Îðøèë       Óðãàìàë ñóäëàëûí õºãæèë, ò¿¿íèé ñóäëàõ ç¿éëñ. Óðãàìàë ñóäëàë áîë áèîëîãèéíøèíæëýõ óõààíû íýã õýñýã ìºí. Áèîëîã...
òàðèàëàíãèéí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîë á¿õèé 500 îð÷èì óðãàìëûã òîîöîîëæýý. Òýðýýð á¿õóðãàìëûã ìîä, ñººã, ºâñ õýìýýí àíãèëñàí íü ...
¿íäýñëýëòýé àâ÷ ñóäëàí óëìààð óðãàìàë àìüòíû õºãæëèéã õ¿ì¿¿ñ æîëîîäîõ àñóóäëûãáîëîâñðóóëæýý. Èíãýñíýýð ýäãýýð ýðäýìòýä àìü...
Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. Óðãàìëûí ýñò á¿òöèéí òóõàé     Óðãàìëûí àëü ÷ ýðõòíýýñ æèæèã õýñãèéã àâ÷ áè÷èë õàðóóð áàãàæààð(ìèêðîñêîïî...
Óðãàìëûí ýñèéí õýëáýð îëîí ÿíçûí øàëòãààíààñ áîëæ øîî äºðâºëæèí, çóóâàí,Ẻðºíõèé áîðòãîí, óðòàâòàð, îëîí ºíöºãò, öýöãýí õ...
àìüäðàëä àìèí äýì õýðýãöýýòýé, ýíýõ¿¿ õºäºë㺺íèé òóñëàìæòàéãààð áîäèñûíñîëèëöëûí ïðîöåññ õóðäàñíà.    Ïðîòîïëàçìûí õºäºëã...
õýìæýýíèé ãàäàðãóóòàé áàéõ áºãººä íèéòäýý íèëýýä òîì ãàäàðãóóã áèé áîëãîæòýãñíýýðýý ãàäààä îð÷èíòîé õàðüöàõ òàëáàé èõñýí ô...
50-60 ãðàäóñ õ¿ðòýë õàëààõàä öèòîïëàçì ¿õýõ áîëîâ÷ çàðèì íýã áèå ìàõáîäü 90ãðàäóñûí õàëóóíûã òýñâýðëýäýã þì. Çàðèì ñïîðóóä...
áàéäëààñ øàëòãààëíà. Çàëóó ýñ¿¿ä èõýâ÷ëýí Ẻðºíõèé Ẻìòýé õºãøèí ýñýä çóóâàíáóþó òàâãàí õýëáýðòýé áîëäîã þì.       Áººìí...
Áººì ýñèéí äîòîð ÿâàãääàã áîäèñûí ñîëèëöëûí ïðîöåññûã èäýâõæ¿¿ëäýã ÿíçá¿ðèéí ôåðìåíò¿¿äèéã ÿëãàðóóëíà.     Áººì òàéâàí áàé...
1. Õëîðîïëàñò (õëîðîôèëëûí íîãîîí ìºõëºãòýé) áîë íîãîîí ºíãºòýé. Ïëàñòèäàäõëîðîôèëë ãýäýã ïèãìåíò øèíãýí ó÷èð íîãîîí ºíãºò...
3. Ëåéêîïëàñò. Ýíý íü ºíãºã¿é áºãººä íýëýýí æèæèã õýìæýýòýé. Ëåéêîïëàñòèä áîëãàçðûí õºðñºí äýýðõè çàëóó èø ìº÷ð¿¿ä, ¿íäýñ,...
îðóóëãà áîäèñ áîëíî. Îðóóëãà áîäèñ íü ýñèéí àìüäðàëä äàâ äýýð õýðýãëýãäýõã¿é, ãîëëîõõýñýã íü áýëòãýë øèì òýæýýë ìàÿãòàé áà...
Öàðäóóëûí õàãàñ íèéëìýë ìºõëºãèéí äîëëèîí íü ¿¿ñãýã÷ òºâ (¿¿ñãýã÷ òºâ íü õýäõýä áàéíà) òóñ á¿ðä áàéõààñ ãàäíà òýäãýýðèéã í...
