Your SlideShare is downloading. ×
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
BOT201 хичээлийн дадлага
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

BOT201 хичээлийн дадлага

1,542

Published on

1 Comment
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
1,542
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
15
Comments
1
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. BOT 139 Óðãàìëûí àíãèëàë ç¿é I Äàäëàãà ¹1 Âèðóñ, áàêòåðèéí õ¿ðýýÇàðèì òºðëèéí âèðóñûí á¿òöèéí çóðàãòàé òàíèëöàõ 1
  • 2. Çàðèì òºðëèéí áàêòåðèéí á¿òöèéí çóðàãòàé òàíèëöàõ Áàêòåðè åðºíõèé人 íýã ýñýýñ òîãòñîí áàéõ áîëîâ÷ îëîí ýñýýñ á¿ðäñýí óòàñëàãáàêòåðè áàñ áèé. Ò¿¿íèé ýñ õàëüñààð á¿ðõýãäñýí ïðîòîïëàçì, âàêóîëèîñ á¿ðäýõáºãººä Ẻì íü íóêëåéíû õ¿÷ëýýð áàÿëàã, Ẻìèéí õýñã¿¿ä îëîí áóòàðñàí ìàÿãòàéîðøèíî. Õàðèí ìèêñîáàêòåðèéí Ẻì òîäîðõîé áàéíà. Ýñèéí õàëüñ ãåìèöåëëþëîçáîëîí ïåêòèíò áîäèñîîñ (õààÿà óóðãèéí áîäèñ áàéíà) òîãòîæ ò¿¿íèé õàìãèéí ãàäíàòàëûí äàâõðàãà ñàëñæèæ õººäºã ó÷èð ýñ ãàäóóðàà õàìãààëàõ çîðèëãîòîé á¿ðõ¿¿ëñàëñòàé áîëäîã þì. Çàðèì áàêòåðè õºäëºõºä çîõèîëäñîí ñîðìîñ õýëáýðèéí íýã áóþó õýä õýäýíøèëá¿¿ðòýé (1 -ð çóðãèéí II). Øèëá¿¿ð áèåýñýý óðò áàéõ òîõèîëäîë áàéäàã.Áàêòåðèéí õºäºë㺺í çºâõºí øèëá¿¿ðýýñ øàëòãààëàõã¿é áºãººä ýñèéí òîãòìîëàãøèæ ñóíàõòàé õîëáîîòîéãîîð õºäºë㺺íòýé áàéõ ÿâäàë áèé (ñïðèëë áàêòåð). Áàêòåðèéí àíãèëàë. Áàêòåðè ìàø º÷¿¿õýí æèæèã áèå ìàõáîäü ìºí òóë ò¿¿íèéãñóäàëæ øèíæëýõ ÿâäàë òºâºãòýé ó÷èð îäîî õèð á¿ðýí ã¿éöýò òîãòîîñîí àíãèëàë ¿ã¿éáîëîâ÷ ýñèéí õýëáýð, äîòîîä á¿òýö, ñïîð ¿¿ñãýëò çýðýã øèíæèéí ¿íäñýí äýýðàíãèëëûã õèéäýã. Áàêòåðèéã ýñèéí õýëáýðýýð õýä õýäýí òºðë¿¿äýä õóâààíà. ¯¿íä: ñàâõàíöàðáàêòåð (áàöèëë), áºìáºëºã áàêòåð (êîêê), õîñ áºìáºëºã áàêòåð (äèïëîêîêê),ãèíæèëñýí áºìáºëºã áàêòåð (ñòðåïòîêîêê), òàõèð áàêòåð (âèáðèîí), ìóøãèà áàêòåð(ñïèðèëë) çýðýã þì (1-ð çóðàã). I 1-ð çóðàã. Áàêòåðèéí õýëáýð¿¿ä I. à.áºìáºëºã áàêòåðè, á. õîñ áºìáºëºã áàêòåðè, â. áºìáºëºã ãèíæèí áàêòåðè, ã. ñàâõàíöàð áàêòåðè, ä. Ìóøãèà å. ìàõèð áàêòåðè, II. Øèëá¿¿ðò áàêòåðèóä à. íýã øèëá¿¿ðòýé áàêòåðè, á. áèåèéí á¿õ ãàäàðãóóãààðàà øèëá¿¿ðòýé áàêòåðè, â. áèåèéí õî¸ð ¿ç¿¿ðòýý îëîí øèëá¿¿ð á¿õèé áàêòåðè 2
  • 3. Äàäëàãà ¹2 Çàìàã òîäîðõîéëîõ àðãà ç¿é Îäîî äýëõèé äýýð íèéòäýý 40000 -ººä ç¿éë çàìàã òàðõàæ áàéãààã ñóäëàà÷èäèëð¿¿ëýýä áàéíà. Ýäãýýð çàìãóóä òàëëîìûí çîõèîí áàéãóóëàëò, ýñèéí á¿òýö, ¿ðæèõàðãà, õºãæëèéí øàò, ºí㺠áîëîí òàðõàö ýêîëîãèéí îíöëîã áàéäëûã õàðãàëçàí 10-12õ¿ðýý áîëãîí õóâààäàã. ¯¿íä: 1. Õºõ íîãîîí çàìãèéí õ¿ðýý – Cyanophyta 2. Ýâãëåí çàìãèéí õ¿ðýý - Euglenophyta 3. Ïèððîôèò çàìãèéí õ¿ðýý - Pyrrophyta 4. Àëòëàã çàìãèéí õ¿ðýý - Chrysophyta 5. Öàõèóð çàìãèéí õ¿ðýý - Bacillariophyta 6. Øàð íîãîîí çàìãèéí õ¿ðýý - Xanthophyta 7. Óëààí çàìãèéí õ¿ðýý - Rhodophyta 8. Õ¿ðýí çàìãèéí õ¿ðýý - Paeophyta 9. Íîãîîí çàìãèéí õ¿ðýý - Chlorophyta 10. Õààð çàìãèéí õ¿ðýý - Charophyta ¯¿íýýñ ìîíãîë îðíû íóòàã íóòàã äýâñãýð äýýð 9 õ¿ðýýíèé 1000 îð÷èì ç¿éëèéíçàìàã óðãàäàã. Ýäãýýð 9 õ¿ðýýíèé çàìãààñ ìàíàé îðíû íóòàãò ºðãºí òàðõàëòòàé, îëîíç¿éëèéã õàìàðñàí îâãîîñ ãàäíà àæ àõóéí ºíäºð à÷ õîëáîãäîëòîé õºõ íîãîîí, öàõèóð,óëààí, õ¿ðýí, íîãîîí, õààð çàìãèéí õ¿ðýýíèé òóõàé ¿çýõ áîëíî. ÕªÕ ÍÎÃÎÎÍ ÇÀÌÀà (CYANOPHYTA) Õºõ íîãîîí çàìãèéí õ¿ðýýíä íèéòäýý 1500 îð÷èì ç¿éëèéí çàìàã áàãòàõ òóëò¿¿íèé òºëººëºã÷ õðîîêîêê (Chroococcus), îñöèëëÿòîð(Oscillater), íîñòîê (Nostoc)çýðýã çàìãèéã òîâ÷õîí àâ÷ ¿çüå (1-ð çóðàã). 1 2 3 1-ð çóðàã. Õºõ íîãîîí çàìãóóä 1. õðîîêîêê, 2. îñöèëëÿòîðè, 3. íîñòîê ÖÀÕÈÓÐ ÇÀÌÃÈÉÍ Õ¯ÐÝÝ – BACILLARIOPHYTA Ýíý õ¿ðýýíä òýíãýñèéí áîëîí öýíãýã óñàíä áººíººð þìóó ãàíö íýãýýð óðãàäàãíèéòäýý 10000-ààä ç¿éëèéí çàìàã áàãòàíà. (2-ð çóðàã). 3
  • 4. 2-ð çóðàã. Диатом замаг (Pinnularia) À. Á¿ñë¿¿ð òàëààñ Á. Õàâòàñ òàëààñ Â. Òóóø îãòëîë Ã.Õºíäëºí îãòëîë Ä. Âåãåòàòèâ ¿ðæèë: 1. ýïèòåê õàâòàñ , 2. ãèïîòåê õàâòàñ, 3. çààäàñ, 4. çàíãèëàà, 5. õëîðîïëàñò, 6.ïèðåíîèä, 7. öèòîïëàçì, 8.Ẻì, 9. âàêóîëü ÓËÀÀÍ ÇÀÌÃÈÉÍ Õ¯ÐÝÝ – RHODOPHYTA Óëààí çàìàã ãîëäóó òýíãýñèéí óñàíä áàéãàà áºãººä àãóóëæ áàéãààïèãìåíòýýñýý øàëòãààëæ óëààí, õºõ, õàð ºíãºòýé áàéíà. Õëîðîôèëëýýñ ãàäíàôèêîýðèòðèí (óëààí ºíãºòýé), ôèêîöèàí (õºõ íîãîîí ºíãèéí) ïèãìåíò¿¿ä áàéíà.Óëààí çàìàã òàëëîìûí ãàäààä õýëáýð ä¿ðñýýð ìàø îëîí ÿíç áºãººä ò¿¿íä 3000 îð÷èìç¿éë áàãòàíà. Èõýíõ íü äýýä óðãàìàëòàé òºñòýé, äîòîîä ýäèéí òàëààð õ¿ðýí çàìàãòàéáàðàã àäèëõàí áîëîé (3-ð çóðàã). 2 1 3-ð çóðàã. Óëààí çàìãóóä 1. Delesseria 2. Polysifonia Óëààí çàìãèéí áýëãèéí ¿ðæèë íèëýýä ººð ÿâàãäàíà. Ãàíö ýñýýñ òîãòñîíàíòåðèäààñ øèëá¿¿ðã¿é íýã øèðõýã ýð ãàìåò (ñïåðìàöè) ãàð÷ óñíû óðñãàëààð ÿâñààðáàéãààä ºíäãºí ýñòýé íèéëíý. ªíäãºí ýñ íü ëîíõ õýëáýðòýé êàðïîãîí ãýæ íýðëýãäýõòóñãàé ýðõòýí äîòîð ¿¿ñíý (4-ð çóðàã). 4
