Taraah material huuhdiin hogjil

10,042 views

Published on

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
10,042
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
9
Actions
Shares
0
Downloads
57
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Taraah material huuhdiin hogjil

  1. 1. Çóðãààí íàñòàé õ¿¿õäèéí íèéãýì-ñýòãýë ç¿éí îíöëîãÁîäëîãî 1. Çóðãààí íàñòàé õ¿¿õä¿¿äèéí îþóí óõààíû õºãæëèéí îíöëîãòä¿ãíýëò õèéæ, õîëáîãäîõ æèøýýãýýð òàéëáàðëàíà óó.¯éëäýë òºëºâøèõººñ ºìíº ¿å øàò Òîäîðõîé ¿éëäëèéí ¿å øàò (2 – 7 íàñ) (7-12 íàñ) • Õºø¿¿í, õºäºë㺺íã¿é • Óÿí õàòàí • Ýðãýõ õºðâºõ ÷àíàðã¿é • Ýðãýõ õºðâºõ ÷àíàðòàé • “Ýíä áà îäîî” ãýäýãò òºâëºðñºí • “Ýíä áà îäîîãèéí” õèë õÿçãààðààñ õàëüæ ãàðñàí • Íýã õýìæ¿¿ðò òºâëºðñºí • Îëîí õýìæ¿¿ðò • ªºðò òºâëºðñºí /ýãîöåíòðèçì/ • ªºðò òºâëºðñºí øèíæ áàãàñíà • Í¿äýíä òóñàõ øèíæ ÷àíàðóóäàä • Îþóí ä¿ãíýëò õèéõ ÷àäâàðòàé òºâëºðñºí • Ǻí ñîâèíä òóëãóóðëàñàí • Øàëòãààí-¿ð äàãàâðûí õîëáîî õàìààðëûã ýðæ õàéíàÕàðèóëò: Æ.Ïèàæåãèéí áîäëîãî, òóðøèëòóóäààñ æèøýý ñîíãîæ áîëíî.Áîäëîãî 2. Çóðãààí íàñòàé õ¿¿õä¿¿ä ¸ñ ñóðòàõóóíû îéëãîëòûí ìºí÷àíàðûã õàðüöàíã¿é àäèëã¿é ýçýìøäýã áàéíà. Çàðèì æèøýý äóðüäúÿ. 1. “Íàéç ãýæ õýíèéã õýëýõ âý?” - “Íàéç ãýäýã íü õàìò òîãëîäîã ýðýãòýé ýñâýë ýìýãòýé õ¿¿õýä” (Àðèóíàà, 6 íàñ, 6 ñàð) 2. “Øóäàðãà çàí ãýäãèéã ÷è õýðõýí îéëãîæ áàéíà âý?” – “Íýã ç¿éë çºâøººðºëã¿é àâ÷èõààä àâñàí ãýäãýý äàðàà íü õ¿ëýýõèéã õýëíý” (Áîëäîî, 6 íàñ 5 ñàð) 3. “Àç æàðãàë ãýæ þó âý?” – “Àìðàëòûí ºäºð ýýæ ààâòàéãàà õàìò çóãààëàõ íü àç æàðãàë” (×èìãýý, 6 íàñ, 7 ñàð)Ýíý íàñíû õ¿¿õä¿¿ä ÿìàð îéëãîëòûã èë¿¿ õÿëáàð ýçýìøäýã âý?¨ñ ñóðòàõóóíû îéëãîëò ýçýìøèõ îíöëîã þóíä îðøèõ âý?Õàðèóëò: Ýíý íàñíû õ¿¿õä¿¿ä òîäîðõîé, áîäèò ýä ç¿éëñèéí åðòºíöòýéõîëáîîòîé îéëãîëòóóäûã õÿëáàð ýçýìøèíý. Õàðèí õèéñâýð îéëãîëòóóäûãýçýìøèõäýý áýðõøýýëòýé òóëãàðíà.
