Your SlideShare is downloading. ×
General principles of medicinal & aromatic plants farming mon
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

General principles of medicinal & aromatic plants farming mon

3,380
views

Published on


0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
3,380
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
50
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Эмийн болон үнэрт ургамал тариалалтын ерөнхий зарчмууд Германы Техник Хамтын Ажиллагааны Нийгэмлэг Бүс Нутгийн Эдийн Засгийн Хөгжлийг Дэмжих Хөтөлбөр Бүрэлдэхүүн хэсэг 1
  • 2. Хянасан: Тео Хенселс, Багийн Ахлагч ГТХАН, Бүс нутгийн эдийн засгийн хөгжлийг дэмжих хөтөлбөр Бүрэлдэхүүн хэсэг 1: БЖДҮ ба хоршоодыг дэмжихНийтэлсэн: ГТХАН, Бүс нутгийн эдийн засгийн хөгжлийг дэмжих хөтөлбөр Бүрэлдэхүүн хэсэг 1: БЖДҮ ба хоршоодыг дэмжих© 2008 ГТХАН - Бүс нутгийн эдийн засгийн хөгжлийг дэмжих хөтөлбөр, Монгол улсХөтөлбөрийг ХБНГУ-ын Бонн дахь Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа, Хөгжлийн Яамболон Бээжин дэхь Нидерландын Элчин Сайдын Яамнаас санхүүжүүлдэг болно.
  • 3. Германы Техникийн Хамтын Ажиллагааны Нийгэмлэг Бүс Нутгийн Эдийн Засгийг Дэмжих Хөтөлбөр Доктор Ралф Циммэрманн Докторант Доржготовын Ариунгэрэл Эмийн болон үнэрт ургамалтариалалтын ерөнхий зарчмууд ГАРЫН АВЛАГА “Бичил, жижиг, дунд үйлдвэр болон хоршоодыг дэмжих” 1-р Бүрэлдэхүүн хэсгээс бэлтгэн гаргав. Төсөл хэрэгжүүлэгч: 2008 оны 9 сар
  • 4. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 1Төслийн хураангуйБүс нутгийн эдийн засгийг дэмжих хөтөлбөрХөтөлбөрийн ерөнхий зорилго нь зорилтот бүс нутаг болох Дархан, Эрдэнэт,Улиастайд орон нутгийн нөөц баялгийг тогтвортой ашиглах арга замаар бүснутгийн эдийн засгийг эрчимжүүлэх нөхцөл бололцоог сайжруулахад оршино.Хөтөлбөр дараах гурван дэд хэсгээс бүрдэнэ:  Орон нутаг дахь бизнест үйлчилгээ үзүүлэх байгууллагуудыг бэхжүүлж, жижиг дунд үйлдвэр хоршоодод дэмжлэг үзүүлэх;  Бичил, жижиг, дунд үйлдвэр хоршоодод үзүүлэх санхүүгийн үйлчилгээг хөгжүүлэх;  Орон нутгийн эдийн засгийн талаарх бодлого боловсруулахад дэмжлэг үзүүлэх.Хөтөлбөр нь бүс нутагт үйлдвэрлэл эрхлэхэд таатай орчин бүрдүүлэх, тэдэндтуслах, ялангуяа жижиг дунд үйлдвэрүүдэд санхүүгийн эх үүсвэр авахаддэмжлэг үзүүлэх, эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих, орон нутагт ажлын байр бийболгох, ядуурлыг бууруулахад хувь нэмэр оруулах чиглэлээр ажиллаж байна.Хөтөлбөрийг ХБНГУ-ын Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа Хөгжлийн Яам(BMZ), Нидерландын Засгийн Газрын хамтарсан санхүүжилттэйгээр ГерманыТехникийн Хамтын Ажиллагааны Нийгэмлэг (GTZ) хэрэгжүүлж байна. Монголынталаас Монгол Улсын Сангийн Яам хамтран ажиллаж байна. Хөтөлбөрхэрэгжилт долоон жилийн хугацаатай бөгөөд нэгдүгээр шатны үйл ажиллагаа2006 оны 6 сараас 2010 оны 5 сар хүртэл 4 жил үргэлжилнэ.Бүрэлдэхүүн 1. Бичил, жижиг, дунд үйлдвэр ба хоршоодыгдэмжихБичил, жижиг, дунд үйлдвэр ба хоршоодыг дэмжих энэхүү бүрэлдэхүүн хэсгийнгол зорилт нь бичил, жижиг, дунд үйлдвэр ба хоршоодод үзүүлж буй бизнесийгхөгжүүлэх үйлчилгээний зах зээлийг төлөвшүүлэхэд оршино.Үйл ажиллагааБүрэлдэхүүн 1 нь бичил, жижиг дунд үйлдвэр, хоршоо, үйлдвэрлэл эрхлэгчид баэдийн засгийн идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж буй хувь хүмүүсийг нэмүүөртгийн сулжээний талаарх мэдээллээр хангаж, тэдний үйл ажиллагаагтөгөлдөржүүлэх, шинэ үйлдвэр бий болоход дэмжлэг үзүүлэхэд оршино.Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим, Ажил Олгогч Эздийн Холбоо, ХоршоодынХолбоо гэх мэт мэргэжлийн байгууллагууд бизнес хөгжүүлэх үйлчилгээгээсайжруулах, үйлчилгээний борлуулалтаа боловсронгуй болгохын тулд энэхүүмэдээллийг ашиглаж байна.Хамтын ажиллагааны талаарх аргачлал, сургалтын модулийн нөлөөллөөржижиг дунд үйлдвэрүүдийн дунд ажлын хэсгүүд бий болж байна. Бүрэлдэхүүнхэсэг 1-ийн хүрээнд бас бизнес хөгжлийн үйлчилгээ үзүүлэгчид, сургалтынбайгууллага, жижиг дунд үйлдвэр хоршоодын хамтын ажиллагаа, мэдээлэл
  • 5. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 2солилцоо идэвхжиж, бие биеийнхээ хэрэгцээг ойлгох, хангах ажиллагаасайжирч байна. Энэхүү бүрэлдэхүүн хэсгийн судалгаа шинжилгээний үе шатөндөрлөснөөр одоо зорилтот бүс нутгууд дахь бизнес хөгжлийн үйлчилгээүзүүлэгчид, тэднээр үйлчлүүлэгч жижиг дунд үйлдвэр хоршоодыг бэхжүүлэх,ашиг орлогыг нь нэмэгдүүлэхэд чухал ач холбогдолтой практик асуудлуудадчиглэн ажиллаж байна.Сургагч нарыг сургах, нарийвчилсан тодорхой сэдвүүдээр семинар зохиох,зөвлөгөө өгөх, чадавхийг нь бэхжүүлэх, менежментийн чанарыг сайжруулах,экологийн тогтвортой байдалд санаа тавих зэрэг нь хөтөлбөрийн хүрээнд авчхэрэгжүүлж буй үйл ажиллагааны чиглэлүүд юм. Бизнес хөгжлийн үйлчилгээнийбайгууллагууд болох Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим, Ажил Олгогч ЭздийнХолбоо, Хоршоодын Холбоо гэх мэт мэргэжлийн байгууллагуудын үйлажиллагааг эрчимжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх анхаарлын төвд байсаар байна.Мөн мэргэжил эзэмшүүлэх сургалтын байгууллагуудын сургалтын хөтөлбөртжижиг дунд үйлдвэрийн боловсон хүчний хэрэгцээнд нийцсэн шинэ модульнэвтрүүлэхэд дэмжлэг үзүүлнэ.Түүнчлэн хөтөлбөрийн бусад бүрэлдэхүүн хэсэг, ГТХАН болон хандивлагчбусад байгууллагын хөтөлбөрүүдтэй үйл ажиллагаагаа зохицуулан хамтранажиллах замаар төслийн үр дүнгийн урт хугацааны тогтвортой байдлыгхангахыг зорьж ажиллана.