  • 5. 4-ð çóðàã. Håìàëèîí ãýäýã óëààí çàìãèéí áýëãèéí ¿ðæëèéí õýñýã 1. àíòåðèä 2. êàðïîãîíè 3. êàðïîñïîð Õ¯ÐÝÍ ÇÀÌÃÈÉÍ Õ¯ÐÝÝ – PHAEOPHYTA Ýíý õ¿ðýýíä 1500 –ààä ç¿éë áàãòäàã. Õ¿ðýí çàìãèéí áàãèéí òºëººëºã÷ ýêòîêàðïóñ, ëàìèíàðè õî¸ðûã àâ÷ ¿çüå. Ýêòîêàðïóñ (Ectocarpus) íü ãàäààä áàéäëààðàà êëàäîôîð çàìàãòàé òºñòýé,ñàëààëñàí óòàñëàã òàëëîìòîé áàéäàã. Ýêòîêàðïóñ áîë òºäèé ë òîì òàëëîìã¿é áºãººäººð çàìãèéí áèåä áóþó óñàí äîîðõ ÷óëóóíä áýõëýãäýæ óðãàíà. Ò¿¿íèéã íýã ýãíýýýñ¿¿äýýñ òîãòñîí îëîí ñàëàà óòàñëàã òàëëîìûí ¿ç¿¿ðò ãàíö ¿¿ðòýé ºíäºã ìàÿãèéíñïîðàíãè ¿¿ñýõ áºãººä ò¿¿íèé äîòîð õî¸ð òèéøýý ÷èãëýñýí æèãä áóñ øèëá¿¿ðòçîîñïîð áóé áîëæ áýëýã áóñààð ¿ðæèíý (5-ð çóðàã). 5
  • 6. 5-ð çóðàã. Ýêòîêàïóñ çàìàã. 1. çàìãèéí ãàäààä áàéäàë, 2. çîîñïîðàíãè, 3. çîîñïîð, 4. áýëãèéí ýñèéã á¿ðýëä¿¿ëýã÷ ãàìåòàíãè, 5. ãàìåòóóä Ëàìèíàðè (Laminaria) áîë äàëàéí óñíû ¸ðîîëä ýëáýã óðãàäàã 60 ìåòð õ¿ðòýëóðò òàëëîìòîé òîìõîí çàìàã þì. Ò¿¿íèé îëîí ñàëáàíò èëòýñ ìýò áèå íü áàðèóëòàéáàéõ áºãººä ðèçîèäóóäààð óñíû ¸ðîîëûí ÷óëóóíä áýõëýãäýíý. Áàðèóëûí äýýðõèñàëáàí èëòñ¿¿ä íü æèë á¿ð ¿õýæ îðîíä íü øèíýýð òºðíº (6-ð çóðàã). 6-ð çóðàã. Ëàìèíàðè çàìàã 1. íàâ÷àà ñîëüæ áàéãàà çàìàã, 2. çîîñïîðàíãè á¿õèé èëòñèéã (íàâ÷) õºíäëºí îãòëîë, 3. àíòåðèäòàé õýñýã, 4. îîãîíèòîé õýñýã ÍÎÃÎÎÍ ÇÀÌÃÈÉÍ Õ¯ÐÝÝ – CHLOROPHYTAÝíý õ¿ðýýíä 20000 –èîä ç¿éëèéí çàìàã áàãòäàã áºãººä íîãîîí ºíãºòýé áàéäàã. Íîãîîí çàìãèéí àíãèëàë. Íîãîîí çàìãèéí õ¿ðýýã æèãä øèëá¿¿ðòýí (Euchlorophyceae), êîíúþãàöè(Conjugaceaea) çàìãèéí àíãè ãýæ õóâààäàã. Æèãä øèëá¿¿ðòíèé àíãè (Euchlorophyceae). Ýíý àíãèä âîëüâîêñ, ïðîòîêîêê, óëîòðèêñ, ñèôîí çàìãèéí áàãóóä áàãòàíà. Âîëüâîêñ çàìãèéí áàã – Volvocales. Ýíý çàìãèéí òºëººëºã÷ öºì øèëá¿¿ð á¿õèéíýã áóþó îëîí ýñòýé áàéõààñ ãàäíà çàðèìäàà êîëîíèîð(áººíººð) óðãàíà. ¯¿íèéòºëººëºã÷ áîëîõ õëàìèäîìîíàä, âîëüâîêñ õî¸ðûã àâ÷ ¿çüå. 6
  • 7. Õëàìèäîìîíàä (Chlamydomonas). Ýíý áîë íýã ýñýýñ òîãòñîí áºãººä õºäºë㺺íò(132-ð çóðàã) çàìàã áºãººä òîãòìîë óñ, àêâàðèóìä ýëáýã òîõèîëääîã. Õëàìèäîìîíàäçàìàã ýëáýã óðãàñàí óñ íîãîîí ºíãºòýé áîëñîí áàéäàã (7-ð çóðàã). 7-ð çóðàã.Õëàìèäîìîíàä Âîëüâîêñ çàìàã (Volvox). Ýíý çàìàã èõýâ÷ëýí òîãòìîë óñàíä óðãàäàã êîëîíè¿¿ñãýí àìüäàðäàã. Âîëüâîêñ çàìàã íü ñàëñààð ä¿¿ðãýãäñýí áºìáºëºã êîëîíè ¿¿ñãýäýã.Õîñ øèëá¿¿ð á¿õèé Ẻðºíõèé õýëáýðòýé ýñ¿¿ä íü áºìáºëºã õýëáýðèéí êîëîíè¿¿ñãýõäýý øèëá¿¿ð¿¿ä ãàäàãø õàðàí áàéðëàõäàà õîîðîíäîî ïëàçìîäåñìèéí óòñààðõýëõýãäñýí áàéíà. Èéì ó÷èð ýðãýí òîéðîí æèãä øèëá¿¿ðòýé áºìáºëºã õýëáýðòýéáàéäàã. Ýñ òóñ á¿ð Ẻì, àÿãà õýëáýðò õðîìàòîôîð, óëààí í¿ä, ïðîòîïëàçì çýðãýýñòîãòîíî. Ýñ á¿ðä áàéõ õîñ øèëá¿¿ð, ò¿¿íèéã õºäºëãºõ ÷óõàë ýðõòýí þì (8-ð çóðàã). 8-ð çóðàã. Âîëüâîêñ áà õëîðîêîêê çàìàã Óëîòðèêñ çàìãèéí áàã (Ulotrichales). Ýíý áàãààñ òºëººëºã÷ áîëãîí óòñàí çàìàãóëîòðèêñûã ¿çýõ áîëíî. Óëîòðèêñ (Ulotrix) áîë áèåèéí äîîä õýñãèéí íèëýýä ñóíàñàí ºíãºã¿é ýñ¿¿äýýðóñíû ¸ðîîëûí áèå¿äýä áýõëýãäýæ óðãàäàã óòñàíöàð çàìàã þì. Íýã ýãíýý ýñ¿¿äýýñòîãòñîí çàìãèéí óòàñ óðòààøàà àìàðõàí ºñºõ áîëîâ÷ åð íü ñàëàà ìº÷èð ¿¿ñãýäýãã¿éîíöëîãòîé þì. Óòàñ ¿¿ñãýã÷ ýñ¿¿äýä Ẻì ïðîòîïëàçìààñ ãàäíà ïèðåíîèä á¿õèéõàâòãàéâòàð õðîìàòîôîð áàéíà (9-ð çóðàã). 7
  • 8. 9-ð çóðàã. Óëòîðèêñ (Ulotrichales) À. Óëîòðèêñ (Ulotrix): 1. óòàñëëàã òàëëîì, 2. çîîñïîð, 3. èçîãàìè ¿ðæèë, Á. Óëüâà (Ulva): 1. äýýä òàëëîìûí ýñ¿¿ä, 2. èëòýñëýã òàëëîì Ñèôîí çàìãèéí áàã (Siphonales). Ýíý áàãò áàãòäàã çàìãóóä îëîí Ẻìòýé òîìýñýýñ òîãòäîã. Ñèôîí çàìãèéí áèåèéí ýñ¿¿äýä ýñèéí õºíäëºí õàíóóä áàéäàãã¿é (ýñòá¿òýöã¿é) þì. Ýíý áàãèéã òºëººë¿¿ëýí Êëàäîôîð (Cladophora), Êàóëåðïà (Caulerpa)õî¸ð çàìãèéã àâ÷ ¿çíý. Êëàäîôîð çàìàã (Cladophora) –èéí áèå ìàø èõ ñàëààëæ ìº÷èðëºñºí áºãººäò¿¿íèé ýñ¿¿ä íü òîì, îëîí Ẻìòýé áàéäàã (10-ð çóðàã). Ýíý çàìãèéí õðîìàòîôîðïèðåíîèäòîé áà ýñèéí õàíûí äàãóó áàéðëàäàã þì. 8