  2. 2. ¨ñ ñóðòàõóóíû îéëãîëòóóäûã õ¿ì¿¿ñèéí òîäîðõîé ¿éë, ¿éëäýëòýé õîëáîæîéëãîíî.Áîäëîãî 3.Çóðãààí íàñòàé õ¿¿õä¿¿ä ñóðãóóëèéí áîñãûã àëõàõäàà áàÿð õººð ä¿¿ðýíáàéäàã. Ýõíèé ¿åä õ¿¿õä¿¿ä áàãøèéí ÿðèàã àíõààðàëòàé ñîíñîæ, ò¿¿íèéøààðäëàãûã óðèàëãàõàí áèåë¿¿ëíý. Õàðèí öààøèä çàðèì õ¿¿õýäáýðõøýýëòýé òóëãàð÷, “õèéõ õýðýãòýé” áà “õ¿ñýæ áàéíà”, “ñîíèðõîëòîé” áà“ñîíèðõîëã¿é”, “÷àäíà” áà “õ¿ñýõã¿é áàéíà” ãýäãèéí õîîðîíä ñîíãîëò õèéõøààðäëàãàòàé òóëãàð÷ òýð áîëãîí çºâ ñîíãîëò õèéæ ÷àääàãã¿é.Ýíý ¿çýãäëèéí øàëòãààíû òàéëáàðëàíà óó.Õ¿¿õäèéã ñóðàõ ¿éë àæèëëàãààíä õýðõýí òàòàí îðîëöóóëàõ âý?Õàðèóëò: Ñóðãóóëüä áýëòãýãäñýí áàéäàë áîëîí ñóðãóóëüä äàñàí çîõèöîõàñóóäàëòàé õîëáîæ òàéëáàðëàõÁîäëîãî 4.Áàãø õ¿¿õä¿¿äýä õàíäàæ “Õ¿¿õä¿¿ä ýý. Íîìîî íýýãýýðýé” õýìýýí õýëýâ.Çîëáîî óðàãø õîéø õàðàí áàãøèéí çààâðûã áèåë¿¿ëñýíã¿é. Áàãø Çîëáîîäõàíäàæ “×è ÿàãààä íîìîî íýýõã¿é áàéíà âý? ×àìä òóñä íü õýëýõ õýðýãòýéáîëæ áàéíà óó?” õýìýýí èõýä ýãä¿¿öýâ.Áàãøèéí èéì õàíäëàãà çºâ ¿¿?Çóðãààí íàñòàé õ¿¿õä¿¿äýä áàãøèéí õàðèëöààíû ÿìàð õýâ ìàÿã õàìãèéíòîõèðîìæòîé âý?Õàðèóëò: Áàãøèéí ç¿ãýýñ õ¿¿õýä á¿ðò õàíäàõ õàíäëàãà õàðèëöàà èõýä ÷óõàë.Çóðãààí íàñòàé õ¿¿õä¿¿ä áàãøààñ çºâõºí ººðò íü õàíäñàí õàíäëàãàõàðèëöààã õ¿ëýýæ áàéäàã.Áîäëîãî 5. Çóðãààí íàñòàé Íàâ÷ààä ýýæ íü äàðààõ áîäëîãî áîäóóëàâ.”ĺðâºí øóâóó íèñýæ èðýýä ìîäíóóä äýýð ñóóâ. Íýã íýãýýðýý ñóóñàí ÷èíüíýã øóâóó èë¿¿ ãàðàâ. Õàðèí õî¸ð õî¸ðîîðîî ñóóõàä íýã ìîä èë¿¿ ãàðàâ.Õýäýí ìîä áàéñàí áý?” Íàâ÷àà îõèí áîäëîãûã áîäîæ ÷àäñàíã¿é. Õàðèí ýýæíü öààñààð ìîä, øóâóó õàé÷èëæ ºãºõºä îõèí öààñàí ä¿ðñíèéòóñëàìæòàéãààð àñóóäëûã çºâ øèéäâýðëýâ.Ýíý æèøýýíä çóðãààí íàñòàé õ¿¿õä¿¿äèéí ñýòãýõ¿éí ÿìàð îíöëîã èëýð÷áàéíà âý? Áàãø ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõäàà õ¿¿õäèéí ñýòãýõ¿éíýíýõ¿¿ îíöëîãèéã õýðõýí õàðãàëçàõ âý?Õàðèóëò. Çóðãààí íàñòàé õ¿¿õäèéí ñýòãýõ¿éí ¿íäñýí õýëáýð áîë áîäèòä¿ðñëýëèéí ñýòãýõ¿é. Õ¿¿õýä
  3. 3. Çóðãààí íàñòàé õ¿¿õäèéí ººðèéí ¿íýëãýýã òîäîðõîéëîõ àðãà ç¿éÕ¿í á¿ð ººðèé㺺 áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé õàðüöóóëæ, ººðèé㺺 ÿìàð íýã áàéäëààð¿íýëæ áàéäàã. Áèä çàðèì ç¿éëñèéã áóñäààñ èë¿¿ ñàéí õèéæ ÷àääàã, õàðèíçàðèì ç¿éëä èë¿¿ ñàéí ñóðàëöàõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. Õ¿¿õýä á¿ðäàâòàãäàøã¿é ºâºðìºö îíöëîãòîé, ººðèéí ãýñýí äàâóó òàëòàé, ìºí ñóëäóòàãäàëòàé ÷ òàëòàé.