  • 6. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 3Гарчиг1 Танилцуулга 52 Зах зээл 62.1 Худалдааны нэр томъёо 6 .2.2 Зах зээл судлалын хэлбэрүүд 72.3 Найрлага, бүрэлдхүүн хэсэг 82.4 Монгол орны эмийн ургамлын худалдаа 92.5 Эмийн болон үнэрт ургамлын бүтээгдхүүний нөөцийн эдийн засгийн үнэлгээ 112.6 Эмийн болон үнэрт ургамлын борлуулалт 123. Тариалалт 163.1 Эмийн болон үнэрт ургамлын чанар 163.2 Үр ба тарих материал 173.2.1 Талбайн бэлтгэл 183.3 Талбайн сонголт 193.4 Үржил шим 203.5 Ургамлын арчилгаа 213.6 Усалгаа 223.7 Ургац 223.8 Анхан шатны боловсруулалт 253.8.1 Хатаах 283.8.2 Савлах 303.8.3 Хадгалах 304. Чанарын шалгуур үзүүлэлт 31
  • 7. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 4ХүснэгтүүдХүснэгт 1: Анхан шатны боловсруулалт хийсэн эмийн болон үнэрт ургамлынхудалдааны нэр томъёо 6Хүснэгт 2: Зарим нэгэн хоёрдагч бодисийн солилцооны завсрын бүтээгдхүүнийач холбогдол 8Хүснэгт 3: Монгол оронд эрэлт хэрэгцээтэй байгаа эмийн ургамлуудын жагсаалт 9Хүснэгт 4:Эмийн болон үнэрт ургамлын чанарын зарим нэгэн шалгуурүзүүлэлтүүд 28
  • 8. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 5ЗурагЗур 1: Гангыг Thymus spp хатаасан ба шинэ байдлаар зах зээлд худалдаалдаг 12Зур 2: Гааны Mentha x piperita төрлийн ургамлаар цай хийдэг 13Зур 4: Эмийн бамбайн Valeriana officinalis үндсээр нойргүйдлыг эмчилдэг 13Зур 5: Эмийн календулаг тос, тосон түрхлэг хийхэд хэрэглэнэ. 14Зур 6: Эмийн болон үнэрт ургамлыг худалдаалах зах зээлийн судалгаа 15Зур 7: Чанарыг дээдлэдэг үйлдвэрүүдийн жишээ 16Зур 8: Үрслэг бойжуулах ба үр тариалах тоног төхөөрөмж: цэцэг хураах сам, үртаригч, гар хураалтын машин 17Зур 9: Эмийн ургамлын хоёр флавинойдын концентрацид ургах орчны өндрийннөлөө 18Зур 10: Гялгар цаасан болон сүрлэн хучлага 20Зур 11: Цэцгийг самнаж хураах 22Зур 12: Нэг тэнхлэгтэй тракторт холбох үндэс ухагч 22Зур 13: Тоо ба чанарын харьцааг хэрхэн тэнцвэртэй байлгах жишээ 23Зур 14: Үндэс ба нахиа хураалтын диаграмм 23Зур 15: Цэцэг хураах, үндэс хураах, навч цэцгийн шилбэгүй хураах, нахиахураах тодорхой өндөр 23Зур 16: Эмийн ургамлын анхан шатны боловсруулалтын диаграмм. Ургамал тусбүрээр боловсруулалтын үе шатны диаграммыг хийж тайлбарлаж болно. 24Зур 17: Хатаасан биологийн материалын сайн ба муу жишээ 26Зур 18: Яншуйн хураалт ба хатаалт хоёрын хооронд цаг алдсанаасмикробиологийн бохирдол үүсэх байдал 26Зур 19: Савласан бүтээгдхүүнийг тавиур дээр хадгалах 27
  • 9. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 61 ТанилцуулгаЭмийн болон үнэрт ургамлын тариалан нь үр тарианы ургамлын тариалантайхарьцуулбал харьцангуй залуу шинжлэх ухаан. Ургамлыг хоол тэжээлийнзориулалтаар хэрэглэхээс гадна өөр хэрэгцээ шаардлагатай тулгарч ирсэн. Энэхэрэгцээг байгалийн зэрлэг ургамлыг түүж хангах явдал төдийлөн сайн үрдагавар өгөхгүй болжээ.Үүнээс гарах арга зам бол хүн төрөлхтнийг хүнс тэжээлээр хангах үүрэггүйцэтгэхгүйч, бусад хэрэгцээнд шаардлагатай эмийн болон үнэрт ургамлынбүтээгдхүүн үйлдвэрлэх ургамлыг тариалах явдал юм. Үр тарианы ургамлаасэнергийн болон үйлдвэрлэлийн ургамлыг тусад авч үзэж ангилсан. Үүнд: эмийнүйлдвэрлэлийн, хүнсний нэмэлт, гоо сайхны үйлдвэрлэлийн,амтлагчийнүйлдвэрлэлийн, будгийн үйлдвэрлэлийнЭмийн болон үнэрт ургамлаар эм тан хийх, тайвшируулах, үнэртэн бэлтгэх,хадгалалтад ашиглах, амт оруулах, будах зэргээр уламжлалт болон шашны занүйлийн зориулалтаар ашигладаг. Хүнс тэжээлийн зориулалтаар анхдагчбодисийн солилцоогоор бий болсон бүтээгдхүүнийг ашигладаг. Харин дээрдурьдсан бусад хэрэгцээ, шаардлагад эмийн болон үнэрт ургамал хоёрдагчбодисийн солилцооны завсрын бүтээгдхүүнийг хэрэглэнэ. Ургамлын олонтөрлийн найрлагад хоёрдагч бодисийн солилцооны завсрын бүтээгдхүүн байдагба бага хэмжээтэй ч экологийн болон техникийн нөхцөлд маш мэдрэмтгийбайдаг.Эмийн болон үнэрт ургамлын үйлдвэрлэлд чанар бол гол шалгуур үзүүлэлтболдог. Үйлдвэрлэгч өндөр үнэтэй бүтээгдхүүн үйлдвэрлэх болон худалданавагчаа олж авахын тулд тоо ба чанарт сайтар анхаарах шаардлагатай.Энэ гарын авлага нь үйлдвэрлэгчийг зорилгодоо хүрэх арга техник, ерөнхиймэдээлэлээр хангах зорилготой. Энэ гарын авлагыг тодорхой ургамлын зүйлдзориулж бичээгүй боловч төслийн үргэлжлэх хугацаанд шаардлагатай заримзүйлд зориулан дэлгэрүүлэн бичихэд суурь материал болгон ашиглана.1.2 ТодорхойлолтуудЭмийн ургамлын Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагын тодорхойлолт:
  • 10. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 7Эмчилгээний зориулалтаар ашиглах, мөн эмийн анхдагч хагас синтезийнтөлөөлөл болох бодисыг өөрийн нэг буюу хэд хэдэн эрхтэндээ агуулж байгаазүйлүүдийг эмийн ургамал гэнэ.Эм бэлдмэлийн Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагын тодорхойлолт:Байгалийн материалууд (ургамал) цэцэг,навч,үр болон үндсийг хатааж,хэрчижмөн анхан шатны боловсруулалт хийж, эмчилгээнд ашиглаж байгаа биетийг эмбэлдмэл гэнэ.. [2]2 Зах зээл судлал2.1 Худалдааны нэр томъёоИхэнхи эмийн болон үнэрт ургамлын түүхий эд нь эмийн нэмүү өртгийнсүлжээгээр зах зээлд гардаг. Энэ салбар нь энгийн үр тарианы аж ахуй,цэцэрлэгийн аж ахуйнаас тэс өөр байдаг. Эмийн бүтээгдхүүнийг ургамлын ягтодорхой эрхтнээс үйлдвэрлэдэг чанарын шалгуур үзүүлэлтийн хэсгээс хар.Тэхлээр бүх түүхий эд Латин нэртэй байх ба мөн түүхий эд хаанаас бий болсонтодорхой тайлбартай байдаг. Дараагийн хүснэгтээр ургамлын эд эрхтэнийхудалдааны нэр томъёог үзүүллээ.Хүснэгт 1: Анхан шатны боловсруулалт хийсэн эмийн болон үнэрт ургамлын эд,эрхтэний худалдааны нэр томъёоЛатин нэр Англи нэр ТайлбарFlos Flowers Цэцэг болон баг цэцэг хэвийн хатсанFolium Leaves Навч, навчинцар хэвийн хатсанHerba shoot модлог ишээс бусад газрын дээд талын хатсан хэсэгFructus Fruits бүхэл жимс болон бусад хэсэгхэвийн хатсанRadix Roots Газрын доорхи хэсэгхэвийн хатсанRhizoma Root stock Газрын доорхи мөлхөө нахиа хэвийн хатсанSemen seeds Бүх үрхэвийн хатсанTuber Tuber Булцуу болон булцуу хэлбэрийн махлаг үндэс хэвийн хатсанBulbus bulb Газрын доорхи нөөц эрхтэн хэвийн хатсан