  • 9. 10-ð çóðàã. Êëàäîôîð çàìàã (Cladophora) A. óòàñëàã òàëëîì Á. õëîðîïëàñòòàé ýñ Â. çîîñïîðàíãèòàé ýñ: 1. õëîðîïëàñò ØÀÐ ÍÎÃÎÎÍ ÇÀÌÃÈÉÍ Õ¯ÐÝÝ – XANTHOPHYTA ÁÓÞÓ ÆÈÃÄ ÁÓÑ ØÈËÁ¯¯ÐÒ ÇÀÌÃÈÉÍ Õ¯ÐÝÝ –HETEROCONTAE Ýíý òºëººëºã÷ººð Âîøåðè (Vaucheria), Âîòðóäèóì (Botrydium) õî¸ð çàìãèéã¿çýõ áîëíî. Âîòðóäèóì (Botrydium) íü 1-2 ìì ãîëòî÷òîé öýâð¿¿ ìàÿãèéí íýã ýñýýñ òîãòñîíòàëëîìòîé. Öýâð¿¿ ìýò òàëëîìûí äîîä õýñýã íàðèéñ÷ ñ¿¿ëäýý àöëàí õîñ ñàëààðèçîèäûã ¿¿ñãýýä ò¿¿ãýýðýý õºðñºíä áýõëýãäýíý (11-ð çóðàã). 11-ð çóðàã. Áîòðèäèóì çàìàã 1. áîòðèäèóì çàìãèéí òàëëîì 2. çîîñïîð 3. óðò øèëá¿¿ð 4. áîãèíî øèëá¿¿ð 5. ðèçîéä Âîøåðè (Vaucheria). Ýíý çàìàã íü òîãòìîë áà óðñãàë óñàíä ýëáýã óðãàäàã àöñàëààòàé óòñàí çàìàã þì. Óñàíä áàéãàà ÿìàð íýã áèåòýé ººðèéí òàëëîìûí ðèçîèäîîð(ºíãºã¿é óòàñ ìýò ç¿éë) áýõëýãäýíý (12-ð çóðàã). 9
  • 10. 12-ð çóðàã. Vaucheria çàìàã 1. òàëëîìûí õýñýã, 2. çîîñïîðàíãèéí ¿¿ñýæ áàéãàà íü, 3. çîîñïîðîî öàöñàí çîîñïîðàíãè, 4. îëîí øèëá¿¿ðò çîîñïîð, 5. çîîñïîðîîñ øèíý òàëëîì óðãàõ áàéäàë, 6. ðèçîéä, 7. ñïåðìàòîçîéä á¿õèé àíòåðèä (áýëãèéí ýðõòýí) Êàóëåðïà (Caulerpa) – Äóëààí îðíû òýíãýñèéí óñàíä óðãàäàã îëîí Ẻìò íýãýñò çàìàã þì. Ýíý íü õýäèéãýýð äîîä óðãàìàë áîëîâ÷ òàëëîìûí á¿òöýýð äýýäóðãàìàëòàé òºñººòýé õàðàãääàã. Ò¿¿íèé ñàëàà ñàëáàíò òàëëîì íü äýýä óðãàìëûí èøáºãººä ðèçîèä íü ¿íäýñòýé àäèëõàí þì. Þìàí äýýã¿¿ð óðãàõäàà ìºëõºã÷ èøòýéòºñººòýé áîëîé (13-ð çóðàã). 13-ð çóðàã. Êàóëåðïà (Caulerpa) À. Òàëëîì Á. Òàëëîìûí õºíäëºí îãòëîë 10
  • 11. Äàäëàãà ¹3 ̺ºã òîäîðõîéëîõ àðãà ç¿é ̺ºã¿¿ä íýãýí æèãä á¿òýöòýé áºãººä âåãåòàòèâ áèå, ¿ðò áèå ãýäýã õî¸ð ¿íäñýíõýñãýýñ á¿ðäýíý. Èõýíõ 캺ãèéí áèå ãèô ãýæ íýðëýãääýã ãîë òºëºâ ñàëààëñàí îëîí îëîí øèðõýãóòàñëàãààñ òîãòîõ áºãººä òýäãýýðèéí Ẻãíºðëèéã ìèöåëëè (캺ãºíöºð) ãýíý.Ìèöåëëè óðãàæ áóé ç¿éëèéí (ñóáñòðàò) ãàäàðãà äýýð áóþó äîòîð òàëä íü áàéðëàíà (1-ð çóðàã). 1-ð çóðàã . Ìàëãàéò 캺ãíèé ¿ðò áèåèéí õºãæëèéí øàò ̺ºãèéí ¿ðæèë. Àìüä áèåä áàéäàã ¿ðæëèéí á¿õ õýëáýðýýð ÿâàãäàíà. Âåãåòàòèâ àðãààð 캺ã¿ðæèõäýý ìèöåëë íü õýäýí õýñýã òàñàð÷, òàñàðõàé òóñ á¿ðýýñ øèíý 캺㿿ä óðãàíà.̺ºãèéã çîðèóäààð ¿ðæ¿¿ëýõýä ýíý àðãûã ãîë òºëºâ õýðýãëýíý. Õºðºíãºíèé 캺ãçºâõºí âåãåòàòèâ àðãààð íàõèàëàí ¿ðæäýã. Îëîíõè 캺㿿ä âåãåòàòèâààð ¿ðæèõäýý õëàìèäîñïîð, îèäèé ãýäýã òóñãàéõýñãèéã ¿¿ñãýíý. Õëàìèäîñïîð íü áóäàã÷ ïèãìåíòèéã øèíãýýæ ãàäóóðàà çóçààí õàëüñààðõó÷èãäñàí ìèöåëëèéí òîìîðñîí ýñ¿¿äèéã èéíõ¿¿ íýðëýõ áºãººä ýíý íü ãàäààä îð÷íûòîõèðîìæã¿é íºõöëèéã òýñâýðëýí ºíãºðººõ çîõèëäëîãîî þì. Ìèöåëëèéí çàðèì íýãýñ, õàæóóãèéí ýñýýñýý øèì òýæýýëèéí áîäèñ àâ÷ òîìðîîä îëîí òîîíû õëàìèäîñïîðûã¿¿ñãýíý. Çàðèì 캺ãèéí õëàìèäîñïîð îëîí æèëýýð óðãàõ ÷àäâàðàà àëäàëã¿é áàéæõºäºº àæ àõóéí òàðèìàë óðãàìëûã ºâ÷ë¿¿ëýõ õîð óðøèã òàðèíà (2-ð çóðàã 1). Îèäèéáîë ìèöåëëèéí ýñ òóñ á¿ð íü õîîðîíäîî ñàëæ áèå äààñàí øèíý ìèöåëë ¿¿ñãýõèéãõýëíý (2-ð çóðàã 2). 2- ð çóðàã. Òºðºë á¿ðèéí 캺ãºíä ñïîð, çîîñïîð ¿¿ñýõ 1. õëàìèäîñïîð, 2. îèäèé, 3. ñàïðîëåãíèé 캺ãíèé çîîñïîðàíãè (ò¿¿íýýñ çîîñïîð ãàð÷ áàéãàà áàéäàë), 4. ìóêîð 캺ãíèé çàëóó ñïîðàíãè ( á-áàðèóë), 5. ìóêîð 캺ãíèé 11
  • 12. Îëîíõè 캺㿿ä áýëýã áóñûí àðãààð ¿ðæèõäýý ñïîð õýìýýã÷ îíöëîã á¿òýöòýéòóñãàé ýñ¿¿äýýð ¿¿ñãýíý. Äýýð ¿ç¿¿ëñýí ¸ñîîð ñïîð ãàäààä, äîòîîä ãàðàëòàé áàéõáºãººä äîòîîä ãàðàëòàé ñïîð íü òóñãàé áèå ñïîðàíãèéí äîòîð ¿¿ñýõ áºãººä ãîë òºëºâäîîä 캺㿿äýä áàéíà. Õàðèí ãàäààä ãàðàëòàé (ýêçîãåííûé) ñïîð èõýâ÷ëýí äýýä캺㿿äýä ¿¿ñíý. Óñíàà óðãàõ 캺ãºíä (ñàïðîëåãíèé) ñïîð ¿¿ñäýãã¿é ò¿¿íèé îðîíäøèëá¿¿ð¿¿ä á¿õèé çîîñïîð ¿¿ñíý (2-ð çóðàã3). Õóóðàé ãàçàð óðãàõ 캺ãèéí (ìóêîð)ñïîð ñàëõèàð òàðíà. Ñïîðàíãè áîë ìèöåëëèéí áóñäààñàà àðàé óðò óðãàäàã îíöëîã óòàñëàãèéí¿ç¿¿ðò ¿¿ñýõ áºãººä ò¿¿íèéã ñïîðàíãèéí õýñýã áóþó ñïîðàíãèâ÷ ãýíý. Ãàäààä ãàðàëòàé ñïîðûã êîíèäè áóþó êîíèäîñïîðòàí ãýõ áºãººä òýð íü çºâõºíäýýä 캺㿿äýä òîõèîëäîíî. Êîíèäè áîë îëîí äàõèí ñàëáàðëàñàí ìèöåëëèéí îíöãîéóòàñ êîíèäîòàí ãýäýãò ¿¿ñíý (2-ð çóðàã 6). ¯¿ññýí êîíèäîñïîð õàëüñààð õó÷èãäàíà. ̺ºã¿¿äèéí êîíèäèéí õýëáýð îëîí ÿíç áàéõ áîëîâ÷ òºðºë á¿ðèéí 캺ãíèéõòîäîðõîé õýëáýðýý àëääàãã¿é òóë 캺ãí¿¿äèéã ÿëãàí òàíèõàä òýðõ¿¿ øèíæèéãõýðýãëýíý. Ãýâ÷ íýãýí òºðëèéí 캺ãºíä îëîí ÿíçûí êîíèäè áóé áîëäãèéã ñàíàõõýðýãòýé þì. ̺ºãíèé áýëãèéí ¿ðæèë èçîãàì, ãåòåðîãàì, îîãàìè çýðýã õýëáýð¿¿ä áàéõààñãàäíà çºâõºí 캺ãºíä òîõèîëääîã áýëãèéí ýðõòýí ãýæ íýðëýãäýõ áèå ¿¿ñãýí ºâºðìºãöõýëáýðýýð ÿâàãääàã. Áýëãèéí ýðõòýí íü áýëãèéí ¿ðæëýýð áóé áîëäîã. ̺ºãèéí áýëãèéí ýðõòýí äîîä 캺㿿äýä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéãóóëàëòòàéáàéäàã ýð, ýì ýñýýñ ¿¿ñíý. Ýíý íü áýëãèéí ¿ðæëèéí ¿ð ä¿íä ¿¿ññýí ñïîð /îîñïîð,çèãîñïîð/ òàéâàí áàéäàëä òîäîðõîé õóãàöààíä áàéæ áàéãààä óðãàí, áýëýã áóñûí¿ðæëèéí ýðõòýí çîîñïîðàíãè ýñâýë ñïîðàíãè ¿¿ñãýíý. ¯ð òîãòîõ ïðîöåññ ÿâàãäñàíûäàðàà äýýä 캺㿿ä óóò þìóó ýñâýë áàçèä õî¸ðûí àëü íýãèéã ¿¿ñãýíý. Èéìýýñ äýýä캺ãèéã óóòàò, áàçèäàò ãýæ õî¸ð àíãèëíà. Òýäãýýðò óóò áîëîí áàçèäè ¿¿ñýõ ýõíèé ¿åàäèëõàí ÿâàãäàíà. Óóòàò 캺ãèéí ñïîð àãóóëàã÷ áèå íü óóò õýëáýðòýé áàéõ áºãººäáàçèäè 캺ãíèéõ óðàðõóó õýëáýðòýé óíæëàãà áàéäàã. Óóòàò 캺ãèéí óóòàíä 8 ñïîð(àñêîñïîð), áàçèäèé 캺ãíèéõºä 4 ñïîð (áàçèäèîñïîð) á¿ðýëäýíý. 2-ð çóðàã. Áàçèä, óóò õî¸ðûí õºãæëèéí á¿ä¿¿â÷ à.óóòíû õºãæëèéí ÿâö, á. áàçèäûí õºãæëèéí ÿâö 1. ñïîð óóò, áàçèä õî¸ð ¿ðò áèåèéí äîòîð áóþó ãàäíà ìèöåëë äýýð ¿¿ñýõ áºãººä óóòíû äîòîîä ãàðàëòàé (ýíäîãåííûé) áàçèä ãàäààä ãàðàëòàé (ýêçîãåííûé) 12
