хүүхэд хамгаалал нэмэлт мэдээлэл
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

хүүхэд хамгаалал нэмэлт мэдээлэл

on

  • 2,655 views

 

Statistics

Views

Total Views
2,655
Views on SlideShare
2,619
Embed Views
36

Actions

Likes
1
Downloads
33
Comments
0

3 Embeds 36

http://bayar7998.blogmn.net 32
http://temuulen83.blogmn.net 3
http://www.blogmn.net 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

хүүхэд хамгаалал нэмэлт мэдээлэл хүүхэд хамгаалал нэмэлт мэдээлэл Document Transcript

  • ÕÈÑ-ãèéí Õ¿¿õýä õàìãààëàõ áîäëîãî UK ÍÝÌÝËÒ ÌÝÄÝÝËÝËÍàñàíä õ¿ðñýí õ¿ì¿¿ñ õ¿¿õä¿¿äèéã àëèâàà àþóëààñ õàìãààëäàããýäýãò õ¿¿õä¿¿ä èòãýäýã áºãººä òýäíèéã íàñàíä õ¿ðñýí õ¿ì¿¿ñ ëõàìãààëíà ãýæ áîääîã. Èéìä òà õ¿¿õäèéí ýñðýã àëèâàà äàðàìò,õ¿÷èðõèéëýë ãàðñàí áóþó ãàðàõ ãýæ áàéíà ãýæ ñýæèãëýæ áàéãààáîë ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé.Äàðàìò, õ¿÷èðõèéëýë, ¿ë òîîõ áàéäëààñ áîëæ äîëîî õîíîã á¿ðäîîä òàë íü 1 õ¿í àìèà àëäàæ áàéíà. Àíãëè, Óýëüñ, ÓìàðäÈðëàíäàä 1998 îíû áàéäëààð õ¿÷èðõèéëëèéí õîõèðîã÷ áîëñîí áóþóõîõèð÷ áàéãàà 35.000 ãàðóé õ¿¿õýä Õ¿¿õýä õàìãààëëûí á¿ðòãýëäîðñîí áàéíà. Äýýðõ ìýäýýëë¿¿äèéã áàãø, ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòàí,ñàéí äóðûí àæèëòíóóä, íàéç íºõºä íü, ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä áîëîíõºðø¿¿ä íü ºãñºí áàéíà. Ìýäýãäýõã¿é ºíãºð÷ áàéãàà òîõèîëäîëîëîí áàéäàã íü ò¿ãø¿¿ðòýé þì. Òèéì ó÷ðààñ õ¿¿õýäòýé àæèëëàäàãõ¿íèé õóâüä õ¿¿õýä õîõèð÷ áàéãàà áàðèìòûã ýðõ á¿õèé õ¿ì¿¿ñòìýäýãäýõ íü òàíû õàìãèéí ÷óõàë ¿¿ðýã ìºí.¯¿íä “ìýäýýëýõ” ãýäýã ÷óõàë ¿ã áàéíà. Õ¿¿õäèéí ýñðýãõ¿÷èðõèéëëèéã îëæ òîãòîîõ íü íàðèéí, ýýäðýýòýé õýðýã áºãººä ýíýàñóóäëûã òóñãàé ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñ ã¿éöýòãýíý. Òà ÕÈÑ-ãèéí ÕÕÁ-òîé óíøèæ òàíèëöñàíààð õ¿¿õäèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëëèéãòîäîðõîéëîõ á¿ðýí ÷àäâàðòàé áîëæ ÷àäàõã¿é. Òà ñýæèã, áàðèìòáàéãàà áîë àñóóäëûã çºâõºí ìýäýýëýõ ¿¿ðýãòýé.Õ¿¿õäèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìò ãýñýí ¿ãèéí òîäîðõîéëîëò, þóãõ¿÷èðõèéëýë, äàðàìò ãýæ ¿çýõ âý ãýäãèéã ìýäýæ àâàõ íü òàíäõ¿¿õäèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìò ãàðñàí ýñýõèéã òîäîðõîéëîõîäòóñ áîëíî.“Õ¿¿õäèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìò” ãýñýí íýð òîìü¸îã õ¿ì¿¿ñ(èõýíõ òîõèîëäîëä íàñàíä õ¿ðýã÷èä) õ¿¿õäýä ÿìàð íýã õýëáýðèéíõîð õîõèðîë ó÷ðóóëñàí ÿíç á¿ðèéí ¿éëäëèéã òàéëáàðëàõàäõýðýãëýäýã. Òýðõ¿¿ “õîð õîõèðîë” íü õ¿¿õäèéí áèå ìàõáîäîä ãàðñàíãýìòýë, øàðõ, áýëãèéí áîëîí ñýòãýë ñàíààíû õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìò,õ¿¿õäèéã ¿ë õàéõðàõ áàéäàë (õ¿¿õäèéã õàìãààëàõ àðãà õýìæýýàâàõã¿é áàéõ) çýðýã ÿíç á¿ðèéí õýëáýðòýé áàéäàã.