lệ. Việc phân chia thành quả lao động, hoa lợi, lợi tức của hợp tác xã theo phƣơng thức đƣợc quyết định bởi cơ quan cao nhất của hợp tác xã. - Khách thể của sở hữu tập thể Tài sản thuộc sở hữu tập thể bao gồm tất cả các tƣ liệu sản xuất phục vụ cho nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh, phát triển ngành nghề phụ, các loại vốn, quỹ, các loại tài sản từ nguồn đóng góp của các xã viên, các thu nhập từ các loại hoạt động kinh doanh hợp pháp, từ các nguồn khác phù hợp với quy định của pháp luật. - Nội dung của sở hữu tập thể Mỗi hợp tác xã là một tổ chức hoạt động sản xuất, kinh doanh có tƣ cách pháp nhân đƣợc thành lập theo trình tự thừa nhận, tổ chức theo nguyên tắc tự nguyện, dân chủ, bình đẳng cùng sản xuất, kinh doanh, cùng hƣởng lợi. Việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt các tài sản thuộc sở hữu hợp tác xã cũng phải tuân theo các quy định của pháp luật phù hợp với điều lệ của hợp tác xã, bảo đảm sự phát triển ổn định của sở hữu tập thể trong nền kinh tế thị trƣờng. Đại hội xã viên của hợp tác xã quyết định phƣơng hƣớng sản xuất, kinh doanh, giao các tài sản thuộc sở hữu tập thể cho các thành viên trực tiếp khai thác công dụng, giá trị. Các thành viên khi sử dụng tài sản của hợp tác xã giao cho phải sử dụng đúng mục đích, phải bảo quản, giữ gìn tài sản đƣợc chuyển giao, không đƣợc dịch chuyển tài sản cho ngƣời khác. Ban quản trị, chủ nhiệm hợp tác xã, cơ quan thƣờng trực giữa các kỳ đại hội xã viên (đại hội đại biểu xã viên, đại hội cổ đông) có kế hoạch quản lý thực hiện các nghị quyết của đại hội xã viên; quản lý, điều hành, kiểm tra việc sử dụng tài sản thuộc sở hữu tập thể có hiệu quả, phù hợp với điều lệ và pháp luật. Đối với sở hữu tập thể trong một số lĩnh vực do tính đặc thù là sử dụng tài sản thuộc sở hữu toàn dân (vốn do nhà nƣớc cấp để xây dựng các công trình công cộng, kết cấu hạ tầng, đất đai...), Chính phủ quy định thể thức sử dụng, quản lý tài sản cho phù hợp với từng loại hình hợp tác xã. 3.3. Sở hữu tư nhân Đảng, Nhà nƣớc ta chủ trƣơng thực hiện chính sách kinh tế hàng hóa theo cơ chế thị trƣờng, có sự quản lý của nhà nƣớc theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa, theo đó “mọi người được tự do kinh doanh theo pháp luật. Các doanh nghiệp không phân biệt quan hệ sở hữu đều tự chủ kinh doanh, hợp tác cạnh tranh nhau, bình đẳng trước pháp luật”. Điều này đã đƣợc Hiến pháp ghi nhận: “Kinh tế cá thể, tiểu chủ, kinh tế tư bản tư nhân được chọn hình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh, được thành lập doanh nghiệp không bị hạn chế về quy mô hoạt động trong những ngành, nghề có lợi cho quốc kế dân sinh”. * Theo nghĩa rộng, quyền sở hữu tƣ nhân là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ về chiếm hữu, sử dụng, định đoạt các tài sản thuộc
    • 103 quyền sở hữu của mỗi cá nhân. * Theo nghĩa hẹp, quyền sở hữu tƣ nhân còn đƣợc hiểu là những quyền dân sự cụ thể của một cá nhân cụ thể đối với tài sản thuộc sở hữu của họ. - Quyền sở hữu tƣ nhân bao gồm: Sở hữu cá thể, sở hữu tiểu chủ, sở hữu tƣ bản tƣ nhân (Điều 211 BLDS). Việc phân định sở hữu tƣ nhân thành ba loại hình sở hữu khác nhau là căn cứ vào đối tƣợng sở hữu và cách thức tác động lên đối tƣợng sở hữu đó: Cá thể, tiểu chủ, tƣ bản tƣ nhân. - Chủ thể quyền sở hữu tƣ nhân Chủ thể quyền sở hữu tƣ nhân là từng cá nhân. Bất kỳ cá nhân nào có năng lực pháp luật đều có thể trở thành chủ sở hữu tài sản mà không phụ thuộc vào mức độ năng lực hành vi. - Khách thể quyền sở hữu tƣ nhân Khách thể quyền sở hữu tƣ nhân là tài sản thuộc quyền sở hữu cá nhân. Tài sản thuộc sở hữu tƣ nhân đƣợc quy định tại Điều 58 Hiến pháp 1992 và đƣợc cụ thể hóa ở Điều 212 BLDS: “Thu nhập hợp pháp, của cải để dành, nhà ở, tư liệu sinh hoạt, tư liệu sản xuất, vốn, hoa lợi, lợi tức và tài sản hợp pháp khác của cá nhân là tài sản thuộc sở hữu tư nhân. Tài sản hợp pháp thuộc sở hữu tư nhân không bị hạn chế về số lượng, giá trị. Cá nhân không được sở hữu đối với tài sản mà pháp luật quy định không thể thuộc sở hữu tư nhân”. - Nội dung quyền sở hữu tƣ nhân Nội dung quyền sở hữu tƣ nhân là tổng hợp các quyền năng chiếm hữu, sử dụng, định đoạt cùng các nghĩa vụ của chủ sở hữu khi thực hiện các quyền năng đó đối với các tài sản thuộc sở hữu của mình. Nếu nhƣ tất cả mọi cá nhân đều có quyền sở hữu đối với tài sản thì vấn đề thực hiện các quyền năng của chủ sở hữu không phải tất cả mọi ngƣời nhƣ nhau. Chỉ những cá nhân có đầy đủ năng lực hành vi mới có đầy đủ các quyền để tự mình thực hiện việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản thuộc sở hữu của họ. Khi thực hiện các quyền năng của quyền sở hữu tƣ nhân, chủ sở hữu phải “không đƣợc gây thiệt hại và ảnh hƣởng đến lợi ích của nhà nƣớc, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời khác”. Ngoài ra trong trƣờng hợp do pháp luật quy định, chủ sở hữu còn có những nghĩa vụ khác khi thực hiện việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt nhƣ nghĩa vụ bảo vệ môi trƣờng (Điều 263 BLDS), nghĩa vụ tôn trọng, bảo đảm trật tự an toàn xã hội (Điều 264 BLDS)... 3.4. Sở hữu chung Sở hữu chung là hình thức sở hữu trong đó hai hay nhiều chủ sở hữu đều là chủ sở hữu đối với một tài sản, một khối tài sản. Tài sản thuộc sở hữu chung là tài sản chung. Những chủ sở hữu trong quyền sở hữu chung đƣợc gọi là các đồng sở hữu chủ. Theo qui định của pháp luật, có các loại sở hữu chung sau đây: - Sở hữu chung theo phần Là hình thức sở hữu chung mà trong đó phần quyền sở hữu của mỗi chủ sở
    • 104 hữu đƣợc xác định đối với tài sản chung (Điều 216 BLDS). Trong sở hữu chung theo phần, mỗi đồng sở hữu chủ có phần quyền xác định đối với toàn bộ khối tài sản mà không phải là quyền đối với phần tài sản. Phần quyền xác định này có thể bằng nhau hoặc không bằng nhau và thƣờng đƣợc biểu hiện thông qua đơn vị số học xác định 1/2 - 1/4 đối với tài sản. Tỷ lệ này đƣợc xác định căn cứ vào phần đóng góp của các đồng sở hữu chủ hoặc phần họ đƣợc trong khối di sản thừa kế... Việc định đoạt tài sản thuộc sở hữu chung theo phần của từng đồng sở hữu chủ là việc mỗi đồng sở hữu định đoạt phần quyền của họ trong khối tài sản chung. Nếu các đồng sở hữu chủ có thoả thuận về phƣơng thức định đoạt thì mỗi đồng sở hữu chủ phải định đoạt theo phƣơng thức đó. Trong trƣờng hợp các đồng sở hữu chủ không thoả thuận về phƣơng thức định đoạt thì mỗi đồng sở hữu chủ có quyền định đoạt phần quyền của mình thông qua các hình thức: Bán, tặng cho, trao đổi, thừa kế hoặc từ bỏ quyền sở hữu. Trong trƣờng hợp một chủ sở hữu chung bán phần quyền của mình, thì các chủ sở hữu chung khác đƣợc quyền ƣu tiên mua. Trong thời hạn ba tháng đối với tài sản chung là bất động sản, một tháng đối với tài sản chung là động sản, kể từ ngày các đồng sở hữu chung nhận đƣợc thông báo về việc bán và các điều kiện bán mà không chủ sở hữu chung nào mua thì chủ sở hữu đó đƣợc quyền bán cho ngƣời khác. Nếu một trong các chủ sở hữu chung từ bỏ phần quyền của mình hoặc khi ngƣời này chết mà không có ngƣời thừa kế, thì phần quyền sở hữu đó thuộc về nhà nƣớc. Mỗi chủ sở hữu chung đều có quyền yêu cầu chia tài sản chung. Tuy nhiên, nếu các chủ sở hữu chung có thoả thuận chỉ đƣợc chia sau một thời hạn nhất định thì quyền yêu cầu chia tài sản chỉ đƣợc thực hiện khi hết thời hạn đó. Khi tài sản chung không thể chia đƣợc bằng hiện vật thì đƣợc trị giá thành tiền để chia. Chủ nợ của một trong các đồng sở hữu chung cũng có quyền yêu cầu chia tài sản chung để nhận tiền thanh toán và đƣợc tham gia vào việc chia tài sản chung trừ trƣờng hợp pháp luật có quy định khác. - Sở hữu chung hỗn hợp Sở hữu chung hỗn hợp là sở hữu đối với tài sản do các chủ sở hữu thuộc các thành phần kinh tế khác nhau góp vốn để sản xuất, kinh doanh thu lợi nhuận. Tài sản đƣợc hình thành từ nguồn vốn góp của các chủ sở hữu, lợi nhuận hợp pháp thu đƣợc từ hoạt động sản xuất, kinh doanh hoặc từ các nguồn khác phù hợp với quy định của pháp luật là tài sản thuộc sở hữu chung hỗn hợp. Việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản thuộc sở hữu chung hỗn hợp phải tuân theo quy định tại Điều 216 của BLDS và các quy định của pháp luật có liên quan đến việc góp vốn, tổ chức, hoạt động sản xuất, kinh doanh, quản lý, điều hành, trách nhiệm về tài sản và phân chia lợi nhuận. - Sở hữu chung hợp nhất Là sở hữu chung trong đó phần quyền sở hữu của mỗi chủ sở hữu không đƣợc xác định đối với tài sản chung (khoản 1 Điều 218 BLDS). Các đồng sở hữu chủ có quyền ngang nhau đối với khối tài sản chung trong việc khai thác
    • 105 công dụng, hƣởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản chung nếu không có thoả thuận khác. Sở hữu chung hợp nhất bao gồm sở hữu chung hợp nhất có thể phân chia và sở hữu chung hợp nhất không phân chia. - Sở hữu chung của cộng đồng Sở hữu chung của cộng đồng là sở hữu của dòng họ, thôn ấp, làng bản, cộng đồng tôn giáo và các cộng đồng dân cƣ khác đƣợc hình thành theo tập quán, tài sản do các thành viên cộng đồng cùng nhau đóng góp, đƣợc tặng, cho chung... nhằm mục đích thoả mãn lợi ích chung hợp pháp của cả cộng đồng. Các thành viên của cộng đồng cùng quản lý sử dụng, định đoạt tài sản chung theo tập quán, vì lợi ích của cộng đồng nhƣng không đƣợc trái pháp luật và đạo đức xã hội. Sở hữu chung trong nhà chung cƣ bao gồm phần diện tích, trang thiết bị dùng chung (cầu thang, hệ thống điện, nƣớc... ) chủ sở hữu các hộ trong nhà chung cƣ có quyền và nghĩa vụ ngang nhau trong việc quản lý, sử dụng phần diện tích và thiết bị chung. 4. Bảo vệ quyền sở hữu 4.1. Khái niệm bảo vệ quyền sở hữu Có rất nhiều biện pháp để bảo vệ quyền sở hữu, trƣớc tiên chủ sở hữu có quyền tự bảo vệ quyền sở hữu của mình bằng những cách thức, biện pháp, ph- ƣơng tiện phù hợp với quy định của pháp luật bao gồm cả các hành vi tích cực nhằm chống trả hành vi xâm phạm quyền sở hữu của mình (phòng vệ chính đáng). Ngoài ra, các biện pháp pháp lý đóng một vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ quyền sở hữu. Nhà nƣớc sử dụng pháp luật nhƣ là một công cụ quan trọng để bảo vệ quyền sở hữu cũng nhƣ ngăn chặn, phòng ngừa các hành vi xâm phạm quyền sở hữu của các chủ thể và giáo dục mọi công dân tôn trọng quyền sở hữu nhƣ là một quyền dân sự tuyệt đối. Với ý nghĩa này bảo vệ quyền sở hữu không chỉ đơn thuần là một chế định trong Luật dân sự mà nó còn đƣợc thể hiện ở nhiều ngành luật khác. Mỗi ngành luật có những cách thức, biện pháp riêng trong việc bảo vệ quyền sở hữu mang đặc thù của phƣơng pháp điều chỉnh của ngành luật đó. Luật dân sự bảo vệ quyền sở hữu bằng việc quy định những phƣơng thức kiện dân sự nhằm phục hồi tình trạng tài sản của ngƣời bị xâm hại. Tuỳ theo các hành vi xâm phạm quyền sở hữu mà áp dụng các hình thức kiện khác nhau và các quyết định của cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền cũng khác nhau nhƣ: công nhận quyền sở hữu của một chủ thể, buộc phải chấm dứt hành vi cản trở chủ sở hữu thực hiện quyền sở hữu, đòi lại tài sản bị chiếm hữu bất hợp pháp, yêu cầu bồi thƣờng thiệt hại.... Tuy nhiên, các phƣơng thức kiện dân sự có những ƣu điểm riêng và đƣợc áp dụng rộng rãi nhất trong thực tế bởi các lý do sau: - Tạo điều kiện cho chủ sở hữu khắc phục những thiệt hại về vật chất do các hành vi xâm phạm gây ra với mục đích phục hồi tình trạng tài sản nhƣ trƣớc khi
    • 106 bị xâm phạm, ngăn chặn, chấm dứt hành vi xâm phạm quyền sở hữu, quyền chiếm hữu hợp pháp. - Tự ngƣời có quyền bị xâm phạm chủ động yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu của mình. - Trong mọi trƣờng hợp đều có thể áp dụng phƣơng thức kiện dân sự; các biện pháp hình sự, hành chính chỉ áp dụng trong trƣờng hợp vi phạm pháp luật hành chính, hình sự. 4.2. Các phương thức kiện dân sự bảo vệ quyền sở hữu 4.2.1. Kiện đòi lại tài sản Điều 255 BLDS quy định: “Chủ sở hữu, người chiếm hữu hợp pháp có quyền yêu cầu người chiếm hữu, người sử dụng tài sản, người được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật đối với tài sản thuộc quyền sở hữu hoặc thuộc quyền chiếm hữu hợp pháp của mình phải trả lại tài sản đó”. Việc đòi lại tài sản không đƣợc áp dụng trong trƣờng hợp quyền sở hữu đã đƣợc xác lập theo thời hiệu của ngƣời chiếm hữu không có căn cứ pháp luật nhƣng ngay tình, liên tục, công khai đối với tài sản. Việc kiện đòi lại tài sản đƣợc áp dụng theo những điều kiện sau: - Đối với nguyên đơn: Ngƣời kiện đòi lại tài sản phải là chủ sở hữu hoặc ngƣời chiếm hữu hợp pháp. - Đối với bị đơn: Ngƣời bị kiện là ngƣời đang thực tế chiếm hữu vật bất hợp pháp. - Đối tƣợng trong vụ kiện: Vật do ngƣời chiếm hữu bất hợp pháp đang chiếm hữu cùng hoa lợi, lợi tức thu đƣợc từ tài sản trong thời gian chiếm hữu bất hợp pháp. Vật, tài sản là đối tƣợng của việc kiện đang còn. Chủ sở hữu có quyền đòi lại động sản không phải đăng ký quyền sở hữu từ ngƣời chiếm hữu ngay tình trong trƣờng hợp ngƣời chiếm hữu ngay tình có đƣợc động sản này thông qua hợp đồng không có đền bù với ngƣời không có quyền định đoạt tài sản; trong trƣờng hợp hợp đồng này là hợp đồng có đền bù thì chủ sở hữu có quyền đòi lại động sản nếu động sản đó bị lấy cắp, bị mất hoặc trƣờng hợp khác bị chiếm hữu ngoài ý chí của chủ sở hữu. Chủ sở hữu đƣợc đòi lại động sản phải đăng ký quyền sở hữu và bất động sản, trừ trƣờng hợp ngƣời thứ ba chiếm hữu ngay tình nhận đƣợc tài sản này thông qua bán đấu giá hoặc giao dịch với ngƣời mà theo bản án, quyết định của cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền là chủ sở hữu tài sản nhƣng sau đó ngƣời này không phải là chủ sở hữu tài sản do bản án, quyết định bị huỷ, sửa. Ngƣời chiếm hữu bất hợp pháp nhƣng ngay tình chỉ phải trả lại hoa lợi, lợi tức thu đƣợc từ thời điểm ngƣời đó biết hoặc phải biết việc chiếm hữu sử dụng tài sản không có căn cứ pháp luật, họ đƣợc quyền yêu cầu ngƣời đã dịch chuyển tài sản cho mình bồi thƣờng thiệt hại. Ngƣời chiếm hữu bất hợp pháp ngay tình có quyền yêu cầu chủ sở hữu, ngƣời chiếm hữu hợp pháp phải hoàn trả các chi phí sửa chữa, bảo quản và làm tăng giá trị tài sản.