  • 11. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 8Жишээлбэл: Thymus vulgaris гэдэг зүйлийн газрын дээд талын хэсгийг эмийнургамлын лавлах бичиг Фармакопин-д Thymi Herba гэж тэмдэглэнэ.Хэрэв өөртусгай боловсруулалт хийсэн бол тухайлбал: хальсийг авсан бол “concis”гэжхураангуйлан бичээд (Thymi Herba consis) тэмдэглэнэ.2.2 Зах зээл судлалын хэлбэрүүдЭмийн болон үнэрт ургамлыг шинэ ба боловсруулсан байдлаар худалддаг.Болосруулалт гэдэг хатаах, хөлдөөх болон хандлах, нэрэх аргаар үндсэнүйлчлэх бодисийг тусгаарлах явдал юм. бүлэг харах. Анхан шатныболовсруулалтын түвшинд хатаах аргыг хэрэглэдэг боловч бага хэмжээгээрнэрэх арга байдаг. Эдгээр үйл ажиллагааг дэлгэрэнгүйгээр авч үзье. Үүнд:  Шинэ материалСайжруулсан орчинд савласан шинэхэн таслан авсан ургамал, савандтариалсан шинэ ургамал салад зэрэг байж болно. Эмийн ургамлын шинэ шүүсмаш ховор худалдаалагддаг.  Гүн хөлдөөсөн материалНавчит ургамлыг гүн хөлдөөдөг.  Хөлдөөж хатаасан материалНам температурт усны агууламжыг бууруулдаг. Навчит ургамал ус ихтэй байдагучраас энэ аргыг хэрэглэх нь тохиромжтой.  Хатаасан материалХудалдааны хамгийн их хэсгийг хатаасан материал эзэлдэг.Бүх ургамал болонургамлын эд эрхтнүүд нэмэгдэл дулаанд ч, ердийн температурт ч хатдаг.Ургамлын зүйлүүд ямар ч температурт хатах боловч хамгийн гол нь үндсэнүйлчлэх бодисыг шаардлагатай хэмжээнд барьж байх температур, цаг хугацаагзохицуулах хэрэгтэй болдог.  Шингэнд хадгалсан материалЗаримдаа амтлагчыг тос болон цууны уусмалд хадгалдаг. Эдгээр уусмал нь уртхугацаанд хадгалах боломжтой. Дараа жилийн шинэ ургамал бий болтолхэрэгцээгээ хангах боломжтой байдаг.  ХандлахУргамлыг ус болон спиртын уусгагчид хандлана. Эмийн зориулалтаар ашиглахургамлыг хандладаг. Ханд нь маш бага хэмжээтэй үндсэн үйлчлэх бодиснайрлага - г агуулсан байдаг.  Эссэнциал тос
  • 12. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 9Жинхэнэ эссэнциал тосыг нэрэх аргаар гаргаж авдаг. Үнэртэний нөөцийг бийболгоно. Гоо сайханы үйлдвэрлэл, хүнсний үйлдвэрлэл, эмийн үйлдвэрлэлийнальнд үүнийг хэрэглэнэ.  ЯлгахЯлгах гэдэг нь ургамлаас нийлмэл бодист нэгдлүүд болон үндсэн үйлчлэхбодисыг тусгаарлан авах арга юм. Уусгагч жинхэнэ ууршимхай устөрөгчхүссэн бодисоо тусгаарлах ба баяжуулдаг. Хандыг улиралаар хэрэглэнэ.2.3 Найрлага, бүрэлдхүүн хэсэгЭмийн болон үнэрт ургамал нь найрлага, бүрэлдхүүн хэсгийг худалдаалагддаг.Эмийн болон үнэрт ургамал олон төрлийн найрлагатай. Зарим судлаачиддэлхий дээрхи ургамлуудад10000 гаруй ашигтай нэгдлүүдийг агуулж байдаг гэжүздэг. Тэдгээрийн ихэнхийг нь хараахан олж илрүүлээгүй байдаг. Дараагийнхүснэгтэд одоогоор ашиглагдаж байгаа үндсэн үйлчлэх бодисыг ангиланхаруулав.Хүснэгт 2: Зарим нэгэн хоёрдагч бодисийн солилцооны завсрын бүтээгдхүүнийач холбогдол Үндсэнүйлчлэх бодис ТайлбарЭсэнциал тос Орчны температурт ууршимтгай тос, олон өөр төрөл  Гааны тос ба гааХалуун Эдгээр нь халуун амтыг бий болгоно. Гэхдээ ижил амттайбүрэлдхүүн байдаггүй.  Халуун чинжүүАлкалойдууд Азот агуулсан байх ба төв мэдрэлийн системд нөлөөллөдөг.  Намуугийн төрөлГашуун Гашуун амтыг бий болгох ба гэхдээ өөр өөр амтыг бийбүрэлдхүүн болгодог.  ХининГлюкози Зүрхэн ашигтай нөлөө үзүүлдэг стеройдын нэгдлүүд  дижитоксинМуслаж Өндөр молекульт нэгдлүүд
  • 13. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 10  таван салааТанин Хоргүйжуулах, азотыг уусгах, полифеноль  нэрсСапонин Хөөсрүүлэх, эмульс  чихэр өвсФлавинойд Будагч бодис  Чацарганы хайперосойдӨөх тос Ханасан болон ханаагүй өөх тос Ланилын хүчил2.4 Монгол орны эмийн ургамлын худалдааТуваандоржийн судалгаагаар Завхан аймагт 43 төрлийн эмийн ургамлыгбайгалаас түүж бэлтгэж байна хавсралт . Монгол орон даяар хөдөөгийн ардиргэд байгалаас түүж бэлтгэсэн ургамлыг хэрэглэж байна. Монголын эмийнхолбооны мэдээллийн эх үүсврээс харахад Монголд 45 зүйлийн ургамал их,бага хэмжээгээр худалдаалагдаж байнаХүснэгт 3.Хүснэгт 3: Монгол оронд эрэлт хэрэгцээтэй байгаа эмийн ургамлуудын жагсаалт Англи нэр Латин нэр Монгол нэр Үзүүлэх үйлчилгээ1 Dog rose Rosa acicularis Өргөст нохойн Зүрх хошуу2 Iceland poppy Papaver croceum Гүргэм шар Шарх эдгээх хурган засаа3 Wild thyme Thymus gobicus Говийн ганга Хавдар бууруулах4 Lichen Lichens sp Хаг Бөөрний өвчинд5 Thundra rose Dasiphora fruticosa Боролзгоно Зүрхний өвчинд6 Cacalia hastata Илдэн игүүшин Ходоодны өвчинд7 Gentiana algida Цагаан дэгдь Хоолойн өвчинд Ванжингарав8 Liquorice Glycyrrhiza glabra, Чихэр өвс ханиалга GanCao uralensis9 White Fingi sp Цагаан мөөг Эмэгтэйчүүдийн mushroom өвчинд10 Saussurea Вансэмбэрүү Уушгийн өвчин
  • 14. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 11 involucrata11 Sand rise Agriophyllum Дэрвээн Элгэний өвчин pungens цульхир12 Ribes diacanthum Тэхийн шээг Бөөрний өвчин13 Edelweiss Leontopodium Талын цагаан Цусны даралт campestre уул цэцэг бууруулах14 Bilberries Red Vaccinium vitis Нэрс Ханиалга idaea15 Hawthorn Crataegus Час улаан Зүрхний өвчин sanguinea долоогоно16 Nutmeg Myristica fragrans Зүрхний өвчин17 Thymus Thymus sp. Ганга Толгойн өвчин18 Zygophyllum Потанины хотир Элгэний өвчин potaninii Maxim19 Common Plantago major Их таван салаа Ходоодны өвчин plantain20 Peony Paeonia anomala Ягаан цээнэ Бөөрний өвчин21 Nettle Urtica dioica Нарийн навчит Цус цэвэрлэр халгай22 Ubeplaeus Artemisia Царвант Хоолойн өвчин macrocephala шарилж24 Iris Iris tenuifolia Нарийн навчит Бөөрний авчин цахилдаг25 Goldenroot Rhodiola quadrifida Алтангагнуур Ходоод,уушгийн шарх гэмтлийн засах, халуун бууруулах,Суулгалтыг зогсоох, эрхтэн цэвэрлэх Rose Root Rhodiola rosea Алтан гагнуур Гэмтэл анагаах26 Common Valeriana officinalis Эмийн бамбай Зүрнхий өвчин Valerian27 Aloe Aloe Зуун наст Шарх анагаах