  • 13. Ýõ ýñèéí äîòîð áàéõ õî¸ð Ẻìò óóò, áàçèäè õî¸ð ¿¿ñýõýä õî¸óëàà íèéëæ íýãáîëîõ (äèïëîèä) áºãººä öààøäàà ðåäóêöè õóâààãäëààð ãàïëîèä õðîìîñîìò Ẻìòýéáîëíî. ̺ºãíèé àíãèëàë. Áàéãàëü äýýð óðãàäàã á¿õ 캺ãèéã äýýä äîîä õýìýýí 2 á¿ëýãò õóâààæ 6 àíãèáîëãîíî. ¯¿íä: 1. Õèòðèä 캺ãèéí àíãè (Chytridiomycetes) – ýðòíèé ýãýë á¿òýöòýé 캺ã áºãººä ìèöåëëè îãò ¿¿ñýõã¿é áóþó ¿¿ññýí ÷ ò¿¿íèé çºâõºí ýõ ¿¿ñâýð áîëíî. 2. Îîìèöåò 캺ãèéí àíãè (Oomycetes) – ò¿¿íèé ìèöåëë¿¿ä íü õºãæèë ñàéòàé áîëîâ÷ ýñò á¿òýöã¿é áàéäàã. Áýëãèéí ¿ðæèë îîãàìèàð ÿâàãääàã. 3. Çèãîìèöåò 캺ãèéí àíãè (Zygomycetes) – Ýíý 캺ãèéí ìèöåëëèéí õºãæèë ñàéí áºãººä çèãîãàìè ãýäýã ºâºðìºãö õýëáýðèéí áýëãèéí ¿ðæëýýð ¿ðæäýã. 4. Óóòàò 캺ã áóþó àñêîìèöåò 캺ãèéí àíãè (Ascomycetes) – îëîí ýñò ìèöåëëèòýé 캺ã þì. Òóñãàé óóòàíä ñïîð ¿¿ñãýäýã ó÷èð òèéíõ¿¿ íýðëýñýí. 5. Áàçèäèîìèöåò 캺ã áóþó áàçèä 캺ãèéí àíãè (Basidiomycetes) – îëîí ýñò ìèöåëëèòýé áºãººä ìèöåëëèéã á¿ðä¿¿ëäýã íàðèéõàí óòñàíöàðûí áóþó ãèôèéí ¿ç¿¿ðèéí ýñýýñ ãàäàãø òîâîéæ, áàçèä ãýæ íýðëýãäýõ óíæëàãà áóé áîëäîã. Ýíý óíæëàãà äýýð ñïîð ¿¿ñäýã áºãººä óã ñïîðûã áàçèäèîñïîð ãýäýã. Èéì ó÷èð ¿¿íèéã áàçèäàò 캺ã ãýæ íýðëýñýí. 6. Äóòìàã 캺ãèéí àíãè (Deuteromycetes) – çºâõºí áýëýã áóñûí àðãààð ¿ðæäýã, îëîí ýñò ìèöåëëýýñ òîãòñîí 캺ã þì. ÄÎÎÄ ÌªªÃ Äîîä 캺ãºíä õèòðèä, îîìèöåò, çèãîìèöåò 캺㿿ä îðäîã. Ýäãýýð 캺㿿äýãýë á¿òýöòýé, á¿ä¿¿ëýã 캺㿿ä áàãòàõ áºãººä ìèöåëë ¿¿ñýõã¿é, õýðýâ ¿¿ñãýâýëçºâõºí ¿¿ñâýð òºäèé áàéäàã. Õèòðèä 캺ãèéí àíãè – Chytridiomycetes. Õèòðèä 캺ãèéí àíãèä 300 îð÷èì ç¿éëèéí ýãýë á¿òýöòýé áè÷èë 캺㿿ä áàãòàõáºãººä áèä òýäãýýðèéã òºëººë¿¿ëýí áàéöààíû õàð õºë ºâ÷èí (Olipidium brassicae),òºìñíèé ºìºí ¿¿ (Synchytrium endobioticum) çýðýã 캺㿿äèéã ¿çüå. Áàéöààíû õàð õºë ºâ÷èí (Olipidium brassicae). (1-ð çóðàã). 1-ð çóðàã . Áàéöààíû õàð õºë ºâ÷íèé õºãæëèéí öèêë À. Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë Á. Áýëãèéí ¿ðæèë Ì – Ìåéîç 1. îëüïèäýýð ºâ÷èëñºí áàéöààíû ¿ðñëýã, 2. ¿íäýñíèé õ¿ç¿¿í äýõ îëüïèäèéí ïëàçìîäèé, 3. çîîñïîðàíãè õºãæèæ áàéãàà íü, 4. çîîñïîð, 5. çîîñïîðàíãè ýïèäåðìèéí ýñ ð¿¿ íýâòýð÷ áàéãàà íü, 6. èçîãàìåò, 7. çèãîò, 8. õî¸ð Ẻìòýé ºâëèéí ïëàçìîäè, 9. çèãîòûí ºñºëò 13
  • 14. Òºìñíèé ºìºí ¿¿ ºâ÷èí (Synchytrium endiobioticum) (2-ð çóðàã). 2-ð çóðàã. Òºìñíèé ÿëçðàë ºâ÷íèé õºãæëèéí öèêë À. Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë Á. Áýëãèéí ¿ðæèë Ì – Ìåéîç 1. ôèòîòðîôîîð õàëäâàðëàñàí òºìñíèé íàâ÷ áà áóëöóó 2. êîíèä ò¿¿íèé ºñºëò 3. çîîñïîð çîîñïîàíãèàñ ãàäàãøèëæ áàéãàà íü 4. çîîñïîð 5. çîîñïîð íàâ÷ áà áóëöóóíä ºñºæ áàéãàà íü 6. îîãîíè áà àíòåðèä 7. îîãàìè 8. îîñïîð ¿¿ñýõ ÿâö 9. îîñïîðûí ¿¿ñýëò Çèãîìèöåò 캺ãèéí àíãè (Zygomycetes) Ýíý àíãèä áýëãèéí ¿ðæëèéí çèãîãàì ïðîöåññûã ÿâóóëäàã áºãººä áýëýã áóñààð¿ðæèõäýý ñïîð ¿¿ñãýäýã (çîîñïîð ¿¿ñãýäýãã¿é) ñàëàà ìèöåëëò 캺㿿ä áàãòàíà.Çèãîìèöåò 캺ã õóóðàé ãàçàð ñàïðîôèò àìüäðàëààð àìüäðàíà. Һ뺺ëºã÷ áîëòîëãîéò ìóêîð áóþó öàãààí õºãöèéã (Mucor mucedo) àâ÷ ¿çüå (3-ð çóðàã). e ¸ II I 3-ð çóðàã. Ìóêîð 캺ãèéí áýëãèéí áà áýëãèéí áóñ ¿ðæèë (I- Áýëãèéí ¿ðæèë: II-Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë) à, á, â. çèãîãàìèéí ÿâö, ã. çèãîñïîðûí áîëîâñðîëò, ä. Çîîñïîðîîñ ìèöåëë óðãàæ áàéãàà íü, å. ñïîð, ¸. Áîðòãîí õýëáýðèéí áàðèóë Ìóêîð 캺ã ìàëûí áóóö ÷èéãòýé òàëõ çýðãèéí äýýð óðãàæ ò¿¿íèé ìèöåëëèîðøèõ áèåèéí äîòîð ìàø îëîí ñàëààëàí òàðõàíà. Áèå íü òàñàëãààíóóä ¿ã¿é áîëîõîîðãàíö òîì ýñýýñ òîãòîíî. (4-ð çóðàã). 14
  • 15. ÄÝÝÄ ÌªªÃ 4-ð çóðàã. Ìóêîð 캺ãèéí õºãæëèéí öèêë À. Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë Á. Áýëãèéí ¿ðæèë Ì-ìåéîç 1. ãåòåðîòàëëè÷íû ìèöåë, 2. ñïîð, 3.ñïîð ¿¿ñ÷ áàéãàà íü, 4. êîíúþãàöè, 5. çèãîò ò¿¿íèé ºñºëò, 6. ñïîð àâ÷ ÿâàã÷, 7. ñïîðàíãè, 8. ãàìåòàíãèéã òîãòîîã÷ Äýýä 캺ã äîîä 캺ãíººñ áèå ìàõáîäèéí çîõèîí áàéãóóëàëò á¿òöýýð ýðñÿëãààòàé, îëîí ýñò, ñàéí õºãæèë á¿õèé ìèöåëëèéã ¿¿ñãýäýã îíöëîãòîé. Äýýä 캺ãíººñàñêîìèöåò, áàçèäèîìèöåò, çàâñðûí 캺ã çýðýã àíãèéã ¿çíý. Àñêîìèöåò áóþó óóòàò 캺ãèéí àíãè Ascomycetes. Àñêîìèöåò 캺ãèéí àíãèéã í¿öãýí óóòàò 캺ã (Hemiascomycetidae), æèíõýíýóóòàò 캺ã (Euascomycetidae), ëîêóëîàñêîìèöåò 캺ã (Loculoascomycetidae) ãýñýí 3 äýäàíãè áîëãîí õóâààäàã. ¯¿íä: Í¿öãýí óóòàò 캺ã - Hemiascomycetidae Ýíý äýä àíãèéí òºëººëºã÷èä íü ¿ðò áèå¿¿ñãýäýãã¿é. Ýíý äýä àíãèéí òºëººëºã÷ íü õºðºíãèéí 캺ã þì. Òàëõíû õºðºíãèéí 캺ã (Saccharomyces cerevisiae). 15