ªºðèéí ¿íýëãýý ãýäýã íü õ¿í ººðèéí îíöëîã, áîëîìæ, ÷àäâàðûí òàëààð ºã÷áóé ä¿ãíýëò þì. ªºðèéí ¿íýëãýý íü ýåðýã òîãòâîðòîé áàéãàà õ¿í ë ñýòãýëñàíààíû õóâüä ººäðºã, òýíöâýðòýé, ººðòºº èòãýëòýé áàéæ ÷àäíà. Çóðãààííàñòàé õ¿¿õäèéí ººðèéí ¿íýëãýý òºëºâøèõ ¿å øàòàíäàà áàéäàã ó÷èðòîãòâîðã¿é áºãººä àëèâàà íºëººëºëä èõýä ºðòºìòãèé. Èéìýýñ ýíý íàñíûõ¿¿õä¿¿äýä íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñàéøààë, óðàì, õàéð, äýìæëýã øààðäëàãàòàéáàéäàã.Õ¿¿õäèéí ýåðýã ººðèéí ¿íýëãýý íü òýäíèé îþóí óõààíû õºãæ뺺ñ èë¿¿ ñóðàõ¿éë àæèëëàãààíû àìæèëòàíä íºëººëäãèéã ñýòãýë ç¿é÷èä òîãòîîñîí áàéíà.Ýåðýã ººðèéí ¿íýëãýýòýé õ¿¿õýä ººðòºº èòãýëòýé áàéäãèéí óëìààñ ººðèéíõ¿÷èéã ñîðèõ, àçàà òóðøèõ, øèíèéã ýðýëõèéëýõ õàíäëàãàòàé áàéäàã.Õ¿¿õäèéí ººðèéí ¿íýëãýýã òîäîðõîéëîõäîî • Õ¿¿õäèéí çàí ¿éë, ò¿¿íèé õàðèëöààíû îíöëîã, ººðèéí àìæèëò ýñâýë àëäàà äóòàãäëûã õ¿ëýýæ àâ÷ áàéãàà áàéäàë çýðãèéã àæèãëàí ò¿¿íèé ººðèéí ¿íýëãýý, ººðòºº èòãýõ èòãýëèéí òàëààð åðºíõèé òºñººëëèéã îëæ àâ÷ áîëíî. • Ò¿¿í÷ëýí äàðààõ ýíãèéí àðãà÷ëàëûã õýðýãëýæ áîëíî. Áàãø öààñàí äýýð òàâàí ãèøã¿¿ð á¿õèé øàò çóðíà.ÇÓÐÀÃÕ¿¿õäýä ºãºõ çààâàð÷èëãà:Áàãø õ¿¿õäýä çóðãèéã õàðóóëæ:”Ýíý øàòàí äýýð ìàíàé äýëõèéí á¿õ õ¿¿õä¿¿äçîãñîíî. Ýíý ãèøã¿¿ð äýýð (õàìãèéí äýýä ãèøã¿¿ðèéã çààíà) õàìãèéí ñàéíõ¿¿õä¿¿ä çîãñîíî. Õàðèí ýíý ãèøã¿¿ð äýýð (õàìãèéí äîîä ãèøã¿¿ðèéã çààíà)çîäîîí÷, óóðòàé, õîâ÷, õàìãèéí ìóó õ¿¿õä¿¿ä çîãñîæ áàéíà ãýæ áîäâîë ÷躺ðèé㺺 àëü ãèøã¿¿ð äýýð çîãñîíî ãýæ áîäîæ áàéíà âý? Ýýæ ÷èíü ÷àìàéãàëü ãèøã¿¿ð äýýð áàéðëóóëàõ áîë? ×èíèé íàéç ÷àìä àëü ãèøã¿¿ðèéã ñîíãîõáîë?
  4. 4. Àðãà÷ëàëûã õýðýãëýõýä àíõààðàõ ç¿éë: • Ýíý àðãà÷ëàëààð õ¿¿õäèéí õóâèéí îíöëîãèéã ¿íýëäýã ó÷ðààñ ñóäàëãààã ãàíöààð÷ëàí ÿâóóëàõ áà ìýäýýëëèéí íóóöûã õàäãàëàõ çàð÷ìûã áàðèìòëàõ õýðýãòýé. Ýöýã ýõ÷¿¿äýä ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã áèø, õàðèí ýíýõ¿¿ ¿ð ä¿íä òóëãóóðëàæ áîëîâñðóóëñàí çºâëºìæèéã òàíèëöóóëàõ íü ç¿éòýé. Ñóäàëãààíû ÿâöàä õºòëºõ òýìäýãëýë Ïðîòîêîë. Õ¿¿õäèéí ººðèéí ¿íýëãýý Õ¿¿õäèéí îâîã íýð __________________________ Õ¿¿õäèéí íàñ ______________________________ Ñóäàëãàà àâñàí îí ñàð ºäºð __________________ Ñóäàëãààã àâñàí ____________________________¹ Àñóóëò Ãèøã¿¿ðèéí Õ¿¿õäèéí Òàéëáàð äóãààð ÿðèà1. ×è õààíà çîãñîõ âý?2. Ýýæ ÷èíü ÷àìàéã àëü ãèøã¿¿ð äýýð áàéðëóóëàõ áîë?3. Íàéç ÷èíü ÷àìä àëü ãèøã¿¿ðèéã ñîíãîõ áîë? • “Õ¿¿õäèéí ÿðèà” ãýñýí áàãàíàä ñóäàëãààíû ÿâöàä õ¿¿õäèéí õýëñýí á¿õ ¿ã, òàâüñàí àñóóëò, ºãñºí òàéëáàð çýðãèéã òýìäýãëýíý. • “Òàéëáàð” ãýñýí áàãàíàä õ¿¿õäèéí çàí ¿éëèéí èëðýëèéã òýìäýãëýíý. Æèøýý íü: ”Çààâàð÷èëãûã òàéëáàðëàõ ¿åä àíõààðàë íü òîãòâîðã¿é áàéñàí” ã.