  • 15. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 1228 Dog nose Rosa dagurica Дагуур нохойн Зүрхни үйл хошуу ажиллагааг нэмэгдүүлэх, цэвэрлэх29 Vetch Astragalus Монгол хунчир mongolicus30 lance leaf Thermopsis Тарваган шийр Ханиалга lanceolata31 Sea buckthorn Hippophae Чацаргана rhamnoides32 Sphallerocarpus Ямаахай gracillis33 Siberian tea Bergenia crassifolia Бадаан34 Pheasant’s Adonis mongolica Алтан хундага eye35 Mother wort Leonurus deminutus Хотой36 Calendula Calendula officinalis Хумсан цэцэг37 Divaricate Saposhnikovia Дэрэвгэр saposhinkovia divaricata жиргэрүү38 Alkali rayless Brachyactis ciliata Сороолж aster39 Greater Chelidonium majus Их шүүдэргэнэ celandine2.5 Эмийн болон үнэрт ургамлын бүтээгдхүүний нөөцийн эдийнзасгийн үнэлгээЭмийн ургамлаас гаргаж авсан бүтээгдхүүн болон эмийн ургамал худалдаалдагэмийн сангуудаас авсан мэдээлэл болон эмийн сангуудын нилээд олонменежерүүдтэй хийсэн уулзалтад тулгуурлан үнэлгээ өгөв. Монголын зах зээлджилд ойролцоогоор 200-300 тн эмийн хатаасан материал хэрэгтэй байна.Үүнийг бодит байдлаар авч үзвэл нэг хүнд жилд 100 гр эмийн ургамал оногдожбайна гэсэн үг. Ургамал болон жимсний цай, гоо сайханы ингредэнт зэргийгоролцуулаад том зах зээл бий. Орон нутгийн ургамлын цайг оролцуулахгүйгээрбусад ургамлын бүтээгдхүүнийг гаднаас импортлож байна. Ургамлаас гаргаж
  • 16. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 13авч байгаа бүтээгдхүүн хөдөө орон нутагт танил болсноос гадна өөрсдийнхэрэгцээнд өргөнөөр хэрэглэдэг. Фито- эмчилгээний зориулалтаар жимсний цайгхэрэглэдэг ихэвчлэн нимбэгэ, алимны цай. Ургамлын цай бүрийн эмчилгээ,алжаал тайлах зориулалт нь өөр өөр байдаг. Мөн гоо сайханд болон багахэмжээгээр хүнсний нэмэлт бүтээгдхүүн болгон ашиглаж байна. Тухайн улсадамьдарч байгаа гадаадын иргэдийн нөлөөгөөр үнэрт ургамлыг амтлагчаархэрэглэх явдал нэмэгдэж байна. Түүхий эдийн хэрэгцээг тооцоох боломжгүй чгэсэн маш их хэмжээгээр гадаадын худалдаачид түүхий эдийг авдаг боловч нэгчбодит тоо байхгүй. Олон мэдээллийн эх сурвалжаас үзэхэд ургамлын түүхийэдэд гадаадын өрсөлдөгч олон байгаа нь харагдаж байна. Хэрвээ энэ үнэн болжилд дахин 100-150 тн түүхий эдийн нөөц хэрэгтэй. Нилээд бодиттойтооцоолсноор, орон нутгийн зах зээлд ойролцоогоор >1000000 € ашиг олохболомжтой. Эцсийн бүтээгдхүүнээс 7-10 сая € олох боломжтой ба энэ үнэ ньтогтмол нэмэгдэж байгаа хандлагатай байна.2.6 Эмийн болон үнэрт ургамлыг борлуулалтБүтээгдхүүнийг борлуулах 4 гол суваг байна. Үүнд: шууд зах зээл, хүнснийүйлдвэр, эмийн үйлдвэр, гоо сайханы үйлдвэрДэлхийд эмийн болон үнэрт ургамлыг худалдаалах, хэрэглэх том зах зээл бийболсон. Хатсан ба шинэ ургамлын бүтээгдхүүнийг хоол тэжээлийн бусзориулалтаар амтлагч хэлбэрээр өргөн хэрэглэдэг. Хоёрдугаарт эмийн болонүнэрт ургамлыг ашиглах эмийн үйлдвэр, гоо сайханы үйлдвэр хэрэгцээнэмэгдэж байна. Мөн зах зээлд шууд борлуулалт давамгайлж байна.Тариаланчид хамгийн гол зарчим бол зах зээлийг судалгаа хийхгүйгээртариалалт хийж болохгүй гэдгийг хатуу баримтлах хэрэгтэй. Худалданавагчтайгаа гэрээ хэлцэл хийсний дагуу тариалах хэрэгтэй. Тэхлээр зах зээлсайн хөгжсөн орон нутагт хэрэв гэрээ, хэлцэл хийгээгүй бол жижигүйлдвэрлэгчид бүтээгдхүүнээ борлуулж чадахгүй болдог.Зах зээлийн бараа бүтээгдхүүн нь худалдах, худалдан авах зах зээлийн хүчинчадлаас хамаардаг. Ялангуяа эмийн болон үнэрт ургамлын түүхий эдийн үнэхүнсний ногооны үнэ шиг тогтворжсон байдаггүй. Бүх үнийг хувиараатохиролцоно. Тэхлээр хамгийн сайн зах зээлийг олж авахын тулд мөнхэрэгцээтэй машин механизмийн хүчин чадлыг бүрэн ашиглахын тулд тодорхойбүтцийг бий болгохыг зөвлөмөөр байна нөхөрлөл, холбоо гэх мэт. Хөрөнгөжсөн
  • 17. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 14үндэсний болон гадаадын худалдан авагчид янз бүрийн чанартай бүтээгдхүүнүйлдвэрлэдэг олон жижиг аж ахуй нэгжтэй харьцах сонирхолгүй.Зураг 1: Гангыг Thymus spp хатаасан ба шинэ байдлаар зах зээлд худалдаалдаг.  Шууд зах зээлҮйлдвэрлэгч анхан шатны боловсруулалт хийсэн савласан бүтээгдхүүнийгэцсийн хэрэглэгчид худалддаг. Шууд худалдаалах боломжтой бүтээгдхүүн:шинэ, хатаасан амтлагч ургамал маш бага хэмжээгээр худалдаалах боловчэргэлт сайтай  Хүнсний үйлдвэр хүнсний нэмэлт болон амьдрал ахуйд тустай хүнсХүнсний бүтээгдхүүн, амтлагч үйлдвэрлэгчид бөөний худалдааны болонүйлдвэрийн салбарт хамгийн их орон зайг эзлэхийг хүсдэг. Гэвч багаж, тоногтөхөөрөмж нь хамгийн их эрэлт хэрэгцээтэй байгаа нэг төрлийн бүтээгдхүүнийгих хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжтой байдаг. Хүнсний салбарт хамгийн ихөрсөлдөөн байдаг ч бүтээгдхүүнийг зах зээлийн боломжит үнээс доогуурхудалдаалдаг. Үйлдвэрлэх боломжтой бүтээгдхүүн: хатаасан ба шинэ амтлагчургамал гэхдээ хатаасан эмийн ургамлаас бага хэмжээтэй байдаг
  • 18. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 15 Зураг 2: Гааны Mentha x piperita төрлийн ургамлаар цай хийдэг.Зураг 4: Эмийн бамбайн Valeriana officinalis үндсээр нойргүйдлыг эмчилдэг.  Эмийн үйлдвэр