  • 16. À Á 5-ð çóðàã. Õºðºíãºíèé 캺ã Æèíõýíý óóòàò 캺ãèéí àíãè. I. Õºðºíãºíèé 캺ã: 1. Ẻì, 2. ìèòîõîíäðè, 3. âàêîóëü, 4. ãîëüäæèéí àïïàðàò, Õàìãèéí òîì äýäýíäîïëàçìûííýã áºãººä òóñãàé ¿ðò áèå äîòîð óóò íü9. 5. àíãèéí òîð, 6. ÿëãàðóóëàõ öýâð¿¿, 7. ººõ òîñ, 8. ïëàçìîëåììà,, ¿¿ñ÷ õºãæäºã.Õààëòòàé, õàãàñ íýýëòòýé áà íýýëòòýé ¿ðò áèå ãýñýí ãóðâàí õýëáýðèéí ¿ðò áèå áàéäàã. õàíà, 10. ýñ¿¿ä íàõèàëæ óðãàæ áàéãàà íü, 11.ôàãîñîì, 12. ïèíîöèòÝäãýýð ¿ðò áèå¿¿ä 캺㿿äýä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. Æèíõýíý óóòàò 캺ãºíä õýä öýâð¿¿õýäýí áàã áàãòäàã. Ïëåêòàñê 캺ãèéí áàã (Plectascales)–èéí ¿ðò áèå Ẻðºíõèé õýëáýðèéí áèò¿¿êëåéñòîòåöè ãýäýã ¿ðò áèå þì. Ñïîð áîëîâñðîõ ¿åä òýð íü çàäàðäàã. Êëåéòîòåöè áóþóõààëòòàé ¿ðò áèå äîòîð óóòóóä ýìõ çàìáðààã¿é áàéðëàñàí áàéíà. Ýíý áàãèéí 캺㿿äãàçðûí õºðñ áîëîí õ¿íñíèé ÿíç á¿ðèéí ç¿éë (ãóðèë, òàëõ, æèìñ ãýõ ìýò) äýýð óðãàäàã.Һ뺺ëºã÷ººð íü ñàðâóóò 캺ã (Penicillium), öàöðàãò 캺ãèéã (Aspergillus) àâ÷ ¿çüå. Ñàðâóóò 캺ã (Penicillium) îðøèæ áàéãàà þìûí ãàäíà þìóó äîòîð áàéðëàñàí¿åò ìèöåëëòýé áºãººä ãîë òºëºâ êîíèä ¿¿ñãýæ ¿ðæèõ òóë êëåéñòîòåöè áóé áîëîõ íüõîâîð áîëîé. Ìèöåëë õýäèéãýýð îðøèõ áèåèéí äîòîð áàéõ áîëîâ÷ ãàäàðãà äýýã¿¿ðñèéðýã òîëáî áóé áîëãîíî. Ñàðâóóò 캺ãíèé êîíèäè àâ÷ ÿâàã÷ íü îëîí ýñò ýãö áîñîîóòñóóäòàé áºãººä äýýä ¿ç¿¿ð íü 2-3 äàõèí ñàëààëæ øóâóóíû ñàðâóó ìýò ¿çýãäýíý (6-ðçóðàã). 16
  • 17. 6-ð çóðàã. Ïåíèöèëë 캺ãèéí áèå áà õºãæëèéí öèêë 1. Ïåíèöèëë 캺ã II. Ïåíèöèëëèéí õºãæëèéí öèêë À.Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë Á. Áýëãèéí ¿ðæèë Ì-ìåéîç 1. ìèöåë, 2. êîíèä àâ÷ ÿâàã÷, 3. ôèëàèä, 4. êîíèä, 5. êîíèäûí ºñºëò, 6. àñêîãîí, 7. àíòåðèä, 8. êëåéñòîòåöèéí õýëáýðæèëò, 9. õààëòòàé ¿ðò áèåèéí õýñýã Ïëåêòàñê 캺ãíèé áàãò öàöðàã ãýäýã àñïåðãèëë 캺ã (Aspergillus) áàãòàíà. Ýíý캺ãèéí êîíèä àâ÷ ÿâàã÷ õºíäëºí òàñàëãààíóóä áàéõã¿é òóë íýã ýñèéí òîãòîöòîé.Êîíèäèè àâ÷ ÿâàã÷èéí ¿ç¿¿ðò õýëõýëäñýí áºìáºëºã ýñ¿¿äýýñ òîãòñîí öàéâàð íîãîîíêîíèäóóä ðàäèóñ ìàÿãòàé öàöðàãààð áàéðëàõ áºãººä áîëîâñîð÷ ã¿éöìýãö ¿ç¿¿ðýýñýýýõëýí îé÷èíî (7-ð çóðàã). 1 2 7-ð çóðàã. Ñàðâóóò áà öàöðàãò 캺ã 1. Ñàðâóóò 캺ã (Penicilium): à. êîíäèäîâ÷, á. êîíèä 2. Öàöðàã 캺ã (Aspergilla) Ãóàëàõ 캺ãèéí áàã (Erycephales) – èéí 캺ãèéí áàãèéí ¿ðò áèå õààëòòàéáºãººä ò¿¿í äîòîð çýðýãöýýãýýð áàéðëàñàí íýã þìóó õýä õýäýí óóò ¿¿ñäýã. Øèìýã÷àìüäðàëòàé 캺㿿ä áàãòäàã. Ýíý áàãò Sphaerotheca, Erysiphe çýðýã òºðë¿¿ä áàãòäàã. 17
  • 18. Õàðãà 캺ãèéí áàã – Clavicepitales. (8–ð çóðàã). 8-ð çóðàã. Õàðãà 캺ãíèé õºãæëèéí öèêë À. Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë Á. Áýëãèéí ¿ðæèë Ì-ìåéîç 1. ìèöåë, 2. õàðãà 캺㺺ð ãýìòñýí ò¿ð¿¿, 3. êîíèäòîé êîíèä àâ÷ ÿâàã÷, 4. êîíèäûí ºñºëò, 5. ñêëåðîöòîé õºõ òàðèàíû ò¿ð¿¿, 6. ñêëåðîçûí óðãàæ áàéãàà íü, 7. áýëãèéí ïðîöåññ, 8. ñòðîì /õºíäëºí îãòîëîë/, 9. àñê á¿õèé õàãàñ íýýëòòýé ¿ðò áèå, 10. àñêîñïîðòîé óòñàðõóó õýëáýðèéí óóò, 11. àñêîñïîð ò¿¿íèé ºñºëò. Äèñêîìèöåò 캺ãèéí á¿ëýã áàã – Discomycetiidae Äèñêîìèöåò 캺ãºíä äèéç áóþó ýñâýë çýýðýíöýã õýëáýðèéí çàäãàé ¿ðò áèåòýé(àïîòåöè) 4000 îð÷èì ç¿éëèéí 캺ã áàãòàíà. ¯ðò áèåèéí ãàäàðãà äýýð áîðòîãîõýëáýðòýé óóòóóä ãèìåíè õýìýýã÷ äàâõàðãûã ¿¿ñãýæ óóòóóäûí õîîðîíä õàëõàâ÷èéí¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ ïàðàôèç (ãèìåíè) ãýäýã á¿ä¿¿í óòñóóä îðøèíî (9-ð çóðàã). 9-ð çóðàã. ¯ð÷ãýð 캺ã À.¿ðò áèå Á. Ãèìåíèé ¿å 1. àñê 2. àñêîñïîð 3. ïàðàôèç 18