Ýíä äîîðõ 4 ç¿éëèéã òîäîòãîí ìýäýýëýõ íü ç¿éòýé: Õ¿¿õä¿¿ä íýã ýñâýë õýä õýäýí òºðëèéí õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìòààñ õîõèðäîã Õ¿÷èðõèéëýë íü õ¿¿õäèéí ãýðò, ñóðãóóëü äýýð, õ¿¿õýä öàãàà ºíãºð¿¿ëäýã á¿õèé ë ãàçðóóäàä ãàð÷ áîëíî Õ¿÷èðõèéëýëä ÿíç á¿ðèéí íàñ, õ¿éñ, ÿñ ¿íäýñ, áýëãèéí ÷èã õàíäëàãà, ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàëòàé õ¿¿õýä, çàëóó÷óóä ºðòºæ áîëíî (Ýíý àñóóäëààð ͯÁ-ûí Õ¿¿õäèéí ýðõèéí õîðîîíîîñ ìýäýýëýë àâ÷ áîëîõîîñ ãàäíà õ¿¿õäèéí ýðõèéí òàëààðõ áàãö ìýäýýëëèéí Child Protection and Child Rights (õ¿¿õýä õàìãààëàë áà õ¿¿õäèéí ýðõ) ãýñýí ìàòåðèàëûã ¿çýæ áîëíî) 1
  • ÕÈÑ-ãèéí Õ¿¿õýä õàìãààëàõ áîäëîãî UK Õ¿¿õäèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë ¿éëäýã÷äèéí áàðàã äèéëýíõ õóâü íü òóõàéí õ¿¿õäèéí ýöýã ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷, áàãø, õàìààòàí ñàäàí, íàéç íºõºä çýðýã õ¿¿õäèéí õàìãèéí ñàéí òàíüäàã (èòãýäýã), ìýääýã õ¿ì¿¿ñ áàéäàã.Õ¿÷èðõèéëëèéí òºðºë: Áèå ìàõáîäûí õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìò¯¿íä õ¿¿õäèéí áèåä ó÷ðóóëñàí õ¿íä õºíãºí ãýìòýë, øàðõ îðíî.Æèøýýëáýë: Íàñàíä õ¿ðýã÷èä õ¿¿õäèéã öîõèõ, óãçðàõ, ò¿ëõýõ, áàçàõ, ò¿ëýõ, õàçàõ, óñàíä æèâ¿¿ëýõ ýñâýë áîîìèëîõ îðîëäëîãî õèéõ Õ¿¿õäýä ñîãòóóðóóëàõ óíäàà, õîð, ìàíñóóðóóëàõ õýðýãñýë, áóðóó ýì ºãºõ Õ¿¿õäèéí áèåä ãàð÷ áîëîõ ãýìòýë, øàðõ, ºâ÷èí øàíàëëààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõã¿é áàéõÁèå ìàõáîäûí õ¿÷èðõèéëëýýñ øàíàëæ áóé õ¿¿õýä äàðààõ çîâèóðòàéáàéæ áîëíî: Áèåä íü ãýìòýë øàðõ áàéãàà áîëîâ÷ áóñäàä øóóä áóþó èòãýëòýé õýëæ ÷àäàõã¿é áàéõ ßìàð ÷ ýì÷èëãýý õèéãýýã¿é áóþó á¿ðýí ýì÷ëýýã¿é ãýìòýë øàðõòàé áàéõ Ñàíààíäã¿é àâñàí ãýìòýë, øàðõ ãýæ õýëýõýýðã¿é ãàçàð, òóõàéëáàë õ¿ç¿¿, õàöàð, ãóÿäàà ãýìòýë, øàðõ àâñàí áàéõ ýñâýë ãàðûí ìºð ãàð÷ öóñ õóðñàí áóþó õºõºðñºí áàéõ Òàìõèíû ãàëààð ò¿ëñýí øàðõ, õàçóóëñàí îð, õàëóóí óñ öàöñàíààñ áîëæ ò¿ëýãäñýí, öýâð¿¿ ¿ñýðñýí, õýò õàëóóí óñàíä óäààí õóãàöààãààð õ¿÷ýýð ñóóëãàñàí ýñâýë çîãñîîñîí áàéæ áîëîõ ò¿ëýãäýë áèåä íü áàéõÕ¿÷èðõèéëëèéí òºðºë: Áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìòÍàñàíä õ¿ðñýí õ¿ì¿¿ñèéí 11 õóâü íü õ¿¿õýä áàéõäàà áýëãèéíõ¿÷èðõèéëýëä îðæ áàéñàí ãýæ õýëäýã. Íàñàíä õ¿ðñýí õ¿ì¿¿ñººðñäèéí õ¿÷ ÷àäàë, ýðõ ìýäýë, àëáàí òóøààëàà óðâóóëàí àøèãëàíººðèéí áýëãèéí äóð õ¿ñëýý õàíãàõûí òóëä õ¿¿õäèéã àøèãëàõ ¿åäáýëãèéí õ¿÷èðõèéëýë ãàðäàã. Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿¿õýä àëü àëü íüáýëãèéí õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìòàä ºðòäºã áºãººä õýäõýí ñàðòàé íÿëõõ¿¿õýä õ¿ðòýë ºðòºõ òîõèîëäîë áàéäàã.Ýíý òºðëèéí õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìòàä äàðààõ ¿éëäë¿¿ä õàìààðíà: ªºðèéí àñðàìæ õàëàìæèä áàéäàã áîëîí õºãæèæ ã¿éöýýã¿é õ¿¿õäèéã þó áîëîõûã íü îéëãîõîîðã¿é, íàñàíä íü òîõèðîõã¿é áýëãèéí ¿éë àæèëëàãàà áîëîí ò¿¿íòýé àäèë áóñàä ¿éë àæèëëàãààíä óðóó òàòàõ, õ¿÷ýýð îðóóëàõ. 2
  • ÕÈÑ-ãèéí Õ¿¿õýä õàìãààëàõ áîäëîãî UK Õ¿¿õäèéã õ¿÷ýýð ñàäàð ñàìóóí ¿éëäýë õàðóóëàõ, ñàäàð ñàìóóí çóðàã, ìàòåðèàë ¿ç¿¿ëýõ, áýëãèéí õàðèëöàà áóþó àæëûí òóõàé ÿðèàíä îðîëöóóëàõÁýëãèéí õ¿÷èðõèéëýëä ºðòñºí õ¿¿õäýä äàðààõ øèíæ òýìäýã èëýðíý: Õýâëèé õàâèàð ºâäºõ, õ¿¿õýä ñóóæ áîñîõ, ÿâàõ ¿åä çîâèóðòàé áàéõ Áèåèéí õýâèéí áóñ ãàçàð õºõðºëò, öóñ õóðàëò, ãýìòýë øàðõ àâñàí áàéõ. Òèéìýýñ èéì òºðëèéí øàðõ áóñäàä õàðàãääàãã¿é áºãººä ãàãöõ¿¿ õ¿¿õýä óñàí ñýëýõ áóþó óñàíä îðîõ ¿åä áóñàä õ¿ì¿¿ñò õàðàãäàæ ìàãàäã¿é. Áýëãèéí õýò ¿éëäýë, àâèð ãàðãàõ (õ¿¿õäèéí íàñ, ñî¸ëä òîõèðîõã¿é ¿ã áàéíãà õýðýãëýõ)Õ¿÷èðõèéëëèéí òºðºë: Ñýòãýë ñàíààíû õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìòÈéì òºðëèéí õ¿÷èðõèéëýë áàéíãà ãàðäàã áºãººä ñýòãýë ç¿éí ç¿éáóñ õàðèëöàà, àä ¿çýõ õàíäëàãà íü õ¿¿õäèéí åðäèéí õºãæèëäñºð㺺ð íºëººëäºã.¯¿íä äàðààõ ¿éëäë¿¿ä õàìààðíà: Õ¿¿õäèéí ñýòãýë ç¿éí õºãæèëä øààðäëàãàòàé õàéð, ýíýðëýýð áàéíãà äóòààõ Õ¿¿õäèéã áàéíãà õàðààæ çàãíàõ, ñ¿ðä¿¿ëýõ, íýð òºðèéã íü ãóòààõ Õ¿¿õäèéã áóñàä õ¿ì¿¿ñèéí äóíä îðîõûã õîðèãëîõ, õýòýðõèé “õàìãààëàõ” Õ¿¿õäèéí ººðèéí ¿íýëãýýã ýðñ áóóðóóëäàã, ººðèéí ãýñýí ä¿ð òºðõºº îëæ õºãæèõºä íü ñààä áîëäîã óëàìæëàëò áîëîí áóñàä õýëáýðèéí õîðòîé çàí ¿éëÑýòãýë ñàíààíû äàðàìò, õ¿÷èðõèéëýëä ºðòñºí õ¿¿õäýä èëðýõ øèíæòýìäýã: Áèå ìàõáîä, ñýòãýë ç¿éí õºãæëèéí ñààòàë, ÿðèàíû ýìãýã Èäýâõã¿é áîëîõ, ýöýã ýõòýéãýý îéð äîòíî áàéõààñ òàòãàëçàõ, õýò äóóëãàâàðòàé áîëîõ, ººðòºº èòãýëã¿é áîëîõ, áóñäûí àíõààðàë, äýìæëýã, õàéð ýíýðëèéã õýò ýðýëõèéëýõÕ¿÷èðõèéëëèéí òºðºë: ¯ë õàéõðàõÝíý òºðëèéí õ¿÷èðõèéëýëä õ¿¿õäèéã áàéíãà ¿ë õàéõðàõ,øîîâäîðëîõ, ¿¿íèé ¿ð ä¿íä õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíä, õºãæèëä ñºðºãç¿éë ãàðàõ (õ¿¿õýä àìæèëò ãàðãàõã¿é áàéõ) ÿâäàë áàãòàíà.¯ë òîîõ, øîîâäîðëîõ ãýäýãò äàðààõ ¿éëäë¿¿ä áàãòàíà: 3
