สึนามิ - อีกหนึ่ งบทเรียนของระบบข้อมูลผูประสบสาธารณภัย1
้
นพ.นวนรรน ธีระอัมพรพันธุ2
์
12 มกราคม 2548
นับเป็ นความสูญเสียที่น่าเศร้ าใจยิ่ง สําหรับเหตุการณ์แผ่นดินไหวที่เกาะสุมาตรา ประเทศ
อินโดนีเซีย ที่ทําให้ เกิดคลื่นยักษ์ สนามิถาโถมเข้ ายังชายฝั่ งประเทศต่างๆ รวมถึงชายฝั่ งอันดามัน
ึ
ดินแดนสวรรค์ที่เป็ นที่ร้ ูจกของคนทัวโลก เมื่อเช้ าวันที่ 26 ธันวาคม 2547 ยังความสูญเสียให้ กบ
ั ่ ั
บรรดาชาวบ้ านในพื ้นที่ 6 จังหวัด รวมถึงนักท่องเที่ยวทังชาวไทยและต่างประเทศเป็ นจํานวนมาก
้
จนถึงขณะนี ้ ตัวเลขผู้เสียชีวิตพุงขึ ้นเป็ น 5,000 กว่าศพ ผู้บาดเจ็บจากเหตุการณ์อีกกว่า 8,000
่
รายแล้ ว
แต่ในบรรดาความสูญเสียและความเศร้ าสลดนัน ยังมีความประทับใจที่พวกเราได้ เห็น ถึง
้
ความร่วมมือร่วมใจและเสียสละในรูปแบบต่างๆ ซึงเป็ นเอกลักษณ์ที่มีคายิ่งของพวกเราชาวไทย
่ ่
และเป็ นสิงที่จะประทับใจบรรดาผู้ได้ รับความช่วยเหลืออย่างมิร้ ูลืม เหตุการณ์นี ้ แม้ จะเป็ นฝั นร้ าย
่
ของพวกเรา แต่ก็เป็ นโอกาสที่ทําให้ ทวโลกได้ ร้ ูจกถึงคําว่า “นํ ้าใจ” ของคนไทย
ั่ ั
สิงหนึงซึงจะหลีกเลี่ยงการกล่าวถึงเสียมิได้
่ ่ ่ เมื่อเกิดเหตุการณ์ลกษณะเช่นนี ้ขึ ้นมา
ั
โดยเฉพาะอย่างยิงเมื่อเราอยูในแวดวงของสาธารณสุข
่ ่ คือเรื่ องของการเตรี ยมพร้ อมและการ
ควบคุมสถานการณ์ ในการช่วยเหลือผู้บาดเจ็บ การกู้ศพผู้เสียชีวิต การปองกันโรคระบาด และที่
้
สําคัญ คือระบบข้ อมูลของบ้ านเรา เหตุการณ์ในครังนี ้ได้ สะท้ อนให้ เห็นถึงปั ญหาบางประการอยู่
้
บ้ าง แต่ก็ต้องชื่นชมการบริ หารจัดการของรัฐบาลและความร่วมมือร่วมใจของทุกภาคส่วน ที่ทําให้
สามารถแก้ ไขปั ญหาลุลวงไปได้ อยากจะให้ เป็ นโอกาสดีที่รัฐบาลนําเหตุการณ์นี ้มาทบทวนในทุกๆ
่
ด้ าน เพื่อเตรี ยมพร้ อมรับมือ หากเกิดเหตุการณ์ลกษณะนี ้ขึ ้นอีกในครังต่อไป
ั ้
ผมเชื่อว่าเรื่ องของการช่วยเหลือผู้ประสบภัย การชันสูตรศพ และการปองกันโรคระบาดนัน
้ ้
คงจะมีผ้ ให้ ความเห็นจํานวนพอสมควรแล้ ว แต่ในเรื่ องระบบข้ อมูลผู้ประสบภัย หากไม่ได้ สมผัส
ู ั
จริ งก็อาจจะมองไม่เห็นปั ญหานัก เพราะเป็ นเรื่ องที่ไกลตัว และประชาชนให้ ความสนใจน้ อยกว่า