ì. • Õ¿õäèéí ñîíãîñîí ãèøã¿¿ðèéã òýìäýãëýõèéí òóëä ãèøã¿¿ðèéã äóãààðëàíà (äýýðýýñ äîîø ýñâýë äîîðîîñ äýýø). Õàðèí õ¿¿õäýä ºãºõ öààñàí äýýð äóãààð òàâèõ øààðäëàãàã¿é. Ó÷èð íü 1,2,3,4,5 ãýñýí òîîíóóä íü õ¿¿õäèéã òººðºãä¿¿ëæ áîëíî.Ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã áîëîâñðóóëàõ 1. Õ¿¿õýä ººðèé㺺 õàìãèéí ñàéí, õàìãèéí óõààëàã, õàìãèéí öýâýð÷, õàìãèéí íÿìáàé, õàìãèéí àæèëñàã ãýæ ¿íýëýõ íü ýíý íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí ººðòºº õàíäàõ õýâèéí õàíäëàãà þì. Õ¿¿õäèéí íàñ áàãà áàéõ òóñàì ýíýõ¿¿ ìýäðýìæ òºäèé÷èíýý õ¿÷òýé áàéäàã. Õ¿¿õä¿¿ä õîîðîíäîî àäèëã¿é. Çàðèì íü íýã ç¿éëèéã èë¿¿ ñàéí õèéæ ÷àääàã áàéõàä çàðèì íü ººð òºðëèéí ¿éë àæèëëàãààíä èë¿¿ àìæèëò ãàðãàäàã. Çóðãààí íàñòàé õ¿¿õäèéí ººðòºº èòãýõ èòãýë íü ò¿¿íèé áîäèò àìæèëòààñ õàìààðàõ ¸ñã¿é. Ýíý íàñàíä õ¿¿õäèéí ºººðèéí ¿íýëãýý çºâ
  5. 5. ýñâýë áóðóó áàéõ òóõàé ÿðüæ áîëîõã¿é ãýäãèéã àíõààðàõ íü èõýä ÷óõàë. Õ¿¿õýä ººðèéã íü á¿õ õ¿ì¿¿ñ õàéðëàäàã, ¿å ÷àöóóòíûõàà õèéæ ÷àääàã ç¿éëèéã á¿ãäèéã íü õèéæ ÷àäíà ãýæ ¿çýõ òîõèîëäîëä ò¿¿íèé ººðèéí ¿íýëãýý çîõèñòîé áàéíà ãýæ ¿çíý. Òàíàé àíãèéí õ¿¿õä¿¿äèéí ººðèéí ¿íýëãýý èéì ë áàéõ ¸ñòîé. Õ¿¿õýä á¿õ ãóðâàí ñîíãîëòîî𠺺ðèé㺺 õàìãèéí äýýä ãèøã¿¿ð äýýð áàéðëóóëàõ òîõèîëäîëä ò¿¿íèé ñîíãîëò íàñíû æèøèãò òîõèð÷ áàéãààã ãýð÷èëíý. Õ¿¿õäèéí èéì ñîíãîëò íü ò¿¿íèé ñýòãýë ñàíààíû ººäðºã áàéäëûã èëýðõèéëíý.2. Õ¿¿õäèéí õàðèóëòûã òàéëáàðëàõûí ºìíº àñóóëòóóäûã çºâ îéëãîñîí ýñýõèéã õÿíàõ õýðýãòýé. ¯¿íä õ¿¿õäèéí ÿðèà áîëîí çàí ¿éëèéí èëðýëèéã àæèãëàñàí àæèãëàëòûí òýìäýãëýë òóñëàõ áîëíî. Àðãà÷ëàëûí ñ¿¿ëèéí õî¸ð àñóóëòàíä ºãºõ õ¿¿õäèéí õàðèóëò íü ò¿¿íèé ººðòºº õàíäàõ õàíäëàãààñ ãàäíà ãýð á¿ëèéí óóð àìüñãàë, ¿å ÷àöóóòàíòàéãàà õàðèëöàõ õàðèëöààíû îíöëîãèéí òàëààð ìýäýýëëèéã àãóóëíà.3. Õ¿¿õýä õàìãèéí äîîä ãèøã¿¿ðèéã ñîíãîõ òîõèîëäîëä þóíû ºìíº äààëãàâðûã çºâ îéëãîñîí ýñýõèéã òîãòîîõ õýðýãòýé. Ñóäàëãààã äàâòàí ÿâóóëàõàä äàõèí ñºðºã ¿ð ä¿í ãàðâàë õ¿¿õäèéí çàí ¿éë, ò¿¿íèé õºãæèë, áóñàä õ¿¿õä¿¿äòýé õàðèëöàõ õàðèëöààã àæèãëàõ õýðýãòýé.