  • ÕÈÑ-ãèéí Õ¿¿õýä õàìãààëàõ áîäëîãî UK Çîõèñòîé õîîë õ¿íñ, ýð¿¿ë ìýíäèéí õàëàìæ àñàðãàà, õóâöàñ çýðýã õ¿¿õäèéí íààä çàõûí õýðýãöýýã õàíãàõã¿é áàéõ Àþóëòàé áàéæ áîëîõ íºõöºëä áóþó ãàçàð õ¿¿õäèéã ãàíöààð íü õàðæ õàíäàõ õ¿íã¿éãýýð ¿ëäýýõ Õ¿¿õäýä îéð áàéäàã íàñàíä õ¿ðñýí õ¿ì¿¿ñ ò¿¿íä õàéð õàëàìæ, àíõààðàë òàâèõã¿é áàéõ¯ë õàéõðàãäñàí õ¿¿õýä äàðàõ øèíæ òýìäýãòýé áàéíà: Áàéíãà ºëñãºëºí áàéõ, çàðèìäàà õîîë õ¿íñíèé ç¿éë õóëãàéëàõ, òóðàõ, áàéõ ¸ñòîé æèíãýýñ äîîãóóð áàéõ, öàã ¿ðãýëæ ÿäðàõ Öàã àãààðò òîõèðîõã¿é õóâöàñ ýñâýë íàâñãàð áóþó íîîðõîé (õèðòýé, ìóóõàé ¿íýðòýé) õóâöàñòàé áàéõ ªâ÷òýé áîëîâ÷ ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ ýì÷èëãýý àâààã¿é áàéõÕ¿÷èðõèéëýë, äàðàìòàä ºðòñºí ýñýõèéã ìýäýõ àðãàÒàíä ¿¿íèéã ìýäýõýä òóñ áîëîõ õýä õýäýí ¿ç¿¿ëýëòèéã áè÷ñýíáîëíî. Ýíä áàéæ áîëîõ á¿õ øèíæ òýìäãèéã áè÷ýýã¿é áºãººä çàðèìíü ÿìàð ÷ ãýì çýìã¿é ãýæ ¿çýõýä õ¿ðãýæ áîëîõ òóë òà ä¿ãíýëò õèéõãýæ ÿàðàõ õýðýãã¿é. Õýðâýý òà ñàíàà çîâæ áàéãàà áºãººä þó õèéõýýìýäýõã¿é áàéãàà áîë íýí äàðóé ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñýýñ òóñëàëöàà,çºâëºãºº àâàõ õýðýãòýé. Õ¿¿õäèéí áèåä øàðõ, ãýìòýë áàéãàà áîëîâ÷ òàíä õýëýõã¿é áàéâàë àíõààðàëäàà àâ. Õýðâýý õ¿¿õäèéí áèåä ÿìàð íýã ãýìòýë, øàðõ áèé áîëñîí áàéâàë òà þóíû ò¿ð¿¿íä ýíý íü áàéäàã íýã øàðõ ìºí ¿¿, õ¿¿õäèéí íàñàíä òîõèðñîí ãýìòýë ¿¿ ãýæ ººðººñºº àñóó. Õ¿¿õäèéí áèåèéí äàëä õýñýãò õºõðºõ, öóñ õóðàõ, øàðõ áèé áîëñîí áîë õ¿÷èðõèéëýëä ºðòñºí áàéæ áîëçîøã¿é ãýæ ñýæèãëý. Õ¿÷èðõèéëýã÷ áîëñîí ÿâäëûã õýíä ÷ á¿¿ õýë ãýæ õ¿¿õäýä õýëñýí ýñâýë ñ¿ðä¿¿ëñýí áàéæ áîëçîøã¿é. Ýíý òîõèîëäîëä õ¿¿õýä ãýìòýë, øàðõàà íóóäàã áºãººä, øàðõ íü èë ãàð÷ áîëçîøã¿é àðãà õýìæýýíä îðîõîîñ òàòãàëçàõ ¿å áàéäàã. Áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìòûí õóâüä áýëãèéí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé ¿ã õýëëýã õýëýõ, ÷èã õàíäëàãà ãàðãàæ áàéãàà íü òàíä ñýæèãòýé ñàíàãäàæ áîëîõ þì. Õ¿¿õýä ººðèéíõºº íàñàíä òîõèðîìæã¿é ìýäýýëýë, ìýäëýãòýé áîëñîí áàéæ áîëíî. ¯ãýýð äîðîìæëîõ, õàðààæ ç¿õýõ, õ¿¿õäèéã ãóòààæ “äîîø íü õèéõ”, õàéð ýíýðýë ¿ç¿¿ëýõã¿é áàéõ çýðýã ýöýã ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷äààñ õ¿¿õäýä õàíäàæ áóé áàéäàë íü ñýòãýë ñàíààíû äàðàìò, õ¿÷èðõèéëëèéã áèé áîëãîäîã. Ò¿¿í÷ëýí õýðýýñ õýòýðñýí, çîõèìæã¿é çàí ¿éëäýë, õ¿¿õäèéã áàéíãà ¿ã¿éñãýõ ÿâäàë òàíä àæèãëàãäàæ áîëíî. Ýöýã ýõ, àñðàí õàëàìæëàã÷ õýòýðõèé ò¿ðýìãèé, ¿ë òîîñîí øèíæòýé, ñýæèãòýé ñàíàãäàæ áîëîõ þì. 4