การช่วยเหลือและกู้ภย ผมเองบังเอิญได้ เข้ าไปมีสวนร่วมส่วนเล็กๆ ในการจัดทําเว็บไซต์แห่งหนึงที่
ั ่ ่
1
ตีพิมพ์ครังแรกในวารสารโรงพยาบาลชุมชน ฉบับเดือนมกราคม‐กุมภาพันธ์ 2548
้
2
เจ้ าหน้ าที่วิเคราะห์ระบบงานคอมพิวเตอร์ ทางการแพทย์ งานเวชสารสนเทศ คณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลรามาธิบดี
มหาวิทยาลัยมหิดล; E‐mail address: ranta@mahidol.ac.th

ทําหน้ าที่รายงานข้ อมูลผู้บาดเจ็บและเสียชีวิต และจากการทํางานเป็ นระยะเวลาสันๆ นี ้ ผมได้ เห็น ้
ปั ญหาของระบบข้ อมูลอยูบ้าง จึงขอแลกเปลี่ยนความเห็นและข้ อเสนอแนะที่ผมมีตอเรื่ องระบบ
่ ่
ข้ อมูลผู้ประสบภัยดังนี ้ครับ
เว็บไซต์ที่ผมได้ เข้ าไปมีสวนร่วมนัน ตังศูนย์อยูที่ สถานีตํารวจภูธรอําเภอเมือง จ.ภูเก็ต
่ ้ ้ ่
ภายใต้ ความรับผิดชอบของสํานักงานตํารวจแห่งชาติ และได้ รับการสนับสนุนจากทีมงานของ
สํานักงานสาธารณสุขจังหวัด ทีมงานจากกระทรวงสาธารณสุข อาสาสมัครทังชาวไทยและ ้
ต่างชาติ และได้ รับความร่วมมือในการให้ ข้อมูลอย่างดียิ่งจากสถานพยาบาลและศูนย์ชนสูตรศพ ั
ในพื ้นที่จงหวัดภูเก็ต พังงา กระบี่ และระนอง
ั
ผมจับพลัดจับผลูเข้ าไปมีสวนร่วมกับทีมงานนี ้ เพราะมีโอกาสได้ กลับบ้ านที่ จ.ภูเก็ต
่
ในช่วงเทศกาลปี ใหม่ และก็คงเหมือนท่านผู้อานหลายๆ ท่าน ที่อยากจะไปสอบถามดูวาที่ใด
่ ่
ต้ องการความช่วยเหลือที่พอจะช่วยได้ หรือไม่ ผมเองก็ได้ ไปแวะดูที่ รพ.วชิระภูเก็ต และก็ได้ ทราบ
ว่าสถานการณ์ของ จ.ภูเก็ตเริ่มคลี่คลายแล้ วเพราะผ่านเหตุการณ์มาหลายวัน ผู้ป่วยมีปริมาณที่
แพทย์ในพื ้นที่สามารถรับไหวแล้ ว แต่ยงมีความต้ องการทีมงานในการจัดทําเว็บไซต์รายงานข้ อมูล
ั
ผมจึงได้ ไปช่วยงานกับทีมงานนี ้ เมื่อได้ มีสวนร่วมปฏิบตงานกับทีมงานนี ้ ก็ร้ ูสกประทับใจในความ
่ ัิ ึ
เสียสละของทีมงานทุกคน ซึงส่วนใหญ่เป็ นอาสาสมัครทังจากคนในพื ้นที่ และที่เดินทางมาจาก
่ ้
กทม. รวมกว่า 60 ชีวิต ที่ตางเสียสละเวลาของตนตามแต่จะอํานวยได้ มาทํางานหามรุ่งหามคํ่า
่
และฉลอง Countdown ปี ใหม่กบคอมพิวเตอร์ มีทงอาสาสมัครที่มีประสบการณ์ด้านต่างๆ ทังด้ าน
ั ั้ ้
การตลาดและการบริ หารโครงการ ด้ านการเขียนโปรแกรม ด้ านการพัฒนาเว็บ ด้ านระบบ