  • 19. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 16Энэ худалдааны суваг нь жижиг болон дунд үйлдвэрлэгчид тохиромжтойбайдаг. Эмийн үйлдвэр нь стандартын дагуу бэлтгэсэн чанартай түүхий эдийгхүлээн авдаг. Энэ талбарт чанарын шаардлага хангасан түүхий эд бэлтгэжчадвал орлогоо нэмэгдүүлэх боломжтой. Боломжийн арай илүү үнээр заржболно. Үйлдвэрлэх боломжтой бүтээгдхүүн: Захиалагч, мэргэжилтнүүдийнхүсэлтийн дагуу хэрчиж, нунтагласан анхан шатны боловсруулалт хийгдсэнхатсан эмийн ургамал.Зураг 5: Эмийн календулаг Calendula officinalis тос, тосон түрхлэг хийхэдхэрэглэнэ.  Гоо сайханы үйлдвэрГоо сайханы үйлдвэр нь бусад үйлдвэрүүдтэй харьцуулбал хамгийн бага захзээлтэй буюу бараг л хөгжөөгүй. Үүний гол шалтгаан бол гоо сайханыбүтээгдхүүний найрлагат ургамлын гаралтай түүхий эд бага хэмжээтэй зөвхөнүнэр оруулах болон хадгалалтыг уртсгах зориулалтаар хэрэглэдэгт байгааюм. Гоо сайханы үйлдвэрийн менежерүүд хаяа түүхий эдийн хангамжиданхаарах боловч ихэвчлэн химийн бүтээгдүүнийг бөөний үнээр олж авахыгэрмэлздэг. Тэхлээр тариалагчид гоо сайханы зориулалтаар түүхий эдийгтариалах сонирхолтой бол бөөний худалдаачидтай хамтарч ажиллах хэрэгтэй
  • 20. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 17болдог. Бага хэмжээтэй хэрэгцээтэй байдаг учраас үнэ дээрээ тохиролцоххэрэгтэй. Гоо сайханы үйлдвэрт эмийн хууль хамаарахгүй учраас түүхийэдийн чанар муу байх талтай байдаг. Үйлдвэрлэх боломжтой бүтээгдхүүн:үнэрт ургамал, будагт ургамал, муудахаас хамгаалах бодистой ургамал, тосагуулсан ургамал, эмийн үйлчлэх бодис агуулсан ургамал Фермер Шууд зах Эмийн бөөний Гоо сайханы бөөний Амтлагчийн худалдаа бөөний зээл худалдаа Хүнсний Эмийн Гоо сайханы үйлдвэр үйлдвэр үйлдвэр жижиглэн Эмийн сан Эмийн сангийн төв хэрэглэгчЗураг 6: Эмийн болон үнэрт ургамлыг худалдаалах зах зээлийн диаграмм3 Тариалалт3.1 Эмийн болон үнэрт ургамлын бүтээгдхүүний чанарЭмийн болон үнэрт ургамлыг тэдний онцгой найрлага, бүрэлдхүүн хэсгийгашиглахын тулд тариалдаг. Эцсийн найрага, бүтэц бүрэлдхүүн нь генетикийнболон орчны хүчин зүйлээр тодорхойлогдоно. Орчны хүчин зүйл нь дахин
  • 21. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 18техникийн болон экологийн орчин гэж хуваагддаг. Эдгээр хоёр хүчин зүйлээсургамлын бүтэц бүрэлдүүн түүний нэгдлүүдийн найрлага, бүрэлдхүүн хэсэгихээхэн хамааралтай байдаг.Эмийн болон үнэрт ургамлын материал үйлдвэрлэлийн журмын дагуу, ургацыгнэмэгдүүлэх, бууруулах, хадгалах зэрэг мэдлэг хэрэгтэй. Ургамлын амьдралдолон хүчин зүйл үйлчлэх ч өндөр ургац өгдөг ургамлын найрлагад эерэг басөрөг нөлөө үзүүлдэг. Хатаасан ургамал ч хадгалалтын явцад чанараа тогтмолалдсаар байдаг. Эмийн болон үнэрт ургамлаар ажилладаг хүмүүс чанар, ургац,орлого дээр анхаарах хэрэгтэй. усалгаа Температур Хорт өвчин Өмнөгч Өрсөлдөгч Ургамлын нягт Хөрсний сүврэгшил Байгаль Усан хангамж Зүйл Шим тэжээл Химийн найрлага Хөрсний төрөл Чанар Батлагдсан байдал ген Олон янз байдал Нэг төрөл Хөрс боловсруулалт савлах технолог Тариалах хугацаа хадгалах Хураах Хэрчих Хураах хатаах Ургалтын үе шат арчилгааЗураг 7: Чанарыг дээдлэдэг үйлдвэрүүдийн жишээ3.2 Үр ба тарих материалЭмийн болон үнэрт ургамлын үржил селекцийн ажил мөн л эхлэлийн шатандааявж байгаа. Зөвхөн цөөн тооны ургамлын зүйлүүдийн тариалалт нь нэмэгдсэн.Ихэнхи түүхий эдийг байгалийн ургамлаас бэлтгэхийн сацуу зарим түүхий эдийгэнгийн селекцийн аргаар гаргаж авсан ургамлаас бэлтгэж байна. Хамгийн сайнзүйлүүд хүссэн түвшинд гадаад ба дотоод үзүүлэлтүүд болох хамгийн их өндөридэвхитэй нэгдэл, хамгийн бага хольц хүсээгүй хорт бодис -ыг агуулсан
  • 22. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 19байдагч тэр компаний өмч учраас зах зээлээс олоход бэрхшээлтэй. Гэвчгенетикийн материал хүссэн чанарын шалгуурт тулгуурласан тарималыг бийболгохоор төлөвлөдөг. Тухайлбал: Чацарганы үрэнд 6.5% тос агуулагдажбайдаг. Тариалсан зүйлд ийм хэмжээний тосны агууламж байх ёстой гэж үздэг.Иймээс генетикийн материалд бүтээгдхүүн, амжилт хоёр зэрэг байх ёстой.Үржил селекцийн түвшин доогуур байхад ургамал өөр орчин, адилгүй ургацыгбий болгоно гэсэн үг.! Эмийн болон үнэрт ургамлыг тариалахад хамгийн шийдвэрлэх алхмуудын нэгнь хамгийн сайн тохирох материалыг хайж олох явдал юм.! Интернет бол хамгийн сайн мэдээллийн эх үүсвэртэй байдаг. Маш олонжижиг цэцэрлэгийн үйлдвэрлэлийн эрхлэгч нар өөрсдийн бүтээгдхүүнийгхудалдан авагчид санал болгож байдаг.Дараах хаягаар орж үзнэ үү.! Www.johnnyseeds.com and www.pharmasaat.de3.2.1 Талбайн бэлтгэлТариалалт хийхээс өмнө талбайг уриншлах, элдэншүүлэх хэрэгтэй. Хөрснийширхэгийг хэмжээ нь үрийн хэмжээнээс хамааралтай. Учир нь жижиг хэмжээтэйүр байвал хөрсийг улам сайн боловсруулах хэрэгтэй. Хөрс боловсруулалтын гүннь хамгийн багадаа тариалах гүнгийн хэмжээнд байна. Боловсруулалтын гүн 10-15 см байх ёстой. Тариалалтыг үргэлж үүлтэй, чийгтэй өдөр хийх ба тариалахүрслэгийг сайтар усалсан байна.Тариалалтыг хоёр гол аргаар хийдэг. Үүнд: үрээр эсвэл вегататив эрхтнээрмөлхөө иш, найлзуур, нахианы хэсэг болон үндэс хуваах Энэ хоёр аргаарүрслэг бойжуулах мөн шууд тариалж болно. Үрслэг бойжуулах нь ургамлынургалтын хугацааг зохицуулах боломжтой болдог. Бэлтгэсэн дэвсэгт үрийгсуулгаж гялгар уутаар бүтээж өгөх ба эсвэл тавиурт үрийг суулгаж үрслэгбойжуулдаг.Тариалалтын төлөвлөгөө нь ургамлын зүйлүүдийн боловсрох хугацаанд ягтохирсон байх ёстой.Тариалах үрийн норм нэг га-д 50000-90000 ургамал байхаар бодно. 30 смХ 35см ба 30смХ 65 см