  • ÕÈÑ-ãèéí Õ¿¿õýä õàìãààëàõ áîäëîãî UK Õ¿¿õýä óëèðàë, öàã àãààðò òîõèðîìæã¿é õóâöàñëàñàí, õ¿¿õäèéã ñóðãóóëü, ñóðãóóëèàñ ãàäóóð ¿éë àæèëëàãààíààñ îëîí óäàà àâàõã¿é áàéõ, õîöîð÷ àâàõ, õ¿¿õýä áàéíãà ºëñãºëºí áàéãàà íü àæèãëàãäàõ, ýìíýëãèéí òóñëàëöàà àâààã¿é ýñâýë õàíãàëòã¿é àâñàí áàéõ çýðãýýñ õ¿¿õýä øîîâäîðëîãäîæ, ò¿¿íèéã õàéõðàõã¿é áàéãààã ìýäýæ áîëíî. “Íèéãìèéí ýñðýã” çàí ¿éëäýë ãàðãàõ, ººðèéí ¿íýëýìæ äîîãóóð áàéõ, ººðèéí õ¿ññýí ç¿éëýý õèéõã¿é áóñäûã äàãàëäàõ, ººðòºº ãóòðàõ, ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ äóðã¿é áàéõ, äóóãàà õóðààõ, åðäèéí áóñ õºõðºëò, öóñ õóðàëò áèåä íü áèé áîëîõ, ººðèé㺺 çýðýìäýãëýõ, ìºí㺠õààíààñ àâñíàà õýëýõã¿é áàéõ, áàéíãà õàð äàðæ ç¿¿äëýõ, ¿éë õºäëºë íü èäýâõã¿é, ÿäðóó áîëîõ çýðýã íü õ¿¿õýä ÿìàð íýã õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìòàä îðñíûã èëòãýæ áîëîõ þì.Õ¿¿õäèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë íü ÿìàð ¿ð íºëºº ¿ç¿¿ëäýãâý?Õ¿¿õäýä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð íü óäààí ¿ðãýëæèëæ, õ¿¿õäèéíàìüäðàëûí îëîí ç¿éëä íºëººëæ áîëíî. ¯ð íºëºº íü õ¿÷èðõèéëëèéíòºðºë, õ¿÷èðõèéëýë õýð óäààí ¿ðãýëæèëñíýýñ õàìààð÷ ººð ººðáàéæ áîëîõ áîëîâ÷ äàðààõ ¿ð äàãàâàð ãàðäàã. ¯¿íä: Çàí àâèðûí áýðõøýýë Ñóðëàãûí áýðõøýýë Îþóí óõààíû áýðõøýýë Õàðèëöààíû õ¿íäðýë Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ, ñîãòóóðóóëàõ óíäààíä äîíòîõ àñóóäàë Àìèà åã¿¿òãýõ áóþó ººðòºº õîð ó÷ðóóëàõ Îíöãîé õ¿íä òîõèîëäîëä õ¿÷èðõèéëýë íü ¿õëýýð äóóñäàãÕ¿÷èðõèéëýë, äîðîìæëîëä ºðòñºí õ¿¿õä¿¿äèéí èõýíõ íü ãóòàð÷,çîæèã, òóñãààðëàãäìàë áîëäîã áºãººä õ¿ì¿¿ñýýñ òóñëàìæ àâ÷÷àääàãã¿é. Ò¿¿í÷ëýí ººðèéí ¿íýëýìæ ñóë áîëäîã áºãººä ¿¿íýýñýýèõ øàíàëæ çîâäîã. Õ¿¿õäèéã áàéíãà þó ÷ áèø, õýíä ÷ õýðýãã¿é õ¿íãýæ õýëæ, õàðüöñàíààñ áîëæ õ¿¿õýä ¿¿íä èòãýæ ýõýëäýã.Õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìòûí ¿ð íºëºº óäààí õóãàöààãààð ¿ðãýëæèëäýãáºãººä õ¿÷èðõèéëýë ãàðàõ áîëñîíä õîõèðîã÷ ººðºº áóðóóòàé ãýæøàíàëæ çîâäîã íü õàìãèéí ýìãýíýëòýé ÿâäàë þì.Ãýõäýý õ¿÷èðõèéëýë, äîðîìæëîëä ºðòñºí õ¿¿õäýä òóñàëæ áîëíî.Õàìãèéí ÷óõàë íü õ¿¿õýäòýé àæèëëàäàã õ¿í õ¿¿õýä õ¿÷èðõèéëýë,äîðîìæëîëä ºðòñºí áàéæ áîëîõ øèíæ òýìäãèéã ýðò èëð¿¿ëæ,òàñëàí çîãñîîõ, õ¿¿õäèéí ñýòãýë ñàíàà, áèåèéã ýì÷ëýõ, íºõºíñýðãýýõ àðãà õýìæýý àâàõ ìýäëýãòýé áàéõ ¸ñòîé.Õ¿¿õäèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìòûí òàëààð áóðóóîéëãîëò áàéäàã 5
  • ÕÈÑ-ãèéí Õ¿¿õýä õàìãààëàõ áîäëîãî UKÁóðóó îéëãîëò Áîäèò áàéäàëÕ¿¿õäèéã èõýâ÷ëýí òàíèõã¿é Õ¿¿õäèéã èõýâ÷ëýí õàìãèéí ñàéí ìýääýã,õ¿í õ¿÷èðõèéëäýã èòãýäýã õ¿ì¿¿ñ íü õ¿÷èðõèéëäýãÝìýãòýé õ¿í õ¿¿õäèéí ýñðýã Õýäèéãýýð õ¿¿õäýä áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýëáýëãèéí õ¿÷èðõèéëýë äàðàìò ¿ç¿¿ëæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí äèéëýíõ¿éëääýãã¿é íü ýðýãòýé õ¿í áàéäàã áîëîâ÷ áýëãèéí õ¿÷èðõèéëëèéí 5-10%-èéã ýìýãòýé õ¿í ¿éëäñýí áàéäàãÇàðèì ñî¸ëä õ¿¿õäèéí