คอมพิวเตอร์ และด้ านข้ อมูล
ทางทีมงาน ได้ ตงเปาหมายของเว็บนี ้ ให้ เป็ นศูนย์กลางข้ อมูลสําหรับชาวต่างชาติ โดยการ
ั้ ้
พัฒนาเว็บให้ มีหลายภาษา และมีการนําเสนอข้ อมูลที่ลดความซํ ้าซ้ อน เนื่องจากก่อนที่จะจัดทํา
เว็บไซต์นี ้ มีเว็บไซต์ของหน่วยงานอื่นๆ หลายแห่งอยูแล้ ว แต่ข้อมูลที่รายงานในเว็บไซต์เหล่านัน มี
่ ้
ความซํ ้าซ้ อนอยูมาก ผู้ประสบภัยบางราย มีรายชื่อซํ ้ากันถึง 10 ชื่อ เว็บไซต์ของเรา ในฐานะที่อยู่
่
ในพื ้นที่ มีข้อมูลผู้บาดเจ็บและผู้เสียชีวตจํานวนหนึงอยูในมือ จึงมองว่าการนําข้ อมูลเหล่านี ้มา
ิ ่ ่
รายงานใหม่โดยกําจัดความซํ ้าซ้ อนออก จะได้ ข้อมูลที่ถกต้ องและน่าเชื่อถือมากกว่า เพราะข้ อมูล
ู
ที่ซํ ้าซ้ อน (Data Redundancy) จะทําให้ เกิดข้ อมูลที่ไม่ตรงกัน และไม่ร้ ูวาข้ อมูลชิ ้นใดถูกต้ อง
่
(Data Inconsistency) และบางส่วนยังอาจมาจากแหล่งข้ อมูลที่ไม่ได้ มีการตรวจสอบว่าน่าเชื่อถือ
หรื อไม่ จึงทําให้ เกิดข้ อมูลที่ผดพลาด (Data Inaccuracy) อีกด้ วย
ิ
ไม่น่าเชื่อว่า เว็บไซต์ของเรา ขึ ้นชันเป็ นเว็บไซต์ที่มีผ้ เู ข้ าชมรายวันเป็ นอันดับหนึงของ
้ ่
ประเทศ 3 วันซ้ อน และยอดผู้เข้ าชมพุงขึ ้นเป็ นแสนกว่าครังตังแต่วนแรกที่เปิ ดตัว และส่วนใหญ่
่ ้ ้ ั
เป็ นชาวต่างประเทศ คงเป็ นเพราะเว็บนี ้มีหลายภาษา และเป็ นอีกหนึงแหล่งข้ อมูลที่ญาติผ้ เู สียชีวต
่ ิ

ซึงอยูในภาวะสิ ้นหวัง พอจะมีโอกาสค้ นหาข้ อมูลได้ สถิตที่พงทะลุปรอทนี ้ จึงทําให้ ทีมงานมี
่ ่ ิ ุ่
กําลังใจและพยายามทําให้ ข้อมูลมีความน่าเชื่อถือและครบถ้ วนมากขึ ้น
หลังการทํางาน 2-3 วัน เราได้ รับการประสานงานจากกระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและ
การสื่อสาร เพื่อขอข้ อมูลไปรวบรวมและรายงานในเว็บไซต์แห่งเดียว เพื่อลดความซํ ้าซ้ อน เพราะ
จนถึงขณะนันมีเว็บไซต์ที่รายงานข้ อมูลในลักษณะเดียวกันจํานวนมาก
้ แต่ไม่ได้ รวมข้ อมูลเข้ า
ด้ วยกันเป็ นศูนย์กลาง ทางทีมงานทุกคน เข้ าใจในความจําเป็ นที่ทางกระทรวง ICT ต้ องการจัดทํา
ศูนย์กลางข้ อมูลเป็ นแห่งเดียว จึงได้ มอบข้ อมูลที่เรามีอยูในมือให้ ทางกระทรวงรับไปดําเนินการต่อ
่