    • 107 Ngƣời chiếm hữu, sử dụng tài sản đƣợc lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật và không ngay tình phải trả lại tài sản cùng hoa lợi, lợi tức thu đƣợc từ thời điểm chiếm hữu, đƣợc lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật. 4.2.2. Kiện yêu cầu ngăn chặn hoặc chấm dứt hành vi cản trở trái pháp luật đối với việc thực hiện quyền sở hữu, quyền chiếm hữu hợp pháp. Quyền sở hữu là một quyền tuyệt đối “chủ sở hữu được thực hiện mọi hành vi theo ý chí của mình đối với tài sản nhưng không được làm thiệt hại và ảnh hưởng đến lợi ích của nhà nước, lợi ích công cộng, quyền, lợi ích hợp pháp của người khác” (Điều 165 BLDS). Mọi chủ thể khác đều phải tôn trọng chủ sở hữu thực hiện các quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt, không đƣợc làm bất cứ điều gì cản trở chủ sở hữu thực hiện quyền sở hữu của họ. Chủ sở hữu, ngƣời chiếm hữu hợp pháp có quyền yêu cầu ngƣời có hành vi cản trở trái pháp luật phải chấm dứt hành vi đó. Nếu ngƣời có hành vi cản trở trái pháp luật không tự nguyện chấm dứt thì chủ sở hữu, ngƣời chiếm hữu hợp pháp còn có quyền yêu cầu toà án hoặc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền áp dụng các biện pháp ngăn chặn buộc ngƣời có hành vi cản trở phải chấm dứt các hành vi đó. 4.2.3. Kiện yêu cầu bồi thƣờng thiệt hại Điều 260 BLDS quy định: “Chủ sở hữu, người chiếm hữu hợp pháp có quyền yêu cầu người có hành vi xâm phạm quyền sở hữu, quyền chiếm hữu của mình bồi thường thiệt hại”. Quy định này đƣợc áp dụng trong các trƣờng hợp ngƣời chiếm hữu bất hợp pháp đã dịch chuyển tài sản cho ngƣời khác hoặc tài sản bị tiêu hủy, hƣ hỏng do lỗi của ngƣời chiếm hữu bất hợp pháp hoặc hành vi cản trở đã gây thiệt hại cho chủ sở hữu, ngƣời chiếm hữu hợp pháp. Chủ sở hữu có quyền yêu cầu ngƣời chiếm hữu bất hợp pháp phải bồi thƣờng thiệt hại. Ngoài ra nếu tài sản giao dịch bị tịch thu, sung công qũy nhà nƣớc hoặc buộc phải trả cho ngƣời có quyền nhận thì ngƣời thứ ba ngay tình cũng có quyền yêu cầu ngƣời xác lập giao dịch với mình phải bồi thƣờng thiệt hại. 4.3. Những quy định về nghĩa vụ và quyền của chủ sở hữu Chủ sở hữu là một loại chủ thể trong quan hệ pháp luật dân sự nhƣng đồng thời là chủ thể của quan hệ xã hội nói chung. Bởi vậy quyền của chủ sở hữu bị giới hạn bởi lợi ích của cộng đồng, lợi ích của xã hội và lợi ích của các chủ thể khác. Cho nên, trong một số trƣờng hợp nhất định chủ sở hữu bị hạn chế thực hiện quyền sở hữu. Việc hạn chế chủ sở hữu thực hiện các quyền năng của họ lại là quyền của những chủ sở hữu khác có những quyền nhất định đối với tài sản của ngƣời khác. Những hạn chế của chủ sở hữu khi thực hiện quyền sở hữu đối với tài sản của mình và quyền của một chủ thể đối với tài sản thuộc sở hữu của ngƣời khác đƣợc Bộ luật dân sự quy định trong mục: Những qui định khác về quyền sở hữu. 4.3.1. Nghĩa vụ của chủ sở hữu - Trong tình thế cấp thiết, khi một ngƣời muốn tránh một nguy cơ đang thực tế đe doạ trực tiếp lợi ích của Nhà nƣớc, của tập thể, quyền lợi ích hợp pháp của mình hoặc của ngƣời khác mà không còn cách nào khác là phải gây thiệt hại nhỏ
    • 108 hơn thiệt hại cần ngăn chặn thì chủ sở hữu không đƣợc cản trở ngƣời khác gây thiệt hại đối với tài sản của mình để ngăn chặn, làm giảm mối nguy hiểm hoặc thiệt hại lớn hơn có nguy cơ xảy ra (Điều 262 BLDS). - Khi sử dụng, bảo quản, từ bỏ tài sản của mình, chủ sở hữu phải tuân theo các quy định của pháp luật bảo vệ môi trƣờng không đƣợc làm ô nhiễm môi trƣờng, nếu làm ô nhiễm môi trƣờng, chủ sở hữu phải chấm dứt hành vi gây ô nhiễm, thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả và phải bồi thƣờng thiệt hại (Điều 268 BLDS). - Chủ sở hữu phải tôn trọng, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, không đƣợc lạm dụng quyền sở hữu để gây mất trật tự, an toàn xã hội, làm thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của ngƣời khác (Điều 264 BLDS). - Khi thực hiện các quyền liên quan đến quyền sử dụng đất, chủ sở hữu tôn trọng ranh giới giữa các bất động sản liền kề trên không, ở mặt đất cũng nhƣ dƣới lòng đất, chỉ đƣợc xây dựng, trồng cây, làm các công trình dƣới lòng đất trong phạm vi khuôn viên thuộc quyền sử dụng đất của mình đảm bảo không ảnh hƣởng đến chủ sở hữu liền kề và xung quanh. Trong trƣờng hợp các công trình xây dựng, cây cối có nguy cơ đe doạ sự an toàn thì chủ sở hữu phải thực hiện ngay các biện pháp khắc phục cần thiết để loại trừ các nguy cơ đó, nếu gây thiệt hại cho chủ sở hữu bất động sản liền kề và xung quanh thì phải bồi thƣờng. 4.3.2. Quyền của chủ sở hữu Để thực hiện các quyền đối với tài sản của mình, trong nhiều trƣờng hợp chủ sở hữu phải sử dụng bất động sản liền kề không thuộc sở hữu của mình thì mới có thể khai thác hoặc khai thác chúng có hiệu quả. Điều 273 BLDS quy định: “Chủ sở hữu nhà, người sử dụng đất, có quyền sử dụng bất động sản liền kề thuộc sở hữu của người khác để đảm bảo các nhu cầu của mình về lối đi, cấp, thoát nước,cấp khí ga, đường dây tải điện, thông tin liên lạc và các nhu cầu cần thiết khác một cách hợp lý nhưng phải đền bù, nếu không có thoả thuận khác”. Chủ sở hữu có một số quyền sau: - Quyền về lối đi qua bất động sản liền kề; - Quyền mắc đƣờng dây tải điện; - Quyền về cấp, thoát nƣớc, tƣới tiêu nƣớc; ... III. NGHĨA VỤ DÂN SỰ VÀ HỢP ĐỒNG DÂN SỰ 1. Khái niệm chung về nghĩa vụ dân sự 1.1. Khái niệm nghĩa vụ dân sự Khái niệm nghĩa vụ dân sự đƣợc quy định tại Điều 280 BLDS: “Nghĩa vụ dân sự là việc mà theo đó, một hoặc nhiều chủ thể (bên có nghĩa vụ) phải chuyển giao vật, chuyển giao quyền, trả tiền hoặc giấy tờ có giá, thực hiện công việc khác hoặc không được thực hiện công việc nhất định vì lợi ích của một hoặc nhiều chủ thể khác (bên có quyền)”. Theo quy định trên thì trong quan hệ nghĩa vụ dân sự phải có ít nhất là hai bên (bên có quyền, bên có nghĩa vụ) mỗi bên có thể có một hoặc nhiều chủ thể
    • 109 tham gia. Bên có nghĩa vụ phải thực hiện yêu cầu của bên có quyền, nếu không thực hiện, thực hiện không đúng yêu cầu thì phải gánh chịu hậu quả pháp lý nhất định. 1.2. Đối tượng của nghĩa vụ dân sự Khi tham gia vào một quan hệ nghĩa vụ nhất định, các chủ thể sẽ thực hiện quyền yêu cầu của mình và bên kia phải thực hiện đúng các yêu cầu đó. Hành vi của các chủ thể tác động vào một vật cụ thể mà các bên đã thỏa thuận. Vật đó là đối tƣợng của nghĩa vụ. Trong quan hệ khác hành vi của các chủ thể tác động đến một công việc nhất định. Công việc đã đƣợc xác định là đối tƣợng của nghĩa vụ. Đối tƣợng của nghĩa vụ dân sự phải bảo đảm các yêu cầu sau: - Đối tƣợng của nghĩa vụ phải đƣợc xác định trƣớc. Khi tham gia vào quan hệ nghĩa vụ, các chủ thể phải thỏa thuận cụ thể, rõ ràng sẽ chuyển giao vật gì, đã có trong hiện tại hoặc sẽ có trong tƣơng lai; nếu là một công việc, thì công việc gì, chất lƣợng, kết quả công việc đó nhƣ thế nào? - Đối tƣợng của nghĩa vụ là tài sản đƣợc phép giao dịch hoặc công việc có thể thực hiện đƣợc mà pháp luật không cấm, không trái với đạo đức xã hội. Nếu đối tƣợng của nghĩa vụ là vật thì vật này không bị pháp luật cấm giao dịch. Nếu là vật hạn chế giao dịch thì khi chuyển giao cho chủ thể khác phải tuân thủ theo quy định của Nhà nƣớc về chuyển giao đó (vàng, ngoại tệ...). 1.3. Các yếu tố của nghĩa vụ dân sự 1.3.1. Chủ thể Với tƣ cách là một quan hệ pháp luật dân sự, nghĩa vụ gồm ba yếu tố hợp thành: Chủ thể, khách thể, nội dung. Chủ thể của nghĩa vụ là cá nhân, pháp nhân, tổ chức không có tƣ cách pháp nhân tham gia vào quan hệ nghĩa vụ mà họ có các quyền, nghĩa vụ do pháp luật quy định hoặc do thỏa thuận. Các chủ thể tự mình hoặc ủy quyền cho ngƣời khác thực hiện các quyền và nghĩa vụ đó. Nếu bên có quyền hoặc bên có nghĩa vụ thực hiện không đúng quyền hoặc nghĩa vụ của mình thì theo yêu cầu của bên kia phải thực hiện đúng quyền và nghĩa vụ đó; trong trƣờng hợp gây thiệt hại, thì phải bồi thƣờng thiệt hại. Trong quan hệ nghĩa vụ, tƣ cách của các chủ thể có thể bị thay đổi, tùy thuộc vào quan hệ nghĩa vụ đó là song vụ hay đơn vụ. Trong quan hệ song vụ, nếu một bên chủ thể vừa mang quyền vừa mang nghĩa vụ, thì quyền của chủ thể này tƣơng ứng với nghĩa vụ của chủ thể kia và ngƣợc lại. 1.3.2. Khách thể Khách thể của quan hệ pháp luật dân sự về nghĩa vụ là các hành vi của các chủ thể nhƣ: Chuyển vật, chuyển quyền hoặc thực hiện, không thực hiện một công việc. Hành vi của các chủ thể đƣợc thể hiện dƣới hai dạng: Hành động và không hành động. Thông qua các hành vi này mà các chủ thể thỏa mãn đƣợc nhu cầu của mình. Ngƣợc lại, nếu không thực hiện đúng các hành vi đó sẽ xâm hại đến lợi ích của bên kia. Hành vi của các chủ thể phải phù hợp với quy định của pháp luật và khi thực hiện không đƣợc gây thiệt hại cho ngƣời khác.
    • 110 1.3.3. Nội dung Trong nghĩa vụ, ngƣời có quyền sẽ thực hiện quyền yêu cầu của mình đối với ngƣời có nghĩa vụ. Bên kia (ngƣời có nghĩa vụ) phải thực hiện các hành vi theo yêu cầu của bên có quyền. Tổng hợp các quyền và các nghĩa vụ của chủ thể trong một quan hệ nghĩa vụ tạo thành nội dung của quan hệ pháp luật về nghĩa vụ. Trong quan hệ nghĩa vụ có nhiều chủ thể tham gia, phải xác định mỗi chủ thể đƣợc phép thực hiện các yêu cầu nào và ngƣợc lại chủ thể khác phải thực hiện nghĩa vụ đó đến đâu, từ đó mới có thể xác định đƣợc chủ thể nào đã thực hiện xong nghĩa vụ và chủ thể nào chƣa thực hiện xong nghĩa vụ. 1.4. Căn cứ phát sinh nghĩa vụ 1.4.1. Hợp đồng dân sự Hợp đồng là sự kiện pháp lý phổ biến làm phát sinh nghĩa vụ. Hợp đồng dân sự là sự thỏa thuận của các bên làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự. 1.4.2. Hành vi pháp lý đơn phƣơng Khác với hợp đồng dân sự, hành vi pháp lý đơn phƣơng là hành vi của một chủ thể, họ tự mình thực hiện một hành vi pháp lý. Hành vi này sẽ là căn cứ phát sinh những hậu quả pháp lý, nếu có chủ thể thứ hai tham gia. Ví dụ nhƣ: Hứa thƣởng, thi có giải… Trong trƣờng hợp trên, bên tuyên bố hứa thƣởng có nghĩa vụ trả thƣởng hoặc trao giải thƣởng nhƣ đã công bố. 1.4.3. Chiếm hữu, sử dụng tài sản hoặc đƣợc lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật Thông thƣờng, chủ sở hữu tự mình thực hiện việc chiếm hữu, sử dụng tài sản hoặc chuyển cho ngƣời khác chiếm hữu, sử dụng tài sản (cho mƣợn, gửi giữ, cho thuê...). Trong thực tế có nhiều trƣờng hợp ngƣời không phải chủ sở hữu có hành vi bất hợp pháp nhƣ: Trộm cắp, cƣớp hoặc mua tài sản bị trộm cắp mà mình biết. Hoặc có trƣờng hợp một ngƣời tự nhiên có tài sản mà chính họ cũng không biết tài sản đó là của ngƣời khác, họ coi tài sản đó là của mình (nhận thừa tiền của ngƣời khác trả...). Những trƣờng hợp trên là căn cứ phát sinh quan hệ nghĩa vụ giữa ngƣời đang có tài sản của ngƣời khác với chủ sở hữu hoặc ngƣời chiếm hữu hợp pháp tài sản đó. Ngƣời chiếm hữu, sử dụng, đƣợc lợi về tài sản của ngƣời khác mà không có căn cứ pháp luật có nghĩa vụ hoàn trả tài sản đó và bồi thƣờng thiệt hại nếu có. 1.4.4. Gây thiệt hại do hành vi trái pháp luật Khi một chủ thể có hành vi trái pháp luật xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, tài sản hoặc danh dự, nhân phẩm của chủ thể khác thì chủ thể gây thiệt hại có nghĩa vụ khắc phục hậu quả do hành vi trái pháp luật của mình gây ra nhƣ:
    • 111 Chi phí để phục hồi tình trạng sức khoẻ của ngƣời bị thiệt hại; sửa chữa tài sản bị hƣ hỏng, bồi thƣờng thiệt hại về tài sản bị mất, bị hao hụt hoặc những chi phí khác để khắc phục hậu quả thiệt hại do hành vi trái pháp luật gây ra. 1.4.5. Thực hiện công việc không có ủy quyền Trƣờng hợp một ngƣời tự thực hiện một công việc nào đó của ngƣời khác mà không có ủy quyền của ngƣời chủ sở hữu công việc, thì phải thực hiện công việc đó vì lợi ích của ngƣời chủ sở hữu công việc. Sau khi thực hiện xong công việc, ngƣời tự thực hiện công việc không có ủy quyền phải bàn giao kết quả công việc cho ngƣời chủ sở hữu công việc và có quyền yêu cầu chủ sở hữu công việc đó phải hoàn trả cho mình những chi phí cần thiết để thực hiện công việc. Nếu trong quá trình thực hiện, ngƣời tự thực hiện công việc không có ủy quyền gây thiệt hại đối với công việc đó thì phải bồi thƣờng thiệt hại cho ngƣời chủ sở hữu công việc. 1.4.6. Các căn cứ khác do pháp luật quy định Các quyết định của cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền, quyết định hoặc bản án có hiệu lực pháp luật. 1.5. Thực hiện nghĩa vụ dân sự 1.5.1. Khái niệm thực hiện nghĩa vụ dân sự Sau khi quan hệ nghĩa vụ dân sự đã phát sinh, các chủ thể thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình nhƣ đã thỏa thuận hoặc do pháp luật quy định. Các chủ thể phải thực hiện đúng các quyền và nghĩa vụ của mình nhƣ: đúng về đối tƣợng, địa điểm, thời hạn, phƣơng thức... Trƣờng hợp các bên không thực hiện đúng những nội dung trên thì phải chịu trách nhiệm dân sự. 1.5.2. Nguyên tắc thực hiện nghĩa vụ Ngƣời có nghĩa vụ dân sự phải thực hiện nghĩa vụ của mình một cách trung thực, theo tinh thần hợp tác, đúng cam kết, không trái pháp luật, đạo đức xã hội. Trƣờng hợp nghĩa vụ phát sinh theo hợp đồng thì các bên phải thực hiện đúng các điều khoản đã thỏa thuận, quyền và nghĩa vụ của mình do pháp luật quy định đối với loại hợp đồng đó mà các bên tham gia. Nếu nghĩa vụ ngoài hợp đồng nhƣ: Nghĩa vụ phát sinh do gây thiệt hại thì ngƣời gây thiệt hại phải khắc phục toàn bộ hậu quả do hành vi trái pháp luật gây ra... Bản chất của quan hệ dân sự là tự nguyện và vì lợi ích của các bên. Cho nên, khi đã tham gia vào một quan hệ dân sự nào đó, các bên phải tự giác thực hiện đúng quyền và nghĩa vụ của mình và không đƣợc lừa dối, ép buộc nhau để mƣu cầu lợi ích cho riêng mình hoặc cho ngƣời thứ ba. 1.6. Phân loại nghĩa vụ dân sự 1.6.1. Nghĩa vụ liên đới
    • 112 Là loại nghĩa vụ mà trong đó bên có nghĩa vụ hoặc bên có quyền có từ hai ngƣời trở lên tham gia. Nếu bên có nghĩa vụ có nhiều ngƣời thì ngƣời có quyền đƣợc phép yêu cầu một ngƣời có nghĩa vụ thực hiện toàn bộ nghĩa vụ. Trong trƣờng hợp bên có quyền có nhiều ngƣời thì một ngƣời có quyền thay mặt tất cả ngƣời khác yêu cầu bên có nghĩa vụ phải thực hiện toàn bộ nghĩa vụ. Khi bên có quyền đã tiếp nhận toàn bộ nghĩa vụ do bên có nghĩa vụ thực hiện thì nghĩa vụ liên đới chấm dứt và phát sinh nghĩa vụ hoàn lại giữa những ngƣời có quyền liên đới hoặc có nghĩa vụ liên đới (nếu có). Nghĩa vụ liên đới đƣợc phát sinh do các bên thỏa thuận hoặc do pháp luật quy định. 1.6.2. Nghĩa vụ riêng rẽ Trƣờng hợp nhiều ngƣời cùng tham gia vào một quan hệ nghĩa vụ mà các quyền hoặc nghĩa vụ của mỗi ngƣời độc lập với nhau thì quyền của ai ngƣời đó yêu cầu và nghĩa vụ của ai ngƣời đó phải thực hiện. Ngƣời nào thực hiện quyền yêu cầu của mình xong hoặc thực hiện nghĩa vụ xong thì quan hệ nghĩa vụ chấm dứt đối với ngƣời đó. 1.6.3. Nghĩa vụ theo phần Nếu đối tƣợng của nghĩa vụ có thể phân chia đƣợc thành từng phần để thực hiện thì ngƣời có nghĩa vụ phải thực hiện từng phần của nghĩa vụ đúng thời hạn, phƣơng thức, địa điểm nhƣ đã thỏa thuận. Trƣờng hợp ngƣời có nghĩa vụ vi phạm phần nghĩa vụ nào thì phải chịu trách nhiệm dân sự đối với phần nghĩa vụ đó và căn cứ vào thời hạn của từng phần nghĩa vụ để xác định thời điểm bắt đầu thời hiệu khởi kiện về vi phạm nghĩa vụ. 1.7. Trách nhiệm dân sự 1.7.1. Khái niệm trách nhiệm dân sự Là hậu quả pháp lý đƣợc áp dụng đối với ngƣời vi phạm nghĩa vụ của mình. Trách nhiệm dân sự thƣờng mang tính chất tài sản vì hành vi khắc phục hậu quả của ngƣời vi phạm liên quan đến một tài sản nhất định (sửa chữa tài sản, bồi thƣờng thiệt hại) hoặc mang tính chất phi tài sản (bồi thƣờng thiệt hại về tinh thần,...). Nhà nƣớc áp dụng các biện pháp cƣỡng chế đối với ngƣời vi phạm nhằm mục đích khôi phục lại tình trạng tài sản và các quyền, lợi ích ban đầu cho ngƣời bị vi phạm. 1.7.2. Phân loại trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ * Trách nhiệm thực hiện đúng nghĩa vụ Trƣờng hợp ngƣời có nghĩa vụ không thực hiện, thực hiện không đúng, không đầy đủ nghĩa vụ của mình thì buộc họ phải thực hiện đúng các nghĩa vụ đó để đáp ứng yêu cầu của bên có quyền. Ngƣời có nghĩa vụ có thể không thực hiện đúng về đối tƣợng, địa điểm, thời gian hoặc phƣơng thức thực hiện nghĩa vụ tuy chƣa gây thiệt hại về tài sản cho bên có quyền, nhƣng bên vi phạm vẫn phải thực hiện đúng các nghĩa vụ đó theo thỏa thuận hoặc theo quy định của pháp luật.