óðãàìëûí ¿ðýíä ãîë òºëºâ öàðäóóë áàéäàãã¿é. ªºõ, òîñëîã áîë óðãàìëûí ¿ðýíäõàäãàëàãäñàí ÷óõàë õýðýãöýý øèì òýæýýëèéí áîäèñ ...
õýëáýðòýé áàéíà (6-ð çóðàã À.). Ñàâõàí òàëñò æèøýýëáýë, ñîíãèíû õàéðñàí íàâ÷èíäýëáýã ¿çýãäýíý. Õî¸ð ñàâõàí òàëñò áèå áèåòý...
Äýýð ºã¿¿ëñýí ¸ñîîð ïðîòîïëàçì íü âàêóîëüòàé (ýñèéí ø¿¿ñòýé) õàìààã¿éõîëèëäîõã¿é áºãººä ïðîòîïëàçìûí õàìãèéí äîòîîä äàâõðà...
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Botany
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Botany

4,161

Published on

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
4,161
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
23
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Botany

  1. 1. Îðøèë Óðãàìàë ñóäëàëûí õºãæèë, ò¿¿íèé ñóäëàõ ç¿éëñ. Óðãàìàë ñóäëàë áîë áèîëîãèéíøèíæëýõ óõààíû íýã õýñýã ìºí. Áèîëîãèéí øèíæëýõ óõààí àìüä áàéãàëèéí ¿¿ñýë,õºãæèë, ò¿¿íèé ìºíõèéí õºäºë㺺í õóâèðàëòóóäûã ñóäàëäàã þì. Èéìýýñ õàìãèéí ýãýëá¿ä¿¿ëýã á¿òýö á¿õèé áèå á¿õèé áèå ìàõ áîäèîñ ýõëýí íàðèéí á¿òýöòýé áèå ìàõáîäüõ¿ðòýë á¿ãäèéã õàìààðóóëàí òýäãýýðèéí õºãæëèéí õóóëèéã ñóäàëäàã þì. 18-ð çóóí õ¿ðòýë áèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíä ìåòàôèçèê îíîë íî¸ðõîæ áàéãàëèéãáóðõàí áóé áîëãîñîí áºãººä öààøèä õóâèð÷ ººð÷ëºãäºõã¿é ãýäýã áàéâ. Õàðèí 19-ðçóóíû ýõýí ¿åä Ëàìàðê ýâîëþöè õºãæëèéí îíîëûã áóé áîëãîñîí íü öààøèä Äàðâèíûá¿òýýë¿¿äýä òóñãàëàà îëæ, õºãæèæ èðñýí áàéíà. Åðòºíöºä áàéãàà àìüä áèå ìàõáîäü áîëá¿ä¿¿ëýã áèå ìàõáîäèòîíãîîñ õºãæëèéí çàìààð õýäýí ñàÿ æèëèéí õóãàöàà çàðöóóëàí¿¿ññýí áîëîõûã òîãòîîæýý. Ëàìàðê ººðèéõºº îíîëä àìüä áèå ìàõáîäèéí õºãæèõºäãàäààä îð÷íû íºëºº àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîõûã çààæ ºã÷ýý. Äàðâèí íü õóâüñëûíò¿ãýýìýë áîëîõûã òîãòîîæ, ò¿¿í äýýð ¿íäýñëýí àìüä áèå ìàõáîäèéí õºãæèë ÿâàãäàõ áàáàéãàëèéí øàëãàðëûí çàìààð àøèãòàé õóâüñàë áèå ìàõáîäèä õóðèìòëàãäàæ óëìààð òýðíü óäàìøëààð äàìæèí áýõæèíý ãýäãèéã íýýñýí áàéíà. Äàðâèí áà Ëàìàðêèéí ñóðãààëèéãîðîñûí ýðäýìòýä õàëóóíààð õ¿ëýýí àâ÷ öààøèä òýäãýýðèéí îíîëûí àëäààòàé òàøààõýñãèéã ¿ëäýýí õàÿæ æèíõýíý øèíæëýõ óõààíû áèîëîãèéí ¿íäñèéã òàâüæýý. Ǻâëºëòèéí áèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíû ¿íäñèéã òàâèã÷ È.