โดยหวังว่ากระทรวง ซึงน่าจะมีศกยภาพดีกว่าและมีทีมงานที่สามารถดูแลได้ ตอเนื่องและยังยืน
่ ั ่ ่
กว่าทีมอาสาสมัครของเรา จะสามารถเร่งดําเนินการเพื่อให้ ระบบรายงานข้ อมูลดีขึ ้นกว่าที่เป็ นอยู่
และเป็ นภาพลักษณ์ที่คนทัวโลกกําลังจับตามองอยู่
่
น่าเสียดายที่ทีมงานของกระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร ต้ องใช้ เวลาถึง 4
วันหลังเกิดเหตุการณ์ จึงจะรู้บทบาทของตัวเอง ว่าควรจะเป็ นศูนย์กลางในการรวบรวมและ
รายงานข้ อมูลทังหมด เพื่อลดความซํ ้าซ้ อน และต้ องใช้ เวลาหลังจากนันอีก 5-6 วัน กว่าที่ระบบ
้ ้
รายงานข้ อมูลทางเว็บไซต์ ที่กระทรวงรับผิดชอบ จะเริ่ มเข้ ารูปเข้ ารอย ขนาดทางกระทรวงแถลง
ข่าวประกาศแนะนําให้ ใช้ เว็บไซต์ดงกล่าวเป็ นศูนย์กลางแล้ ว ก็ยงมิวายแสดงออกถึงความไม่พร้ อม
ั ั
และขาดความทุมเทเท่าที่ควร ในช่วง 3-4 วันแรกหลังเว็บไซต์ของทางกระทรวง ได้ ข้อมูลไปจัดทํา
่
เว็บไซต์ซงควรจะเตรี ยมการรองรับผู้เข้ าชมจํานวนมหาศาล ประสบปั ญหาล่มบ่อยครัง แทบไม่มี
ึ่ ้
ครังใดเลยที่สามารถเข้ าถึงได้ โดยเร็ ว สร้ างความผิดหวังแก่ผ้ เู ข้ าชมเป็ นอย่างมาก ทางกระทรวงคง
้
จะลืมนึกไปว่า สําหรับญาติของผู้สญหายนัน เขากําลังอยูในภาวะสิ ้นหวัง และท้ อแท้ การรายงาน
ู ้ ่
ข้ อมูลที่ถกต้ องและรวดเร็ ว ย่อมจะช่วยเหลือญาติเหล่านันได้ ดีกว่าการให้ ความหวังลมๆ แล้ งๆ แต่
ู ้
เมื่อเข้ ามาใช้ งานจริงก็ต้องพบกับความผิดหวัง และทางกระทรวง ก็คงลืมนึกอีกเช่นกันว่า มิใช่คน
ไทยเท่านันที่ต้องการเข้ าถึงเว็บไซต์นน แต่ชาวโลกจํานวนเป็ นแสนเป็ นล้ านคน ก็ต้องการเช่นกัน
้ ั้
ถ้ ากระทรวงไม่พร้ อมที่จะรับผิดชอบกับภาพลักษณ์ของประเทศ ก็ไม่ควรจะออกตัวรับแต่แรก ญาติ
ผู้สญเสียจะได้ มีทางเลือกอื่นๆ ที่ดกว่า ก็คงได้ แต่เสียใจและผิดหวังแทนญาติผ้ ประสบภัยทัวโลก
ู ี ู ่
จากการมีสวนร่วมทํางานนี ้ ปั ญหาหนึงที่ผมได้ สมผัส ก็คือ การที่เราไม่มีระบบรายงาน
่ ่ ั
ข้ อมูลเมื่อเกิดเหตุเช่นนี ้ ที่มีมาตรฐานเพียงพอ การรายงานข้ อมูลเกือบทังหมด เป็ นการรายงาน
้
ผ่านเอกสาร ซึงแหล่งข้ อมูลแต่ละแหล่ง ก็มีรูปแบบ (Format) ของข้ อมูล และความครบถ้ วน
่
แตกต่างกัน และข้ อมูลส่วนใหญ่ได้ มาจากการปอนข้ อมูลโดยคน (Manual Data Entry) ข้ อมูลที่