    • 113 * Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại (xem thêm phần Bồi thƣờng thiệt hại ngoài hợp đồng) Khi một ngƣời thực hiện không đúng nghĩa vụ mà gây thiệt hại cho ngƣời có quyền hoặc một ngƣời có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại về tài sản, tính mạng, sức khỏe cho ngƣời khác thì giữa ngƣời gây thiệt hại và ngƣời bị thiệt hại phát sinh một quan hệ nghĩa vụ về bồi thƣờng thiệt hại. Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại: - Có thiệt hại Ngƣời vi phạm nghĩa vụ của mình hoặc có hành vi trái pháp luật xâm phạm đến tài sản, tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín của ngƣời khác mà gây ra thiệt hại về tài sản cho ngƣời bị thiệt hại thì phải bồi thƣờng toàn bộ thiệt hại đó. Thiệt hại là sự hao hụt, mất mát về tài sản, giảm sút về sức khỏe, tổn thất tinh thần... Trƣờng hợp thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín nếu làm phát sinh thiệt hại về tài sản thì ngƣời gây thiệt hại phải bồi thƣờng những thiệt hại về tài sản đó. Thiệt hại về tinh thần không thể xác định đƣợc cụ thể giá trị là bao nhiêu, vì vậy, ngƣời gây thiệt hại phải bồi thƣờng một khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần cho ngƣời bị thiệt hại. - Người gây thiệt hại có lỗi + Lỗi cố ý: Ngƣời không thực hiện nghĩa vụ hoặc có hành vi trái pháp luật mà nhận thức đƣợc rõ hành vi của mình sẽ gây ra một hậu quả xấu cho ngƣời khác, nhƣng vẫn thực hiện hành vi đó. Ngƣời gây thiệt hại có thể mong muốn hậu quả đó đến hoặc không mong muốn hậu quả đó xảy ra nhƣng để mặc nó xảy ra. + Lỗi vô ý: Khi một ngƣời thực hiện một hành vi mà không thấy trƣớc hành vi đó sẽ gây ra thiệt hại mặc dù có thể biết trƣớc hoặc buộc phải biết trƣớc hậu quả sẽ xảy ra. Ngoài các điều kiện trên, trong khoa học pháp lý còn phân loại dựa trên các yếu tố khác, từ đó xác định chính xác trách nhiệm dân sự của ngƣời gây thiệt hại, nhƣ: Xét hành vi trái pháp luật và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra. 2. Các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự 2.1. Cầm cố tài sản 2.1.1. Khái niệm cầm cố tài sản Cầm cố tài sản là việc một bên (bên cầm cố) giao tài sản thuộc quyền sở hữu của mình cho bên kia (bên nhận cầm cố) để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự. Trong trƣờng hợp bên có nghĩa vụ không thực hiện nghĩa vụ, thực hiện nghĩa vụ không đúng hạn hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ của mình, thì bên có quyền sẽ xử lý tài sản cầm cố đó để thanh toán nghĩa vụ 2.1.2. Đối tƣợng của cầm cố tài sản
    • 114 Đối tƣợng của cầm cố là tài sản (động sản, bất động sản). Đối tƣợng của cầm cố là tài sản phải đƣợc phép giao dịch và thuộc quyền sở hữu của bên cầm cố tài sản hoặc ngƣời cầm cố có quyền định đoạt tài sản đó (tài sản đƣợc ngƣời khác cho phép cầm cố, tài sản trong doanh nghiệp Nhà nƣớc). Những tài sản và quyền tài sản sau đây không được cầm cố: - Tài sản không đƣợc phép giao dịch; - Tài sản đang bị tranh chấp; - Tài sản bị niêm phong để thi hành án; - Tài sản đang bị cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền giữ; - Các quyền tài sản gắn liền với nhân thân (quyền yêu cầu cấp dƣỡng)... 2.1.3. Hình thức của cầm cố Hình thức cầm cố bằng văn bản. Việc cầm cố có thể lập thành văn bản riêng hoặc ghi ngay vào trong hợp đồng chính (hợp đồng cho vay). Nếu lập riêng văn bản cầm cố thì cần phải thể hiện nội dung cụ thể là bảo đảm cho hợp đồng nào, giá trị hợp đồng là bao nhiêu... Nếu tài sản cầm cố đảm bảo cho nhiều nghĩa vụ thì phải lập thành nhiều bản và đăng kí cầm cố. 2.1.4. Quyền và nghĩa vụ của các bên * Bên nhận cầm cố Bên nhận cầm cố có nghĩa vụ giữ gìn, bảo quản tài sản cầm cố, không đƣợc sử dụng tài sản cầm cố. Khi hết hạn của hợp đồng chính, bên nhận cầm cố phải trả lại tài sản cầm cố và các giấy tờ có liên quan mà mình đã nhận. Trƣờng hợp làm hƣ hỏng tài sản cầm cố thì phải bồi thƣờng thiệt hại. * Bên cầm cố Bên cầm cố là ngƣời có nghĩa vụ trong hợp đồng chính, có nghĩa vụ chuyển tài sản thuộc quyền sở hữu của mình cho bên nhận cầm cố giữ. Nếu tài sản phải đăng kí quyền sở hữu thì phải đăng kí việc cầm cố. Trƣờng hợp ngƣời nhận cầm cố phải chi phí bảo quản tài sản cầm cố thì phải thanh toán những chi phí đó. Bên cầm cố có quyền yêu cầu bên nhận cầm cố hoàn trả tài sản khi thực hiện xong nghĩa vụ của mình trong hợp đồng chính. 2.1.5. Xử lý tài sản cầm cố Khi đến hạn thực hiện nghĩa vụ chính mà bên cầm cố không thực hiện nghĩa vụ của mình thì bên nhận cầm cố có quyền xử lý tài sản cầm cố nhƣ đã thỏa thuận trong hợp đồng cầm cố hoặc có quyền bán đấu giá theo quy định của pháp luật. Bên nhận cầm cố đƣợc ƣu tiên thanh toán từ số tiền bán tài sản cầm cố. Trong trƣờng hợp tài sản đƣợc dùng để cầm cố có nhiều vật thì bên nhận cầm cố đƣợc chọn tài sản cụ thể để xử lý, trừ trƣờng hợp có thỏa thuận khác. Bên nhận cầm cố chỉ đƣợc xử lý số tài sản cần thiết tƣơng ứng với giá trị của
    • 115 nghĩa vụ đƣợc bảo đảm; nếu xử lý quá số tài sản cần thiết và gây ra thiệt hại cho bên cầm cố thì phải bồi thƣờng thiệt hại cho bên cầm cố. Tiền bán tài sản cầm cố đƣợc sử dụng để thanh toán nghĩa vụ cho bên nhận cầm cố sau khi trừ chi phí bảo quản, bán tài sản và các chi phí cần thiết khác có liên quan để xử lý tài sản cầm cố; trong trƣờng hợp nghĩa vụ đƣợc bảo đảm là khoản vay thì thanh toán cho bên nhận cầm cố theo thứ tự nợ gốc, lãi, tiền phạt, tiền bồi thƣờng thiệt hại nếu có; nếu tiền bán còn thừa thì phải trả lại cho bên cầm cố; nếu tiền bán còn thiếu thì bên cầm cố phải trả tiếp phần còn thiếu đó. 2.2. Thế chấp tài sản 2.2.1. Khái niệm thế chấp tài sản Thế chấp tài sản là việc một bên (bên thế chấp) dùng tài sản thuộc sở hữu của mình để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự đối với bên kia (bên nhận thế chấp) và không chuyển giao tài sản đó cho bên nhận thế chấp. 2.2.2. Đối tƣợng của thế chấp Trong trƣờng hợp thế chấp toàn bộ bất động sản, động sản có vật phụ thì vật phụ của bất động sản, động sản đó cũng thuộc tài sản thế chấp. Trong trƣờng hợp thế chấp một phần bất động sản, động sản có vật phụ thì vật phụ thuộc tài sản thế chấp, trừ trƣờng hợp các bên có thỏa thuận khác. Tài sản thế chấp cũng có thể là tài sản đƣợc hình thành trong tƣơng lai. Tài sản thế chấp do bên thế chấp giữ. Các bên có thể thỏa thuận giao cho ngƣời thứ ba giữ tài sản thế chấp. Việc thế chấp quyền sử dụng đất đƣợc thực hiện theo quy định tại các điều từ Điều 715 đến Điều 721 của BLDS và các quy định khác của pháp luật có liên quan. Tài sản đem thế chấp phải là những tài sản đƣợc phép lƣu thông và phải bán đƣợc. 2.2.3. Hình thức của thế chấp Thế chấp tài sản phải đƣợc lập thành văn bản, có thể lập thành văn bản riêng hoặc ghi trong hợp đồng chính. Trong trƣờng hợp pháp luật có quy định thì văn bản thế chấp công chứng, chứng thực hoặc đăng ký. 2.2.4. Quyền và nghĩa vụ của các bên * Bên nhận thế chấp: Bên nhận thế chấp tài sản có các quyền sau đây: - Yêu cầu bên thuê, bên mƣợn tài sản thế chấp trong trƣờng hợp quy định tại khoản 5 Điều 349 của BLDS phải chấm dứt việc sử dụng tài sản thế chấp, nếu việc sử dụng làm mất giá trị hoặc giảm sút giá trị của tài sản đó; - Đƣợc xem xét, kiểm tra trực tiếp tài sản thế chấp, nhƣng không đƣợc cản trở hoặc gây khó khăn cho việc sử dụng, khai thác tài sản thế chấp;
    • 116 - Yêu cầu bên thế chấp phải cung cấp thông tin về thực trạng tài sản thế chấp; - Yêu cầu bên thế chấp áp dụng các biện pháp cần thiết để bảo toàn tài sản, giá trị tài sản trong trƣờng hợp có nguy cơ làm mất giá trị hoặc giảm sút giá trị của tài sản do việc khai thác, sử dụng; - Yêu cầu bên thế chấp hoặc ngƣời thứ ba giữ tài sản thế chấp giao tài sản đó cho mình để xử lý trong trƣờng hợp đến hạn thực hiện nghĩa vụ mà bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ; - Giám sát, kiểm tra quá trình hình thành tài sản trong trƣờng hợp nhận thế chấp bằng tài sản hình thành trong tƣơng lai; - Yêu cầu xử lý tài sản thế chấp theo quy định tại Điều 355 hoặc khoản 3 Điều 336 của BLDS và đƣợc ƣu tiên thanh toán. - Có quyền yêu cầu bên thế chấp chuyển giao các giấy tờ chứng nhận quyền sở hữu tài sản thế chấp. Có quyền yêu cầu xử lý tài sản thế chấp theo thỏa thuận hoặc theo pháp luật quy định. - Bên nhận thế chấp có nghĩa vụ giữ gìn giấy tờ chứng nhận quyền sở hữu tài sản thế chấp mà bên thế chấp chuyển cho và trả lại giấy tờ đó nếu bên thế chấp thực hiện xong nghĩa vụ. * Bên thế chấp: Bảo quản, giữ gìn tài sản thế chấp; - Áp dụng các biện pháp cần thiết để khắc phục, kể cả phải ngừng việc khai thác công dụng tài sản thế chấp nếu do việc khai thác đó mà tài sản thế chấp có nguy cơ mất giá trị hoặc giảm sút giá trị; - Thông báo cho bên nhận thế chấp về các quyền của ngƣời thứ ba đối với tài sản thế chấp, nếu có; trong trƣờng hợp không thông báo thì bên nhận thế chấp có quyền hủy hợp đồng thế chấp tài sản và yêu cầu bồi thƣờng thiệt hại hoặc duy trì hợp đồng và chấp nhận quyền của ngƣời thứ ba đối với tài sản thế chấp; - Không đƣợc bán, trao đổi, tặng cho tài sản thế chấp, trừ trƣờng hợp quy định tại khoản 3 và khoản 4 Điều 349 của BLDS; - Đƣợc khai thác công dụng, hƣởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản, trừ trƣờng hợp hoa lợi, lợi tức cũng thuộc tài sản thế chấp theo thỏa thuận; - Đƣợc đầu tƣ để làm tăng giá trị của tài sản thế chấp; - Đƣợc bán, thay thế tài sản thế chấp, nếu tài sản đó là hàng hoá luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh; - Trong trƣờng hợp bán tài sản thế chấp là hàng hoá luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh thì quyền yêu cầu bên mua thanh toán tiền, số tiền thu đƣợc hoặc tài sản hình thành từ số tiền thu đƣợc trở thành tài sản thế chấp thay thế cho số tài sản đã bán;
    • 117 - Đƣợc bán, trao đổi, tặng cho tài sản thế chấp không phải là hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh, nếu đƣợc bên nhận thế chấp đồng ý; - Đƣợc cho thuê, cho mƣợn tài sản thế chấp nhƣng phải thông báo cho bên thuê, bên mƣợn biết về việc tài sản cho thuê, cho mƣợn đang đƣợc dùng để thế chấp và phải thông báo cho bên nhận thế chấp biết; - Nhận lại tài sản thế chấp do ngƣời thứ ba giữ, khi nghĩa vụ đƣợc bảo đảm bằng thế chấp chấm dứt hoặc đƣợc thay thế bằng biện pháp bảo đảm khác nhƣ chuyển các giấy tờ chứng nhận quyền sở hữu tài sản của mình cho bên nhận thế chấp. Nếu bên thế chấp thực hiện xong nghĩa vụ của mình thì có quyền yêu cầu bên nhận thế chấp trả lại giấy tờ mà mình đã chuyển cho. Bên thế chấp có quyền sử dụng tài sản thế chấp nhƣng không đƣợc định đoạt cho ngƣời khác. 2.2.5. Xử lý tài sản thế chấp Đƣợc áp dụng nhƣ xử lý tài sản cầm cố. 2.3. Bảo lãnh 2.3.1. Khái niệm Bảo lãnh là việc ngƣời thứ ba (bên bảo lãnh) cam kết với bên có quyền (bên nhận bảo lãnh) sẽ thực hiện nghĩa vụ thay cho bên có nghĩa vụ (bên đƣợc bảo lãnh), nếu khi đến thời hạn mà bên đƣợc bảo lãnh không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ. Các bên cũng có thể thỏa thuận về việc bên bảo lãnh chỉ phải thực hiện nghĩa vụ khi bên đƣợc bảo lãnh không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình. 2.3.2. Hình thức của bảo lãnh Việc bảo lãnh phải đƣợc lập thành văn bản, có thể lập thành văn bản riêng hoặc ghi trong hợp đồng chính. Trong trƣờng hợp pháp luật có quy định thì văn bản bảo lãnh phải đƣợc công chứng hoặc chứng thực. 2.3.3. Quyền và nghĩa vụ của các bên trong bảo lãnh * Bên nhận bảo lãnh: Là bên có quyền trong nghĩa vụ chính, có quyền yêu cầu bên bảo lãnh phải đôn đốc, kiểm tra bên đƣợc bảo lãnh thực hiện tốt nghĩa vụ đúng kỳ hạn, có quyền xử lý tài sản của bên bảo lãnh nhƣ đã thỏa thuận hoặc yêu cầu bán đấu giá tài sản của bên bảo lãnh khi bên đƣợc bảo lãnh thực hiện không đúng hoặc không thực hiện nghĩa vụ của mình. * Bên bảo lãnh: Là ngƣời thứ ba không trực tiếp tham gia nghĩa vụ chính nhƣng sẽ thực hiện nghĩa vụ thay cho bên có nghĩa vụ trong quan hệ nghĩa vụ chính (ngƣời đƣợc bảo lãnh). Bên bảo lãnh có nghĩa vụ phải thực hiện thay cho ngƣời đƣợc bảo lãnh nếu ngƣời đƣợc bảo lãnh không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ.
    • 118 Nhƣ vậy, hết hạn phải thực hiện nghĩa vụ mà ngƣời đƣợc bảo lãnh không có khả năng thực hiện nghĩa vụ hoặc có khả năng nhƣng không thực hiện nghĩa vụ thì bên bảo lãnh phải thực hiện thay. Nghĩa vụ đƣợc chuyển từ ngƣời đƣợc bảo lãnh cho ngƣời bảo lãnh. Tuy nhiên, quan hệ nghĩa vụ chƣa chấm dứt giữa ngƣời đƣợc bảo lãnh và bên có quyền trong quan hệ nghĩa vụ chính. Trong trƣờng hợp bên nhận bảo lãnh miễn việc thực hiện nghĩa vụ cho bên bảo lãnh thì bên đƣợc bảo lãnh vẫn phải thực hiện nghĩa vụ đối với bên nhận bảo lãnh, trừ trƣờng hợp có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định phải liên đới thực hiện nghĩa vụ bảo lãnh. Trong trƣờng hợp chỉ một ngƣời trong số nhiều ngƣời cùng nhận bảo lãnh liên đới đƣợc miễn việc thực hiện phần nghĩa vụ bảo lãnh của mình thì những ngƣời khác vẫn phải thực hiện nghĩa vụ bảo lãnh của họ. Nếu một nghĩa vụ có nhiều ngƣời cùng bảo lãnh thì cần phải thỏa thuận về phạm vi và phƣơng thức bảo lãnh. Nếu các bên không thỏa thuận thì tất cả những ngƣời bảo lãnh có nghĩa vụ liên đới cùng bảo lãnh cho bên có nghĩa vụ. Bên nhận bảo lãnh có quyền yêu cầu một trong những ngƣời bảo lãnh phải thực hiện toàn bộ nghĩa vụ bảo lãnh. Nếu bên nhận bảo lãnh miễn việc thực hiện nghĩa vụ cho một ngƣời bảo lãnh thì những ngƣời bảo lãnh còn lại vẫn có nghĩa vụ liên đới thực hiện việc bảo lãnh. 2.3.4. Chấm dứt việc bảo lãnh Bảo lãnh đƣợc chấm dứt trong những trƣờng hợp sau: - Nghĩa vụ đƣợc bảo đảm bằng bảo lãnh chấm dứt; - Việc bảo lãnh đƣợc hủy bỏ hoặc đƣợc thay thế bằng biện pháp bảo đảm khác; - Bên bảo lãnh đã thực hiện nghĩa vụ bảo lãnh; - Theo thỏa thuận của các bên. 2.4. Đặt cọc 2.4.1. Khái niệm Đặt cọc là việc một bên giao cho bên kia một khoản tiền hoặc tài sản có giá trị khác để làm tin và đảm bảo cho việc giao kết hoặc thực hiện hợp đồng dân sự. Việc đặt cọc đƣợc đảm bảo cho giai đoạn nào của một hợp đồng tùy thuộc vào sự thỏa thuận của các bên. Để chuẩn bị cho việc đặt cọc, thông thƣờng những ngƣời có tài sản là đối tƣợng của hợp đồng chuẩn bị kí kết yêu cầu bên kia đặt một số tiền hoặc tài sản để bảo đảm cho việc kí kết hợp đồng. Khi một bên đã đặt tiền hoặc tài sản hoặc đã nhận tiền hoặc tài sản của ngƣời khác sẽ kí kết hợp đồng nếu không kí hợp đồng thì sẽ bị xử lý tài sản đặt cọc. Đối với bên đặt cọc khi đặt tiền hoặc tài sản họ thể hiện sự quyết tâm của mình là sẽ tham gia hợp đồng. Vì vậy, đặt cọc vừa là đặt một “niềm tin” vừa là biện pháp đảm bảo cho việc kí kết hợp đồng.
    • 119 Có thể các bên đã kí hợp đồng rồi vẫn thỏa thuận về việc đặt cọc để đảm bảo cho việc thực hiện hợp đồng. Nếu một bên không tiếp tục thực hiện hợp đồng, ngoài việc chịu trách nhiệm dân sự theo hợp đồng mà còn bị xử lý tài sản đặt cọc. Ngoài ra, các bên có thể thỏa thuận đặt cọc đảm bảo cho việc kí kết và thực hiện hợp đồng. Trƣờng hợp này, các bên vi phạm ở giai đoạn nào thì xử lý tài sản đặt cọc ở giai đoạn đó. Tài sản đặt cọc vừa mang tính chất đảm bảo nghĩa vụ, vừa là một số tiền thanh toán nghĩa vụ nếu bên đặt cọc thực hiện tốt nghĩa vụ của mình. 2.4.2. Chủ thể đặt cọc * Bên nhận đặt cọc: Bên nhận đặt cọc là bên nhận một khoản tiền hoặc kim khí quí, đá quý hoặc các vật có giá trị khác (gọi là tài sản đặt cọc) trong một thời hạn để bảo đảm giao kết hoặc thực hiện hợp đồng dân sự. Việc đặt cọc phải đƣợc lập thành văn bản. Trong trƣờng hợp hợp đồng đƣợc giao kết, thực hiện, thì tài sản đặt cọc đƣợc trả lại cho bên đặt cọc hoặc đƣợc trừ để thực hiện nghĩa vụ trả tiền; nếu bên đặt cọc từ chối việc giao kết, thực hiện hợp đồng, thì tài sản đặt cọc thuộc về bên nhận đặt cọc; nếu bên nhận đặt cọc từ chối việc giao kết, thực hiện hợp đồng, thì phải trả cho bên đặt cọc tài sản đặt cọc và một khoản tiền tƣơng đƣơng giá trị tài sản đặt cọc, trừ trƣờng hợp có thoả thuận khác. * Bên đặt cọc: Là bên đặt một số tiền, tài sản cho bên kia để bảo đảm giao kết hoặc thực hiện hợp đồng dân sự. Trƣờng hợp bên đặt cọc không kí kết hoặc thực hiện hợp đồng thì mất số tiền, tài sản đặt cọc. Nếu bên đặt cọc kí hợp đồng và thực hiện hợp đồng thì có quyền yêu cầu bên nhận đặt cọc trả lại cho mình số tiền, tài sản đặt cọc hoặc sẽ yêu cầu bên nhận đặt cọc trừ vào số tiền phải trả. 2.5. Ký cược 2.5.1. Khái niệm Là việc một bên (ngƣời thuê) phải đặt một khoản tiền hoặc tài sản có giá trị để đảm bảo cho việc thuê tài sản. Thông thƣờng giá trị tài sản kí cƣợc sẽ lớn hơn giá trị tài sản thuê vì khi bên thuê không trả lại tài sản thuê thì bên cho thuê sẽ xử lý tài sản đó theo thỏa thuận hoặc theo quy định của pháp luật để trừ vào tiền thuê và giá trị tài sản cho thuê. 2.5.2. Quyền và nghĩa vụ của các bên Bên kí cƣợc: Là ngƣời thuê tài sản có nghĩa vụ đặt cho bên kia (ngƣời cho thuê tài sản) một khoản tiền hoặc tài sản có giá trị khác để đảm bảo cho việc trả tiền thuê, trả lại tài sản thuê.
    • 120 Trƣờng hợp bên kí cƣợc trả lại tài sản thuê trong tình trạng ban đầu (không tính hao mòn tự nhiên) thì có quyền yêu cầu bên cho thuê phải trả lại tài sản kí cƣợc và thanh toán hợp đồng thuê tài sản. Bên nhận kí cƣợc: Là ngƣời cho thuê tài sản có nghĩa vụ giữ số tiền, tài sản kí cƣợc, không đƣợc sử dụng tài sản đó. Khi hết hạn của hợp đồng cho thuê mà bên thuê không trả lại tài sản thuê hoặc làm hƣ hỏng tài sản thuê thì bên nhận kí cƣợc có quyền xử lý tài sản kí cƣợc nhƣ thỏa thuận hoặc theo qui định của pháp luật. 2.6. Kí quỹ 2.6.1. Khái niệm Kí quỹ là một biện pháp đảm bảo nghĩa vụ bằng cách bên có nghĩa vụ trong một quan hệ nghĩa vụ chính phải gửi một khoản tiền hoặc kim khí quý, đá quý và giấy tờ có giá trị vào một tài khoản phong tỏa tại ngân hàng. Nếu bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ mà gây thiệt hại cho bên kia thì ngân hàng (nơi kí qũy) thanh toán hoặc bồi thƣờng thiệt hại cho bên kia (bên có quyền trong quan hệ nghĩa vụ chính). 2.6.2. Các bên trong ký quỹ * Bên kí quỹ: Là bên có nghĩa vụ trong một quan hệ hợp đồng: Để đảm bảo cho hợp đồng này đƣợc thực hiện tốt, bên có nghĩa vụ phải gửi một khoản tiền hoặc một số kim khí, đá quí vào tài khoản phong tỏa tại ngân hàng. Trƣờng hợp bên kí quỹ thực hiện tốt nghĩa vụ của mình thì có quyền yêu cầu ngân hàng trả lại tiền hoặc tài sản đã giữ nhƣng phải thanh toán các chi phí dịch vụ ngân hàng. * Bên nhận kí quỹ: Là ngân hàng có nghĩa vụ thanh toán cho bên có quyền trong một hợp đồng nếu bên kí quỹ không thực hiện nghĩa vụ hoặc gây thiệt hại cho bên có quyền. 2.7. Tín chấp Tổ chức chính trị - xã hội tại cơ sở có thể bảo đảm bằng tín chấp cho cá nhân, hộ gia đình nghèo vay một khoản tiền tại ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng khác để sản xuất, kinh doanh, làm dịch vụ theo quy định của Chính phủ. Việc cho vay có bảo đảm bằng tín chấp phải đƣợc lập thành văn bản có ghi rõ số tiền vay, mục đích vay, thời hạn vay, lãi suất, quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của ngƣời vay, ngân hàng, tổ chức tín dụng cho vay và tổ chức bảo đảm. 3. Hợp đồng dân sự 3.1. Khái niệm Hợp đồng dân sự là sự thỏa thuận giữa các bên nhằm làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự. Nhƣ vậy, khi các chủ thể thỏa thuận với nhau và trên cơ sở đó làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt một hoặc nhiều quyền hoặc nghĩa vụ dân sự thì gọi là hợp đồng dân sự. Tuy nhiên, trong BLDS chỉ quy định những hợp đồng dân sự
    • 121 thông dụng thƣờng xảy ra trong thực tiễn, còn các loại thoả thuận khác đƣợc áp dụng những qui định chung về hợp đồng để giải quyết tranh chấp. Khi giải quyết các tranh chấp về hợp đồng dân sự, cơ quan áp dụng pháp luật cần phải căn cứ vào thỏa thuận của các bên, vào các quy định của pháp luật về hợp đồng đó, các quy định chung về hợp đồng và các quy định về giao dịch dân sự để giải quyết các tranh chấp về hợp đồng dân sự. 3.2. Phân loại hợp đồng - Hợp đồng song vụ Là hợp đồng mà trong đó các bên đều có quyền và nghĩa vụ. Quyền của bên này tƣơng ứng với nghĩa vụ của bên kia và ngƣợc lại. Khi thực hiện hợp đồng song vụ, cần phải xem xét hành vi nào đƣợc thực hiện trƣớc, hành vi nào sau và mỗi bên có những quyền và nghĩa vụ gì, từ đó xác định trách nhiệm dân sự của các bên khi vi phạm nghĩa vụ. - Hợp đồng đơn vụ Là hợp đồng mà một bên có quyền, một bên có nghĩa vụ. Bên có quyền không phải thực hiện bất cứ một nghĩa vụ nào đối với bên kia. Nhƣ vậy, đối với loại hợp đồng này cần phải xem xét trách nhiệm dân sự của bên có nghĩa vụ là chủ yếu. - Hợp đồng chính Là hợp đồng tồn tại độc lập mà hiệu lực của nó không phụ thuộc vào các hợp đồng khác. Các chủ thể có thể tham gia vào một hợp đồng nhất định nhƣ: Mua bán, cho vay, cho thuê... Đây là những hợp đồng có thể tồn tại độc lập hoặc nếu có các biện pháp đảm bảo nghĩa vụ kèm theo thì hiệu lực của các hợp đồng trên không phụ thuộc vào hợp đồng phụ. Nếu hợp đồng phụ vô hiệu thì hợp đồng chính vẫn có hiệu lực. Các bên phải thực hiện nghĩa vụ đã phát sinh từ hợp đồng chính đó. - Hợp đồng phụ Là hợp đồng đƣợc ký kết nhằm bảo đảm cho hợp đồng chính và hiệu lực của nó hoàn toàn phụ thuộc vào hợp đồng chính. Nếu hợp đồng chính vô hiệu thì hợp đồng phụ không có hiệu lực, quy tắc này không áp dụng đối với các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Chức năng chủ yếu của hợp đồng phụ là đảm bảo hợp đồng chính. Nếu hợp đồng chính không đƣợc thực hiện thì hợp đồng phụ đƣợc thực hiện để thanh toán nghĩa vụ cho hợp đồng chính. - Hợp đồng vì lợi ích của ngƣời thứ ba Thông thƣờng, các bên tham gia hợp đồng vì lợi ích của chính mình nhƣ: Sở hữu, sử dụng tài sản... hoặc nhận đƣợc các lợi ích phi vật chất khác. Tuy nhiên, có những trƣờng hợp ngƣời tham gia hợp đồng không phải vì lợi ích của chính mình mà vì lợi ích của ngƣời thứ ba. Ngƣời thứ ba không trực tiếp ký kết và thực hiện hợp đồng nhƣng đƣợc hƣởng lợi ích từ hợp đồng do ngƣời khác ký kết. Ví dụ nhƣ mua hàng hóa chuyển theo địa chỉ nhất định hoặc gửi bƣu phẩm, bƣu kiện qua bƣu điện, mua bảo hiểm cho ngƣời thứ ba... Trong các hợp đồng trên các bên đều hƣớng tới ngƣời thứ ba để thực hiện nghĩa vụ của mình.