  • 19. Áàçèäàò 캺ãèéí àíãè – Basidiomycetes. Áàçèäàò 캺ãíèé àíãèä îëîí òîîíû ÿíçá¿ðèéí á¿òýö á¿õèé 30 000 ãàðóé äýýä 캺㿿ä áàãòàíà. Ýäãýýðýýñ õ¿íñýíäõýðýãëýãäýõ 캺㿿ä îëîí áîëîâ÷ õîðòîé ïàðàçèò 캺ã öººíã¿é áàéíà. Áàçèäàò 캺ãèéí îíöëîã øèíæ áîë ñïîðûã óóò äîòîð áóñ õàðèí ìèöåëëèéíãàäàãøàà òîâîéæ ãàðñàí îíöãîé ýñ áîëîõ áàçèä äýýð ¿¿ñãýíý. Áàçèäûí ¿¿ñýëò óóòûí¿¿ñýëòýý òºñòýé ÿâàõ áºãººä ãèôèéí ¿ç¿¿ðèéí Ẻì á¿õèé ýñýýñ ãàðíà (10-ð çóðàã). 10-ð çóðàã. Áàçèä 캺ãèéí áýëãèéí ¿ðæëèéí çóðàã. À. Áàçèäèîñïîð Á. Ãàïëîèä á¿ðäýëòýé óòàñëàã áèå Â. Ñîìàòîãàìè Ã.Õîñ Ẻìòýé óòàñëàãèéí Ñàëáàíò 캺ãèéí îâîã – Agaricaceaea. Ýíý îâãèéí 캺ãíèé ìàëãàéí äîîä õýñýãòòîéðãèéí ðàäèóñ ìàÿãààð áàéðëàñàí îëîí òîîíû ñàëáàíãóóäûí õî¸ð òàëààð(ãèìåíîôîð) ãèìåíè ¿¿ñíý. ̺ºãèéí ìàëãàé òóñãàé øèëáýòýé áàéíà. Áèäíèé 캺ããýæ íýðëýäýã õýñýã íü çºâõºí ò¿¿íèé ¿ðò áèå áºãººä òýð íü ìàëãàé øèëáý õî¸ðîñá¿ðäýíý. Ñàëáàíãóóäûí õî¸ð õàæóóãààð ºòãºí áàçèä áàéõ áºãººä ò¿¿íýýñ áàçèäè ñïîðãàð÷ ñàëáàíãèéí õîîðîíäóóð îé÷íî. Ìàëãàéò 캺ã îðãàíèê áîäèñîîð áàÿëàã õºðñºíäóðãàõ áà çàðèìäàà ìîäíû ÿëçàð÷ áàéãàà õîæóóë äýýð óðãàñàí òîõèîëäîíî. Ò¿¿íèé ¿ðòáèå ãàçðûí õºðñºíä ýõëýýä æèæèã öàãààí Ẻö ìàÿãèéí ç¿éë á¿ðäýæ ààæèìäààòîìðîí ãàçðààñ èë ãàðíà (11-ð çóðàã). 11-ð çóðàã. Ìàëãàéò 캺ãíèé ¿ðò áèå Èõýíõè ñàëáàíò 캺ãèéã (Psalliota campestris, Armillaria mellea ãýõ ìýò) õ¿ì¿¿ñõîîëîíä õýðýãëýõ áîëîâ÷ çàðèì íü õîðòîé áàéäàã. Amonita muscaria 캺ã ìàøõîðòîé. Ãóóðñò 캺ãíèé îâîã (Polyporaceae) íü ìàø øèã¿¿ ãóóðñàí ãèìåíîôîðòîéáàéäàã. Ãèìåíîôîð íü ¿ðò áèåèéã õºíäëºí îãòîëæ ºñãºõ áàãàæààð õàðàõàä íàðèéíãóóðñ ìýò ¿çýãäýõ áºãººä ãàäíààñàà ç¿¿ãýýð øèâñýí ìýò õàð öýã¿¿ä õàðàãäàíà (12-ðçóðàã). 19
  • 20. 12-ð çóðàã. Òóðóó 캺ã. 1. ¿ðò /ò¿ð¿¿/, 2. ãóóðñò ãèìåíîôîðûã äàéðóóëàí õºíäëºí îãòîëáîë Õàðóó 캺ãèéí ç¿éë òóñ á¿ðèéí ñïîðóóä íü (õëàìèäîñïîð) óðãàìëûí èø, íàâ÷,öýöýã ãýõ ìýò òîäîðõîé ýðõòí¿¿äèéã ºâ÷ë¿¿ëíý. Õàðóó 캺ã çàðèìäàà ýçýí óðãàìëûíýäèéã èõ õ¿÷òýé ºñãºõ òóë ò¿¿íèé áàã öýöýãò òîì óð ìýò ñºðºâãºð ç¿éë ¿¿ñíý (13-ðçóðàã). 2 4 1 2 3 13-ð çóðàã. Áóóäàéí õàòóó õàðóóíû õºãæëèéí öèêë Ì-ìåéîç, 1. õàòóó õàðóóãààð ºâ÷èëñºí áóóäàéí ò¿ð¿¿, 2. òåëèîñïîðîîð ä¿¿ðñýí ¿ð, 3. òåëèîñïîð, 4. ýð¿¿ë ¿ðò íààëäñàí òåëèîñïîð, 5. áàçèäèîñïîð áèé áîëîõ áà òåëèîñïîðûí óðãàëò, 6. áàçèäèîñïîðûí îéðòîëò , 7-10 ¿ðýí äýõü äèêàðèîíû ãèô ¿¿ñ÷ áàéãàà íü, 11. 캺ãèéí ãèôòýé áóóäàéí ñî¸î 20
  • 21. Áóóäàéí òîîñò õàðóó – Ustilago tritica ãýäýã 캺㠺â÷ë¿¿ëýõ áºãººä óðãàöàëäóóëæ áóóäàéí ¿ðèéí àæ àõóéä ìàø èõ õºíººë ó÷ðóóëíà. ªâ÷èëñºí óðãàìëûíøèíæ çºâõºí ò¿ð¿¿ëýëòèéí ýõýí ¿åä ìýäýãäýõýýñ áóñ, ò¿¿íýýñ óðüä ãàäààä áàéäëààðààýð¿¿ë óðãàìëààñ îãò ÿëãàãäàäã¿é. Ýíý 캺ãèéí õëàìèäîñïîð áóóäàéí ò¿ð¿¿ öóõóéõàäõàð, íóíòàã òîîñîðõóó ç¿éë ãàðíà. ̺ºãèéí òýäãýýð ñïîð òàðèàíû ò¿ð¿¿ã þó ÷ ¿ã¿éºâ÷ë¿¿ëñíýýñ çºâõºí ò¿¿íèé ãîë ¿ëäýíý. Íàâ÷íû óãëàðãààñ ºâ÷èëñºí ò¿ð¿¿ öóõóéöãàðàõàä õëàìèäîñïîð ñàëõèàð òàðæ ººð ýð¿¿ë óðãàìëûí öýöãèéí ¿ð áîëîâñðîõ îðíûàìñàð äýýð øèëæèí óðãàæ ò¿¿íèé ìèöåëë ¿ðèéí ÿìàð íýã õýñýãò íýâòðýí îðíî. ¯ðöààøäàà õºãæèæ áîëîâñðîõîä ìèöåëë õàìò óðãàíà. Èéíõ¿¿ òîîñò õàðóóãààðõàëäâàðëàñàí ¿ðèéã òàðèõàä ºâ÷òýé óðãàìàë óðãàõààñ ººð ãàðöààã¿é õýðýã áîëíî.Òîîñò õàðóóãààð îâú¸îñ, àðâàé áîëîí áóñàä òàðèàíû ¿åò óðãàìëóóä ºâ÷èëíº. Áóóäàéí õàòóó õàðóó (Tilletia tritici) áîë áóóäàéã ºâ÷ë¿¿ëýã÷ òóë ¿ðèéí àæ àõóéäèõ õîõèðîë ó÷ðóóëäàã ïàðàçèò àìüäðàëòàé 캺ã þì. Òàðèìàë ¿åò óðãàìëóóäàä øóãàì çýâ, òèòåìò çýâ, îäîé çýâ çýðýã ºâ÷èí íèëýýäýëáýã ¿çýãäýíý. Øóãàì çýâ áîë Puccinia graminis 캺㺺ñ ¿¿ñíý. (14-ð çóðàã). 14-ð çóðàã. ¯åò óðãàìëûí çýâ ºâ÷èí 1. Øàð ìîäíû ºâ÷èëñºí íàâ÷íû îãòëîë (à. ïèêíèä á. ýöèäè, ) 2. Áîëîâñðîîä õàãàðñàí ýöèäèéí îãòëîë (à. ïåðèäèé, á. õàâðûí ñïîð, â. ãèôèéí Ẻãíºðºë) Òàðèà áîëîâñðîõîä çýâèéí 캺㠺âëèéí ñïîð (òåëîñïîð) á¿õèé õàð ºíãºòýéæèíò¿¿ ìýò ç¿éë ¿¿ñãýíý. ªâëèéí ñïîð (òåëîñïîð) åðºíõèé á¿ðõ¿¿ëòýé õî¸ð ýñýýñòîãòîõ áà òàðèàíû ãóóðñàíä ºâºë溺ä õàâàð óðãàí áàçèäèñïîð á¿õèé õî¸ð áàçèä¿¿ñãýí çàâñðûí ýçýí øàð-ìîäîíä õàëäâàðëàíà (15-ð çóðàã). 15-ð çóðàã. Çýâ ºâ÷íèé 캺ãèéí õºãæëèéí çàðèì ¿å 1. Ñïîð ¿¿ñãýã÷ áîäèñ: ç. Çóíû ñïîð (óðåäîïñîð) à. ºâëèéí ñïîð (ïåëåéòñïîð) 2. ªâëèéí ñïîðûí óðãàõ áàéäàë: ô. Ôðàãìîçèä áóé áîëîõ, á. áàçèäîñïîð 21
  • 22. Äàäëàãà ¹4 Õàã òîäîðõîéëîõ àðãà ç¿é Õàã áîë ìàø ºâºðìºö á¿òýöòýé äîîä óðãàìàë þì. Ò¿¿íä 20000 ãàðóé ç¿éëáàãòàõ áºãººä ìîíãîë îðîíä 1000-ààä ç¿éë óðãàäàã. Õàã íü 캺ã çàìàã õî¸ðûí íèéöàìüäðàëààñ ¿¿ññýí óðãàìàë þì. Õàãèéã äîòîîä á¿òöýýð íü ãîìåîìåð, ãåòåðîìåð ãýæ àíãèëíà. Ãîìåîìåðá¿òýöòýé õàã áîë íèëýýä á¿ä¿¿ëýã áºãººä õºíäºí ç¿ñýæ ¿çýõýä õàãèéí òàëëîì äîòîðõºõ íîãîîí çàìãèéí õ¿ðýýíèé íîñòîê çàìãèéí óòàñëàã æèãä òàðõñàí áàéäàëòàéîðøèíî (1-ð çóðàã). Ãîìåîìåð õàã áàéãàëüä öººí òàðõñàí áàéäàã. 1-ð çóðàã. Õàãèéí äîòîîä á¿òýö 1. ãîìåîìåð õàãèéí òàëëîìûí á¿òýö, 2. ãåòåîìåð õàãèéí îãòëîë: à-äýýä äàâõðàãà, á- äîîä äàâõðàãà, â- äóíä äàâõðàãà, ã- ãîíèäèîëü äàâõðàãà, ð- ðèçîèä 22