้
ได้ มา จึงมักจะพบข้ อผิดพลาดเป็ นจํานวนมาก
หากเรามีระบบการรายงานข้ อมูลผู้ประสบสาธารณภัยที่เป็ นมาตรฐาน เมื่อเกิดเหตุ
สาธารณภัยเช่นนี ้ขึ ้น ทุกโรงพยาบาลและทุกหน่วยงานที่เกี่ยวข้ อง ทังภาครัฐและเอกชน ใช้ ระบบ
้

รายงานข้ อมูลในคอมพิวเตอร์ เป็ นระบบเดียวกัน มีการกําหนดว่าต้ องบันทึกข้ อมูลใดบ้ าง มี
กฎเกณฑ์ในการบันทึกข้ อมูลอย่างไร และจะส่งข้ อมูลโดยวิธีใดที่เป็ นมาตรฐาน การรวบรวมข้ อมูล
ก็จะทําได้ โดยง่าย และมีรูปแบบข้ อมูลเหมือนกัน ไม่ต้องเสียเวลาปอนข้ อมูลใหม่ ไม่ต้องเสี่ยงกับ
้
การปอนข้ อมูลใหม่ท่ีผิดพลาด และไม่ต้องพบปั ญหาข้ อมูลคนละรูปแบบกัน ทังยังสะดวกมากขึ ้น
้ ้
ในการรวบรวมข้ อมูล เวลาที่ต้องใช้ ในการกําจัดความซํ ้าซ้ อนหรื อผิดพลาดของข้ อมูล (Data
Cleansing) ก็จะน้ อยลง สุดท้ ายก็จะทําให้ การรายงานข้ อมูลทางเว็บไซต์หรื อโดยวิธีอื่นๆ ทําได้ ใน
เวลาอันรวดเร็วและทันต่อความคาดหวังของญาติผ้ ประสบภัยได้ ู และข้ อมูลที่เกิดขึ ้นก็จะเป็ น
ข้ อมูลที่ถกต้ องและน่าเชื่อถือมากขึ ้น
ู เพราะเป็ นการเก็บข้ อมูลที่แหล่งที่เกิดข้ อมูลนัน ้ คือ
สถานพยาบาลและหน่วยงานต่างๆ โดยตรง และเป็ นข้ อมูลที่เก็บด้ วยวิธีเดียวกัน โดยใช้ รูปแบบ
การรายงานแบบเดียวกัน ซึงจะทําให้ การนําข้ อมูลที่นาเชื่อถือและครบถ้ วนเหล่านี ้ไปใช้ ใน
่ ่
การศึกษาวิจยเป็ นไปได้ มากขึ ้น และสามารถนําผลการวิจยเหล่านี ้ไปใช้ ปรับปรุงและแก้ ไขปั ญหา
ั ั
เชิงระบบต่างๆ ได้ มากขึ ้นในอนาคต ไม่วาจะเป็ นการวิจยทางการแพทย์และสาธารณสุข การวิจย
่ ั ั
เกี่ยวกับการปองกันและบรรเทาสาธารณภัย การวิจยเกี่ยวกับภูมิสารสนเทศและธรณีวิทยา และ
้ ั
การวิจยทางสังคม
ั
ผมเชื่อว่าโรงพยาบาลส่วนใหญ่มีความพร้ อมด้ านโครงสร้ างพื ้นฐานสารสนเทศ รองรับการ
นําระบบรายงานข้ อมูลสาธารณภัยไปใช้ อยูแล้ ว เพราะระบบดังกล่าว ไม่น่าจะมีความต้ องการทาง
่
เทคนิคสูงเท่าใดนัก เพียงระบบคอมพิวเตอร์ ง่ายๆ มีซอฟต์แวร์ ที่ภาครัฐพัฒนาให้ เป็ นมาตรฐาน
เดียวกันใช้ และสามารถส่งข้ อมูลผ่านอินเทอร์ เน็ต หรื อระบบเครื อข่ายได้ ก็นาจะสะดวกขึ ้นมาก่