    • 122 Đối với hợp đồng vì lợi ích của ngƣời thứ ba thì ngƣời thứ ba có quyền yêu cầu bên có nghĩa vụ phải thực hiện nghĩa vụ cho mình. Mặt khác, bên có quyền cũng có quyền yêu cầu bên có nghĩa vụ phải thực hiện nghĩa vụ cho ngƣời thứ ba. Trƣờng hợp ngƣời thứ ba từ chối lợi ích của mình trƣớc khi bên có nghĩa vụ thực hiện nghĩa vụ, bên có nghĩa vụ không phải thực hiện nghĩa vụ của mình và hợp đồng chấm dứt, các bên hoàn trả cho nhau tài sản đã nhận và thanh toán hợp đồng. Nếu ngƣời thứ ba từ chối lợi ích sau khi bên có nghĩa vụ đã thực hiện xong nghĩa vụ của mình thì hợp đồng đƣợc coi là chấm dứt. Ngƣời có quyền trong hợp đồng phải thực hiện các cam kết của mình với bên có nghĩa vụ nhƣ: Thanh toán các chi phí, trả tiền giá trị của hợp đồng. IV. TRÁCH NHIỆM BỒI THƢỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG 1. Khái niệm trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại ngoài hợp đồng Một trong những căn cứ làm phát sinh nghĩa vụ dân sự là sự kiện "gây thiệt hại do hành vi trái pháp luật". Theo quy định tại Điều 281 và Chƣơng XXI, Phần thứ ba BLDS thì sự kiện gây thiệt hại do hành vi trái pháp luật là căn cứ làm phát sinh trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại ngoài hợp đồng. Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại làm phát sinh nghĩa vụ bồi thƣờng và từ nghĩa vụ phải bồi thƣờng thiệt hại tạo ra quan hệ nghĩa vụ tƣơng ứng với khái niệm nghĩa vụ đƣợc quy định tại Điều 280 BLDS: "Nghĩa vụ dân sự là việc mà theo đó, thì một hoặc nhiều chủ thể (người có nghĩa vụ) phải chuyển giao vật, chuyển giao quyền, trả tiền hoặc giấy tờ có giá thực hiện công việc khác hoặc không được thực hiện công việc nhất định vì lợi ích của một hoặc nhiều chủ thể khác (người có quyền)". Từ quy định này có thể nêu khái niệm về nghĩa vụ bồi thƣờng thiệt hại nhƣ sau: Nghĩa vụ bồi thƣờng thiệt hại là một loại quan hệ dân sự trong đó ngƣời xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, các quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời khác mà gây ra thiệt hại phải bồi thƣờng những thiệt hại do mình gây ra. Trong quan hệ nghĩa vụ này chủ thể tham gia có thể là công dân, pháp nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác. Trong một số trƣờng hợp, các cơ quan nhà nƣớc, cơ quan tiến hành tố tụng cũng có thể trở thành bên có quyền hoặc bên có nghĩa vụ. Ngƣời bị thiệt hại (ngƣời có quyền) và ngƣời gây ra thiệt hại (ngƣời có nghĩa vụ) là các bên tham gia vào các quan hệ nghĩa vụ đó. Bên có quyền cũng nhƣ bên có nghĩa vụ có thể có một hoặc nhiều ngƣời tham gia. Nghĩa vụ, hoặc quyền của họ có thể là liên đới, riêng rẽ, hoặc theo phần tùy điều kiện hoàn cảnh và đối tƣợng bị xâm hại. Khách thể của quan hệ nghĩa vụ này luôn thể hiện dƣới dạng “hành động” phải thực hiện hành vi “bồi thường” cho ngƣời bị thiệt hại. Cơ sở phát sinh nghĩa vụ bồi thƣờng thiệt hại là sự kiện “gây thiệt hại do hành vi trái pháp luật”
    • 123 cho các chủ thể khác. Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại thể hiện trong nghĩa vụ bồi thƣờng thiệt hại đƣợc gọi là trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại ngoài hợp đồng, để phân biệt với trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại theo hợp đồng. Trách nhiệm dân sự nói chung và trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại nói riêng mang đặc tính của trách nhiệm dân sự. Đó là trách nhiệm tài sản nhằm khôi phục tình trạng tài sản của ngƣời bị thiệt hại do cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền áp dụng. Tuy nhiên, việc khôi phục tình trạng tài sản bằng biện pháp bồi thƣờng thiệt hại của ngƣời gây ra thiệt hại không phải bao giờ cũng đem lại hậu quả nhƣ mong muốn. Vì rất nhiều nguyên nhân khác nhau, ngƣời gây ra thiệt hại không thể bồi thƣờng và ngƣời bị thiệt hại không thể “phục hồi lại tình trạng tài sản ban đầu” nhƣ trƣớc khi bị thiệt hại. Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại không chỉ nhằm bảo đảm việc đền bù tổn thất đã gây ra mà còn giáo dục mọi ngƣời về ý thức tuân thủ pháp luật, bảo vệ tài sản xã hội chủ nghĩa, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời khác. Hậu quả của việc áp dụng trách nhiệm này luôn mang đến những bất lợi về tài sản của ngƣời gây ra thiệt hại để bù đắp những thiệt hại mà họ đã gây ra cho các chủ thể khác, đặc biệt đối với các hành vi phạm tội với động cơ vụ lợi. 2. Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại ngoài hợp đồng Điều kiện phát sinh trách nhiệm là những yếu tố, những cơ sở để xác định trách nhiệm bồi thƣờng, ngƣời phải bồi thƣờng, ngƣời đƣợc bồi thƣờng và mức độ bồi thƣờng. Các điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại phải đƣợc xem xét trong mối quan hệ biện chứng, thống nhất và đầy đủ. BLDS không quy định cụ thể tất cả các điều kiện làm phát sinh trách nhiệm. Xuất phát từ những quy định, những nguyên tắc của pháp luật nói chung và Luật dân sự nói riêng, trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại phát sinh khi có các điều kiện sau: 2.1. Có thiệt hại xảy ra Đây là tiền đề của trách nhiệm, bởi mục đích của việc áp dụng trách nhiệm là khôi phục tình trạng tài sản cho ngƣời bị thiệt hại. Thiệt hại là những tổn thất thực tế đƣợc tính thành tiền, do việc xâm phạm đến tính mạng, sức khoẻ, danh dự, uy tín, tài sản của cá nhân, tổ chức. - Thiệt hại về tính mạng, sức khỏe làm phát sinh thiệt hại về vật chất bao gồm chi phí cứu chữa, bồi dƣỡng, chăm sóc, phục hồi chức năng bị mất, thu nhập thực tế bị mất, bị giảm sút do thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ. - Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm uy tín bị xâm hại bao gồm chi phí hợp lí để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại, thu nhập thực tế bị mất, bị giảm sút do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm hại. - Tổn thất về tinh thần. Đời sống tinh thần là một phạm trù rất rộng, bao gồm nhiều vấn đề và chỉ tồn tại đối với xã hội loài ngƣời nhƣ đau thƣơng, cảnh góa bụa, mồ côi, sự xấu hổ,... Về nguyên tắc, thiệt hại về tinh thần không thể trị giá đƣợc bằng tiền theo nguyên tắc ngang giá trị nhƣ trong trao đổi và không thể phục hồi đƣợc. Nhƣng với mục đích an ủi, động viên đối với ngƣời bị thiệt hại
    • 124 về tinh thần, cũng nhƣ một biện pháp giáo dục nhằm ngăn chặn ngƣời có hành vi trái pháp luật, BLDS quy định: Tòa án có thể buộc ngƣời xâm hại bồi thƣờng một khoản tiền để bù đắp tổn thấtvề tinh thần cho ngƣời bị thiệt hại, ngƣời thân thích gần gũi của ngƣời bị thiệt hại. Mức bồi thƣờng thiệt hại về tinh thần do các bên thoả thuận, mức tối đa do pháp luật quy định. - Thiệt hại về tài sản, biểu hiện cụ thể là mất tài sản, giảm sút tài sản, những chi phí để ngăn chặn, hạn chế, sửa chữa thay thế, những lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác công dụng của tài sản. Đây là những thiệt hại vật chất của ngƣời bị thiệt hại. 2.2. Hành vi gây thiệt hại là hành vi trái pháp luật Quyền đƣợc bảo vệ về tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín, tài sản là một quyền tuyệt đối của mọi công dân, tổ chức. Mọi ngƣời đều phải tôn trọng những quyền đó của chủ thể khác, không đƣợc thực hiện bất cứ hành vi nào “xâm phạm” đến các quyền tuyệt đối đó. Bởi vậy, Điều 604 BLDS quy định: “Người nào... xâm phạm đến tính mạng, sức khoẻ, danh dự... mà gây thiệt hại thì phải bồi thường”. Điều luật này xuất phát từ nguyên tắc chung của pháp Luật dân sự đƣợc quy định tại Điều 10 BLDS “không được xâm phạm đến lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền, lợi ích hợp pháp của người khác”. Việc “xâm phạm” mà gây thiệt hại có thể là hành vi vi phạm pháp luật hình sự, hành chính, dân sự, kể cả những hành vi vi phạm đƣờng lối, chính sách của Đảng, Nhà nƣớc, vi phạm các quy tắc sinh hoạt trong từng cộng đồng dân cƣ... Hành vi gây thiệt hại thông thƣờng thể hiện dƣới dạng hành động. Chủ thể đã thực hiện hành vi mà đáng ra không đƣợc thực hiện các hành vi đó. Hành vi gây thiệt hại có thể là hành vi hợp pháp nếu ngƣời thực hiện hành vi đó theo nghĩa vụ mà pháp luật hoặc nghề nghiệp buộc họ phải thực hiện các hành vi đó. Ví dụ: nhân viên phòng chữa cháy có thể phá hủy nhà dễ cháy xung quanh đám cháy; bác sĩ cắt bỏ các bộ phận hoặc làm các phẫu thuật khác... Trong trƣờng hợp này ngƣời gây thiệt hại không phải bồi thƣờng; ngƣời gây thiệt hại không phải bồi thƣờng trong trƣờng hợp phòng vệ chính đáng, trong tình thế cấp thiết hoặc có sự đồng ý của ngƣời bị thiệt hại (khoản 1 Điều 613 Điều 614 BLDS). Tuy nhiên, nếu vƣợt quá giới hạn của phòng vệ chính đáng, vƣợt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết, thì ngƣời gây ra thiệt hại vẫn phải bồi thƣờng thiệt hại. 2.3. Có lỗi của người gây ra thiệt hại Ngƣời gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm dân sự khi họ có lỗi. Điều 604 BLDS quy định: “Người nào do lỗi cố ý hoặc vôý...mà gây thiệt hại, thì phải bồi thường". Lỗi là thái độ tâm lí của ngƣời có hành vi gây ra thiệt hại đối với hành vi, hậu quả của hành vi, lỗi đƣợc thể hiện dƣới dạng cố ý hay vô ý. Cố ý gây thiệt hại là trƣờng hợp một ngƣời nhận thức rõ hành vi của mình sẽ gây thiệt hại cho ngƣời khác mà vẫn thực hiện và mong muốn hoặc không mong muốn, nhƣng để mặc cho thiệt hại xảy ra.
    • 125 Vô ý gây thiệt hại là một ngƣời không thấy trƣớc hành vi của mình có khả năng gây ra thiệt hại mặc dù phải biết trƣớc thiệt hại sẽ xảy ra hoặc thấy trƣớc hành vi của mình có khả năng gây ra thiệt hại, nhƣng cho rằng thiệt hại sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn chặn đƣợc. Lỗi là một trong bốn điều kiện làm phát sinh trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại ngoài hợp đồng nói riêng và trách nhiệm dân sự nói chung. Nhƣng lỗi trong trách nhiệm dân sự có những trƣờng hợp là lỗi suy đoán. Bởi hành vi gây thiệt hại là hành vi trái pháp luật nên ngƣời thực hiện hành vi đó bị suy đoán là có lỗi. Nhƣ vậy, đối với ngƣời gây thiệt hại họ không phải chịu trách nhiệm nếu họ chứng minh đƣợc mình không có lỗi trong khi thực hiện hành vi đó, điều này cũng đƣợc thể hiện ở khoản 3 Điều 606 BLDS: “...Nếu người giám hộ chứng minh được mình không có lỗi trong việc giám hộ, thì không phải lấy tài sản của mình để bồi thường” (Ngƣời bị thiệt hại trong nhiều trƣờng hợp không thể chứng minh đƣợc, nếu buộc họ phải chứng minh sẽ bị bất lợi cho họ. Vì vậy, ngƣời bị thiệt hại không có nghĩa vụ chứng minh). Con ngƣời phải chịu trách nhiệm khi họ có lỗi, có khả năng nhận thức và làm chủ đƣợc hành vi của mình. Bởi vậy, những ngƣời không có khả năng nhận thức và làm chủ đƣợc hành vi của mình sẽ không có lỗi trong việc thực hiện các hành vi đó. Những ngƣời chƣa có năng lực hành vi, bị mất năng lực hành vi, không thể nhận thức, làm chủ đƣợc hành vi của họ, thì họ không phải chịu trách nhiệm. Trong trƣờng hợp trên cha, mẹ, ngƣời giám hộ, bệnh viện, trƣờng học là những ngƣời theo quy định của pháp luật phải quản lí, chăm sóc, giáo dục... đã có lỗi khi không thực hiện các nghĩa vụ nêu trên và phải chịu trách nhiệm do lỗi của họ. Lỗi của pháp nhân, của cơ quan nhà nƣớc, cơ quan tiến hành tố tụng... trong trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại là lỗi của nhân viên các cơ quan này trong khi thực hiện nhiệm vụ đƣợc giao. Vì vậy, các cơ quan này phải bồi thƣờng thiệt hại do thành viên của họ gây ra khi thực hiện nhiệm vụ đƣợc giao. Lỗi trong trách nhiệm dân sự có những điểm khác với lỗi trong trách nhiệm hình sự. Trong trách nhiệm hình sự hình thức lỗi và mức độ lỗi có ý nghĩa quan trọng trong việc định tội danh và quyết định hình phạt. Cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền phải xác định kẻ phạm tội có lỗi trong việc thực hiện hành vi phạm tội. Trong trách nhiệm dân sự do gây thiệt hại, vấn đề hình thức lỗi, mức độ lỗi ảnh hƣởng rất ít đến việc xác định trách nhiệm. Thậm chí ngƣời gây ra thiệt hại phải bồi thƣờng cả trong trƣờng hợp không có lỗi (khoản 3 Điều 623 BLDS). Tuy nhiên, có trƣờng hợp ngƣời gây ra thiệt hại có thể đƣợc giảm mức bồi thƣờng nếu do lỗi vô ý mà gây thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế trƣớc mắt và lâu dài của họ hoặc thiệt hại do lỗi cố ý của ngƣời bị thiệt hại, thì không phải bồi thƣờng. 2.4. Có mối liên hệ nhân quả giữa thiệt hại và hành vi trái pháp luật Thiệt hại xảy ra là kết quả của hành vi trái pháp luật hay ngƣợc lại hành vi trái pháp luật là nguyên nhân của thiệt hại xảy ra. Điều này đƣợc quy định tại
    • 126 Điều 604 BLDS dƣới dạng: “Người nào... xâm phạm... mà gây thiệt hại”, thì phải bồi thƣờng. Ở đây chúng ta có thể thấy hành vi “xâm phạm” đến tính mạng, tài sản... là nguyên nhân và thiệt hại là hậu quả của hành vi đó. Tuy nhiên, xác định mối tƣơng quan nhân quả là một vấn đề rất phức tạp. Phạm trù nguyên nhân và kết quả là một cặp phạm trù trong triết học. Nhân quả là mối liên hệ nội tại, khách quan và tất yếu giữa các hiện tƣợng tự nhiên cũng nhƣ xã hội, trong đó một là nguyên nhân và sau nó là kết quả. Việc xác định mối quan hệ nhân quả chính là sự liên hệ khách quan đó. Nguyên nhân bao giờ cũng có trƣớc kết quả và kết quả là hậu quả của nguyên nhân. Xem xét mối liên hệ nhân quả giữa các hiện tƣợng xã hội, trong đó con ngƣời sinh sống và hoạt động phức tạp hơn nhiều so với các hiện tƣợng tự nhiên khác. Bởi vậy, việc xem xét nó chỉ có ý nghĩa khi hành vi của con ngƣời và hậu quả của hành vi đó đƣợc đánh giá dƣới góc độ xã hội, trong đó đặc biệt chú trọng đến hành vi của con ngƣời, liên quan đến con ngƣời vào thời điểm có hành vi và hậu quả xảy ra. Việc xác định mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra trong nhiều trƣờng hợp rất khó khăn. Do đó cần phải xem xét, phân tích đánh giá tất cả các sự kiện liên quan một cách thận trọng, khách quan và toàn diện. Từ đó mới có thể rút ra đƣợc kết luận chính xác về nguyên nhân, xác định đúng trách nhiệm của ngƣời gây ra thiệt hại. 3. Năng lực và nguyên tắc bồi thƣờng thiệt hại 3.1. Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại Ngƣời gây ra thiệt hại có thể là bất cứ chủ thể nào: Cá nhân, pháp nhân, cơ quan nhà nƣớc... Nhƣng việc bồi thƣờng thiệt hại phải do ngƣời có “khả năng” bồi thƣờng và chính họ phải tham gia vào quan hệ nghĩa vụ, mặc dù hành vi gây ra thiệt hại có thể không do chính họ thực hiện. BLDS quy định về năng lực chịu trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại của cá nhân (Điều 606 BLDS) mà không quy định về năng lực bồi thƣờng của các chủ thể khác. Bởi vậy, các chủ thể khác luôn luôn có năng lực chịu trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại. Xuất phát từ năng lực chủ thể của cá nhân khi tham gia vào quan hệ dân sự, BLDS quy định năng lực chịu trách nhiệm của cá nhân phụ thuộc vào mức độ năng lực hành vi, tình trạng tài sản và khả năng bồi thƣờng của cá nhân. Ngƣời từ đủ 18 tuổi trở lên có năng lực hành vi đầy đủ phải tự bồi thƣờng thiệt hại do họ gây ra. Điều này xuất phát từ “khả năng của cá nhân bằng hành vi của mình xác lập, thực hiện quyền và thực hiện nghĩa vụ dân sự” (Điều 17 BLDS) họ phải chịu trách nhiệm do hành vi bất hợp pháp của họ bằng tài sản của chính họ. Tuy nhiên, trong điều kiện này, nhiều ngƣời tuy có đầy đủ năng lực hành vi nhƣng khả năng về tài sản của họ trên thực tế không có (ví dụ: Ngƣời đủ 18 tuổi không có bất cứ khoản thu nhập nào, họ không có tài sản riêng để bồi thƣờng). Vì vậy, khi quyết định bồi thƣờng đối với những ngƣời này có thể động viên cha mẹ bồi thƣờng thay cho con em họ, nếu cha mẹ tự nguyện bồi thƣờng, thì ghi nhận sự tự nguyện đó mà không buộc cha mẹ phải bồi thƣờng thay cho con em họ.