  • 23. Äàäëàãà ¹5 Õºâä òîäîðõîéëîõ àðãà ç¿é ýçýìø¿¿ëýõ Õºâä õýëáýðòíèé õ¿ðýýíèé åðºíõèé øèíæ –Bryophyta. Õºâä õýëáýðòýíä íèéòäýý 20 000 ãàðóé ç¿éëèéí óðãàìàë áàãòàõ áºãººäòýäãýýðèéã ýëãýí õºâä (Hepiticae), íàâ÷èò õºâä (Bryopsida) ãýäýã õî¸ð àíãèä õóâààíà. Ýëãýí õºâäèéí àíãè –Hepaticae. Һ뺺ëºã÷ áîëãoí ìàðøàíö (Marschantia polymorpha) õºâäèéã àâ÷ ¿åüå. Ýíý õºâäèéí ýð, ýì áýëãèéí ýðõòýíã¿¿ä ººð ººð áèå äýýð áàéðëàõ ó÷èð õî¸ðãýðò óðãàìàë þì. (1-ð çóðàã). 1-ð çóðàã. Ìàðøàíöè ãýäýã õºâä. À- ýð ìàðøàíöè, á- ýì ìàðøàíöè Ìàðøàíöèéí äîòîîä á¿òýö òàëëîìûí äýýä (íóðóóí òàë) äîîä òàëä (õýâëèé)õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã þì. Òàëëîìûí äýýä, äîîä ãàäàðãàä ÿëãààã¿é ýïèäåðìèñèéíá¿ðõ¿¿ë áàéõ áîëîâ÷ äîîä òàëûíõààñ ðèçîèä ãàð÷ ò¿¿íèéã ñóóðèíä áýõëýíý. Õàðèíòàëëîìûí äýýä ãàäàðãûí ýïèäåðìèñò õèéí ñîëèëöîî ÿâóóëàõûí òóëä òóñãàé ñàëõèâ÷ñ¿â àìñàð áàéäàã (2-ð çóðàã). 2-ð çóðàã. Ìàðøàíöûí òàëëîìûã ç¿ññýí áàéäàë 1- áè÷èë õàðóóðûí æèæèã ºñãºëòºíä, à- ðèçîèä, á- ôîòîñèíòåç ÿâóóëàõ ïàðåíõèìè ýñ¿¿ä, â- àìñàð, ã- õèéí õºíäèé 23
  • 24. Íàâ÷èò õºâä – Musci áóþó Bryopsida. Íàâ÷èò õºâäèéí àíãèàñ èõýýõýí òàðõñàí õºâä áîë õºõºº ìààëèíãà, õ¿ëýðèéíõºâä þì. Áèä òýäãýýðèéã òîâ÷ àâ÷ ¿çüå. Õºõºº 캺ëèíãà (Polytrichum commune) íü íàìàã îéí ÷èéãòýé õºðñ á¿õèéãàçðààð íîãîîí õèâñ ìýò ¿ðãýëæëýí óðãàíà. (3-ð çóðàã). 3-ð çóðàã. Õºõºº ìààëèíãè (Polytrichum) 1. àíòåðèä á¿õèé ýð óðãàìàë, 2. ñïîðàíãèò ýì óðãàìàë, 3. ñïîðîãîíè, 4. õîíõîðöãèéí õºíäëºí îãòëîë: à. õîíõîðöãèéí òàã, á. ãîë, â. ñïîð ¿¿ñãýã÷ ñïîðàíãè, ã. õ¿ç¿¿íèé õýñýã 24
  • 25. Áýëãèéí ¿ðæëèéí ¿å (ãàìåòîôèò áîë) áýëýã áóñûí ¿ðæëýýñ (ñïîðîôèò)çîíõèëîí àìüäðàëûí èõýíõèéã ýçýëäýã þì (4-ð çóðàã). 4-ð çóðàã. Õºõºº ìààëèíãèéí àìüäðàëûí öèêë 1- àíòåðèä á¿õèé ýð óðãàìàë, 2- ñïîðàíãèò ýì óðãàìàë, 3- ñïîðîãîíè, 4- õîíõîðöãèéí õºíäëºí îãòëîë, à- õîíõîðöãèéí òàã, á- ãîë, â- ñïîð é Õ¿ëðèéí õºâä (Sphagnum) Ýíý òºðëèéí õºâäºä äýëõèéí áºìáºðöãèéí õîéäõàãàñûí îé, íàìàãòàé ãàçðóóäààð óðãàäàã 400-ààä ç¿éë áàãòàíà. Èõ ÷èéãòýé íàìàãõºðñºíä ýíý õºâä îëîí çóóí æèëèéí òóðø óðãàõäàà èøèéí äîîä ¿õñýí õýñãýýð çóçààíõ¿ëðèéã ¿¿ñãýõ ó÷èð õ¿ëðèéí õºâä ãýæ íýðëýæýý. (5-ð çóðàã). 25
  • 26. 5-ð çóðàã. Õ¿ëðèéí õºâä (Sphagnum)1. õ¿ëðèéí õºâäèéí ãàäààä áàéäàë, 2. íàâ÷íû äîòîîä á¿òýö:à. õëîðîôèëëûí ìºõëºãò ýñ¿¿ä, á. óñò ýñ¿¿ä, ò¿¿íèéõîîðîíäîõ ñ¿â¿¿ä 26
  • 27. Äàäëàãà ¹6 Ìîíãîëä óðãàäàã 5 ç¿éë øèâýðñýí, 8 ç¿éë øèâëýýí òºëººëºã÷èä Øèâýðñíèé õ¿ðýýíèé åðºíõèé øèíæ ( Lycophyta) ×óëóóí í¿¿ðñíèé ¿åä øèâýðñýí 30 ìåòð õ¿ðòýë ºíäºð óðãàäàã áàéñàí áºãººäîäîî öàãò 70 ñì-ýýñ õýòýðäýãã¿é ºíäºð ºâñëºã óðãàìëóóä ¿ëäæýý. Äýýð ¿åèéí øèâýðñí¿¿äýýñ ìîäëîãóóä íü öºì ñºíºæ îäîî çºâõºí ºâñëºãóðãàìàë øèâýðñýí (Lycopodiales) ìàòðûí õóìñ (Selaginelales) çýðãèéí áàã ¿ëäæýý. Ìîíãîë îðîíä 5 ç¿éëèéí øèâýðñýí áàéäãèéí äîòîð Lycopodium clavatum áîëèõýýõýí òàðõæýý. Lycopodium clavatum 70 ñì õ¿ðòýë ºíäºð ìºëõºº èøòýé (1-ð çóðàã). 1-ð çóðàã. Øèâýðñýí (Lycopodium clavatum). à - øèâýðñíèé åðºíõèé áàéäàë, á- ñïðîôèëë, â- ñïîð, ã- çàëóó óðãàìàë ä ñïîðò ò¿ð¿¿õýé 27
  • 28. Íóãûí øèâëýý áóþó Equisetum pratense íü îéä ºðãºí òàðõàëòàé, ìº÷ð¿¿ä íüýðãýæ òàõèðàëäàí íóãàðñàí ãî¸ìñîã áàéäàë á¿õèé ãàäààä òºðõòýé óðãàìàë þì (2-ðçóðàã). 2-ð çóðàã. Õýýðèéí øèâëýý (Equisetum arvense) À. âåãåòàòèâ ìº÷èð, Á. ñïîðò ìº÷èð, Â.Ã. óãëàðãà Ä. ñïîðàíãèîôîð, Å-Ç. ñïîðóóä: 1. ¿íäýñëýã èø, 2. ñïîðò ò¿ð¿¿õýé, 3. äóóëãà, 4. ñïðîàíãè ñïîðàíãèòàé ò¿ð¿¿õýé, 4. ñïîðàíãè, 5. õºë, 6. óíæëàãà, 7. ýëàòåð 28
  • 29. Äàäëàãà ¹7 Ìîíãîëä óðãàäàã îéìûí ãîëëîõ òºëººëºã÷èäÎéì õýëáýðòýíèé õ¿ðýý –Pteropsida (Polypodiophyta).Îéì õýëáýðòýí ÷óëóóí í¿¿ðñíèé ¿åä áóþó öàã àãààðûí áàéäàë äóëààí, óñ ÷èéã ýëáýãáàéõàä õºãæëèéíõýý äýýä õýìæýýíä õ¿ðýýä îäîî ñºíºí ìºõñºí óðãàìëóóä þì. Òýð ¿åäîéì õýëáýðòýí îé áîëîí íàìàã ãàçðààð 30-40 ì ºíäºð óðãàäàã áàéâ. Îäîî îéì õàëóóíîðîíä ìîä õýëáýðòýé òîõèîëäîõ áºãººä ìàíàé îðîí ìýò ñýð¿¿í íóòãààð çºâõºí ºâñëºãõýëáýðòýéãýýð óðãàíà. Îéì õýëáýðòýíä îé áà ÷èéãòýé ãàçðóóäààð óðãàäàã 10000 ãàðóéç¿éëèéí óðãàìàë õàìààðàãäàíà. 1-ð çóðàã. Îéìûí àìüäðàëûí öèêë äýõü áýëýã áà áýëýã áóñ ¿ðæëèéí ýýëæëýëò (ò. Dryopteris) Ì. ìåéîç 29