สําหรับโรงพยาบาลหรื อหน่วยงานบางแห่งที่อาจจะยังไม่พร้ อมนัก ผมเชื่อว่าการพัฒนาโครงสร้ าง
พื ้นฐานเหล่านี ้ไปถึงหน่วยงานนัน แม้ จะเป็ นการลงทุนที่อาจจะมีคาใช้ จ่ายอยูบ้าง แต่ก็ค้ มค่าเมื่อ
้ ่ ่ ุ
เทียบกับผลในระยะยาวที่ได้ รับ และเมื่อทุกแห่งสามารถเข้ าสูระบบรายงานข้ อมูลผู้ประสบสา
่
ธารณภัยได้ แล้ ว ระบบนีก็สามารถใช้ ได้ กับทุกสาธารณภัยที่เกิดขึนในวงกว้ าง และอาจ
้ ้
นํามาประยุกต์ ใช้ กับการรายงานอุบัตเหตุช่วงปี ใหม่ -สงกรานต์ ได้ อีกด้ วย ถึงแม้ วาปั จจุบน
ิ ่ ั
สถานพยาบาลในสังกัดกระทรวงสาธารณสุขจะมีระบบรายงานข้ อมูลที่เรี ยกว่า Injury
Surveillance อยูแล้ ว แต่ข้อมูลจากระบบดังกล่าว เป็ นเพียงการรวบรวมข้ อมูลทางสถิตของการ
่ ิ
บาดเจ็บทุกรูปแบบ ไม่ได้ ออกแบบเฉพาะสําหรับกรณีเกิดสาธารณภัย ทําให้ ขาดข้ อมูลที่สําคัญ
บางส่วนไป เช่น ข้ อมูลที่ใช้ ระบุตวบุคคล (Identification Data) และระบบที่รองรับการเชื่อมโยง
ั
ระหว่างผู้บาดเจ็บและเสียชีวิตกับผู้สญหายเข้ าด้ วยกัน
ู
หวังเพียงว่า เหตุการณ์เลวร้ ายครังนี ้ จะทําให้ หน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้ อง ได้ หนมา
้ ั
ตระหนักถึงความจําเป็ น ที่จะต้ องมีระบบการรายงานข้ อมูลผู้ประสบสาธารณภัยที่เป็ นมาตรฐาน
เดียวกัน และหวังว่าหน่วยงานต่างๆ ที่เกี่ยวข้ อง ทังเจ้ าภาพ คือกรมปองกันและบรรเทาสาธารณ
้ ้

ภัย กระทรวงมหาดไทย และหน่วยงานอื่นๆ ที่เกี่ยวข้ องในเรื่ องการให้ ข้อมูลเพื่อพัฒนาระบบนี ้ เช่น
กระทรวงสาธารณสุข สํานักงานตํารวจแห่งชาติ กระทรวงยุตธรรม และสถานพยาบาลที่ไม่ได้ อยู่
ิ
สังกัดกระทรวงสาธารณสุข รวมถึงกระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร ในฐานะ
ผู้เชี่ยวชาญด้ านการพัฒนาระบบ จะได้ มาหันหน้ าเข้ าหากัน เพื่อทําให้ ระบบการรายงานข้ อมูลนี ้
เป็ นจริงและพร้ อมรับมือหากเกิดเหตุการณ์ลกษณะนี ้ขึ ้นอีก
ั
ไม่มีใครอยากให้ เหตุการณ์เลวร้ ายอย่างนี ้เกิดขึ ้นอีก แต่นนไม่ได้ หมายความว่าเราควรจะ
ั่
ดํารงตนอยูเ่ ช่นเดิมต่อไปโดยไม่หาทางปรับปรุง และเมื่อเกิดเหตุขึ ้นแล้ ว จึงจะมาเสียใจที่ไม่มีการ
เตรี ยมพร้ อมที่ดพอ ขอให้ วกฤติครังนี ้ เป็ นโอกาสที่เราจะมาปรับปรุงให้ ระบบของเราดีขึ ้นเถิดครับ
ี ิ ้