  • 23. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 20Тариалалтыг 1000 үрийн жин, ургамлын тоо, мөр хоорондын зайгаартооцоолдог.Зураг 8: Үрслэг бойжуулах болон үр тариалах тоног төхөөрөмж: цэцэг хураах сам,үр таригч, үр цацагч, гар хураалтын машин (зүүнээс баруун руу)3.3 Талбайн сонголтХоёрдогч бодисийн солилцооны завсрын бүтээгдхүүнийг авч ашиглах эмийнургамлыг тааламжтай хүссэн орчиндоо тариалж чаддаггүй. Эмийн түүхий эдийгсайтар үйлдвэрлэж байгаа зүйлүүдийн ургацыг хязгаарлаж өгөх хэрэгтэй болдогба энэ маш хэцүү учир нь зүйл бүрийн ургах орчинд үзүүлэх нөлөө өөр өөрбайдаг. Талбайн бүтээмж ба хэмжээг сонгохоос өмнө бэлтгэл ажлыг хангаххэрэгтэй Ном зохиол, зөвлөгөө авах гэм мэт. Гэхдээ хөнгөн хөрсөнд үндэс үртургамлыг тариалах нь чухал, Яагаад гэвэл тэднийг хөрснөөс ухаж авдаг.Цаашид Монгол оронд усалгаагүй тариалан эрхлэх боломжгүй.Жишээлбэл: эссэнциалын тостой ургамлууд хуурай, нарлаг орчинд ургадагбайхад алкалойдтой ургамлууд чийгтэй, азотоор баялаг хөрсөнд ургадаг.! Ямар нэгэн нэн чухал мэдээлэл дутмаг байхад тариалан эрхлэх боломжгүйүерлэдэггүй, ган хуурай тохиолдоогүй, элсгүй хөрстэй гэх мэт.! Хамгийн сайн нөхцөлтэй талбай гэвэл үргэлж шаардлагатай мэдээлэлдутмаг байхад бий болж байдаг. Шаардлага хангаагүй талбай
  • 24. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 21 flavonoid I flavonoid II 1,4 1,2 active agent content [% DM] 1 0,8 0,6 0,4 0,2 0 100 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600 1800 2000 m above sea levelЗураг 9: Эмийн ургамлын хоёр флавинойдын концентрацид ургах орчиныөндрийн нөлөө (хувийн судалгааны материалаас)3.4 Үржил шим, бордооЕрөнхийдөө үржил шимтэй болгоомжтой харьцах хэрэгтэй. Талбай сонголтынэхний үед pH7 байх хэрэгтэй. Учир нь ургамлын зүйлүүд хүчиллэг орчинддассан зохицох нь ховор байдаг.Эмийн болон үнэрт ургамлууд хүнснийургамалтай ижил их хэмжээний шим тэжээлийг шаарддаггүй. Үндсэн үйлчлэгчбодисийг ашиглах учраас өндөр биомасс бүрдүүлэх шаардлага байхгүй харин чшингэлж, цөөлж өгөх хэрэгтэй байдаг. Их хэмжээний биомасс хатаахадхатаалтын цаг уртсах,үнэ өртөг нэмэгдэх ажлын ачаалал нэмэгддэг. Хэрэвхөрсний үржил шимий агууламжыг мэдэж байвал бордоог хэдийн хэр ургацавахаар төлөвлөж байгаа бол түүндээ уялдуулж тохируулж болно азотыннэгдэл, фосфор, каль.Жишээлбэл: 1 га-гаас 3.0 тонн хатаасан материал авахаар төлөвлөсөн бол үүнд2.5%N ,0.8% P, 3.0%K агуулдагдаж байх ёстой. Тиймээс хөрсөнд 40 кг N ,10 кг P,50 кг K хийж өгнө. Бордоог ихэсгэх , багасгах нормыг дараах тооцооноос харжболно.(75- 40=35 кг N, 24-10= 14кг P, 90-50=40кг K)Малын өтөг бууцыг хэрэглэхийг эрхэмлэх нь зөв. Хэрэв минериал бордоо,малын өтөг бууцыг хэрэглэх болбол хөрс элдэншүүлэлт хийх явцад буюу
  • 25. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 22уриншинд хийх хэрэгтэй. Энэ азот байдаггүй учраас азотын бордоогтариалалтаас өмнө хийж өгнө.!Малын өтөг бууц, хүний ялгадас зэргийг компасс болгохгүйгээр талбайдхэрхэвч цацаж болохгүй.3.5 Ургамлын арчилгааЭмийн болон үнэрт ургамлын арчилгааны хамгийн чухал зорилго бол шимтэжээл, ус, нарны гэрэлд өрсөлдөх бусад ургамлын өрсөлдөөнийг бууруулахюм. Бусад ургамлыг түүж зайлуулах нь чухал. Эмийн ургамал харьцангуйаюулгүй орчинд ургуулах хэрэгтэй тул хог ургамлыг үргэлж устгаж байх ёстой.Зарим нэг урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг дурдъя. Үүнд: o Хог ургамал багатай талбайг сонгох. Ихэнхи хог ургамал өнгөн хэсэгтбайрлах ба тааламжай орчин бүрэлдэхэд амархан ургадаг. Тариалалтаас өмнөхог ургамлыг устгах хэрэгтэй.Зураг 10: Гялгар цаасан болон сүрлэн хучлага (зүүнээс баруун руу)3.6 УсалгааЭссэнциал тосны ургамалд усалгаа бол хамгийн үр ашиггүй арга байж болно.Эдийн засгийн хувьд хамгийн үр ашигтай усалгааны арга бол талбай дээр суваг,шуудуу татах юм. Үүний өртөг бага байдаг. жижиг дизель помп ашиглаж усыгтатаж суваг, шуудуугаар тарааж усална. Үүнд хөрсний налуу 0.05%-0.5% байна.Дуслын услалтын систем нь ач холбогдол өндөртэй, үнэтэй мөн их ус
  • 26. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 23хэрэглэдэг. Хөрсний төрлөөс хамаарна үржил шимтэй шаварлаг, элс багатай,хөрсөнд услагааны гүнд: 1-20 литрм2 байхаар тооцоолдог.! Усалгааны системийн усны чанарт анхаарах хэрэгтэй байдаг. Ихэвчлэнгадаргийн усыг хэрэглэдэг учраас усны чанарыг сайтар шалгасан байх ёстой.3.7 ХураалтЭмийн болон үнэрт ургамлын хураалтын хугацааг тогтоох нь хамгийншийдвэрлэх чухал асуудал байдаг. Учир нь эмийн болон үнэрт ургамлын үндсэнүйлчлэх бодист экологийн өөрчлөлтүүд ихээхэн нөлөөлдөг. Ургамлынзүйлүүдийн хоёрдагч бодисийн солилцооны завсрын бүтээгдхүүн нь жилийнтодорхой цаг хугацаанд дээд цэгтээ хүрэх ба үргэлж нэмэгдэж, хорогдохпроцесс явагдаж байдаг. Энэ дээд цэгтээ хүрэх үе нь хамгийн өндөр ургацбүрэлдэх болон үрийн бүрэн боловсролтын үетэй хаяа давхцаж байдаг.Тухайлбал: гаатай ургамлын хамгийн их ментол агуулагдах үе цэцэглэлтийнүетэй давхцаж байдаг. Цэцэглэлт үргэлжлэх явцад ментол нь багасах баментолийн найрлага өөрчлөгдөн эвгүй үнэр ялгаруулдаг. Тиймээс эмийн болонүнэрт ургамлын хураалтыг яг цаг хугацаанд хийх ёстой.Биомасс бол эмийн болон үнэрт ургамлын хувьд хамгийн чухал хүчин зүйлболдог.“ үндсэн үйлчлэх бодис х биомасс ургац= үндсэн үйлчлэх бодисийнургац”Гэхдээ худалдан авагчаас ихээхэн хамаарна.хүнсний үйлдвэр= дээд зэргийн чанар шаардахгүй= өндөр биомассЭмийн үйлдвэр= дээд зэргийн чанар = бага хэмжээтэй биомассҮйлдвэрлэгч нэг болон хэд хэдэн хүчин зүйлээс хамааралтай оновчтой орлогоолж болно.Ургац хураалтын аргат чанар хамгийн чухал. Зарим ургамлын зүйлийн тодорхойхэсэгт үндсэн үйлчлэх бодис байдаг. Жишээ: ишэнд байхгүй цэцэг , навчиндбайдаг гэм мэт...Ургац хураалтын арга бол ургамлын ямар нэг хэсгээс үндсэн үйлчлэх бодисийгавах юм. Хэрэв энэ нь ургамлын аль хэсгээс үндсэн үйлчлэх бодисийгтусгаарлаж чадахгүй бол анхан шатны боловсруулалтын явцад хийнэхэсэг 3.8.