Õ¿¿õäèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìòûã àëüýñðýã õ¿÷èðõèéëýë, ÷ ñî¸ëä õ¿ëýýí çºâøººðºõ ¸ñã¿éäàðàìòûã õ¿ëýýíçºâøººðäºãÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä õàìãèéíõ¿¿õýä õ¿÷èðõèéëýë, ýìçýã á¿ëýãò õàìààðäàã, áóñàä õ¿ì¿¿ñýýñäàðàìòûí õîõèðîã÷ áîëîõ õàðààò áàéäàã áºãººä ººðò òîõèîëäñîííü áàãà ç¿éëèéã ìýäýãäýõ ÷àäâàð õàðüöàíãóé áàãà áàéäàã òóë õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºõ íü èõ áàéäàãÕ¿¿õä¿¿ä õ¿÷èðõèéëýë, Õ¿¿õä¿¿ä õ¿÷èðõèéëëèéí òàëààð õóäëàà ÿðèõäàðàìòûí òàëààð áàéíãà íü õîâîð áºãººä õàðèí òýäýíä èòãýõã¿éõóäëàà ÿðüäàã áàéæ ìàãàäã¿é ãýæ áîääîã õ¿¿õýä èõ áàéäàã. Áîëñîí ÿâäëûã ÿðèõ þì áîë õýí ÷ ÷àìä èòãýõã¿é ãýæ õ¿÷èðõèéëýë ¿éëäñýí õ¿ì¿¿ñ õîõèðîã÷äîä õýëäýã, ñ¿ðä¿¿ëäýãÕ¿¿õýä õ¿÷èðõèéëäýã õ¿ì¿¿ñ Õ¿÷èðõèéëýë ¿éëäýã÷èä íèéãìèéí ÿíçãýð îðîíã¿é, ÿäóó ç¿ä¿¿, á¿ðèéí ãàðàë ¿¿ñýëòýé áàéäàã. Õ¿÷èðõèéëýëìýäëýã áîëîâñðîë äîîãóóð ¿éëäýã÷èä ãýð á¿ëòýé, íèéãýìä íýð õ¿íäòýé,õ¿ì¿¿ñ áàéäàã õ¿ì¿¿ñèéí õàéðëàæ õ¿íäýëäýã õ¿í ÷ áàéäàãÕ¿¿õä¿¿ä áóñàä õ¿¿õä¿¿äòýé Ýíý íü äàíäàà òèéì áàéäàãã¿é. Òóõàéëáàë,õàìò, á¿ëãýýðýý áàéõäàà öýöýðëýãò áàãà íàñíû õ¿¿õýä ººð õ¿¿õä¿¿ä,àþóëã¿é áàéäàã õ¿ì¿¿ñ áàéñàí ÷ ãýñýí áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýëä ºðòñºí òîõèîëäîë áàéäàãÝöýã ýõäýý äàðàìòëóóëäàã Õ¿¿õäèéã òºðñºí ãýð á¿ëä íü áàéëãàõ íüõ¿¿õýä áàéíãûí õàëàìæ, îëîí òàëûí äàâóó òàëòàé ãýæ õ¿¿õýäàíõààðàëä áàéäàã õàìãààëàõ áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóä ¿çäýã. Èéì ó÷ðààñ òýä áîëîìæòîé áîë õ¿¿õäèéã ãýðòýý áàéõàä íü ÷ ãýñýí õàìãààëàõûã õè÷ýýäýãÁýëãèéí õ¿÷èðõèéëëèéí Ýðýãòýé õ¿¿õýä ÷ ãýñýí áýëãèéíñóáüåêò íü ýìýãòýé õ¿¿õýä õ¿÷èðõèéëëèéí ñóáüåêò áîëæ áîëîõ áºãººä,áàéäàã òèéì òîõèîëäîë çºí人 áàéäà㪺ðèéí ñýòãýë ñàíààã çîõèöóóëàõ íü 6
  • ÕÈÑ-ãèéí Õ¿¿õýä õàìãààëàõ áîäëîãî UKÕ¿¿õäèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë áàéãàà íü ñýòãýë ò¿ãøýýñýí àñóóäàëþì. Õ¿¿õýäòýé àæèëëàäàã õ¿íèé õóâüä òà áîëñîí ÿâäëûã ñîíñîîäöî÷èðäîõ, óóðëàõ íü àðãàã¿é. Ãýñýí õýäèé ÷ òà çºâ ¿éëäýë õèéõèéíòóëä ººðèéíõºº ìýäðýìæýý õÿíàæ, ñýòãýëýý áàðèõ íü ÷óõàë þì.Íàñàíä õ¿ðýãñýä õ¿¿õäèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë ãýæ þó áîëîõûãìýäýæ àâñíààð çàðèì òîõèîëäîëä ºìíº íü áîëæ ºíãºðñºí ñýòãýëçîâîîñîí ¿åèéã ñàíàäàã. Òèéì ¿åä òà õàìò àæèëëàäàã íºõºä,ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñýýñ òóñëàìæ àâàõ øààðäëàãàòàé áàéæ áîëîõ þì. Õ¯¯ÕÄÈÉÍ ÝÑÐÝà ÄÀÐÀÌÒ, Õ¯×ÈÐÕÈÉËÝË Õ¿¿õäýä èëðýõ øèíæ òýìäýã, õýëáýð¿¿äÕ¿¿õäèéí ýñðýã äàðàìò, õ¿÷èðõèéëëèéí èëðýõ øèíæòýìäýã, õýëáýð¿¿äÄîð äóðäñàí øèíæ òýìäýã, õýëáýð¿¿ä íü õ¿¿õýä äàðàìò,õ¿÷èðõèéëýëä ºðòñºí áàéíà ãýäãèéã áàòòàé èëòãýõã¿é ÷ÿìàð íýã ç¿éë áóðóó áóþó àñóóäàë áàéãààã ìýäýõýä òóñòàéþì.