    • 127 Ngƣời dƣới 18 tuổi là những ngƣời không có hoặc không đầy đủ năng lực hành vi. Vì vậy, cha mẹ là ngƣời phải bồi thƣờng thiệt hại do con em họ gây ra. Tuy nhiên, cách thức dùng tài sản để bồi thƣờng đƣợc quy định đối với những ngƣời vị thành niên khác nhau. Đối với ngƣời dƣới 15 tuổi, thì cha mẹ phải dùng tài sản của mình để bồi thƣờng; nếu tài sản của cha mẹ không đủ mà con có tài sản riêng, thì lấy tài sản của con để bồi thƣờng. Đối với những ngƣời từ 15 đến dƣới 18 tuổi, thì áp dụng ngƣợc lại, lấy tài sản của con để bồi thƣờng, cha mẹ chịu trách nhiệm bổ sung phần còn thiếu. Những ngƣời dƣới 15 tuổi, ngƣời mất năng lực hành vi dân sự gây ra thiệt hại trong thời gian ở trƣờng học, bệnh viện quản lý, thì trƣờng học, bệnh viện phải bồi thƣờng. Nếu các tổ chức nêu trên chứng minh đƣợc họ không có lỗi trong quản lý, thì cha mẹ, ngƣời giám hộ phải bồi thƣờng. “Thời gian quản lý” đƣợc hiểu là thời hạn trong đó các tổ chức theo quy định về nghề nghiệp có nghĩa vụ giáo dục, chữa bệnh mà họ đã không thực hiện chức năng của họ, do lỗi của họ quản lý không tốt, để ngƣời không có năng lực hành vi, ngƣời dƣới 15 tuổi gây ra thiệt hại cho những ngƣời khác (nhƣ tổ chức lao động cho các học sinh không tốt, đi tham quan, dã ngoại do trƣờng tổ chức, không có các biện pháp an toàn, bảo hộ, việc nhân viên bệnh viện không có biện pháp quản lí các bệnh nhân bị bệnh tâm thần...). Ngƣời giám hộ đƣơng nhiên, ngƣời giám hộ đƣợc cử đối với những ngƣời phải có giám hộ theo quy định tại khoản 2 Điều 62 BLDS đƣợc dùng tài sản của ngƣời đƣợc giám hộ để bồi thƣờng. Ngƣời giám hộ có nghĩa vụ bổ sung. Tuy nhiên, nếu ngƣời giám hộ chứng minh đƣợc rằng họ không có lỗi trong việc giám hộ thì họ không phải lấy tài sản của mình để bồi thƣờng. Trong trƣờng hợp này sẽ không có ngƣời bồi thƣờng thiệt hại bởi những ngƣời đƣợc giám hộ không có khả năng về năng lực hành vi dân sự để bồi thƣờng, nếu họ có tài sản, có thể dùng tài sản của họ để bồi thƣờng. Theo quy định tại khoản 2 Điều 62 BLDS ngƣời từ đủ 15 tuổi đến dƣới 18 tuổi không còn cha mẹ, cha mẹ mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự thì không buộc phải có ngƣời giám hộ. Nếu ngƣời này có hành vi gây thiệt hại có thể lấy tài sản của họ để bồi thƣờng. Nếu họ không có tài sản, thì sẽ không phải bồi thƣờng thiệt hại. 3.2. Nguyên tắc bồi thường thiệt hại Xuất phát từ đặc điểm các quan hệ tài sản mà Luật dân sự điều chỉnh cũng nhƣ địa vị pháp lí các chủ thể tham gia vào quan hệ dân sự, những điều kiện khách quan cũng nhƣ chủ quan của ngƣời bị thiệt hại, ngƣời gây ra thiệt hại, tính khả thi của quyết định bồi thƣờng... BLDS đã quy định nguyên tắc bồi thƣờng thiệt hại tại Điều 605 BLDS. Nguyên tắc chung là thiệt hại phải bồi thƣờng toàn bộ và kịp thời. Bồi thƣờng toàn bộ thiệt hại do hành vi trái pháp luật gây ra là nguyên tắc công bằng, hợp lý phù hợp với mục đích cũng nhƣ chức năng phục hồi của chế định pháp luật này. Bồi thƣờng kịp thời cho ngƣời bị thiệt hại nhằm khắc phục tình trạng tài sản của ngƣời bị thiệt hại, tạo điều kiện cho họ sớm khắc phục tình trạng tài sản khi bị thiệt hại. Điều này có ý nghĩa rất quan trọng khi thiệt hại về tính mạng, sức khỏe của cá nhân bị xâm hại. Việc quyết định bồi
    • 128 thƣờng kịp thời có ý nghĩa to lớn đối với nạn nhân trong việc cứu chữa, hạn chế thiệt hại, bởi các chi phí cho việc cứu chữa bệnh nhân trong điều kiện này nhiều khi vƣợt quá khả năng của nạn nhân. Cho nên việc quy định về thủ tục tố tụng để bảo đảm thực hiện nguyên tắc này là rất cần thiết trong Bộ luật tố tụng dân sự. Tuy nhiên, để bảo đảm tính khả thi của bản án, quyết định của Tòa án, phù hợp với những điều kiện thực tế của các đƣơng sự tham gia quan hệ bồi thƣờng thiệt hại ngoài hợp đồng khoản 2 Điều 605 BLDS quy định có thể “giảm mức bồi thường, nếu do lỗi vô ý mà gây thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế trước mắt và lâu dài” của ngƣời gây thiệt hại. Quy định này chỉ định hình mà không quy định về định tính việc giảm mức bồi thƣờng bao nhiêu? Việc giải quyết mức bồi thƣờng phụ thuộc vào điều kiện, hoàn cảnh, mức độ lỗi của ngƣời bị thiệt hại, ngƣời gây ra thiệt hại (vô ý nặng, nhẹ). Tòa án phải căn cứ vào từng trƣờng hợp cụ thể để quyết định giảm mức bồi thƣờng. Tƣơng tự nhƣ trên, thiệt hại xảy ra quá lớn so với khả năng kinh tế trƣớc mắt và lâu dài của ngƣời gây thiệt hại là cơ sở để giảm mức bồi thƣờng. Khái niệm “quá lớn” không thể quy định cụ thể bởi cùng thiệt hại với đại lƣợng không đổi, đối với cá nhân này là rất lớn nhƣng với ngƣời khác lại không coi là lớn. Mặt khác, cũng cần phân biệt việc giảm mức bồi thƣờng với việc tạm hoãn thi hành án, vì trong khi thi hành án ngƣời không có khả năng kinh tế trƣớc mắt có thể đƣợc tạm hoãn thi hành án. Mức bồi thƣờng thiệt hại có thể do các bên thỏa thuận hoặc Tòa án quyết định. Tuy nhiên, mức bồi thƣờng thiệt hại đã thỏa thuận hoặc quyết định có thể bị thay đổi, nếu mức bồi thƣờng “không còn phù hợp với thực tế”. Việc xem xét các điều kiện thực tế và xác định sự phù hợp căn cứ vào yêu cầu của các bên, vào thực tế cần phải sự thay đổi mức bồi thƣờng (ngƣời đƣợc bồi thƣờng tăng thu nhập, ngƣời phải nuôi dƣỡng phải chi phí thêm để chữa bệnh...). Việc xem xét này do Tòa án xác định căn cứ vào thực tế của các bên tham gia vào quan hệ đó theo yêu cầu của họ. Vì vậy, mức bồi thƣờng có thể tăng nhƣng cũng có thể bị giảm. 4. Xác định thiệt hại Thiệt hại là điều kiện đầu tiên làm phát sinh nghĩa vụ bồi thƣờng. Nguyên tắc bồi thƣờng toàn bộ thiệt hại chỉ có thể thực hiện đƣợc đầy đủ và chính xác khi xác định “toàn bộ thiệt hại” là bao nhiêu và trên cơ sở đó ấn định mức bồi thƣờng. Xác định thiệt hại là một việc rất khó khăn và phức tạp. Mục 2 chƣơng XXI Phần thứ ba BLDS quy định về các loại thiệt hại đƣợc bồi thƣờng và cách thức xác định thiệt hại một cách khái quát. Những thiệt hại phải bồi thƣờng là thiệt hại về tài sản (Điều 608 BLDS), thiệt hại về sức khỏe (Điều 609 BLDS), thiệt hại về tính mạng (Điều 610 BLDS), thiệt hại về danh dự, nhân phẩm, uy tín (Điều 611 BLDS). 4.1. Thiệt hại về tài sản
    • 129 Điều 608 BLDS quy định về thiệt hại do tài sản bị xâm hại đƣợc bồi thƣờng bao gồm tài sản “bị mất, bị hủy hoại hoặc hƣ hỏng, lợi ích gắn liền với việc sử dụng khai thác tài sản, chi phí hợp lí để ngăn chặn, hạn chế và khắc phục thiệt hại”. Nhƣ vậy, thiệt hại về tài sản bao gồm thiệt hại trực tiếp nhằm phục hồi tình trạng tài sản ban đầu của ngƣời bị thiệt hại và thiệt hại gián tiếp liên quan đến việc khai thác và sử dụng tài sản trong thời gian từ khi xảy ra thiệt hại đến khi bồi thƣờng. Việc bồi thƣờng thiệt hại trực tiếp về tài sản có thể thực hiện bằng các cách sau: bằng tiền, bằng hiện vật hoặc thực hiện một công việc. Về nguyên tắc chung các bên có thể thỏa thuận cách thức, mức độ bồi thƣờng nhƣ: sửa chữa hƣ hỏng, thay thế bằng tài sản khác có giá trị tƣơng đƣơng. Nếu không thể bồi thƣờng đƣợc bằng hiện vật, thì trị giá tài sản để bồi thƣờng. Khi trị giá tài sản phải căn cứ vào giá trị thị trƣờng của loại tài sản đó có tính đến khấu hao tài sản do đã sử dụng tài sản. Những thiệt hại gián tiếp liên quan đến việc sử dụng, khai thác tài sản cũng nhƣ những chi phí hợp lí để hạn chế và khắc phục thiệt hại phải là những hoa lợi, lợi tức chắc chắn thu đƣợc nếu không có thiệt hại xảy ra và những chi phí cần thiết để hạn chế thiệt hại. 4.2. Thiệt hại về sức khỏe Sức khỏe của con ngƣời là vốn quý khó có thể xác định chính xác bằng một khoản tiền. Vì vậy, bồi thƣờng thiệt hại về sức khỏe thực chất có ý nghĩa là đền bù một phần thiệt hại về vật chất, tạo điều kiện cho nạn nhân hay gia đình họ khắc phục khó khăn do tai nạn gây nên và trong một số trƣờng hợp chỉ có ý nghĩa là trợ cấp cho nạn nhân, gia đình nạn nhân. Xác định thiệt hại về sức khỏe bao gồm: - Chi phí hợp lí cho việc cứu chữa, bồi dƣỡng, phục hồi sức khỏe và các chức năng bị mất, bị giảm sút (tiền thuốc, tiền viện phí và các dịch vụ chữa bệnh khác, tiền bồi dƣỡng, tiền tàu xe đi viện, tiền làm các bộ phận giả nếu có). Nếu do yêu cầu chăm sóc nạn nhân, thì chi phí trực tiếp cho ngƣời phải chăm sóc nạn nhân theo yêu cầu của cơ sở chữa bệnh. - Thu nhập thực tế bị mất, bị giảm sút trong và sau khi điều trị của ngƣời bị thiệt hại và của ngƣời phải chăm sóc. Nếu họ không có thu nhập ổn định, thì áp dụng mức trung bình của lao động cùng loại. Thu nhập bị giảm sút là khoản chênh lệch giữa thu nhập trƣớc khi xảy ra tai nạn và sau khi điều trị. Những thu nhập này phải là những thu nhập thƣờng xuyên, hợp pháp, thực tế của họ. Ngoài ra khoản bồi thƣờng còn bao gồm cả khoản tiền cấp dƣỡng cho những ngƣời mà nạn nhân theo quan hệ gia đình phải có nghĩa vụ cấp dƣỡng. - Tổn thất về tinh thần mà nạn nhân phải gánh chịu là một khái niệm trừu tƣợng. Hiện tại không có mẫu số chung cho tất cả mọi ngƣời và không thể tính đƣợc thành tiền một cách chính xác. Việc xác định tổn thất tinh thần khi sức khoẻ bị xâm hại phụ thuộc vào từng cá nhân của ngƣời bị thiệt hại (tình trạng gia đình, độ tuổi, nghề nghiệp, mức độ thiệt hại và cả bộ phận nào của cơ thể bị thiệt hại...). Mức bồi thƣờng thiệt hại về tinh thần do các bên thoả thuận, nếu
    • 130 không thoả thuận đƣợc thì mức tối đa không quá ba mƣơi tháng lƣơng tối thiểu do Nhà nƣớc quy định. 4.3. Thiệt hại do tính mạng bị xâm hại Tính mạng của con ngƣời là vô giá không thể tính thành tiền. Vì vậy, thiệt hại về vật chất do tính mạng bị xâm phạm đƣợc xác định bao gồm: những chi phí cho việc cứu chữa, bồi dƣỡng, chăm sóc nạn nhân trƣớc khi chết, chi phí cho việc mai táng phù hợp với phong tục, tập quán. - Tiền cấp dƣỡng cho những ngƣời mà ngƣời chết có nghĩa vụ phải cấp dƣỡng (con chƣa thành niên, con đã thành niên không có khả năng lao động...). - Ngƣời xâm phạm tính mạng của ngƣời khác phải bồi thƣờng một khoản tiền khác để bù đắp tổn thất về tinh thần cho những ngƣời thân thích thuộc hàng thừa kế thứ nhất của ngƣời bị thiệt hại, nếu không có những ngƣời này thì ngƣời mà ngƣời bị thiệt hại đã trực tiếp nuôi dƣỡng, ngƣời đã trực tiếp nuôi dƣỡng ngƣời bị thiệt hại đƣợc hƣởng khoản tiền này. Mức bồi thƣờng bù đắp tổn thất về tinh thần do các bên thỏa thuận; nếu không thỏa thuận đƣợc thì mức tối đa không quá sáu mƣơi tháng lƣơng tối thiểu do Nhà nƣớc quy định. 4.4. Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm Thiệt hại về danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân không thể xác định. Thực chất là xác định những tổn thất vật chất do danh dự... bị xâm hại nhằm phục hồi tình trạng ban đầu của ngƣời bị xâm hại bao gồm những chi phí phải bỏ ra và thu nhập bị mất (thu nhập chứng cứ, thời gian phải bỏ ra để khiếu nại, đăng báo cải chính...). Ngƣời xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của ngƣời khác phải bồi thƣờng thiệt hại một khoản tiền khác để bù đắp tổn thất về tinh thần mà ngƣời đó gánh chịu. Mức bồi thƣờng bù đắp tổn thất về tinh thần do các bên thỏa thuận; nếu không thỏa thuận đƣợc thì mức tối đa không quá mƣời tháng lƣơng tối thiểu do Nhà nƣớc quy định. 5. Thời hạn đƣợc bồi thƣờng Thời hạn đƣợc bồi thƣờng là khoảng thời gian mà ngƣời đƣợc bồi thƣờng đƣợc hƣởng do tính mạng, sức khỏe bị xâm hại. Thời hạn đƣợc bồi thƣờng xác định dựa vào khả năng ngƣời bị thiệt hại tạo đƣợc thu nhập hay không? sau khi đã ổn định sức khoẻ, và ngƣời đƣợc cấp dƣỡng còn cần phải cấp dƣỡng hay không? căn cứ vào khả năng lao động của họ để xác định thời hạn đƣợc hƣởng bồi thƣờng. Nếu ngƣời bị thiệt hại mất hoàn toàn khả năng lao động, thì khoản thu nhập bị giảm sút của họ đƣợc bồi thƣờng đến khi họ chết. Trong trƣờng hợp ngƣời bị thiệt hại chết, thì những ngƣời mà ngƣời này có nghĩa vụ cấp dƣỡng khi còn sống đƣợc hƣởng tiền cấp dƣỡng trong thời hạn sau: Ngƣời chƣa thành niên hoặc ngƣời đã thành thai là con của ngƣời chết và còn sống sau khi sinh ra đƣợc hƣởng tiền cấp dƣỡng cho đến khi đủ mƣời tám tuổi, trừ trƣờng hợp ngƣời từ đủ mƣời lăm tuổi đến chƣa đủ mƣời tám tuổi đã tham gia lao động và có thu nhập đủ nuôi sống bản thân; Ngƣời đã thành niên nhƣng không có khả năng lao động đƣợc hƣởng tiền cấp dƣỡng cho đến khi chết.
    • 131 Nhƣ vậy, Điều 616 BLDS chỉ quy định thời hạn cho việc bồi thƣờng đối với ngƣời mất hoàn toàn khả năng lao động và ngƣời chết nhƣng họ có nghĩa vụ cấp dƣỡng cho ngƣời khác, không quy định thời hạn bồi thƣờng trong trƣờng hợp ngƣời bị thiệt hại giảm sức lao động, do đó giảm thu nhập cũng nhƣ việc cấp dƣỡng cho ngƣời khác. Không quy định thời hạn bồi thƣờng trong trƣờng hợp ngƣời bị thiệt hại giảm sức lao động do đó giảm thu nhập, cũng nhƣ việc cấp dƣỡng khi họ còn sống mà mất hoàn toàn khả năng lao động. Nhƣng căn cứ vào Điều 613 BLDS, thì vẫn có thể áp dụng việc cấp dƣỡng trong trƣờng hợp xâm phạm đến sức khoẻ. V. THỪA KẾ 1. Khái niệm chung về thừa kế 1.1. Thừa kế và quyền thừa kế Thừa kế và quyền thừa kế là hai phạm trù gắn bó chặt chẽ với nhau nhưng là hai phạm trù độc lập. Trong chế độ cộng sản nguyên thủy, vì chƣa có pháp luật nên thừa kế chỉ đơn thuần là một quan hệ xã hội mà nội dung kinh tế của nó là thể hiện sự dịch chuyển tài sản của ngƣời chết sang những ngƣời khác. Khi nhà nƣớc xuất hiện, có pháp luật, dƣới sự tác động của pháp luật vào các quan hệ thừa kế làm cho các quan hệ này trở thành quan hệ pháp luật về thừa kế, trong đó các quyền và nghĩa vụ của các chủ thể đƣợc ghi nhận và bảo đảm thực hiện bằng pháp luật. Nghĩa là, trong xã hội đã có nhà nƣớc và pháp luật, khi nói đến thừa kế, cũng chính là nói đến quyền thừa kế. Thừa kế là một loại quan hệ xã hội xuất hiện đồng thời với quan hệ sở hữu trong bất kỳ một xã hội nào mà nội dung của quan hệ này là sự phản ánh quá trình dịch chuyển các lợi ích vật chất từ những ngƣời đã chết sang những ngƣời còn sống khác. Quyền thừa kế là những quy định của pháp luật nhằm xác định các quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong việc để lại và nhận các tài sản thừa kế. 1.2. Nguyên tắc cơ bản của quyền thừa kế Bên cạnh việc phải tuân theo các nguyên tắc cơ bản đƣợc quy định trong phần chung của BLDS, quá trình để lại và nhận tài sản là di sản thừa kế phải tuân theo các nguyên tắc sau đây: * Các cá nhân đều bình đẳng về quyền thừa kế Xuất phát từ nguyên tắc hiến định:"Mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật" (Điều 52 Hiến pháp 1992), nguyên tắc này được BLDS ghi nhận tại điều 632: "Mọi cá nhân đều bình đẳng về quyền để lại tài sản của mình cho người khác và hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật". Theo quy định trên, trong lĩnh vực để lại tài sản và nhận di sản từ ngƣời khác thì mọi ngƣời đều có quyền nhƣ nhau, không phân biệt nam, nữ, dân tộc, tuổi tác, tôn giáo...; * Tôn trọng quyền định đoạt của ngƣời để lại thừa kế
    • 132 Theo nguyên tắc này, ngƣời để lại thừa kế có quyền bằng ý chí của mình lập di chúc để định đoạt tài sản cho ai, cho mỗi ngƣời bao nhiêu, loại tài sản gì, để lại bao nhiêu phần di sản để di tặng hoặc dùng vào việc thờ cúng, đồng thời có quyền thay đổi sự định đoạt của mình thông qua việc sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế di chúc. * Đảm bảo quyền thừa kế hợp pháp của một số ngƣời thừa kế theo pháp luật Trên cơ sở tôn trọng quyền định đoạt của ngƣời để lại thừa kế, pháp luật nƣớc ta còn hƣớng tới quyền lợi thiết thực của một số ngƣời thừa kế theo pháp luật. Vì vậy, theo nguyên tắc này quyền tự định đoạt của ngƣời để lại thừa kế sẽ bị hạn chế nếu khi họ chết, họ còn có những ngƣời mà giữa họ với những ngƣời đó có quan hệ gần gũi thiết thực nhƣ cha, mẹ, vợ, chồng, con chƣa thành niên và con đã thành niên nhƣng không có khả năng lao động. Trong những trƣờng hợp này, để đảm bảo quyền lợi cho những ngƣời nói trên, pháp luật nƣớc ta không cho phép ngƣời để lại thừa kế định đoạt toàn bộ tài sản cho ngƣời khác mà phải dành lại cho mỗi ngƣời đó một phần di sản bằng ít nhất là 2/3 của một xuất thừa kế theo pháp luật. * Tôn trọng ý chí tự nguyện của ngƣời thừa kế Theo nguyên tắc cơ bản của BLDS, các chủ thể trong quan hệ dân sự luôn đƣợc tự nguyện khi thiết lập và thực hiện các quan hệ mà họ tham gia. Vì vậy, trong quan hệ thừa kế, pháp luật nƣớc ta cũng cho phép chủ thể đƣợc hƣởng thừa kế có quyền bằng ý chí của mình để quyết định sự lựa chọn: nhận hay không nhận di sản thừa kế. Nguyên tắc này đƣợc quy định trong Điều 642 BLDS: Ngƣời thừa kế có quyền từ chối nhận di sản trừ trƣờng hợp việc từ chối nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với ngƣời khác. Việc từ chối nhận di sản phải đƣợc lập thành văn bản, ngƣời từ chối phải báo cho những ngƣời thừa kế khác, ngƣời đƣợc giao nhiệm vụ phân chia di sản, cơ quan công chứng, Ủy ban nhân dân xã, phƣờng, thị trấn nơi có địa điểm thừa kế về việc từ chối nhận di sản. Thời hạn từ chối nhận di sản là sáu tháng kể từ ngày mở thừa kế. Sau 6 tháng nếu không có từ chối nhận di sản thì đƣợc coi là đồng ý nhận di sản. 1.3. Thời điểm mở thừa kế Thời điểm mở thừa kế là mốc để xác định ai là ngƣời thừa kế của ngƣời chết, di chúc có hiệu lực từ khi nào, tài sản mà ngƣời chết để lại bao gồm những gì... Ngoài ra, thời điểm mở thừa kế còn là thời điểm bắt đầu để xác định thời hạn từ chối nhận di sản, thời hạn khởi kiện về quyền thừa kế. Theo khoản 1 Điều 633 BLDS thì: "Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Trong trường hợp Tòa án tuyên bố một người là đã chết thì thời điểm mở thừa kế là ngày được xác định tại khoản 2 Điều 81 của Bộ luật này”. Quy định trên đƣợc hiểu nhƣ sau: - Nếu cái chết của ngƣời có tài sản là cái chết thực tế thì thời điểm họ chết chính là thời điểm mở thừa kế. Trong những trƣờng hợp này thông thƣờng thời điểm mở thừa kế đƣợc căn cứ vào giấy chứng tử để xác định.