  • 27. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 24 Хураалтын 4 гол арга байдаг. Үүнд: цэцэг хураах, нахиа хураалтыг тодорхой өндөртэйгээр цэцэгтэй хамт хураах, нахиа хураах, үндэс хураалт гэсэн. Цэцэг хураалтыг нартай өдөр цэцэг бүрэнЗураг11: Цэцгийн самнаж нээгдсэн хуурай тохиолдолд хийнэ. Үүнийгхураах: техникийн аргаар гүйцэтгэхэд тусгай. зориулалтын машинаар хураана. Гараар хураахын оронд самнаж цэцгийг хураадаг. Энэ аргыг хэрэглэхэд ургацын чанарт анхаарах хэрэгтэй болдог. Хураалтын явцад цэцэгтэй түүний шилбэ хамт хураагддаг. Нахиаг машинаар хураах нь харьцангуй хялбарЗураг 12: Нэг тэнхлэгтэй байдаг. Хураах явцад навч, нахиа гэх мэттракторт холбох үндэс хураагч эрхтнүүдийг шахаж хавчихаас болгоомжлон,таслах төхөөрөмжийн өндрийг тохируулах хэрэгтэй. Нахиаг 8 см багагүйхэмжээтэй таслах ба хөрсийг сүйтгэхээс болгоомжлох хэрэгтэй. Таслан авсаннавчийг анхан шатны боловсруулалтын явцад тодорхой хэмжээтэй хэрчих бахогт хольцийг талбайд үлдээдэг. Навч хураахдаа тодорхой өндөртэйгээр нахиагтаслан авах ба навчийг ишнээс салгаж авсны дараа буюу өмнө хатаадаг.Үндэс хураалт бол намар ургамлын ургалт зогссон үед, зарим тохиолдолд хаварэрт соёолохоос өмнө явагдана. Ихэнхидээ үндсийг жижиг машинаар ухажхурааж авна. Үндсийг ухаж авсны дараа угааж ангилна.
  • 28. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 25 160 optimal cutting height flavonoid content 140 120 100 flavonoid yield 80 biomass yield 60 40 10 20 30 40 50 60 70 cutting height above ground [cm]Зураг 13:Тоо ба чанарын харьцааг хэрхэн тэнцвэртэй байлгах жишээ (хувийнсудалгааны материалаас) Үндэс хураалт ба боловсруулалтын явц 1. Газрын дээд 2.Үндсийг 3. дамжуулалт 4. Гадны 5. хэрчих 6. угаах 7. хатаах хэсгийг ухаж авах биетийг зайлуулах зайлуулах Нахиа хураалт ба боловсруулалтын явц 1. Газрын дээд 2. Дамжуулалт 3. тусгаарлах 4. хэрчих 5. Ялгах буюу 6. хатаах хэсгийг сортлох зайлуулахЗураг 14: Үндэс ба нахиа хураах диаграмм (эх үүсвэр [3])
  • 29. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 26Зураг 15: Цэцэг хураах, үндэс хураах, навч цэцгийн шилбэгүй хураах, нахиахураах тодорхой өндөр (баруунаас зүүн руу), цэнхэр зураасаар тайрах ба таслах3.8 Анхан шатны боловсруулалтХураасны дараа хоёрдогч бодисийн солилцооны завсрын бүтээгдхүүн амарханмууддаг. Хураалт гэдэг бол ургамлыг цаазлаж байна гэсэн үг. Тиймээс шуудхатаах хэрэгтэй. Үхсэн ургамал дархлааны системээс салсан байдаг учраасөөрийн хамгаалах чадвараа алддаг.Ургамал бүрийн эдэд байдаг микробуудялзруулах үйл явцыг бий болгодог учраас материалын чанарыг амарханмуутгадаг.Микробуудын үйл ажиллагаа явуулахад тодорхой хэмжээний ус хэрэгтэйбайдаг. Иймэд ургамлын материалын муудах явдлыг маш хурдан тасланзогсоох шаардлагатай. Тиймээс хатаах, хөлдөөх, нэрэх, ялгах аргаарболовсруулалтыг хийнэ. Материалыг нэгэнт таслаад, ухаад авсан бол ямарчхөрсөнд дахин ургуулах боломжгүй болсон байдаг. Ургамлыг хадгалах дундынзоорь савнаас аль болох татгалзах нь зөв. Ургац хураалтын хугацаагматериалыг муутгахгүйгээр хураалтын дараах боловсруулалтыг эхлүүлэххугацаатай яг тохируулах шаардлагатай.!Дүрмээр бол ургацыг хурааснаас хойш 2-3 цагийн дараа материалыгтогтворжуулах хэрэгтэй. Хурдан бол сайн.Үйлдвэрүүд голчлон материалыг хатаах ба нэрэх боломжтой байдаг. Заримдааүйлдвэрлэгчид сайтар боловсруулах болон энгийн хадгалалт хийдэг.Хатаалтын өмнө буюу дараа нь боловсруулалтын тодорхой үе шатанд хүссэнхэлбэр хэмжээгээр хэрчиж хатааж болно. Диаграмм-16-гаар анхан шатны
  • 30. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 27боловсруулалтын бололцоотой үе шатуудыг үзүүллээ. Зарим нэг онцгойургамлыг бүх үе шатыг дамжуулдаг. Боловсруулалтын явцөд зорилгоос хамаарчүе шатуудыг сонгож болно. Жишээлбэл: бүтээгдхүүнийг нунтаг байдлаархудалдах бол нунтлах үе шат хэрэгтэй мөн хэрчих үе шат хамгийн чухал байдаг.Бүтээгдхүүнийг үндсэн эмийн хэлбэрээр худалдах бол хатаах, иш, шилбэнээссалгах, цэвэр навчүндэс, цэцэг үлдээх гэх мэт...
  • 31. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 28 Найрлага, бүрэлдхүүн Найрлага,бүрэлдхүүн хэсгийг хадгалах хэсгийг тусгаарлах Ургац Угаах Унаах Үндсийг хөрснөөс салгах Үндсийг хөрснөөс салгах Сонгох Сонгох Хог,хольцоос салгах Хог,хольцоос салгах хэрчих хэрчих Хүнд хольцоос салгах Хадгалах Тусгаарлах, нэрэх, хандлах хатаах, хөлдөөх, хөлдөөх- хатаах Хэрчих Навч, цэцэгээс иш, шилбийг салгах шигших нунтаглах Савлах Савлах Хэрэглэгчийн хүсэлтийн дагуу Хэрэглэгчийн хүсэлтийн дагуу уутлах уутлах, савлах Тогтворжуулсан материал буюу цэвэр бүтээгдхүүнЗураг 16: Эмийн ургамлын анхан шатны боловсруулалтын диаграмм. Ургамал тусбүрээр боловсруулалтын үе шат диаграмм хийж болно.