Õýðâýý õ¿¿õäýä õýä õýäýí øèíæ òýìäýã èëýð÷ áàéãàà áóþó àëü íýãøèíæ òýìäýã íü èëò õàðàãäàæ áàéãàà áîë íàñàíä õ¿ðýã÷èä äàðàìò,õ¿÷èðõèéëýë áàéãàà ýñýõèéã èëð¿¿ëýí òîãòîîõ ¸ñòîé.Áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýë • Õ¿¿õýä ººðèéí íàñíààñ õýòýðñýí áýëãèéí çàí áàéäàë ãàðãàõ, ìýäëýã, ìýäýýëýëòýé áàéõ • Õ¿¿õäèéí áýëýã ýðõòíèé õàâèàð çàãàòíàõ, ºâäºõ, áýëãèéí çàìûí ºâ÷èí òóñàõ çýðýã ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàëòàé áîëîõ • Ñýòãýë ç¿éí ãóòðàë/ñòðåññò îðîõ, ººðèé㺺 çýðýìäýãëýõ, àìèà åã¿¿òãýõèéã îðîëäîõ, îðãîõ, ýì õýò èõ òóíãààð óóõ, õîîëîíä äóðã¿é áîëæ õýò òóðàõ ºâ÷èí (anorexia) çýðýã íîöòîé òýìäã¿¿ä èëðýõ • ªºðòºº èòãýëã¿é, àéìòãàé áîëîõ, ñýòãýë ç¿éí õóâüä òîãòâîðã¿é, áóñäààñ õàìààðàëòàé áîëîõ ã.ì. õóâèéí çàí ÷àíàðò ººð÷ëºëò ãàðàõ 7
  • ÕÈÑ-ãèéí Õ¿¿õýä õàìãààëàõ áîäëîãî UK • Ýðõèéí õóðóóãàà õºõºõ, òîîõîî áîëüñîí 纺ëºí òîãëîîìîî òýâðýõ çýðýã áàãûí çóðøèëäàà ýðãýí îðîõ • Ãýíýò õîîëîíä äóðøèëã¿é áîëîõ ýñâýë õ¿÷ýýð èõ èäýõ • Áóñäààñ çîæèã, òóñäàà áàéõ • Àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëýõ ÷àäâàðã¿é áîëîõ • Õ¿¿õýä àñðàã÷ çýðýã ñàéí ìýäýæ, òàíüäàã õ¿ì¿¿ñòýý èòãýõã¿é, àéäàã, òýäýíòýé ãàíöààðàà ¿ëäýõèéã õ¿ñýõã¿é áîëîõ • ªìäºí人, îðîíäîî øýýäýã áîëîõ (ºäºð øºíº õàìààðàõã¿é/õàð äàðæ ç¿¿äëýõ) • Õóâöñûã íü òàéëàõ ¿åä òàéâàí áóñ, äóðã¿é áàéõ • Ãýíýò ñàäàð ñàìóóí çóðàã çóðàõ • “Õýò ñàéí”, òºãñ õ¿¿õýä áàéõûã õè÷ýýõ, ø¿¿ìæëýëèéã ººð äýýðýý õýò òóñãàæ, ýìçýãëýõÁèå ìàõáîäûí äàðàìò, õ¿÷èðõèéëýë • Áàéíãà ó÷èð øàëòãààí íü ìýäýãäýõã¿é øàðõ, ãýìòýë, ò¿ëýãäýëòýé áàéõ • Áàéæ áîëìîîðã¿é øàëòãààí õýëýõ ýñâýë ÿàãààä áýðòýë àâñíàà õýëýõýýñ òàòãàëçàõ • Õàëóóí áàéñàí ÷ ãýìòýë, øàðõàà äàëäëàõûí òóëä çóçààí õóâöàñ ºìñºõ • Áèå òàìèðûí õè÷ýýëä îðîõäîî õóâöñàà òàéëàõ, ñîëèõîîñ òàòãàëçàõ • Øàðõûã áîîæ, äàëäàëñàí áàéõ, óäàæ íîîðñîí áîîëòòîé ÿâàõ • Áàéíãà îðãîõ, çóãàòàõ • Ýìíýëãèéí òóñëàìæ àâàõ, ¿çëýãò îðîõîîñ àéõ • ªºðèé㺺 õîðëîõ õàíäëàãàòàé • Áóñäàä ò¿ðýìãèé, çýðëýã õàíäàõ 8
  • ÕÈÑ-ãèéí Õ¿¿õýä õàìãààëàõ áîäëîãî UK • Áèåä íü õ¿ðýõýýð àéõ, õ¿ðýõýä äºëæ óõðàõ • Øèéòã¿¿ëäãýý õýëýõ, ãýâ÷ øèéòãýë íü õýòýðñýí áàéõ (“õè÷ýýëèéã íü õèéëã¿¿ëýõ” ãýæ îðîé áîëãîí çîäóóëàõ)Ñýòãýë ñàíààíû äàðàìò, õ¿÷èðõèéëýë • Áèå ìàõáîä, îþóí óõààí, ñýòãýë ñàíààíû õºãæèë íü ñààòàõ • Ãýíýò ÿðèõ ÷àäâàðûí ýìãýãòýé áîëîõ • ªºðèé㺺 ¿ðãýëæ ¿íýëýõã¿é áàéõ (“Áè òýíýã, öàðàé ìóóòàé, õýíä ÷ õýðýãã¿é” ã.