    • 133 - Nếu ngƣời có tài sản bị Tòa án tuyên bố là đã chết thì thời điểm mở thừa kế đƣợc xác định theo ngày mà Toà án xác định ngƣời đó chết trong bản án, quyết định của Toà án. 1.4. Địa điểm mở thừa kế Việc xác định thừa kế xảy ra ở nơi nào là cơ sở để xem xét cơ quan nào có thẩm quyền đăng ký thủ tục từ chối nhận di sản (khoản 2 Điều 645 BLDS), cơ quan nào có thẩm quyền quản lý di sản thừa kế trong trƣờng hợp chƣa xác định đƣợc ngƣời thừa kế và di sản chƣa có ngƣời quản lý, đồng thời để xác định Tòa án nào có thẩm quyền giải quyết vụ thừa kế đó khi có tranh chấp. Khoản 2, Điều 633 BLDS quy định: "Địa điểm mở thừa kế là nơi cƣ trú cuối cùng của ngƣời để lại di sản; nếu không xác định đƣợc nơi cƣ trú cuối cùng thì địa điểm mở thừa kế là nơi có toàn bộ hoặc phần lớn di sản". Nhƣ vậy, địa điểm mở thừa kế đƣợc xác định thông qua một trong hai căn cứ sau đây: - Nơi cư trú cuối cùng của người để lại di sản Đối với ngƣời chỉ sống và làm việc ở một nơi cố định thì địa điểm mở thừa kế là nơi ngƣời đó chết. Nếu một ngƣời đã đăng ký hộ khẩu thƣờng trú ở một nơi nhƣng tạm trú ở nhiều nơi khác nhau và chết ở nơi đang tạm trú thì địa điểm mở thừa kế đƣợc xác định tại nơi có hộ khẩu thƣờng trú. Trong trƣờng hợp, một ngƣời không có hộ khẩu thƣờng trú ở nơi nào cả và họ có nhiều nơi tạm trú khác nhau thì địa điểm mở thời kế đƣợc xác định tại nơi họ tạm trú cuối cùng. - Nơi có tài sản của người chết Chỉ áp dụng căn cứ này để xác định địa điểm mở thừa kế với những ngƣời mà khi họ chết không thể xác định đƣợc nơi cƣ trú cuối cùng của họ là ở đâu. Vì vậy, trong những trƣờng hợp này, nơi nào có tài sản của họ thì nơi đó là địa điểm mở thừa kế. Nếu ngƣời chết để lại tài sản ở nhiều nơi khác nhau, thì địa điểm mở thừa kế của ngƣời đó đƣợc xác định tại nơi mà họ để lại phần lớn tài sản của mình. 1.5. Di sản thừa kế Là toàn bộ tài sản mà ngƣời chết để lại. Di sản thừa kế bao gồm: - Tài sản riêng của người chết Đây là phần tài sản do ngƣời đó tạo ra bằng các khoản thu nhập hợp pháp hoặc đƣợc ngƣời khác tặng cho, để lại thừa kế. Thuật ngữ "tài sản riêng" đƣợc dùng trong di sản thừa kế nhằm phân biệt đâu là tài sản riêng của ngƣời vợ, ngƣời chồng, đâu là tài sản chung của vợ chồng. Vì vậy, khi vợ hoặc chồng chết trƣớc thì chỉ đƣợc coi là tài sản riêng của ngƣời chết nếu tài sản đó là của họ có đƣợc trƣớc thời kỳ kết hôn, hoặc đƣợc ngƣời khác tặng cho riêng hay họ đƣợc thừa kế riêng và họ không nhập vào khối tài sản chung của vợ chồng. - Một nửa tài sản trong khối tài sản chung của vợ chồng Tất cả các thu nhập mà vợ chồng có đƣợc trong thời kỳ hôn nhân cùng với các tài sản mà vợ hoặc chồng đã có trƣớc đây nhƣng đã nhập vào khối tài sản
    • 134 chung đều là tài sản chung hợp nhất của vợ và chồng. Khi một bên chết trƣớc, khối tài sản chung này đƣợc chia đôi, một nửa thuộc sở hữu của ngƣời đang sống, một nửa là di sản của ngƣời đã chết. - Phần tài sản của ngƣời chết trong khối tài sản chung với ngƣời khác. - Các quyền về tài sản mà ngƣời chết để lại. - Các quyền về tài sản còn bao gồm quyền đòi bồi thƣờng thiệt hại ngoài hợp đồng, quyền đƣợc hƣởng các lợi ích phát sinh từ quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp. Ngoài ra, quyền sử dụng đất cũng là một quyền về tài sản đƣợc xác định và dịch chuyển thừa kế theo quy định tại Phần thứ V của BLDS. 1.6. Người thừa kế Là ngƣời có quyền nhận di sản mà ngƣời chết để lại. - Ngƣời đƣợc nhận di sản vì đƣợc chỉ định trong di chúc thì đƣợc gọi là ngƣời thừa kế theo di chúc. - Ngƣời đƣợc nhận di sản thừa kế theo quy định của pháp luật đƣợc gọi là ngƣời thừa kế theo pháp luật. Họ bắt buộc phải là ngƣời có một trong ba mối quan hệ về hôn nhân, nuôi dƣỡng hoặc huyết thống với ngƣời đã chết. Theo quy định tại Điều 635 BLDS thì ngƣời thừa kế nếu là cá nhân phải là ngƣời còn sống vào thời điểm mở thừa kế. Nếu họ sinh ra sau khi ngƣời để lại thừa kế chết nhƣng đã thành thai trƣớc khi ngƣời đó chết thì khi sinh ra nếu còn sống họ cũng là ngƣời thừa kế của ngƣời đó. Nếu ngƣời thừa kế là cơ quan, tổ chức thì cơ quan tổ chức này phải còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế. 1.7. Người quản lý di sản Là ngƣời có quyền quản lý khối di sản mà ngƣời chết để lại trong thời gian di sản chƣa đƣợc chia cho những ngƣời thừa kế. Để di sản không bị mất mát, hƣ hỏng, pháp luật đã dự liệu nhiều trƣờng hợp cụ thể nhằm qua đó xác định ngƣời quản lý di sản là ai, đó là trƣờng hợp sau đây: - Ngƣời quản lý di sản là ngƣời đƣợc ngƣời để lại thừa kế chỉ định trong di chúc. - Là ngƣời do những ngƣời thừa kế cùng thoả thuận cử ra. - Ngƣời đang chiếm hữu, sử dụng quản lý di sản tiếp tục quản lý di sản cho đến hết thời hạn của hợp đồng hoặc đến khi những ngƣời thừa kế cử đƣợc ngƣời khác quản lý di sản đó. - Cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quản lý di sản nếu di sản chƣa có ai quản lý và cũng chƣa xác định đƣợc ngƣời thừa kế của ngƣời để lại di sản. 1.8. Việc thừa kế của những người có quyền thừa kế của nhau mà chết trong cùng một thời điểm Khi những ngƣời có quyền thừa kế của nhau đƣợc xác định là chết cùng một thời điểm thì vụ việc thừa kế này sẽ là một trƣờng hợp vô định không thể
    • 135 kết thúc nếu để họ hƣởng tài sản của nhau. Nhằm tránh sự vô lý này trong thực tế, pháp luật nƣớc ta đã quy định nếu những ngƣời này đƣợc coi là chết cùng thời điểm thì họ không đƣợc hƣởng tài sản của nhau. Tài sản của ngƣời nào sẽ chia cho những ngƣời thừa kế của ngƣời đó. 1.9. Người không được quyền hưởng di sản Pháp luật luôn bảo vệ quyền nhận di sản cho những người thừa kế. Tuy nhiên, nếu những người này đã vi phạm nghĩa vụ của mình hoặc có những hành vi trái pháp luật, trái đạo đức xã hội và thuần phong mỹ tục, xâm phạm đến danh dự, uy tín, sức khoẻ, tính mạng của người để lại di sản thì quyền nhận di sản của họ sẽ không được pháp luật thừa nhận và bảo vệ nữa. Vì vậy, tại khoản 1 Điều 643 BLDS đã quy định những người sau đây không được quyền hưởng di sản: Ngƣời bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ hoặc về hành vi ngƣợc đãi nghiêm trọng, hành hạ ngƣời để lại di sản, xâm phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của ngƣời đó; Ngƣời vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dƣỡng ngƣời để lại di sản; Ngƣời bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng ngƣời thừa kế khác nhằm hƣởng một phần hoặc toàn bộ phần di sản mà ngƣời thừa kế đó có quyền hƣởng; Ngƣời có hành vi lừa dối, cƣỡng ép hoặc ngăn cản ngƣời để lại di sản trong việc lập di chúc; giả mạo di chúc, sửa chữa di chúc, huỷ di chúc nhằm hƣởng một phần hoặc toàn bộ di sản trái với ý chí của ngƣời để lại di sản; Những ngƣời nói trên vẫn đƣợc hƣởng di sản, nếu ngƣời để lại di sản đã biết hành vi của những ngƣời đó, nhƣng vẫn cho họ hƣởng di sản theo di chúc. 1.10. Thời hiệu khởi kiện về quyền thừa kế Điều 645 BLDS quy định: Thời hiệu khởi kiện để ngƣời thừa kế yêu cầu chia di sản, xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của ngƣời khác là mƣời năm, kể từ thời điểm mở thừa kế. Thời hiệu khởi kiện để yêu cầu ngƣời thừa kế thực hiện nghĩa vụ về tài sản của ngƣời chết để lại là ba năm, kể từ thời điểm mở thừa kế. Khi tính thời hiệu khởi kiện về quyền thừa kế không đƣợc tính các thời gian sau đây vào thời hiệu khởi kiện: - Có sự kiện bất khả kháng làm cho ngƣời có quyền khởi kiện không thể khởi kiện đƣợc. - Ngƣời có quyền khởi kiện không đủ năng lực hành vi và cũng chƣa có ngƣời đại diện. - Ngƣời đại diện của ngƣời có quyền khởi kiện chết mà chƣa có ngƣời đại diện khác thay thế. 2. Thừa kế theo di chúc 2.1. Khái niệm về thừa kế theo di chúc Thừa kế theo di chúc là việc dịch chuyển tài sản của ngƣời đã chết cho
    • 136 ngƣời còn sống khác theo ý chí của ngƣời đã chết thể hiện trong di chúc mà họ để lại. Nhƣ vậy, trong thừa kế theo di chúc thì ai là ngƣời đƣợc hƣởng di sản, mỗi ngƣời hƣởng bao nhiêu, loại tài sản gì đều do ngƣời lập di chúc quyết định. Tuy nhiên, việc thừa kế chỉ đƣợc thực hiện theo di chúc nếu di chúc đó đảm bảo các điều kiện có hiệu lực của di chúc theo luật định. 2.2. Các điều kiện có hiệu lực của di chúc Một di chúc có hiệu lực pháp luật khi đáp ứng các điều kiện sau đây: * Ngƣời lập di chúc có năng lực hành vi Ngƣời lập di chúc phải là ngƣời đủ 18 tuổi trở lên, vào thời điểm lập di chúc ngƣời đó phải đủ sáng suốt, minh mẫn. Ngƣời đủ 15 tuổi nhƣng chƣa đủ 18 tuổi vẫn có thể lập di chúc để định đoạt tài sản của mình nếu đƣợc cha, mẹ hoặc ngƣời giám hộ đồng ý. * Ngƣời lập di chúc phải tự nguyện Chỉ khi nào sự định đoạt đƣợc thể hiện trong nội dung của di chúc là ý chí tự nguyện của ngƣời lập di chúc thì di chúc đó mới có hiệu lực pháp luật. Vì vậy, nếu di chúc đƣợc lập ra do ngƣời lập di chúc bị lừa dối, đe doạ, cƣỡng ép thì di chúc đó sẽ không có giá trị pháp lý. * Nội dung của di chúc không đƣợc trái pháp luật, đạo đức xã hội Theo điều kiện này thì tất cả các vấn đề mà ngƣời lập di chúc đã định đoạt trong nội dung của di chúc phải phù hợp với ý chí của Nhà nƣớc, tuân thủ các nguyên tắc cơ bản của pháp luật. * Hình thức của di chúc phải tuân thủ trình tự pháp luật đã quy định Di chúc đƣợc thể hiện theo một trong hai hình thức sau đây: - Di chúc viết (hình thức văn bản): Là loại di chúc mà ý chí của ngƣời để lại di sản đƣợc thể hiện thông qua chữ viết. - Di chúc miệng: Là di chúc mà ý chí của ngƣời để lại di sản đƣợc thể hiện thông qua lời nói của họ. Tùy theo di chúc mà ngƣời chết để lại là "viết" hay "miệng", pháp luật nƣớc ta đã quy định yêu cầu mỗi hình thức di chúc phải tuân theo thủ tục, trình tự bắt buộc. - Đối với di chúc viết: Đƣợc thiết lập theo một trong bốn trình tự sau đây: * Di chúc bằng văn bản không có ngƣời làm chứng Di chúc viết đƣợc lập theo thể thức này thì ngƣời lập di chúc phải tự tay viết (không đƣợc đánh máy, không đƣợc nhờ ngƣời khác viết hộ) và ký vào bản di chúc. Nếu di chúc gồm nhiều trang thì mỗi trang của di chúc phải đƣợc đánh số thứ tự và đều phải có chữ ký của ngƣời lập di chúc. * Di chúc bằng văn bản có ngƣời làm chứng Theo thể thức này, ngƣời lập di chúc có thể tự tay viết, có thể nhờ ngƣời khác viết hoặc đánh máy nhƣng phải có ít nhất là hai ngƣời làm chứng. Ngƣời
    • 137 lập di chúc phải ký hoặc điểm chỉ vào bản di chúc trƣớc mặt những ngƣời làm chứng. Sau đó những ngƣời làm chứng xác nhận chữ ký điểm chỉ của ngƣời lập di chúc đồng thời ký vào bản di chúc. Ngƣời làm chứng cho việc lập di chúc phải là những ngƣời có năng lực hành vi dân sự, không có quyền và nghĩa vụ gì liên quan đến nội dung của di chúc. * Di chúc có công chứng hoặc chứng thực Ngƣời lập di chúc có thể yêu công chứng hoặc chứng thực. Trong trƣờng hợp di chúc đƣợc lập tại cơ quan công chứng hoặc UBND xã, phƣờng, thị trấn thì phải tuân thủ trình tự sau: Ngƣời lập di chúc tuyên bố nội dung của di chúc trƣớc công chứng viên hoặc ngƣời có thẩm quyền chứng thực của Uỷ ban nhân dân xã, phƣờng, thị trấn. Công chứng viên hoặc ngƣời có thẩm quyền chứng thực phải ghi chép lại nội dung mà ngƣời lập di chúc đã tuyên bố. Ngƣời lập di chúc ký hoặc điểm chỉ vào bản di chúc sau khi xác nhận bản di chúc đã đƣợc ghi chép chính xác và thể hiện đúng ý chí của mình. Công chứng viên hoặc ngƣời có thẩm quyền chứng thực của Uỷ ban nhân dân xã, phƣờng, thị trấn ký vào bản di chúc. Trong trƣờng hợp ngƣời lập di chúc không đọc đƣợc hoặc không nghe đƣợc bản di chúc, không ký hoặc không điểm chỉ đƣợc thì phải nhờ ngƣời làm chứng và ngƣời này phải ký xác nhận trƣớc mặt công chứng viên hoặc ngƣời có thẩm quyền chứng thực của Uỷ ban nhân dân xã, phƣờng, thị trấn. Công chứng viên, ngƣời có thẩm quyền chứng thực của Uỷ ban nhân dân xã, phƣờng, thị trấn chứng nhận bản di chúc trƣớc mặt ngƣời lập di chúc và ngƣời làm chứng. Những ngƣời đƣợc quy định tại Điều 659 BLDS không đƣợc chứng nhận, chứng thực di chúc. * Di chúc viết đƣợc lập theo thể thức khác cũng có giá trị nhƣ di chúc đƣợc chứng nhận, chứng thực nếu di chúc đó đƣợc lập ra trong những trƣờng hợp mà Điều 660 BLDS đã quy định. * Ngoài ra, một di chúc viết không có chứng nhận, chứng thực nhƣng vẫn đƣợc coi là hợp pháp nếu di chúc đó là do chính ngƣời để lại di sản lập ra một cách tự nguyện, trong trạng thái có đủ năng lực hành vi, minh mẫn, sáng suốt và nội dung của di chúc đó không trái pháp luật, đạo đức xã hội. - Đối với di chúc miệng Di chúc miệng chỉ đƣợc thừa nhận nếu đủ các điều kiện sau: Đƣợc lập ra trong tình trạng tính mạng của ngƣời lập di chúc đang bị đe doạ nghiêm trọng mà không thể, hoặc không kịp lập di chúc bằng văn bản đƣợc. Thể hiện ý chí cuối cùng của mình trƣớc mặt ít nhất hai ngƣời làm chứng và ngay sau đó những ngƣời làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ. Trong thời hạn năm ngày, kể từ ngày ngƣời di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng thì di chúc phải đƣợc công chứng hoặc chứng thực. Nếu kể từ khi lập di chúc cho đến ba tháng sau, ngƣời lâp di chúc vẫn còn sống và còn minh mẫn thì di chúc miệng nói trên mặc nhiên bị hủy bỏ.
    • 138 2.3. Quyền của người lập di chúc Theo quy định tại các Điều 648, 662 BLDS, ngƣời lập di chúc có các quyền sau đây. 2.3.1. Chỉ định ngƣời thừa kế Ngƣời lập di chúc có quyền chỉ định bất kỳ ai là ngƣời thừa kế của mình, ngƣời đó có thể là những ngƣời ngoài các quan hệ hôn nhân, nuôi dƣỡng, huyết thống, thậm chí có quyền chỉ định một cơ quan, tổ chức, nhà nƣớc là ngƣời thừa kế di sản của mình. 2.3.2. Truất quyền hƣởng di sản Thông qua quyền này, ngƣời lập di chúc có thể phế truất quyền hƣởng di sản của một ngƣời thừa kế theo pháp luật nào đó. Ngƣời đã bị truất quyền hƣởng di sản sẽ không đƣợc thừa kế dù họ có đầy đủ các điều kiện để hƣởng di sản theo pháp luật. 2.3.3. Phân định tài sản cho từng ngƣời thừa kế Về nguyên lý, khi ngƣời để lại di sản lập di chúc và trong đó đã xác định những ngƣời thừa kế thì đã bao hàm cả việc phân định di sản. Tuy nhiên, ngƣời lập di chúc còn có quyền phân định một cách cụ thể cho ngƣời thừa kế nào hƣởng phần di sản là bao nhiêu hoặc di sản là hiện vật gì. 2.3.4. Giao nghĩa vụ cho ngƣời thừa kế Theo quy định của pháp luật thì ngƣời hƣởng di sản thừa kế đồng thời là ngƣời phải thực hiện những nghĩa vụ về tài sản mà ngƣời chết để lại. Tuy nhiên, ngƣời lập di chúc có quyền chỉ định ai trong số những ngƣời thừa kế phải thực hiện nghĩa vụ, phần nghĩa vụ mà ngƣời đó phải thực hiện là bao nhiêu. Vì vậy, nếu ngƣời để lại thừa kế đã xác định rõ tỷ lệ nghĩa vụ mà từng ngƣời thừa kế phải thực hiện thì mỗi ngƣời phải thực hiện phần nghĩa vụ đó trong phạm vi di sản mà mình đƣợc hƣởng. Nếu ngƣời lập di chúc đã giao nghĩa vụ cụ thể cho ngƣời thừa kế thì chỉ ngƣời đƣợc giao nghĩa vụ phải thực hiện nghĩa vụ đó. 2.3.5. Dành một phần di sản để di tặng, thờ cúng Di tặng là việc ngƣời lập di chúc để lại di sản dành một phần tài sản trong khối di sản để tặng cho ngƣời khác sau khi ngƣời để lại di sản chết. Ngƣời đƣợc nhận di sản theo di tặng không phải thực hiện nghĩa vụ tài sản mà ngƣời chết để lại. Trừ "trƣờng hợp toàn bộ di sản không đủ thanh toán nghĩa vụ tài sản của ngƣời di tặng" (Xem Điều 671 BLDS). Con ngƣời Việt Nam từ xa đến nay vốn coi việcthờ phụng tổ tiên là bổn phận hết sức thiêng liêng và hệ trọng. Tôn trọng và ghi nhận truyền thống này của dân tộc, BLDS quy định cho ngƣời để lại di sản có quyền trích một phần di sản để dùng vào việc thờ cúng. Tuy nhiên, nhằm bảo vệ quyền thu hồi nợ của ngƣời khác, ngƣời lập di chúc không đƣợc để di sản dùng vào việc thờ cúng nếu toàn bộ di sản của họ không đủ để thanh toán nghĩa vụ tài sản mà họ để lại. 2.3.6. Quyền sửa đổi, bổ sung, hủy bỏ di chúc
    • 139 Để đảm bảo quyền tự định đoạt của ngƣời lập di chúc, pháp luật nƣớc ta cho phép ngƣời đó có quyền sửa đổi, bổ sung và hủy bỏ di chúc đã lập. Sửa đổi di chúc là việc ngƣời lập di chúc bằng ý chí tự nguyện của mình phủ nhận (làm thay đổi) một phần di chúc đã lập. Vì vậy, những phần di chúc không bị sửa đổi vẫn có hiệu lực pháp luật, phần di chúc đã bị sửa đổi không còn hiệu lực mà thay vào đó, pháp luật sẽ căn cứ vào ý chí thể hiện trong sự sửa đổi sau cùng. Bổ sung di chúc là việc ngƣời lập di chúc quy định thêm một số vấn đề mà trong di chúc đã lập chƣa nói đến, nhằm làm cho di chúc cụ thể, chi tiết và rõ ràng hơn. Vì vậy khi ngƣời lập di chúc bổ sung di chúc thì cả di chúc đã lập và phần bổ sung đều có hiệu lực nhƣ nhau. Nếu di chúc đã lập và phần bổ sung mâu thuẫn nhau thì chỉ phần bổ sung có hiệu lực pháp luật. Hủy bỏ di chúc là việc ngƣời đã lập di chúc lại bằng ý chí tự nguyện của mình để truất bãi di chúc đã lập. Việc hủy bỏ di chúc có thể đƣợc thực hiện thông qua nhiều hành vi khác nhau nhƣ xé, đốt .... 2.3.7. Quyền thay thế di chúc Di chúc chỉ có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế. Vì vậy, khi còn sống, một ngƣời tuy đã lập di chúc định đoạt tài sản của mình cho ngƣời khác nhƣng sau đó nếu họ thấy việc định đoạt của mình chƣa phù hợp hoặc không còn phù hợp thì có quyền lập một di chúc khác để thay thế di chúc đã lập. Tại khoản 3 Điều 662 BLDS đã quy định: "Trong trƣờng hợp ngƣời lập di chúc đã thay thế di chúc bằng một di chúc mới thì di chúc trƣớc bị hủy bỏ. Nhƣ vậy, khi ngƣời lập di chúc đã thay thế di chúc thì những di chúc đã lập trƣớc hoàn toàn không còn hiệu lực pháp luật. Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng chỉ khi nào ngƣời lập di chúc bằng ý chí tự nguyện sau của mình để phủ nhận một ý nguyện trƣớc đó về việc định đoạt di sản thừa kế thì mới đƣợc coi là thay thế di chúc. 2.3.8. Quyền chỉ định ngƣời giữ di chúc, ngƣời quản lý di sản, ngƣời phân chia di sản Để bảo đảm ý nguyện của mình không bị ngƣời khác xâm phạm, tránh việc di chúc bị hƣ hỏng, thất lạc, cũng nhƣ để di sản không bị mất mát hƣ hỏng và đƣợc phân chia cho những ngƣời thừa kế đúng với sự định đoạt của mình trong di chúc thì ngƣời lập di chúc có quyền xác định rõ trong di chúc của mình về ngƣời giữ di chúc, ngƣời quản lý di sản và ngƣời phân chia di sản. 2.4. Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc Bên cạnh việc có quyền lập di chúc định đoạt tài sản cho những ai sau khi mình chết, ngƣời để lại di sản còn phải làm tròn bổn phận của mình đối với gia đình. Ngƣời ta không chỉ phải nuôi dƣỡng bố, mẹ, con cái lúc còn sống mà còn có bổn phận phải tạo dựng cho họ những điều kiện để đời sống của họ đƣợc dễ dàng. Đó chính là nghĩa vụ nuôi dƣỡng lẫn nhau giữa các thành viên trong một gia đình. Sự nuôi dƣỡng đó không chỉ đƣợc ngƣời có nghĩa vụ trực tiếp thực
    • 140 hiện khi còn sống mà còn đƣợc thể hiện thông qua việc để lại di sản sau khi chết. Vì thế, Điều 669 BLDS quy định: "Những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó, trừ khi họ là những người từ chối hưởng di sản theo quy định tại Điều 642 hoặc không có quyền hưởng di sản theo quy định tại khoản 1 Điều 643 của Bộ luật này: 1- Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng. 2- Con đã thành niên mà không có khả năng lao động". Nội dung của điều luật trên thể hiện một mặt pháp luật tôn trọng ý chí của ngƣời để lại di sản trong việc thực hiện quyền định đoạt đối với tài sản của họ, mặt khác chính pháp luật lại hạn chế quyền định đoạt ấy nếu ngƣời để lại di sản còn có những ngƣời mà khi họ còn sống, họ có nghĩa vụ thƣơng yêu, chăm sóc và nuôi dƣỡng. 2.5. Hiệu lực pháp luật của di chúc Hiệu lực của di chúc có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình dịch chuyển di sản từ ngƣời đã chết cho những ngƣời khác. Việc xác định một di chúc có hiệu lực pháp luật hay không là cơ sở để quyết định di sản của ngƣời chết sẽ đƣợc phân chia cho ngƣời thừa kế theo di chúc hay theo pháp luật. Một di chúc bất hợp pháp sẽ không có hiệu lực pháp luật. Nếu di chúc bất hợp pháp toàn bộ thì toàn bộ di sản đƣợc giải quyết cho ngƣời thừa kế theo pháp luật. Nếu chỉ có một phần di chúc bất hợp pháp thì chỉ phần di sản liên quan đến phần bất hợp pháp cuả di chúc đƣợc giải quyết theo pháp luật. Ngoài ra, có nhiều trƣờng hợp, một di chúc tuy hợp pháp (vì tuân thủ đầy đủ các điều kiện mà Điều 652 BLDS yêu cầu) nhƣng vẫn không có hiệu lực khi có những nguyên nhân sau: - Do ngƣời lập di chúc thay thế hoặc hủy bỏ di chúc; - Ngƣời thừa kế theo di chúc chết trƣớc hoặc chết cùng thời điểm với ngƣời lập di chúc hoặc cơ quan, tổ chức đƣợc chỉ định là ngƣời thừa kế không còn vào thời điểm mở thừa kế. Trong những trƣờng hợp này, chỉ phần di chúc liên quan đến phần tài sản mà đáng ra ngƣời thừa kế theo di chúc, đƣợc hƣởng nhƣng họ đã chết, phần tài sản mà cơ quan, tổ chức đƣợc hƣởng nhƣng không còn tồn tại mới bị coi là không có hiệu lực pháp luật. Phần di chúc còn lại vẫn có hiệu lực pháp luật. - Ngƣời có tên trong di chúc bị tƣớc quyền hƣởng di sản theo khoản 1 Điều 643 BLDS. - Ngƣời có tên trong di chúc khƣớc từ quyền hƣởng di sản. - Di sản đƣợc xác định trong di chúc không còn vào thời điểm mở thừa kế. Để việc giải quyết thừa kế theo di chúc đƣợc chính xác, cần phải xác định di chúc đó có hiệu lực từ thời điểm nào.