  6. 6. ªñâºð áà îðü çàëóó íàñíû îíöëîãòîé õîëáîîòîé áîäëîãî äàñãàëДаалгавар 1.Бэлгийн амьдралын талаар биднийг бага байхад эцэг эх, багш нар мааньнээлттэй ярьдагг¿й байснаас өнººдºр бид х¿¿хэддээ энэ талаар хэлж ºгч,ярьж зºвлºдºгг¿й хэвээр байна. Х¿¿хдээ ч энэ талаар асууж лавланярилцахыг нь дэмждэгг¿й.Х¿¿хдийг хэлд ороход нь н¿д, чих, хамар гэж нэрлэж сургадаг тэр ¿еэс лэхлэн нºхºн ¿ржих¿йн эрхтн¿¿дийг зºв нэрлэхэд сургаж чадвал ºсчтомрохын хэрээр ºгч буй мэдээллийг г¿нзгийр¿¿лэн ярилцахад хялбар байхболно. Гэхдээ Таны ºгºх мэдээлэл, хэлж ºгºх з¿йл х¿¿хдийн нас, сэтгэх¿йнхºгжилд тохирсон байвал ил¿¿ ¿р ºгººжтэй байх болно.Хэрэв эрт ярилцвал...Бэлгийн амьдралын талаар хэт эрт яривал х¿¿хдийн гэнэн томоог¿йсэтгэлийг эвдэх, бэлгийн амьдралд орох бодол, туршиж ¿зэх х¿сэлтºр¿¿лэх вий хэмээн эмээх хэрэгг¿й. Харин Та ямар нэгэн з¿йлийгтайлбарлан хэлж ºгººд зогсохг¿й ¿зэл бодлоо хуваалцах нь чухал.Ингэснээр Танд х¿¿хдийнхээ буруу ташаа ойлголтыг мэдэж авч залруулахадтустай.Хэрэв юу ч ярихг¿й бол...Х¿¿хд¿¿д асууж лавлахг¿й байгаагаас ¿¿дэн бэлгийн амьдралын талаарярилцахад бэлэн биш байна гэж ¿здэг. Гэтэл х¿¿хэд мэдэхийг х¿ссэн з¿йлолон ч нэг талаас яаж асуух учраа олдогг¿й. Нºгºº талаас томчуул ярихыгх¿сэхг¿й, тойруу замаар ººр з¿йл р¿¿ анхаарлыг нь хандуулах, ичиж зовохзэрэг байдлыг гаргахыг хараад асууж чаддагг¿й. Х¿¿хдэд б¿х з¿йлийгнэгмºсºн хэлж ºгнº гэж байхг¿й. Математик, монгол хэлний хичээлд энгийнз¿йлээс улам г¿нзгийр¿¿лэн ¿здэгтэй адил хандах нь чухал.Хэрхэн ярилцах вэ?Х¿¿хдээ багаас нь бэлгийн амьдралтай холбоотой асуудлаар чºлººтэйярилцаж сургавал том болохынх нь хэрээр зºвлºгºº, сургамж ºгºхºд хялбарболдог. Яриа хэдийчинээ оройтох тусам тºдийчинээ бие биенээсээ санаазовсон, чин сэтгэлийн бус хоосон ярилцлага мэт хэн хэнд нь санагдахболно /Проф. О.Мягмар/.Охид хºвг¿¿дэд бэлгийн боловсрол олгох асуудлаар ººр ººр улс орнуудадººрийн гэсэн туршлага хуримтлуулсан байдаг. Тухайлбал, дэлхийн хамгийнбаян чинээлэгт тооцогддог Скандинавын улс орнуудад бэлгийн боловсрол,х¿м¿¿жил олгох ажлыг б¿р бага наснаас эхэлдэг байна.Таны бодлоор охид хºвг¿¿дэд бэлгийн боловсрол олгох ажлыг хэрхэнзохион байгуулах нь хамгийн оновчтой байж болох вэ? Та ººрийнхºтºлбºрийг боловсруулна уу. Хºтºлбºрºº боловсруулахдаа дараахасуудлуудыг анхаарарай:Х¿¿хэд o хэнээс o хэдэн насанд o юуны тухай o ямар арга замаар