  • 30. Æèíõýíý îéìûí àíãè – Filicineae, Poliopsida. Ýíý àíãèä ýð îéì (Dryopteris filix femina)õàìààðàãäàíà. Ýíý îéì íü èøã¿é, ¿íäýñ, íàâ÷ á¿õèé îëîí íàñìò ºâñëºã óðãàìàë þì.Ò¿¿íèé èø, ãàçðûí õºðñºíä õ¿÷èðõýã ¿íäýñëýã èøèéí ä¿ðýýð îðøèõ áºãººä ò¿¿íýýñîëîí òîîíû ¿íäýñ ãàðäàã. ¯íäýñëýã èøèéí ¿ç¿¿ð ãàçðûí õºðñíººñ èë ãàð÷ íàâ÷èñ ¿¿ñãýíý. Ãàçðààñäºíãºæ öóõóéæ áàéãàà ¿íäýñëýã èøèéí ¿ç¿¿ð ýõëýýä äýãýý ìàÿãòàéãààð ìàõèðàëäñàíáàéõ áºãººä öààøäàà óðãàõ òîìðîõ äóòàì çàäàð÷ äýëãýíý (2-ð çóðàã). 2-ð çóðàã. Ýð îéì (Dryopteris filix femina) 1. îéìûí áýëýã áóñûí ¿ðæëèéí ¿å (äîîä õýñãýýð íü øèíýýð ãàð÷ áóé äýãýý õýëáýðòýé ìàõèðàëäñàí íàâ÷), 2. íàâ÷íû äýýä òàëä îðøèõ á¿ðõýâ÷ýýð á¿ðõýãäñýí Ẻö (ñïîðàíãè), 3. ñïîðàíãè, 4. Ẻöèéã õºíäëºí îãòîëñîí íü, 5 6 Àðõåãîíè õýâëèéí õýíç áèåèéí ìàõëàã õýñýãò øèãäýí, õ¿ç¿¿ íü ñºðòèéí¿çýãäýíý. Ðèçîèäûí õîîðîíäóóð àíòåðèäóóä òîäîðõîé æóðàìã¿é ìýò áàéðëàñàí áàéíà(3-ð çóðàã). 30
  • 31. 3-ð çóðàã. Îéìûí õýíç áèå. 1-àðõåãîí, 2- àíòåðèä, 3- ðèçîèä, à- õýíç áèåèéí õàâòãàéí äîîä òàë, á-àðõåãîí, â- áîëîâñîðñîí àíòåðèä õàãàð÷, ñïåðìàòçîèäîî ãàäàãø ãàðãàæ áàéãàà íü, ã- àðõåãîíû ¿ð òîãòñîí ºíäãºí ýñýýñ óðãàæ áóé çàëóó îéì. 31
  • 32. Äàäëàãà ¹8 Ìîíãîëä óðãàäàã íàðñíû îâãèéí 8 ç¿éë óðãàìëûí òºëººëºã÷èä Í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí õ¿ðýý- Gymnospermae. Í¿öãýí ¿ðò óðàìàë ¿ðò îéì õýëáýðòýíãýýñ ãàðàë ¿¿ñýëòýé þì. Conniferaphyta-Øîøãîéòíû àíãè. Í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí ýíý àíãè õýä õýäýí áàãò õóâààãäàõ áºãººä áèä ò¿¿íýýñçºâõºí ìºíãºí ã¿éëñ, øèëì¿¿ñòýí õî¸ðûã ¿çüå. ̺íãºí ã¿éëñíèé áàã-Gynkgoales. Ýíý áàãèéí óðãàìëóóä ìºõºæ ñºíºñººðáàéãààä îäîî çºâõºí Áàðóóí ºìíºò Õÿòàäàä äýâ¿¿ð ìýò íàâ÷òàé, õî¸ð ãýðò ìîä áîëîõìºíãºí ã¿éëñ Ginkgo biloba ¿ëäæýý. ̺íãºí ã¿éëñ íü 30-40 ì ºíäºð óðãàõ áºãººäò¿¿íèé àöàëñàí ñóäàëò íàâ÷èñ íàìàð áîëîõîîð ãýýãäýíý. (1-ð çóðàã). 1-ð çóðàã. ̺íãºí ã¿éëñ Øèëì¿¿ñòíèé áàã-Conniferales. Øèëì¿¿ñò óðãàìëûí áàãò í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí õ¿ðýýíä õàìààðàãäàõ áóñàäóðãàìëààñ ººðèéí òºðºë, ç¿éëýýð õàìãèéí áàÿëàã íü þì. Ýíý áàãò 40 îð÷èì òºðºëäõàìààðàãäàõ 460 ãàðóé ç¿éëèéí øèëì¿¿ñòýí áàãòäàã íü á¿õ í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí 75ãàðóé õóâèéã ýçëýíý. Øèëì¿¿ñòýí óðãàìàë ãîë òºëºâ äýëõèéí áºìáºðöãèéí ñýð¿¿í îðíóóäààðòàðõæýý. Ýíýõ¿¿ áàãò Taxaceae, Taxodiaceae Araucariaceae, Cupressaceae, Pinaceae (íàðñíû)çýðýã îâãóóä áàãòäàã þì. Ýäãýýðýýñ áèä íàðñ (Pinaceae), àðöíû (Cupressaceae)îâãóóäûã ¿çíý. Íàðñíû îâîã-Pinaceae. Íàðñíû îâîãò íàðñ (Pinus), æîäîî (Abies), ãàöóóð (Picea), õàð ìîä (Larix), õóø(Pinus sibirica) çýðýã ìîäëîã óðãàìëóóäûí òºðºë áàãòàõ áºãººä áèä òºëººëºã÷ áîëãîæíàðñûã íèëýýä äýëãýðýíã¿é, áóñäûã òîâ÷ ¿çüå. Íàðñ-Pinus sylvestris. Íàðñ íü òîõèðîìæòîé íºõöºëä 50 ì õ¿ðòýë ºíäºð óðãàäàã,íýã ãýðò, ñàëàíãè áýëýãò ìîäëîã óðãàìàë þì. Íàðñíû õàâàð ãàðñàí óðò ìº÷ð¿¿äèéí ¸ðîîëä ò¿ð¿¿ õýëáýðòýé ¿ðò øîãøãîé (2-ð çóðàã) áóé áîëäîã íü ò¿¿íèé ýð øîãøãîé þì. 32
  • 33. 2-ð çóðàã. Íàðñ áóþó îéí íàðñ (Pinus sylvestris) 1. øîãøãîé, 2. ýð øîãøãîé, 3. õîñ ¿ðò ¿ðèéí õàéðñ, 4. ¿ðèéí äàëàâ÷, 5. ¿ð, 6. õèéòýé õîñ óóòàò òîîñ: à. âåãåòàòèâ ýñ, á. àíòåðèäèàëü ýñ, 7. ¿ðèéã õºíäëºí îãòîëñîí íü, 8. õîñ ¿ðò íàõèà á¿õèé ¿ðèéí õàéðñ, 9. äîõèóð Ýì øîãøãîéí õºãæëèéí ýõýí ¿åä õàéðñíóóä áèå áèåäýý íÿãò íèéëýõã¿é,òýäãýýðèéí õîîðîíä çàâñðààð òîîñ íýâòðýí îðíî. ¯ðò íàõèà îðîéãîîðîî îíãîðõîéèíòóãìåíòýýð õó÷èãäàõ áºãººä ò¿¿íýýñ íàðèéí õîîëîé ¿ðò íàõèàã õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýíáàéäàã àæãóó. ¯ðò íàõèàíû òºâä äýýä õýñýãòýý õîñ àðõåãîíè á¿õèé ýíäîñïåðì áàéíà(3-ð çóðàã). 3-ð çóðàã. Íàðñíû ¿ðò íàõèà 1-¿ðò íàõèàã õºíäëºí ç¿ñýæ ¿ç¿¿ëáýë, 2-¿ðò íàõèàíû äýýä õýñãèéã òîìðóóëñàí íü à-èíòóãìåíò á¿ðõ¿¿ë, á-òîîñíû õîîëîé, â-àðõåãîíè, ã- ýíäîñïåðì, ä-íóöåëëóñ, ñ-òîîñ, ¸-àðõåãîíèé õ¿ç¿¿íèé ýñ, î-òîîñíû õîîëîéí Ẻì Õóø áîë ìîíãîë Õºâñãºë îð÷ìûí óóë, Õýíòèé, Õàíãàéí íóðóóíä îéí á¿ñèéíäýýä õýñãýýð ýëáýã óðãàíà. Õýíòèéí íóðóóíû Õýðëýí ãîëûí ýõýíä Pinus pumila Pall.ãýäýã ÿâãàí õóø îéí á¿ñèéí äýýä çàõààð øèðýíãýëýí óðãàíà. Ýíý õóøíû ñàìàðñèáèðèéí õóøèéíõûã áîäâîë æèæèã þì. Ãàöóóð (Picea obovata). Äýëõèéä íèéò 45 ç¿éëèéí ãàöóóð áàéäàã, ìîíãîë îðîíä çºâõºí Picea obovataãýäýã ç¿éë óðãàíà. Çàðèì íóòàãò ãàöóóð àñàð òîì óðãàäàã þì. Æèøýýëáýë Òÿíü-Øàíèéí óóëàíä äàëàéí òºâøíººñ äýýø 1500-3000 ìåòðèéí ºíäºðò óðãàäàã ãàöóóðûíºíäºð 40 ì îð÷èì, èøèéí á¿ä¿¿íèé ãîëòî÷ 2 ì õ¿ðäýã áàéíà. Æîäîî (Abies sibirica) íü ãýðýë äóòìàã îð÷èíä óðãàäàã òîì ìîä þì. Ìîíãîë îðîíä Õýíòèéí óóëûí èõ òàéãûí äýýä çàõààð Õ¿äýð ãîëûí ýõýíäóðãàäàã õîâîð ìîä þìàà. Õàð ìîä (Larix sibirica). Õàð ìîä íàðëàã ãàçàð óðãàæ øèëì¿¿ñýý æèë á¿ð ãýýäýãó÷èð íýã íàñò øèëì¿¿ñ ãýäýã. 33
  • 34. Õàð ìîä áóñàä øèëì¿¿ñò ìîääûí àäèë íýã ãýðò, ñàëàíãè áýëýãò óðãàìàë þì.Ò¿¿íèé ýð øîãøãîé çàëóó áîãèíî ìº÷èð äýýð áóé áîëíî. 34

×