ì.) • Àëäààã õýò ýìçýã õ¿ëýýæ àâàõ • Øèíý íºõöºë áàéäàëä îðîõ, òóëãàðàõ á¿ðòýý îíöãîé èõýýð àéæ ýìýýõ • ªâäºëòèéã ç¿é áóñààð õ¿ëýýí àâàõ (“Íàìàéã èíãýæ áàéâàë òààðíà” ãýæ áîäîõ) • Ñýòãýë ìýäðýëèéí çàí áàéäàë (íààø öààø õîëõèõ, ¿ñýý ýðã¿¿ëýõ, ººðèé㺺 çýðýìäýãëýõ) • Õýò èäýâõã¿é ýñâýë ò¿ðýìãèé áîëîõ¯ë õàéõðàõ • Áàéíãà ºëñãºëºí áàéõ • Õóâèéí àðèóí öýâýð ìóó áàéõ • Áàéíãà ÿäðàõ • Õóó÷èí ìóó õóâöàñòàé • Õýò ñóëüäàà, òóðàíõàé (òóðààëòàé) • ªâ÷èí ýìãýãòýé, ýì÷ë¿¿ëýõã¿é áàéõ 9
  • ÕÈÑ-ãèéí Õ¿¿õýä õàìãààëàõ áîäëîãî UK • Íèéãìèéí ÿìàð ÷ õàðèëöàà õîëáîîã¿é • Õ¿÷ýýð õîã ò¿¿õ • Ñ¿éòãýõ, ýâäýõ, óñòãàõ õàíäëàãàòàéÒýìäýãëýë: • Õ¿¿õýä ÿíç á¿ðèéí õýëáýðèéí äàðàìò, õ¿÷èðõèéëýëä çýðýã ºðòñºí áàéæ áîëíî. • Õ¿¿õýä äàðàìò, õ¿÷èðõèéëýëä ºðòñºí áîëîâ÷ ÿìàð íýã èë øèíæ òýìäýã èëðýõã¿é áºãººä àñóóäëàà/áàéäëàà áóñäààñ íóóæ áàéæ áîëíî.Òà ÿàõ âý?Õ¿¿õäèéí ýñðýã äàðàìò, õ¿÷èðõèéëýë õ¿¿õäýä õý÷íýýí õîð óðøèãòàéáîëîõûã ìýäýñíýýð, òýäíèé ýðãýí òîéðíû íàñàíä õ¿ðýã÷èä äàðàìò,õ¿÷èðõèéëëëèéã òàñëàí çîãñîîõ ¿¿ðãèéã õ¿ëýýíý.Õýðâýý õ¿¿õýä òàíä õ¿÷èðõèéëýë, äàðàìòàä ºðòñºíºº ÿðüâàë òàäàðààõ ¿éëäëèéã õèéõ õýðýãòýé: • Òàéâàí áàéæ, õ¿¿õäèéã äýìæèõýý îéëãóóëàõ • Òàéâàí, ÷èìýýã¿é îð÷èí îëæ ÿðèëöàõ • Õ¿¿õäèéí ÿðüñàí ç¿éëä èòãýõ • Òýâ÷ýýðòýé ñîíñ÷, àñóóëò òàâèõã¿é áàéõ • Áîëñîí ÿâäëûã ººðò íü õàíäàæ ÿðüñàíä áàÿðòàé áàéãààãàà èëýðõèéëýõ • Õýðâýý õ¿¿õäèéã òàéâøðóóëàõàä òóñ áîëîõîîð áîë ò¿¿íèéã õ¿÷èðõèéëñýí (äàðàìòàëñàí) õ¿í ìàø èõ àñóóäàëòàé þì áàéíà ãýæ õýëýõ • Õ¿¿õäèéã õàìãààëæ äýìæèõèéí òóëä ÷àäàõ á¿õ ç¿éëýý õèéíý ãýæ õýëýõ • Õýðâýý øààðäëàãàòàé áîë ýìíýëãèéí òóñëàìæ àâ÷, öàãäààä ýñâýë íèéãìèéí àæèëòàíä ìýäýãäýõ • Õýðâýý õ¿¿õýä ÷èíü áàãø, ñóðãóóëèéí ýì÷ çýðýã íàñàíä õ¿ðýã÷äýä áîëñîí ÿâäëàà ÿðüñàí áîë òýð õ¿ì¿¿ñòýé õîëáîî 10
  • ÕÈÑ-ãèéí Õ¿¿õýä õàìãààëàõ áîäëîãî UK áàðèõ õýðýãòýé. Õ¿¿õýääýý òóñëàõàä òýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéí ºãñºí çºâëºãºº òóñ áîëæ áîëîõ þì. • Áîëñîí ÿâäàë íü õ¿¿õýä ñóðãóóëü äýýðýý áèå àâ÷ ÿâàõàä íü íºëººëºõ ýñýõèéã òîäîðõîéëîõ. Õ¿¿õäèéí áàãø, ñóðãóóëèéí ýì÷, íèéãìèéí àæèëòàí, õè÷ýýëèéí ýðõëýã÷ çýðýã õ¿ì¿¿ñòýé õîëáîî òîãòîîæ, õàìòðàí àæèëëàõ íü ç¿éòýé. • Áîëñîí ÿâäëààñ áîëæ õ¿¿õýä óóðòàé, ãóíèãòàé áîëîõ, á¿ð ººðèé㺺 áóðóóòàé ãýæ áîäîæ áîëîõ áîëîâ÷ õ¿÷èðõèéëýëä õ¿¿õäèéí áóðóó îãòõîí ÷ áàéõã¿é ãýäãèéã îíöëîí òýìäýãëýæ, õýëæ îéëãóóëàõ. Õàðèí ººðèéíõºº ñýòãýë ñàíààã çàñàõàä òàíä áóñäûí òóñ õýðýã áîëíî ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ õýðýãòýé. • Õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäàä õàíäàæ, ººðòºº áîëîí õ¿¿õýääýý çºâëºãºº àâàõ. 11