    • 141 "Di chúc có hiệu lực pháp luật từ thời điểm mở thừa kế" (khoản 1 Điều 667 BLDS). Theo quy định trên, kết hợp với khoản 1 Điều 633 BLDS thì di chúc đƣợc coi là có hiệu lực kể từ thời điểm ngƣời lập di chúc chết. Tuy nhiên, cần phải chú ý trong một số trƣờng hợp sau: - Đối với di chúc chung của vợ, chồng: Trong trƣờng hợp hai vợ chồng cùng lập di chúc chung để cùng định đoạt tài sản chung của họ thì di chúc có hiệu lực từ thời điểm ngƣời sau cùng chết hoặc cả hai ngƣời cùng chết. - Nếu ngƣời lập di chúc có nêu sự kiện hợp pháp và xác định khi sự kiện đó xảy ra thì di chúc mới có hiệu lực pháp luật thì tại thời điểm ngƣời đó chết di chúc vẫn bị coi là chƣa có hiệu lực pháp luật nếu sự kiện đó chƣa xẩy ra. 2.6. Di sản dùng vào việc thờ cúng Pháp luật nƣớc ta trên nguyên tắc tôn trọng tín ngƣỡng của nhân dân nên tại Điều 670 BLDS đã quy định ngƣời lập di chúc có quyền để lại một phần di sản dùng vào việc thờ cúng và có quyền chỉ định, giao nghĩa vụ cho ngƣời thừa kế thực hiện việc thờ cúng với nội dung nhƣ sau: Nếu ngƣời lập di chúc có để lại một phần di sản dùng vào việc thờ cúng thì phần di sản đó không đƣợc chia thừa kế và đƣợc giao cho ngƣời đã đƣợc chỉ định trong di chúc quản lý để thực hiện việc thờ cúng. Nếu ngƣời đƣợc chỉ định thực hiện việc thờ cúng không thực hiện việc thờ cúng đúng nhƣ ngƣời lập di chúc đã dặn lại hoặc không đúng nhƣ thoả thuận của những ngƣời thừa kế thì những ngƣời thừa kế có quyền lấy lại tài sản dùng vào việc thờ cúng để giao cho một ngƣời khác quản lý để thờ cúng. Nếu trong di chúc không chỉ định ngƣời quản lý di sản thờ cúng thì những ngƣời thừa kế cử ra một ngƣời quản lý di sản thờ cúng đó. Nếu tất cả những ngƣời thừa kế theo di chúc đã chết thì phần di sản dùng để thờ cúng thuộc về ngƣời đang thực tế quản lý số di sản đó (phải là ngƣời trong diện những ngƣời thừa kế theo pháp luật của ngƣời để lại di sản). Pháp luật nƣớc ta cho phép ngƣời để lại thừa kế dùng một phần di sản để thờ cúng là sự ghi nhận và tôn trọng bản sắc văn hoá của dân tộc. Phát huy lòng tôn kính của thế hệ sau đối với những ngƣời đã khuất. Vì vậy, về nguyên tắc, di sản dùng vào việc thờ cúng phải đƣợc giữ lại từ đời này qua đời khác. Ngƣời quản lý di sản thờ cúng không đƣợc sử dụng vào mục đích khác và không đƣợc định đoạt tài sản này. 3. Thừa kế theo pháp luật 3.1. Khái niệm thừa kế theo pháp luật Nếu ngƣời chết có để lại di chúc thì quá trình dịch chuyển đó sẽ căn cứ vào ý chí của ngƣời để lại di sản đƣợc thể hiện trong di chúc. Trong những trƣờng hợp ngƣời chết không để lại di chúc, không xác định đƣợc ý chí của ngƣời để lại di sản thì di sản đƣợc dịch chuyển theo các quy định
    • 142 của pháp luật. Điều 674 BLDS quy định: "Thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định". Theo quy định trên, ngƣời đƣợc hƣởng di sản là những ngƣời đƣợc pháp luật xác định theo từng hàng thừa kế dựa trên mối quan hệ thân thích, ruột thịt giữa họ với ngƣời chết. Những ngƣời này chỉ đƣợc hƣởng thừa kế với những điều kiện sau: - Còn sống vào thời điểm mở thừa kế. - Sinh ra và còn sống sau khi ngƣời có tài sản chết nhƣng đã thành thai trƣớc khi ngƣời đó chết. - Không có những hành vi đã đƣợc quy định tại Khoản 1 Điều 643 BLDS. 3.2. Các trường hợp thừa kế theo pháp luật Điều 675 BLDS quy định: "1) Thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong những trường hợp sau: a. Không có di chúc; b. Di chúc không hợp pháp; c. Những người thừa kế theo di chúc đều chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc, cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn vào thời điểm mở thừa kế;. d. Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối quyền hưởng di sản. 2) Thừa kế theo pháp luật cũng được áp dụng đối với các phần di sản sau đây: a. Phần di sản không được định đoạt trong di chúc; b. Phần di sản có liên quan đến phần của di chúc không có hiệu lực c. Phần di sản có liên quan đến người được thừa kế theo di chúc nhưng họ không có quyền hưởng di sản, từ chối quyền hưởng di sản, chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; liên quan đến cơ quan, tổ chức được hưởng di sản theo di chúc nhưng không còn vào thời điểm mở thừa kế”. 3.3. Diện và hàng thừa kế theo pháp luật 3.3.1. Diện thừa kế theo pháp luật Diện những ngƣời thừa kế theo pháp luật là phạm vi những ngƣời có thể đƣợc hƣởng di sản của ngƣời chết theo quy định của pháp luật. Theo quy định tại Điều 676 BLDS thì phạm vi trên đƣợc xác định nhƣ sau: - Ngƣời có quan hệ hôn nhân với ngƣời đã chết: Là quan hệ vợ chồng đƣợc xác lập thông qua việc kết hôn. Đây là sự kiện làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa vợ và chồng đƣợc pháp luật xác định và bảo vệ. Theo mối quan hệ này thì ngƣời thừa kế theo pháp luật của ngƣời chết là vợ hoặc chồng của ngƣời đó. - Ngƣời có quan hệ nuôi dƣỡng với ngƣời đã chết: Đƣợc xác lập thông qua việc nhận nuôi con nuôi. Việc nhận nuôi con nuôi phải đƣợc đăng ký và làm thủ tục tại cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền theo quy định của pháp luật hôn nhân
    • 143 và gia đình và pháp luật về hộ tịch. - Ngƣời có quan hệ huyết thống với ngƣời chết. Quan hệ huyết thống là quan hệ giữa những ngƣời có cùng dòng máu về trực hệ hoặc bàng hệ đƣợc xác định thông qua sự kiện sinh đẻ. Phạm vi những ngƣời thừa kế theo pháp luật đƣợc xác định từ quan hệ huyết thống bao gồm: + Huyết thống trực hệ: Các cụ, ông, bà, cha đẻ, mẹ đẻ của ngƣời chết; cháu là ngƣời thừa kế của ông, bà; chắt là ngƣời thừa kế của các cụ . + Huyết thống bàng hệ: Anh ruột, chị ruột, em ruột, bác ruột, chú ruột, cô ruột, dì ruột, cậu ruột của ngƣời chết, cháu ruột của ngƣời chết mà ngƣời chết là cô, dì, chú, bác, cậu ruột. 3.3.2. Hàng thừa kế theo pháp luật Phạm vi những ngƣời thừa kế theo pháp luật (diện thừa kế) đƣợc xác định thông qua các mối quan hệ nói trên đƣợc pháp luật xếp theo từng hàng thừa kế. Có ba hàng thừa kế theo pháp luật sau đây: - Hàng thừa kế thứ nhất gồm: Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của ngƣời chết. - Hàng thừa kế thứ hai gồm: Ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của ngƣời chết, cháu ruột của ngƣời chết mà ngƣời chết là ông bà nội, ngoại. - Hàng thừa kế thứ ba gồm: Cụ nội, cụ ngoại của ngƣời chết, bác ruột, chú ruột, cô ruột, cậu ruột, dì ruột của ngƣời chết, cháu ruột của ngƣời chết mà ngƣời chết là bác ruột, chú ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của ngƣời chết mà ngƣời chết là cụ nội, cụ ngoại. 3.4. Thừa kế thế vị Điều 677 BLDS quy định: “Trong trường hợp con của người để lại di sản chết trước người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống; nếu cháu cũng đã chết trước người để lại di sản thì chắt được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống”. Theo quy định trên thì: Thừa kế thế vị là việc con thay thế vị trí của bố hoặc mẹ đẻ nhận di sản thừa kế từ ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, cụ nội, cụ ngoại nếu bố mẹ đã chết trƣớc những ngƣời này. Phần di sản mà ngƣời con đƣợc hƣởng trong di sản của ngƣời để lại thừa kế nói trên là phần di sản mà bố hoặc mẹ của họ đƣợc hƣởng nếu còn sống. Tất cả các cháu, chắt đƣợc hƣởng một suất nếu bố, mẹ cháu còn sống đƣợc hƣởng. 3.5. Thanh toán và phân chia di sản - Họp mặt những người thừa kế Trƣớc khi phân chia di sản, những ngƣời thừa kế cần họp mặt để cùng nhau bàn bạc thỏa thuận và thống nhất những vấn đề liên quan đến việc quản lý và phân chia di sản. Việc thỏa thuận này đƣợc quyết định theo đa số.
    • 144 Mục đích của họp mặt những ngƣời thừa kế nhằm tăng cƣờng sự đoàn kết nhất trí của những ngƣời thừa kế trong việc cùng nhau hƣởng di sản, khuyến khích họ tự giải quyết phân chia di sản một cách hòa thuận, giảm bớt những tranh chấp không đáng có trong thực tế. Việc họp mặt những ngƣời thừa kế đƣợc BLDS quy định tại Điều 681. Tuy nhiên, có phải họp mặt để bàn bạc về những vấn đề nói trên hay không hoàn toàn do những ngƣời thừa kế quyết định. Họ có thể họp mặt nếu xét thấy cần thiết. Tuy nhiên, khi đã họp mặt thì những kết quả đã thỏa thuận đƣợc phải ghi cụ thể trong một số văn bản nhƣ: Biên bản họp mặt những ngƣời thừa kế. Đây là bằng cứ pháp lý dự phòng cho những trƣờng hợp tranh chấp về sau này. Vì vậy, trong văn bản phải có đầy đủ chữ ký của tất cả những ngƣời thừa kế. Đối với những ngƣời thừa kế không có hoặc chƣa có năng lực hành vi dân sự thì ngƣời đại diện theo pháp luật của họ thay mặt cho họ ký vào văn bản đó. Trong cuộc họp mặt, những ngƣời thừa kế cần phải thỏa thuận với nhau về những vấn đề gì, tùy theo từng trƣờng hợp cụ thể sau đây: + Nếu ngƣời để lại di sản đã chỉ định ngƣời quản lý di sản, ngƣời phân chia di sản thì cuộc họp mặt chỉ cần thỏa thuận về cách thức phân chia và hƣởng di sản thừa kế. + Nếu ngƣời để lại di sản không chỉ định ngƣời quản lý, ngƣời phân chia di sản thì cuộc họp mặt cần thỏa thuận cử ngƣời quản lý di sản trong thời gian di sản chƣa đƣợc phân chia nhằm tránh hƣ hỏng mất mát hoặc phân tán di sản thừa kế. Trong cuộc họp mặt này những ngƣời thừa kế có thể cử luôn ngƣời phân chia di sản và cách thức phân chia nhƣng cũng có thể chƣa cần bàn đến nội dung này nếu họ xác định đến lúc phân chia di sản sẽ có một cuộc họp mặt tiếp theo. + Về nguyên tắc, nếu có ngƣời quản lý, ngƣời phân chia di sản thì những ngƣời thừa kế phải cùng nhau thỏa thuận để xác định với ngƣời đó về quyền và nghĩa vụ của họ. Tuy nhiên nếu không xác định thì quyền và nghĩa vụ của những ngƣời đó đƣợc xác định và thực hiện theo quy định tại các Điều 639, 640 và Điều 682 BLDS. - Thanh toán di sản thừa kế Trƣớc khi di sản đƣợc phân chia cho những ngƣời thừa kế phải dùng di sản đó để thanh toán các nghĩa vụ về tài sản và các khoản chi phí liên quan đến thừa kế theo thứ tự ƣu tiên đã đƣợc quy định tại điều 683 của BLDS nhƣ sau: + Các nghĩa vụ tài sản và các khoản chi phí liên quan đến thừa kế đƣợc thanh toán theo thứ tự sau đây: + Chi phí hợp lý theo tập quán cho việc mai táng; + Tiền cấp dƣỡng còn thiếu; + Tiền trợ cấp cho ngƣời sống nƣơng nhờ; + Tiền công lao động; + Tiền bồi thƣờng thiệt hại; + Thuế và các món nợ khác đối với Nhà nƣớc;
    • 145 + Tiền phạt; + Các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân hoặc tổ chức khác; + Chi phí cho việc bảo quản di sản; + Các chi phí khác. - Phân chia di sản thừa kế Di sản thừa kế đƣợc phân chia cho những ngƣời thừa kế theo di chúc hoặc theo quy định của pháp luật. a. Phân chia di sản theo di chúc Việc phân chia di sản đƣợc thực hiện theo ý chí của ngƣời để lại di chúc; nếu di chúc không xác định rõ phần của từng ngƣời thừa kế, thì di sản đƣợc chia đều cho những ngƣời đƣợc chỉ định trong di chúc, trừ trƣờng hợp có thoả thuận khác. Trong trƣờng hợp di chúc xác định phân chia di sản theo hiện vật, thì ngƣời thừa kế đƣợc nhận hiện vật kèm theo hoa lợi, lợi tức thu đƣợc từ hiện vật đó hoặc phải chịu phần giá trị của hiện vật bị giảm sút tính đến thời điểm phân chia di sản; nếu hiện vật bị tiêu huỷ do lỗi của ngƣời khác, thì ngƣời thừa kế có quyền yêu cầu bồi thƣờng thiệt hại. Trong trƣờng hợp di chúc chỉ xác định phân chia di sản theo tỷ lệ đối với tổng giá trị khối di sản, thì tỷ lệ này đƣợc tính trên giá trị khối di sản đang còn vào thời điểm phân chia di sản. b. Phân chia di sản theo pháp luật Khi phân chia di sản nếu có ngƣời thừa kế cùng hàng đã thành thai nhƣng chƣa sinh ra, thì phải dành lại một phần di sản bằng phần mà ngƣời thừa kế khác đƣợc hƣởng để nếu ngƣời thừa kế đó còn sống khi sinh ra sẽ đƣợc hƣởng; nếu chết trƣớc khi sinh ra, thì những ngƣời thừa kế khác đƣợc hƣởng. Những ngƣời thừa kế có quyền yêu cầu phân chia di sản bằng hiện vật; nếu không thể chia đều bằng hiện vật, thì những ngƣời thừa kế có thể thoả thuận về việc định giá hiện vật và thoả thuận về ngƣời nhận hiện vật; nếu không thoả thuận đƣợc, thì hiện vật đƣợc bán để chia. c. Hạn chế phân chia di sản Trong trƣờng hợp theo ý chí của ngƣời lập di chúc hoặc theo thoả thuận của tất cả những ngƣời thừa kế, di sản chỉ đƣợc phân chia sau một thời hạn nhất định, thì chỉ khi đã hết thời hạn đó di sản mới đƣợc đem chia. Trong trƣờng hợp yêu cầu chia di sản thừa kế mà việc chia di sản ảnh hƣởng nghiêm trọng đến đời sống của bên vợ hoặc chồng còn sống và gia đình thì bên còn sống có quyền yêu cầu Tòa án xác định phần di sản mà những ngƣời thừa kế đƣợc hƣởng nhƣng chƣa cho chia di sản trong một thời hạn nhất định, nhƣng không quá ba năm, kể từ thời điểm mở thừa kế; nếu hết thời hạn do Tòa
    • 146 án xác định hoặc bên còn sống đã kết hôn với ngƣời khác thì những ngƣời thừa kế khác có quyền yêu cầu Tòa án cho chia di sản thừa kế. Trong trƣờng hợp đã phân chia di sản mà xuất hiện ngƣời thừa kế mới thì không thực hiện việc phân chia lại di sản bằng hiện vật, nhƣng những ngƣời thừa kế đã nhận di sản phải thanh toán cho ngƣời thừa kế mới một khoản tiền tƣơng ứng với phần di sản của ngƣời đó tại thời điểm chia thừa kế theo tỷ lệ tƣơng ứng với phần di sản đã nhận, trừ trƣờng hợp có thỏa thuận khác. Trong trƣờng hợp đã phân chia di sản mà có ngƣời thừa kế bị bác bỏ quyền thừa kế thì ngƣời đó phải trả lại di sản hoặc thanh toán một khoản tiền tƣơng đƣơng với giá trị di sản đƣợc hƣởng tại thời điểm chia thừa kế cho những ngƣời thừa kế, trừ trƣờng hợp có thỏa thuận khác. PHẦN II. LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM I. KHÁI NIỆM CHUNG VỀ LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm luật tố tụng dân sự Việt Nam Ở nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt nam, Nhà nƣớc bảo đảm các quyền, lợi ích hợp pháp của mọi chủ thể. Khi cá nhân, pháp nhân hay chủ thể khác có quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm thì theo thủ tục do pháp luật quy định chủ thể đó đƣợc khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu Tòa án bảo vệ (Điều 4 Bộ luật tố tụng dân sự 2004) (sau đây viết tắt là BLTTDS). Các Tòa án là cơ quan xét xử của nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Tòa án xét xử những vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh tế và giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật. Trong phạm vi chức năng của mình Tòa án có nhiệm vụ bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa; bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân; bảo vệ tài sản của Nhà nƣớc, của tập thể; bảo vệ tính mạng, tài sản, tự do, danh dự và nhân phẩm của công dân. Bằng hoạt động của mình, Tòa án góp phần giáo dục công dân trung thành với Tổ quốc, chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, tôn trọng những quy tắc của cuộc sống xã hội, ý thức đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm, các vi phạm pháp luật khác (Điều 1 Luật tổ chức Tòa án nhân dân 2002). Do vậy, khi có chủ thể khởi kiện vụ án dân sự thì Tòa án có thẩm quyền phải thụ lý vụ án và giải quyết để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ. Các vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh, thƣơng mại, lao động mà đƣơng sự yêu cầu Tòa án giải quyết đƣợc gọi là vụ việc dân sự. Trong đó, những việc có tranh chấp về quyền và nghĩa vụ giữa các bên đƣợc gọi là vụ án dân sự; những việc không có tranh chấp về quyền và nghĩa vụ giữa các bên đƣợc gọi là việc dân sự. Khi bản án, quyết định về dân sự của Tòa án có hiệu lực pháp luật, Cơ quan thi hành án có nhiệm vụ tổ chức thi hành các bản án, quyết định này nếu đƣơng sự có đơn yêu cầu thi hành án, trừ những trƣờng hợp mà pháp luật có quy định khác. Quá trình giải quyết vụ án và thi hành án dân sự bao gồm những hoạt động khác nhau của Tòa án, Viện kiểm sát, Cơ quan thi hành án, các đƣơng sự và
    • 147 những ngƣời tham gia tố tụng. Tất cả các hoạt động của các chủ thể trong quá trình giải quyết vụ án và thi hành án dân sự đều phải thực hiện theo đúng trình tự mà pháp luật quy định. Trong khoa học pháp lý, trình tự do pháp luật quy định cho việc giải quyết các vụ việc dân sự và thi hành án dân sự đƣợc gọi là "tố tụng dân sự" . Trình tự này bao gồm các giai đoạn khởi kiện, giải quyết vụ án dân sự tại Tòa án cấp sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm và thi hành bản án, quyết định của Tòa án. Việc giải quyết vụ việc dân sự và thi hành án dân sự làm phát sinh các quan hệ xã hội giữa Tòa án, Viện kiểm sát, Cơ quan thi hành án, đƣơng sự, ngƣời đại diện của đƣơng sự, ngƣời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đƣơng sự và những ngƣời tham gia tố tụng khác. Các quy phạm pháp luật về tố tụng dân sự điều chỉnh các quan hệ xã hội đó để đảm bảo việc giải quyết vụ án và thi hành án đƣợc đúng đắn. Tập hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong tố tụng dân sự hình thành ngành luật tố tụng dân sự. Như vậy, luật tố tụng dân sự Việt Nam là một ngành luật trong hệ thống pháp luật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, bao gồm hệ thống các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội giữa Tòa án, Viện kiểm sát, Cơ quan thi hành án và những người tham gia tố tụng phát sinh trong tố tụng dân sự nhằm bảo đảm việc giải quyết vụ việc dân sự và thi hành ándân sự một cách nhanh chóng, đúng đắn, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức và lợi ích của Nhà nước. 2. Thẩm quyền dân sự của Tòa án theo loại việc Việc xác định thẩm quyền chung về dân sự của Tòa án có ý nghĩa quan trọng trong việc phân định thẩm quyền giữa Tòa án và cơ quan nhà nƣớc khác. Mặt khác, với sự thành lập một số Tòa chuyên trách khác trong hệ thống Tòa án, nhƣ Tòa kinh tế, Tòa lao động, Tòa hành chính, việc nghiên cứu thẩm quyền xét xử về dân sự còn cho phép phân định thẩm quyền xét xử sơ thẩm giữa các Tòa chuyên trách với nhau. Theo quy định từ Điều 25 tới Điều 32 của BLTTDS, Toà án có thẩm quyền thụ lý và giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự đối với những tranh chấp, những yêu cầu về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thƣơng mại, lao động. 2.1. Những vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật dân sự 2.1.1. Những tranh chấp về dân sự - Tranh chấp giữa cá nhân với cá nhân về quốc tịch Việt Nam. - Tranh chấp về quyền sở hữu tài sản. - Tranh chấp về hợp đồng dân sự. - Tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ, giữa các cá nhân, tổ chức với nhau mà chỉ một bên có mục đích lợi nhuận hoặc các bên đều không có mục đích lợi nhuận. - Tranh chấp về thừa kế tài sản. - Tranh chấp về bồi thƣờng thiệt hại ngoài hợp đồng.