  7. 7. мэдвэл зохих вэ? Äààëãàâàð 2. Èõýíõ ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä ºñâºð íàñûã “øóóðãà äàéðàëòûí ¿å” õýìýýí òîäîðõîéëäîã. Çèãìóíä Ôðåéäûí îõèí Àííà Ôðåéä ºñâºð íàñûã òîäîðõîéëîõäîî ìºí ë ýíõ¿¿ íýð òîìú¸îã õýðýãëýñýí áàéíà. Òýðáýý𠓺ñâºð íàñàíä õýâèéí áàéíà ãýäýã íü õýâèéí áóñ ç¿éë þì” õýìýýí áè÷èæ áàéæýý (Freud, 1958). Ôðåéäèñòóóäûí ¿çëýýð áèîëîãèéí ºñºëò õºãæèë áîëîí ºñºí íýìýãäýæ áóé áýëãèéí õ¿ñýë òýì¿¿ëýë íü ºñâºð íàñíûõàí-ýöýã ýõ, ºñâºð íàñíûõàí-¿å òýíãèéíõíèé õîîðîíäûí çºð÷èë áîëîí ºñâºð íàñíûõíû äîòîîä çºð÷ëèéã áèé áîëãäîã áàéíà. Òà À.Ôðåéäèéí ¿çýë áîäëûã õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéíà óó? ßàãààä? Õàðèóëòàà ¿íäýñëýíý ¿¿. Äààëãàâàð 3. Çàðèì õ¿¿õýä çàëóó÷óóä àðõè òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõ, õàìãàëàëòã¿é áýëãèéí õàðüöààíä îðîõ, ìàøèíààð õóðä õýòð¿¿ëæ äàâõèõ çýðãýýð ýðñäýëòýé ¿éëä îðîëöîõ ÿâäàë òîõèîëääîã. Çàðèì ºñâºð íàñíûõàí èéì ýðñäýëòýé çàí ¿éëä îðîõ èë¿¿ õàíäëàãàòàé áàéäàã áîë çàðèì íü ººðèéí ºñºí íýìýãäýæ áóé ýð÷ õ¿÷, îþóíû ñîíèó÷ çàíãàà ººð ÷èãëýëä, òóõàéëáàë, áèåèéí òàìèð ñïîðò, íèéãìèéí òóñòàé õºäºëìºð çýðýãò ÷èãë¿¿ëíý. ªñâºð íàñíûõàí èéì ýðñäýëòýé çàí ¿éëä îðîõ îëîí øàëòãààí áàéäàã. Òóõàéëáàë: o Òýä ººðñäèéí çàí ¿éëèéí ýðñäýëèéí õýì õýìæýýã óõààðäàãã¿é. o Òýäýíä ìýäýýëýë äóòàãäàæ áîëíî. Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñýðýìæë¿¿ëýã ¿ð ºãººæã¿é áàéæ áîëíî. Ýñâýë ºñâºð íàñíûõàí òýðõ¿¿ ñýðýìæë¿¿ëãèéã ¿éë îéøîîæ àíçààðàõã¿é ºíãºðººäºã. o ªñâºð íàñíûõàí çàí ¿éëèéíõýý îñîëòîé ¿ð äàãàâðûã äóòóó ¿íýëäýã. o ªñâºð íàñíûõàí çàí ¿éëèéí ýðñäýëòýé õýëáýð¿¿äèéí äàâóó òàëä /òóõàéëáàë, ¿å ÷àöóóòíûõàà í¿äýíä èë¿¿ íýð õ¿íäòýé õàðàãäàõ ýñâýë õîðèî öýýð, õÿíàëòààñ ÷ºëººëºãäñºí ìýäðýìæòýé áàéõ ã.ì./ àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëäýã.Ýðñäýëòýé çàí ¿éëèéã áèé áîëãîõ õ¿÷èí ç¿éëñèéã òàâàí á¿ëýãò àíãèëæ¿çýæ áîëíî. ¯¿íä: o Áèîëîãè/ãåíåòèê /óäàìøèë/ o Íèéãìèéí îð÷èí /àæèëã¿éäýë, ÿäóóðàë, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ¿çýë, õóóëü çºð÷èõ áîëîìæ ã.ì./ o Õ¿ðýýëýë /ñºðºã çàí ¿éëèéí çàãâàð ã.ì./ o Áèå õ¿í /àìüäðàëûí õýòèéí òºëºâ, áîëîìæèéã äîîãóóð ¿íýëýõ, ººðèéí ¿íýëãýý äîîãóóð áàéõ, ýðñäýëä õàíäëàãàòàé áàéõ ã.ì./ o Áîäèò çàí ¿éë /àðõè, ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õýðýãëýõ, ñóðëàãààð õîöðîõ ã.ì./
  8. 8. Ýäãýýð õ¿÷èí ç¿éëñèéí õàðèëöàí õîëáîî õàìààðàë íü ºñâºð íàñíûõíûýðñäýëòýé çàí ¿éë ýñâýë àìüäðàëûí õýâ øèíæèéí òºðºë á¿ðèéíõýëáýð¿¿äèéí øàëòãààí áîëíî.Ýöýã ýõ÷¿¿ä õ¿¿õäýý èéì îñîëòîé, ýðñäýë èõòýé çàí ¿éëýýñõýðõýí õàìãààëæ óðüä÷èëàí ñýðãèéëæ áîëîõ âý?Äààëãàâàð 4.Àìüäðàëûí ¿å øàò á¿ð õ¿íèé ºìíº õºãæëèéí íàðèéí çîðèëòóóäûã äýâø¿¿ëýíòàâüäàã áºãººä ýäãýýð çîðèëòûã øèéäâýðëýõýä øèíý äàäàë, øèíý õàðüöààõàíäëàãà øààðäëàãàòàé.