  • 32. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 293.8.1 ХатаахМонгол орны нөхцөлд орчны температурт хатаах нь хамгийн энгийн арга юм.Энэ арга нь бага хэмжээтэй материал бэлтгэхэд нэн тохиромжтой. Хэрэв иххэмжээний материал хатаах бол нэмэлт дулаан ашиглах шаардлагатай. Энэтохиолдолд халуун агаар хэрэглэх бол шууд материал руугаа үлээлгэжболохгүй. Мөн агааржуулагчыг хэрэглэх ба гадны бохирдлоос хамгаалаххэрэгтэй. Нэмэлт дулаан хэрэглэж байгаа тохиолдолд тохиромжтой хатаахтемпературт барьж байхыг эрхэмлэх хэрэгтэй. Орчны температур зуны цагтбайшингийн дээвэр дээр 40оС их байдаг. Гэхдээ энэ нэмэлт дулаанаас магадгүйбага байж болно. Хатаах үйл явц бол тохиромжтой хатаалтын хурд батемператураас хамааралтай. Өндөр температур хольц, найрлагыг гэмтээдэгучраас хатаалтын цагийг бууруулж тохируулж болно. Өөрөөр хэлбэл богинохугацаанд өндөр температураар хатаана гэсэн үг. Мөн нам температурт уртудаан хугацаагаар хатаахад материал муудаж гэмтэх аюултай байдаг.Зураг 17: Хатаасан биологийн материалын сайн (зүүн)ба муу (баруун)жишээ
  • 33. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 30 bacteria yeast/mould 100000000 1000000 count 10000 100 1 < 5 hours < 1 day > 1 day time between harvest and dryingЗураг 18: Яншуйн хураалт ба хатаалт хоёрын хооронд цаг алдсанаасмикробиологийн бохирдол үүсэх байдалБүх нэгдлүүдийг өөрийн хаталтын температурт хатаавал хамгийн сайнхадгалагддаг гэдгийн яг нарийн мэдэх ёстой. Эрхийн хурууны дүрмийг дурдья:Эссэнциал тостой ургамлууд 40оС доош температурт хатдаг энэ тос нь машууршимтгай байдаг. Цэцэг 36оС доош температурт, глюкозтэй түүхий эдмансууруулах бодистой 60оС доош, глюкозийн задрал явагдсан болоналкайлод, муслажийн түүхий эд 65оС доош тус тус хатаадаг.Заримдаа өндөр темперөтур нь хэвийн хэмжээнд хүртэл буурдаг. Тэгвэл 35-40оС хатаах боломжгүй бол нэмэлт дулааныг өгч болно. Багаж төхөөрөмжийнчанар, хатаах арга, хатаах явцыг батлахын тулд тодорхой тэмдэглэл хүртэлхянах юм. Ургамлыг ил задгай эсвэл шалан дээр шууд хэрхэвч хатааж болохгүй.Хангалттай агаартай байшингийн дээвэр, пин, саравч зэрэгт хатааж болно.40оС өндөр температураас зайлсхийх хэрэгтэй. Хатаах рам нь ямар нэгэнзасвар хийгээгүй будаж, янзлаагүй байх ёстой. Рамыг 2-3м2 харьцаатай хийх бахатуу бат бөх сеткин материалаар бүрж өгнө. Рам хоорондын зай нь 25 смбайна. Материал нь доороосоо агаар орох боломжтой байна. Материалыг 5-10см зузаантай дэлгэнэ ургамлыг бүтэц, агаарын урсгалаас хамаарна.
  • 34. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 31Хатаалтын явцад хоёр удаа эргүүлнэ. Үргэлж хөдөлгөж болохгүй. 1м2 рамандойролцоогоор 0.75-1.0 кг цэцэг, 1.5-2 кг навч, 2-3 кг үндэс хатааж болно.3.8.2 СавлахБаглаа боодол дээр гардаг нийтлэг нэг дутагдал бол сайтар цэвэрлээгүй баглаабоодлыг дахин ашигладаг явдал юм. Шинэ шуудай, баглааг ашиглах хэрэгтэй.Бүтээгдхүүнээс хамаарч цаас, хатуу цаас, зотон давуу, синтек, сүлжмэлматериал ашиглаж болно. Жижиг хэлбэртэй пластик материал тохиромжтой.Хиймэл материал ашиглах нь ургамлын материалыг бохирдуулдаг учраасхэрэглээнээс хасах хэрэгтэй. Хамгийн чухал нь баглаа боодлын хаяг, шошго ягтаарч байх ёстой. Шошго дээр зүйлийн нэр Латин нэр төрлийн нэр, хураасанжил, хурааж авсан газрын нэр, үйлдвэрлэгийн хаяг тодорхой байх ёстой.Зураг 19: Савласанбүтээгдхүүн тавиур дээрхадгалах3.8.3 ХадгалахХатаах тоног, төхөөрөмжтэй адил хадгалах байр буюу зоорь хамгийн багастандарт шаарддаг. Энэ хаалттай том,жижиг мэрэгчид хортон шавьжнаасхамгаалагдсан байр сав байх ёстой. Сайтар торлосон цонхтой байна. Бат бөхматериалаар хийгдээгүй бол мэрэгчд орох боломжтой байдаг. Хангалттайагаартай харанхуй өрөө байна. Шал нь бат бөх материалаар хийгдсэн байх бамөн ус нэвтрүүлэхгүй байх ёстой. Бараа материалыг төмрөөр хийгдсэн тавиурдээр тавих ба шал болон ханад тулгаж болохгүй. Агуулах буюу зоорийг тогтмолцэвэрлэх шаардлагатай.4 Чанарын шалгуур үзүүлэлт
  • 35. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 32Ялангуяа эмийн бүтээгдхүүн нь тодорхой чанарын шалгуурыг хангасан байхёстой. Эдгээр параметрүүдийг эмийн ургамлын лавлах бичиг фармакопи-дэмхэтгэн, монографикт тодорхойлсон байдаг. Үүнийг Үндэсний стандарт,хэмжил зүйн төвөөс худалдаж авч болно. Хүснэгт-4 эмийн болон үнэртургамлын чанарын ерөнхий зарчмуудыг үзүүллээ. Энд тусгай зүйлүүдийн түүхийэдийн дэлгэрэнгүй мэдээлэлийг оруулаагүй.Хүснэгт 4: Эмийн болон үнэрт ургамлын чанарын зарим нэгэн шалгуурүзүүлэлтүүд Үзүүлэлтүүд ТайлбарГадаад хүчин зүйл Паспорт, цэвэршилт,гадаад байдал,үнэр,амтПаспортжуулах Ургамал зүйн мэдээллийг лавлахаас авахЦэвэршилт Гадны хог, хольцгүй байх (хөрс,пластик,мод,бусад зүйлГадаад байдал Хэлбэр, өнгө зэрэг алдагдаагүй байх мөн өвчин,хортон мэрэгчид нэрвэгдээгүй байхҮнэр ба амт Монгографт болон худалдан авагчын тодорхойлсон үнэр , амт байх ёстой.Дотоод хүчин зүйл хэрэгцээтэй бодис, ба шаардлагагүй бодисхэрэгцээтэй бодис Бүтээгдхүүн шаардлага хангасан байх худалдан авагч болон монографшаардлагагүй Монографийн дагуу байх худалдан авагчбодисМикробиологийн Зөвшөөрөгдсөн хэмжээнд хөгц, мөөг, ентеробактери,хольц алфатоксин, аэроби бактериУргамал хамгаалал Зөвхөн органик бүтээгдхүүн байхХорт элементүүд Үйлдвэрийн ойролцоо аль болох байхаас татгалзах хөр тугалга, кадмум,мөнгөн ус, мышьякЕвропын фармакопитэй харьцуулбал Монголын эмийн ургамлын чанарыншаардлага ерөнхийдөө доогуур байна. Тухайлбал: Европын фармакопидмикробиологийн болон хүнд металлын хольц, ургамал хамгааллын бодис
  • 36. General Principles of Medicinal and Aromatic Plants Farming 33хязгаарласан байдаг. Эдгээр зарим нэгэн хязгаарлалт Монголын монографттусгагдсан байна. Шаардлага хангаагүй бүтээгдхүүн зах зээлд худалдах ёсгүй.Хөгжсөн олон орон фармакопитай ба түүнд нь экспортын дүрэм, журамтайбайдаг ба түүнийг дагаж мөрддөг. Хэрэв экспортод бүтээгдхүүнээ гаргах болүүнийг анхаарах хэрэгтэй.Ашигласан материал[1,2] Sofowora, 1982, Medicinal Plant and Traditional Medicine in Africa. (World HealthOrganization).[3] Dachler, H. and Pelzmann, H. (1999) Arznei- und Gewürzpflanzen, Anbau- Ernte-Aufbereitung. AV-Druck, Wien
  • 37. Холбоо барих хаягуудБНЭЗДХ- Бүрэлдхүүн хэсэг 1Улаанбаатар хот Дархан-УулБаянзүрх дүүрэг Дархан-Уул аймгийн Засаг ДаргынЖанжин Лхагвасүрэнгийн гудамж Тамгын Газар, өрөө №25-р байр, 1 давхар Утас/Факс: +976 -1372- 28159Улаанбаатар - 210351, Монгол улс E-mail: red1darkhan@yahoo.deУтас/Факс: +976-11-457504Утас: +976-11-70157504E-mail: red1ubgtz@yahoo.deОрхон аймаг Завхан аймагЗДТГ-ын байр, 108 тоот өрөө БНЭЗХД Хөтөлбөрийн байрЭрдэнэт хот, Орхон аймаг Улиастай, Завхан аймаг, Монгол улсУтас: +976 -1352 -28615 Утас/Факс: +976-1462-21625Факс: +976 -1352 -28915 E-mail: red1zavkhan@mongol.netE-mail: red1_erdenet@yahoo.de