    • 148 - Tranh chấp về quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất theo quy định của pháp luật về đất đai. - Tranh chấp liên quan đến hoạt động nghiệp vụ báo chí theo quy định của pháp luật. 2.1.2. Những yêu cầu về dân sự - Yêu cầu tuyên bố một ngƣời mất năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, huỷ bỏ quyết định tuyên bố một ngƣời mất năng lực hành vi dân sự hoặc quyết định tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự. - Yêu cầu thông báo tìm kiếm ngƣời vắng mặt tại nơi cƣ trú và quản lý tài sản của ngƣời đó. - Yêu cầu tuyên bố một ngƣời mất tích, huỷ bỏ quyết định tuyên bố một ngƣời mất tích. - Yêu cầu tuyên bố một ngƣời là đã chết, huỷ bỏ quyết định tuyên bố một ngƣời là đã chết. - Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định về dân sự, quyết định về tài sản trong bản án, quyết định hình sự, hành chính của Toà án nƣớc ngoài hoặc không công nhận bản án, quyết định về dân sự, quyết định về tài sản trong bản án, quyết định hình sự, hành chính của Toà án nƣớc ngoài mà không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam. 2.2. Những vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật về hôn nhân và gia đình 2.2.1. Những tranh chấp về hôn nhân và gia đình - Ly hôn, tranh chấp về nuôi con, chia tài sản khi ly hôn. - Tranh chấp về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân. - Tranh chấp về thay đổi ngƣời trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn. - Tranh chấp về xác định cha, mẹ cho con hoặc xác định con cho cha, mẹ. - Tranh chấp về cấp dƣỡng. 2.2.2. Những yêu cầu về hôn nhân và gia đình - Yêu cầu huỷ việc kết hôn trái pháp luật. - Yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn, nuôi con, chia tài sản khi ly hôn. - Yêu cầu công nhận sự thoả thuận về thay đổi ngƣời trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn. - Yêu cầu hạn chế quyền của cha, mẹ đối với con chƣa thành niên hoặc quyền thăm nom con sau khi ly hôn. - Yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi. - Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định về hôn nhân và gia đình của Toà án nƣớc ngoài hoặc không công nhận bản án, quyết định về hôn nhân và gia đình của Toà án nƣớc ngoài mà không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam.
    • 149 2.3. Những vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật về kinh doanh, thương mại 2.3.1. Những tranh chấp về kinh doanh, thƣơng mại - Tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh doanh, thƣơng mại giữa cá nhân, tổ chức có đăng ký kinh doanh với nhau và đều có mục đích lợi nhuận bao gồm: Mua bán hàng hoá; cung ứng dịch vụ; phân phối; đại diện, đại lý; ký gửi; thuê, cho thuê, thuê mua; xây dựng; tƣ vấn, kỹ thuật; vận chuyển hàng hoá, hành khách bằng đƣờng sắt, đƣờng bộ, đƣờng thuỷ nội địa; vận chuyển hàng hoá, hành khách bằng đƣờng hàng không, đƣờng biển; mua bán cổ phiếu, trái phiếu và giấy tờ có giá khác; đầu tƣ, tài chính, ngân hàng; bảo hiểm; thăm dò, khai thác. - Tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ giữa cá nhân, tổ chức với nhau và đều có mục đích lợi nhuận. - Tranh chấp giữa công ty với các thành viên của công ty, giữa các thành viên của công ty với nhau liên quan đến việc thành lập, hoạt động, giải thể, sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức của công ty. 2.3.2. Những yêu cầu về kinh doanh, thƣơng mại - Yêu cầu liên quan đến việc Trọng tài thƣơng mại Việt Nam giải quyết các vụ tranh chấp theo quy định của pháp luật về Trọng tài thƣơng mại. - Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định kinh doanh, thƣơng mại của Toà án nƣớc ngoài hoặc không công nhận bản án, quyết định kinh doanh, thƣơng mại của Toà án nƣớc ngoài mà không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam. - Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam quyết định kinh doanh, thƣơng mại của Trọng tài nƣớc ngoài. 2.4. Những vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật về lao động 2.4.1. Những tranh chấp về lao động - Tranh chấp lao động cá nhân giữa ngƣời lao động với ngƣời sử dụng lao động mà Hội đồng hoà giải lao động cơ sở, hoà giải viên lao động của cơ quan quản lý nhà nƣớc về lao động quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh hoà giải không thành hoặc không giải quyết trong thời hạn do pháp luật quy định, trừ các tranh chấp sau đây không nhất thiết phải qua hoà giải tại cơ sở: + Về xử lý kỷ luật lao động theo hình thức sa thải hoặc về trƣờng hợp bị đơn phƣơng chấm dứt hợp đồng lao động; + Về bồi thƣờng thiệt hại giữa ngƣời lao động và ngƣời sử dụng lao động; về trợ cấp khi chấm dứt hợp đồng lao động; + Giữa ngƣời giúp việc gia đình với ngƣời sử dụng lao động; + Về bảo hiểm xã hội theo quy định của pháp luật về lao động; + Về bồi thƣờng thiệt hại giữa ngƣời lao động với doanh nghiệp xuất khẩu lao động.
    • 150 - Tranh chấp lao động tập thể giữa tập thể lao động với ngƣời sử dụng lao động đã đƣợc Hội đồng trọng tài lao động tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng giải quyết mà tập thể lao động hoặc ngƣời sử dụng lao động không đồng ý với quyết định của Hội đồng trọng tài lao động, bao gồm: + Về quyền và lợi ích liên quan đến việc làm, tiền lƣơng, thu nhập và các điều kiện lao động khác; + Về việc thực hiện thoả ƣớc lao động tập thể; + Về quyền thành lập, gia nhập, hoạt động công đoàn. 2.4.2. Những yêu cầu về lao động - Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định lao động của Toà án nƣớc ngoài hoặc không công nhận bản án, quyết định lao động của Toà án nƣớc ngoài mà không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam. - Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam quyết định lao động của Trọng tài nƣớc ngoài. 3. Ngƣời tham gia tố tụng dân sự 3.1. Đương sự trong tố tụng dân sự 3.1.1. Khái niệm về đƣơng sự trong tố tụng dân sự Đƣơng sự trong tố tụng dân sự bao gồm nguyên đơn, bị đơn, ngƣời có quyền, lợi ích liên quan trong vụ án dân sự và ngƣời yêu cầu, ngƣời bị yêu cầu và ngƣời có liên quan trong việc dân sự. a. Nguyên đơn trong vụ án dân sự Nguyên đơn là ngƣời đƣợc giả thiết có quyền, lợi ích hợp pháp đang bị xâm phạm hoặc có tranh chấp nên đã yêu cầu Tòa án bảo vệ hoặc đƣợc ngƣời khác yêu cầu Tòa án bảo vệ theo qui định của pháp luật. Cơ quan, tổ chức khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu Toà án bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nƣớc thuộc lĩnh vực mình phụ trách cũng là nguyên đơn. b. Bị đơn trong vụ án dân sự Bị đơn là ngƣời giả thiết đã xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của nguyên đơn hoặc tranh chấp với nguyên đơn và là ngƣời bị nguyên đơn khởi kiện hoặc cá nhân, cơ quan, tổ chức khác khởi kiện theo quy định của pháp luật. c. Ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án dân sự Ngoài đƣơng sự là nguyên đơn và bị đơn tạo thành các bên trong tố tụng dân sự còn có thể có những ngƣời khác phải tham gia tố tụng vì việc giải quyết mối quan hệ giữa nguyên đơn, bị đơn sẽ ảnh hƣởng đến quyền, lợi ích của họ. Trong tố tụng dân sự họ đƣợc gọi là ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Ngƣời có quyền lợi nghĩa vụ liên quan có thể có yêu cầu độc lập hoặc tham
    • 151 gia tố tụng đứng về phía nguyên đơn hoặc bị đơn. Theo Điều 56 BLTTDS, ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án dân sự là ngƣời tuy không khởi kiện, không bị kiện, nhƣng việc giải quyết vụ án dân sự có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của họ nên họ đƣợc tự mình đề nghị hoặc các đƣơng sự khác đề nghị và đƣợc Toà án chấp nhận đƣa họ vào tham gia tố tụng với tƣ cách là ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Trong trƣờng hợp việc giải quyết vụ án dân sự có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của một ngƣời nào đó mà không có ai đề nghị đƣa họ vào tham gia tố tụng với tƣ cách là ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan thì Toà án phải đƣa họ vào tham gia tố tụng với tƣ cách là ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. d. Ngƣời yêu cầu, ngƣời bị yêu cầu và ngƣời có liên quan trong việc dân sự Ngƣời yêu cầu trong việc dân sự là ngƣời tham gia tố tụng đƣa ra yêu cầu về giải quyết việc dân sự. Ngƣời bị yêu cầu trong việc dân sự là ngƣời tham gia tố tụng để trả lời về các yêu cầu của việc dân sự. Ngƣời có liên quan trong việc dân sự là ngƣời tham gia tố tụng vào việc dân sự để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình hoặc trả lời về những vấn đề liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của họ. 3.1.2. Quyền và nghĩa vụ tố tụng của đƣơng sự Khi tham gia tố tụng, đƣơng sự có các quyền, nghĩa vụ sau đây: - Cung cấp chứng cứ, chứng minh để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình; - Yêu cầu cá nhân, cơ quan, tổ chức đang lƣu giữ, quản lý chứng cứ cung cấp chứng cứ đó cho mình để giao nộp cho Toà án; - Đề nghị Toà án xác minh, thu thập chứng cứ của vụ án mà tự mình không thể thực hiện đƣợc hoặc đề nghị Toà án triệu tập ngƣời làm chứng, trƣng cầu giám định, định giá; khiếu nại với Viện kiểm sát về những chứng cứ mà Toà án đã xác minh, thu thập do đƣơng sự khác yêu cầu; - Đƣợc biết và ghi chép, sao chụp tài liệu, chứng cứ do các đƣơng sự khác xuất trình hoặc do Toà án thu thập; - Đề nghị Toà án quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời; - Tự thoả thuận với nhau về việc giải quyết vụ án; tham gia hoà giải do Toà án tiến hành; - Nhận thông báo hợp lệ để thực hiện các quyền, nghĩa vụ của mình; - Tự bảo vệ hoặc nhờ ngƣời khác bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình; - Tham gia phiên toà; - Yêu cầu thay đổi ngƣời tiến hành tố tụng, ngƣời tham gia tố tụng theo quy định của Bộ luật này; - Đề xuất với Toà án những vấn đề cần hỏi ngƣời khác; đƣợc đối chất với nhau hoặc với nhân chứng;
    • 152 - Tranh luận tại phiên toà; - Đƣợc cấp trích lục bản án, quyết định của Toà án; - Kháng cáo, khiếu nại bản án, quyết định của Toà án theo quy định của Bộ luật này; - Phát hiện và thông báo cho ngƣời có thẩm quyền kháng nghị căn cứ để kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật; - Phải có mặt theo giấy triệu tập của Toà án và chấp hành các quyết định của Toà án trong thời gian giải quyết vụ án; - Tôn trọng Toà án, chấp hành nghiêm chỉnh nội quy phiên toà; - Nộp tiền tạm ứng án phí, lệ phí theo quy định của pháp luật; - Chấp hành nghiêm chỉnh bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật; - Các quyền, nghĩa vụ khác mà pháp luật có quy định. Ngoài các quyền và nghĩa vụ tố tụng trên, nguyên đơn còn có các quyền tố tụng nhƣ rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu khởi kiện; thay đổi nội dung yêu cầu khởi kiện; đề nghị Toà án đƣa ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan tham gia tố tụng; đề nghị Toà án tạm đình chỉ giải quyết vụ án. Bị đơn còn có quyền chấp nhận một phần hoặc toàn bộ yêu cầu của nguyên đơn; bác bỏ toàn bộ yêu cầu của nguyên đơn; đƣa ra yêu cầu phản tố đối với nguyên đơn hoặc đề nghị đối trừ với nghĩa vụ mà nguyên đơn yêu cầu; đƣợc Toà án thông báo về việc bị khởi kiện. 3.2. Ngƣời đại diện của đƣơng sự 3.2.1.Đại diện theo pháp luật của đƣơng sự Đƣơng sự là cá nhân không có năng lực hành vi tố tụng dân sự không thể tự mình tham gia tố tụng mà phải có đại diện thay mặt tham gia tố tụng. Đối với trƣờng hợp đƣơng sự là pháp nhân hoặc các chủ thể khác theo quy định của pháp luật thì việc tham gia tố tụng sẽ đƣợc thực hiện thông qua hành vi của cá nhân là ngƣời đại diện hợp pháp trong các quan hệ dân sự, kinh doanh, thƣơng mại, lao động. Đại diện này còn đƣợc gọi là đại diện đƣơng nhiên của đƣơng sự hay đại diện theo pháp luật. Theo quy định tại Điều 73 BLTTDS thì ngƣời đại diện theo pháp luật đƣợc quy định trong Bộ luật dân sự là ngƣời đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự. Theo qui định tại Điều 141 Bộ Luật Dân sự của nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam 2005(BLDS) thì ngƣời đại diện theo pháp luật bao gồm: - Cha mẹ; - Ngƣời giám hộ; - Ngƣời đƣợc Tòa án chỉ định đối với ngƣời bị hạn chế năng lực hành vi; - Ngƣời đứng đầu pháp nhân theo qui định của điều lệ pháp nhân hoặc theo quyết định của cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền;
    • 153 - Chủ hộ gia đình; - Tổ trƣởng tổ hợp tác; - Những ngƣời khác theo qui định của pháp luật. 3.2.2. Đại diện do đƣơng sự uỷ quyền Theo qui định tại Điều 73 BLTTDS, đƣơng sự là cá nhân, ngƣời đại diện theo pháp luật của đƣơng sự, có thể làm uỷ quyền cho luật sƣ hoặc ngƣời khác thay mặt mình trong tố tụng, trừ việc ly hôn. Trong các trƣờng hợp này, luật sƣ hoặc “người khác” đƣợc uỷ quyền đƣợc gọi là ngƣời đại diện do đƣơng sự uỷ quyền. Ngƣời uỷ quyền phải là ngƣời có đủ năng lực hành vi tố tụng dân sự. Nhƣ vậy, về nguyên tắc chỉ các đƣơng sự là cá nhân từ đủ 18 tuổi trở lên, có đầy đủ năng lực hành vi tố tụng dân sự thì mới đƣợc uỷ quyền. Ngoài ra, các đƣơng sự, ngƣời đại diện theo pháp luật của đƣơng sự cũng có thể uỷ quyền cho ngƣời khác thay mặt trong tố tụng để bảo vệ quyền lợi cho đƣơng sự. Việc uỷ quyền phải đƣợc thực hiện bằng văn bản, trong đó phải ghi rõ nội dung của sự uỷ quyền. 3.2.3. Đại diện do Tòa án chỉ định Trong khi tiến hành tố tụng dân sự, nếu có đƣơng sự là ngƣời bị hạn chế năng lực hành vi dân sự mà không có ngƣời đại diện hoặc ngƣời đại diện theo pháp luật của họ thuộc một trong các trƣờng hợp không đƣợc làm ngƣời đại diện cho đƣơng sự theo quy định của BLTTDS thì Toà án phải chỉ định ngƣời đại diện để tham gia tố tụng. Đại diện do Tòa án chỉ định đƣợc thực hiện các quyền, nghĩa vụ tố tụng của đƣơng sự, đƣợc đại diện để bảo vệ quyền lợi của họ. 3.3. Ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự Theo qui định tại Điều 63 BLTTDS, ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự là ngƣời đƣợc đƣơng sự nhờ và đƣợc Tòa án chấp nhận tham gia tố tụng bảo vệ quyền lợi cho đƣơng sự. Ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự có thể là luật sƣ hoặc ngƣời khác không thuộc trƣờng hợp pháp luật cấm không đƣợc làm ngƣời bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho đƣơng sự. Ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự phải là cá nhân, không thể là cơ quan, tổ chức. Một ngƣời có thể bảo vệ quyền lợi cho nhiều ngƣời, nếu quyền lợi của những ngƣời đó không đối lập nhau. Căn cứ vào Điều 64 BLTTDS, ngƣời bảo vệ quyền lợi của đƣơng sự trong tố tụng dân sự có các quyền và nghĩa vụ tố tụng sau: - Tham gia tố tụng từ khi khởi kiện hoặc bất cứ giai đoạn nào trong quá trình tố tụng dân sự. Ngƣời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đƣơng sự đƣợc tham gia phiên toà giám đốc thẩm, tái thẩm nếu Toà án xét thấy cần thiết. - Xác minh, thu thập chứng cứ và cung cấp chứng cứ cho Toà án, nghiên cứu hồ sơ vụ án và đƣợc ghi chép, sao chụp những tài liệu cần thiết có trong hồ sơ vụ án để thực hiện việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đƣơng sự.
    • 154 - Tham gia việc hoà giải, tham gia phiên toà hoặc có văn bản bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đƣơng sự. - Thay mặt đƣơng sự yêu cầu thay đổi ngƣời tiến hành tố tụng, ngƣời tham gia tố tụng khác theo quy định của Bộ luật này. - Giúp đƣơng sự về mặt pháp lý liên quan đến việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ. - Quyền tham gia tranh luận tại phiên toà, phải có mặt theo giấy triệu tập của Toà án và chấp hành các quyết định của Toà án trong thời gian giải quyết vụ án, tôn trọng Toà án, chấp hành nghiêm chỉnh nội quy phiên toà. 3.4. Ngƣời tham gia tố tụng khác 3.4.1. Ngƣời làm chứng Ngƣời nào đƣợc biết những tình tiết liên quan đến vụ án đều có thể đƣợc Tòa án triệu tập làm chứng. Theo Điều 66 BLTTDS thì ngƣời làm chứng có các quyền và nghĩa vụ tố tụng sau đây: - Cung cấp toàn bộ những thông tin, tài liệu, đồ vật mà mình có đƣợc có liên quan đến việc giải quyết vụ án. - Khai báo trung thực những tình tiết mà mình biết đƣợc có liên quan đến việc giải quyết vụ án. - Đƣợc từ chối khai báo nếu lời khai của mình liên quan đến bí mật nhà nƣớc, bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật đời tƣ hoặc việc khai báo đó có ảnh hƣởng xấu, bất lợi cho đƣơng sự là ngƣời có quan hệ thân thích với mình. - Đƣợc nghỉ việc trong thời gian Toà án triệu tập hoặc lấy lời khai, nếu làm việc trong cơ quan, tổ chức, đƣợc hƣởng các khoản phí đi lại và các chế độ khác theo quy định của pháp luật. - Yêu cầu Toà án đã triệu tập, cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền bảo vệ tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tài sản và các quyền và lợi ích hợp pháp khác của mình khi tham gia tố tụng; khiếu nại hành vi tố tụng của ngƣời tiến hành tố tụng. - Bồi thƣờng thiệt hại và chịu trách nhiệm trƣớc pháp luật do những lời khai báo sai sự thật gây thiệt hại cho đƣơng sự hoặc cho ngƣời khác, phải có mặt tại phiên toà theo giấy triệu tập của Toà án. 3.4.2. Ngƣời giám định Ngƣời giám định là ngƣời có kiến thức, kinh nghiệm cần thiết theo quy định của pháp luật về lĩnh vực có đối tƣợng cần giám định đƣợc các bên đƣơng sự thoả thuận lựa chọn hoặc đƣợc Toà án trƣng cầu để giám định đối tƣợng đó theo yêu cầu của một hoặc các bên đƣơng sự. Theo Điều 67 BLTTDS, ngƣời giám định có các quyền, nghĩa vụ sau đây:
    • 155 - Đƣợc đọc các tài liệu có trong hồ sơ vụ án liên quan đến đối tƣợng giám định; yêu cầu Toà án cung cấp những tài liệu cần thiết cho việc giám định; - Đặt câu hỏi đối với ngƣời tham gia tố tụng về những vấn đề có liên quan đến đối tƣợng giám định; - Phải có mặt theo giấy triệu tập của Toà án, trả lời những vấn đề liên quan đến việc giám định và kết luận giám định một cách trung thực, có căn cứ, khách quan; - Phải thông báo bằng văn bản cho Toà án biết về việc không thể giám định đƣợc do việc cần giám định vƣợt quá khả năng chuyên môn, tài liệu cung cấp phục vụ cho việc giám định không đủ hoặc không sử dụng đƣợc; - Phải bảo quản tài liệu đã nhận và gửi trả lại Toà án cùng với kết luận giám định hoặc cùng với thông báo về việc không thể giám định đƣợc; - Không đƣợc tự mình thu thập tài liệu để tiến hành giám định, tiếp xúc với những ngƣời tham gia tố tụng khác nếu việc tiếp xúc đó làm ảnh hƣởng đến kết quả giám định; không đƣợc tiết lộ bí mật thông tin mà mình biết khi tiến hành giám định hoặc thông báo kết quả giám định cho ngƣời khác, trừ trƣờng hợp Thẩm phán quyết định trƣng cầu giám định; - Đƣợc hƣởng các khoản phí đi lại và các chế độ khác theo quy định của pháp luật; - Phải cam đoan trƣớc Toà án về việc thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình. 3.4.3. Ngƣời phiên dịch Ngƣời phiên dịch là ngƣời có khả năng dịch từ một ngôn ngữ khác ra tiếng Việt và ngƣợc lại trong trƣờng hợp có ngƣời tham gia tố tụng không sử dụng đƣợc tiếng Việt. Ngƣời phiên dịch đƣợc các bên đƣơng sự thoả thuận lựa chọn và đƣợc Toà án chấp nhận hoặc đƣợc Toà án yêu cầu để phiên dịch. Theo Điều 70 BLTTDS, ngƣời phiên dịch có các quyền, nghĩa vụ sau đây: - Phải có mặt theo giấy triệu tập của Toà án; phiên dịch trung thực, khách quan, đúng nghĩa; không đƣợc tiếp xúc với những ngƣời tham gia tố tụng khác nếu việc tiếp xúc đó làm ảnh hƣởng đến tính trung thực, khách quan khi phiên dịch; ngƣời phiên dịch cố ý dịch sai sự thật hoặc khi đƣợc Toà án triệu tập mà vắng mặt không có lý do chính đáng thì phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật. - Đƣợc hƣởng các khoản phí đi lại và các chế độ khác theo quy định của pháp luật; đề nghị ngƣời tiến hành tố tụng, ngƣời tham gia tố tụng giải thích thêm lời nói cần phiên dịch; 4. Chứng cứ trong tố tụng dân sự 4.1. Khái niệm chứng cứ Muốn tìm ra chân lý khách quan của vụ án thì nhiệm vụ của Tòa án là phải làm sáng tỏ những tình tiết liên quan đến vụ án.
    • 156 Việc phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ của các đương sự gắn liền với những sự kiện