Õ¿í ÿìàð íàñàíäàà þó õèéæ ñóðñàí áàéõ ¸ñòîé âý?, ººðèé㺺 õýðõýí àâ÷ ÿâàõ âý?ãýäýã íü íèéãìèéí ç¿ãýýñ òóõàéí íàñíûõàíä òàâüæ áàéãàà øààðäëàãà, òýäíýýñõ¿ñýí õ¿ëýýæ áàéãàà ç¿éë¿¿äòýé õîëáîîòîé áàéäàã. ¯¿íèéã õºãæëèéí ¿å øàò á¿ðòõ¿ì¿¿ñèéí ºìíº òàâèãäàæ áàéãàà çîðèëòóóä õýìýýí íýðëýäýã. Õºãæëèéí çîðèëòãýäýã íü “Õóâü õ¿íèé àìüäðàëûí òîäîðõîé íýã ¿åä ò¿¿íèé ºìíº òóëãàð÷ áàéãààçîðèëòóóä áºãººä õºãæëèéí äàðààãèéí çîðèëòûã àìæèëòòàé øèéäâýðëýõýäíºëººëäºã. Õàðèí ýíý çîðèëò áèåëýãäýõã¿é òîõèîëäîëä õºãæëèéí äàðààãèéíçîðèëòîíä õ¿ðýõýä áýðõøýýë ó÷èðíà”.Õºãæëèéí çîðèëòóóäûã ìýäñýíýýð îð÷íûõ íü õ¿ì¿¿ñ ººðººñ íü þó õ¿ñýíõ¿ëýýæ áàéãààã áàðèìæààëàí, óã íàéäâàðûã áèåë¿¿ëýõèéí òºëºº òýì¿¿ëýõòýì¿¿ëýë õóâü õ¿íä áèé áîëíî.ªñâºð, îðü çàëóó íàñíû õºãæëèéí ¿íäñýí çîðèëòóóäûãòîäîðõîéëíî óó.Õàðèóëò: ªñâºð, îðü çàëóó íàñíû õºãæëèéí ¿íäñýí çîðèëòóóä: o áèå äààñàí áàéäàë, ýöýã ýõýýñ õàðààò áóñ áàéäàëä õ¿ðýõ o àäèëòãàë òºëºâøèõ, ººðèéí á¿õýë öîãö “Áè” òºëºâøèõÄààëãàâàð 5.Õ¿¿õýä ñóðãóóëüä îðñíîîñ õîéø ¿å ÷àöóóòíû á¿ëãèéí íºëºº õ¿÷òýé áîëäîã.Çàðèì òîõèîëäîëä íàñàíä õ¿ðýã÷èä õ¿¿õäèéí á¿ëãèéí ¿éë àæèëëàãààíûõýëáýðèéã òîäîðõîéëäîã. Òóõàéëáàë, áèåèéí òàìèð, ñïîðòûí áàã, ñêàóòûíêëóá, ãèìíàñòèêèéí äóãóéëàí ã.ì. Ãýòýë ¿éë àæèëëàãààíû çàðèì õýëáýð¿¿äíàñàíä õ¿ðýã÷äèéí óäèðäëàãà õÿíàëòã¿éãýýð ÿâàãääàã. Òàíû õ¿¿õýä àõóéíàñàíä ¿å òýíãèéíõýíòýéãýý õàðèëöàõ õàðèëöàà õýðõýí õºãæèæ áàéñíûãýðãýí äóðñàíà óó.  Òà ¿å ÷àöóóòíûõàà á¿ëãýýñ õýðýãòýé, àøèãòàé ÿìàð ìýäëýã, äàäàë, ¿íýò ç¿éëñ ýçýìøñýí áý?  Ýäãýýð ìýäëýã, äàäàë, ¿íýò ç¿éëñèéã ýçýìøèõýä íºëººëñºí òîäîðõîé íºõöëèéã òà ñàíàæ ÷àäàõ óó?  Òýð ¿åä Òàíû ñàéí íàéç íºõºä Òàíä þó çààæ ºãñºí áý?
  9. 9.  Ýíý á¿ãäýä íàñàíä õ¿ðýã÷èä õýðõýí õàíäàæ áàéñàí áý? Òóñàëæ äýìæèæ áàéñàí óó àëü ýñâýë õîðèãëîæ áàéñàí óó? Àëü ýñâýë ýíý àñóóäàëä îãò îðîëöäîãã¿é áàéñàí óó?  ¯å ÷àöóóòíû á¿ëãèéí ç¿ãýýñ òàíä ñºðºã ÿìàð íºëºº ¿ç¿¿ëñýí áý? ¯¿íä ÿìàð íºõöºë íºëººëñºí áý? ¯¿íýýñ õýðõýí çàéëñõèéæ áîëîõ áàéñàí áý?  Òàíàé àíãèä ¿å ÷àöóóòàíòàéãàà îéëãîëöäîãã¿é, íàéçàëæ íºõºðëºäºãã¿é õ¿¿õýä áàéñàí óó? Òýð õ¿¿õäèéã áóñàä íü ãàäóóðõàæ øîîâäîðëîæ áàéñàí óó? ¯å ÷àöóóòíû á¿ëãèéí èéì ñºðºã íºëººë뺺ñ õýðõýí óðüä÷èëàí ñýðãèéëæ áîëîõ áàéñàí áý?Äààëãàâàð 6.ªñâºð íàñûã øèëæèëòèéí íàñ ãýæ íýðëýõèéí ó÷èð • Õ¿¿õäèéí ôèçèîëîãèéí õºãæèë, áýëãèéí áîéæèëò ýð÷èìòýé ÿâàãäàí, áýëãèéí õî¸ðäîã÷ øèíæ òýìäã¿¿ä èëðýí, îõèä ýìýãòýé õ¿íèé, õºâã¿¿ä ýð õ¿íèé íàìáà òºðõòýé áîëíî; • Ñýòãýë ç¿éí õóâüä õ¿¿õýä ººðèé㺺 “òîì õ¿í áîëñîí” õýìýýí áîäîæ “òîì õ¿íèé” áàéð ñóóðèíààñ àëèâààä õàíäàæ, áóñàä õ¿ì¿¿ñýýñ ººðèéã íü “òîì áîëñîí” ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººð¿¿ëýõèéã ýðìýëçýíý; • Õ¿¿õýä àõóé öàãààñàà íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áàéð áàéäàëä øèëæèõ ¿åªñâºð íàñûã õýö¿¿ íàñ ãýæ íýðëýõèéí ó÷èð • Õ¿¿õäèéí àìüäðàë õºãæèëä ýð÷èìòýé ººð÷ëºëò ÿâàãäàæ áàéãàà ¿å ó÷ðààñ òýðýý𠺺ðèé㺺 áîëîí îð÷íîî òàíèí ìýäýõ ãýæ òýì¿¿ëæ áàéãàà ìàø ýãçýãòýé ¿å; • ªñâºð íàñíûõíû õ¿¿õäýðõýã áàéäëûí öààíà áàéãàà “òîì õ¿í” áîëîõ, íàñàíä õ¿ðýõ ÷èãëýëä ãàð÷ áàéãàà ººð÷ëºëòèéã áàãø, ýöýã ýõ÷¿¿ä îëæ õàðàëã¿é çàõèðàí òóøààí áóðóó õàðüöñàíààñ áîëæ çºð÷èë ¿¿ñíý.ªñâºð íàñûã õýö¿¿ íàñ ãýäãèéã íîòëîõ áàðèìò æèøýý ãàðãàíà óó.Äààëãàâàð 7. Õ¿íèé õºãæëèéí õàðüöàíã¿é òîãòâîðòîé ¿å øàòóóäûí õîîðîíäîðøèõ øèëæèëòèéí ¿åèéã íàñíû õÿìðàë ãýæ íýðëýäýã. Ë.Ñ.Âûãîòñêèéõÿìðàëûã òîãòâîðòîé ¿å øàòóóäûí óóëçâàð äýýð áèé áîëîõ áèå õ¿íè麺ð÷ëºëò õýìýýí òîäîðõîéëñîí áàéíà. Íàñíû õÿìðàë ¿¿ñýõ íü ñýòãýë ç¿éíøèíý á¿ðäýë øèíæ ¿¿ñýõ àñóóäàëòàé õîëáîîòîé. Ñýòãýë ç¿éí øèíý á¿ðäýëøèíæ ¿¿ññýíýýð õºãæëèéí íèéãìèéí íýã íºõöºë çàäàð÷ õ¿¿õäèéí ñýòãýëç¿éí øèíý ä¿ð òºðõºä òîõèðñîí õºãæëèéí íèéãìèéí ººð íºõöºë ¿¿ýæ áèéáîëíî. Õºãæëèéí íèéãìèéí íºõöºë ãýäýã íü õ¿¿õýä áà ò¿¿íèéã õ¿ðýýëæ
  10. 10. áàéãàà áîäèò áàéäëûí (þóíû ºìíº íèéãìèéí îð÷èí) õîîðîíäûí ºâºðìºö,öîðûí ãàíö, äàâòàãäàøã¿é, çºâõºí òóõàéí íàñàíä áàéõ õàðüöàà þì.Íèéãìèéí íºõöºë ººð÷ëºãäºõ ìåõàíèçì íü íàñíû õÿìðàëûí ñýòãýë ç¿éíàãóóëãà íü áîëäîã. Õÿìðàëûí ¿åä õ¿¿õäèéí çàí áàéäàëä çàðèì ººð÷ëºëòãàð÷ áîëíî. Òóõàéëáàë, - íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí øààðäëàãàä çàõèðàãäàõààñ òàòãàëçàõ - çºð¿¿ä çàí ãàðãàõ - äóðààðàà ààøëàõ, äóóëãàâàðã¿é áîëîõ - íàñàíä õ¿ðýã÷äýä “äàéí çàðëàõ”, - õîðèî öýýð, ä¿ðýì ãîðèìûã ýñýðã¿¿öýõ - íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ¿íý öýíèéã áóóðóóëàõ ã.ì.Ä.Á.Ýëüêîíèíû ¿çëýýð àëü ÷ íàñíû õÿìðàëûí ¿íäýñ íü íàñàíä õ¿ðýã÷äýýñ“÷ºëººëºãäºõ”, òýäíýýñ õàðààò áóñ áîëîõ, õàðèëöààíû øèíý õýâ ìàÿãòøèëæèõ øèëæèëò þì.ªñâºð íàñíû õÿìðàë çààâàë õóðö ÿâàãäàæ, øèëæèëòèéí íàñíûõ¿¿õäèéí çàí ¿éëä äýýðõè ñºðºã øèíæ¿¿ä çààâàë èëðýõ ¸ñòîé þó?Òà ººðèéí õàèóëòûã ¿íäýñëýíý ¿¿.Äààëãàâàð 8. ªñâºð íàñàíä ¿å òýíãèéíõýíòýéãýý õàðèëöàõ õàðèëöàà ÷óõàëáàéð ñóóðüòàé ýçýëäýã. ¯åðõýë íºõºðëºë íü äàðààõ ¿¿ðýãòýé: • õ¿¿õäèéí õàðèëöààíû õýðýãöýýã õàíãàõ; • ñýòãýë ñàíààãàà òàéâøðóóëàõ, àéäàñ ò¿ãø¿¿ðýý äàðàí, ñýòãýëèéí òýíöâýðýý îëîõ; • ººðèé㺺 èëýðõèéëýõ • áèå áèåíýý òàíèõ, õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí “ýð¿¿ë” àðãà õýðýãë¿¿ðèéã õºãæ¿¿ëýõÃýòýë ¿åðõýë íºõºðëºë áàñ ñºðºã ¿ð äàãàâàðòàé áàéæ áîëíî. ¯åðõýëíºõºðëºëèéí ñºðºã ¿ð äàãàâðààñ õýðõýí çàéëñõèéæ áîëîõ âý?

×