Â. Ìè÷óðèí áîëÄàðâèí, Ëàìàðê íàðààñ á¿òýýñýí ýâîëþöè õºãæëèéí îíîëûã öààøèä õºãæ¿¿ëýí áèåìàõáîäèéí àìüäðàëûí õºãæèèéí õóóëèéã íýýâ. Ýíý õóóëèéã ýðäýìòýä ¿ðãýëæë¿¿ëýíóðãàìëûí øàòàëñàí õºãæëèéí îíîëûã áèé áîëãîâ. Àìüä áèå ìàõáîäèéí õºãæëèéíõóóëèéã èéíõ¿¿ íýýñýí íü îðãàíèê åðòºíöèéã çºâõºí òàéëáàðëàõ ÷àíàðòàé áàéñàíäàðâèíèçìûã îðãàíèê åðòºíöèéã õóâèðãàí ººð÷ëºõ îíîë ººðººð õýëáýë á¿òýýë÷äàðâèíèçì áîëãîæýý. Ìè÷óðèíû áèîëîãèéí øèíæëýõ óõààí áîë àìüä áàéãàëèéí òóõàéæèíõýíý ìàòåðèàëèñò ñóðãààë ìºí áºãººä òýð íü åðòºíöèéã ¿çýõ ãàíö øèíæëýõ óõààíäèàëàêòèê ìàòåðàëèçì äýýð òóëãóóðëàí ñóóðèëæýý. Áèîëîãèéí øèíæëýõ óõààí áîë àìüòàí ñóäëàë, óðãàìàë ñóäëàë, áè÷èë àìüç¿éçýðýã õýäýí õýñãýýñ á¿ðäýë áîëíî. Óðãàìàë ñóäëàë ãýäýã áîë óðãàìëûí àìüäðàë, á¿òýö, ºñºëò õºãæèëòèéí ç¿éòîãòîëûã ñóäëàõ øèíæëýõ óõààí ìºí. Óðãàìëûí ñóäëàë áîë õýëáýð ç¿é (ìîðôîëîãè),äîòîîä á¿òýö (àíàòîìè), ôèçèîëîãè, àíãèëàë ç¿é, ãàçàð ç¿é, ýêîëîãè, ãåîáîòàíèê çýðýã¿íäñýí õýëáýð¿¿äýýñ á¿ðäýë áîëíî. Õýëáýð ç¿é (ìîðôîëîãè) áîë óðãàìëûí õýëáýð, ãàäíà á¿òýö, ÿíç á¿ðèéí ýðõòýíèéáàéðøèë, ò¿¿íèé ä¿ðñ õóâèðëûã ñóäàëäàã. Óðãàìëûí àíãèëàë íü õýëáýð ä¿ðñ, ãàðàë ¿¿ñëýýð óðãàìëûã òîäîðõîé íýãæ¿¿äýäàíãèëàí, óëìààð óðãàìëûí àéìãèéã ñóäëàõàä ýìõ æóðàìòàé áîëãîõ õýñýã þì. ̺íóðãàìëûã àíãèëàõàä (ä¿ðñ) òîîöîîëîõ àæèë õàìààðàãäàíà. Äîòîîä á¿òýö (àíàòîìè) óðãàìëûí ÿìàð íýã ýðõòýíèé áè÷èë á¿òöèéã (ýñ, ýäòýäãýýðèéí ãàðàë, õºãæèë ãýõ ìýò )-èéã ñóäàëíà. Óðãàìëûí ôèçèîëîãè óðãàìëûí áèåä ÿâàãäàæ áóé àìüäðàëûí ÷óõàëÿâöóóäûã(õîîëëîõ, àìüñãàëàõ, áîäèñûí ñîëèëöîë, ºñºëò õºãæèëò ãýõ ìýò) ñóäàëíà. Óðãàìàëûí ãàçàð ç¿é ºíãºðñºí áà îäîî ¿åä äýëõèé äýýð óðãàæ áàéñàí áîëîí óðãàæáàéãàà óðãàìëûí áàéðøèë, òîäîðõîé ç¿éë, á¿ëýã óðãàìëûí òàðõàëò çýðãèéã ñóäàëíà. Ãåîáîòàíèê óðãàìëûí á¿ëãýìäëèéã ãàäààä îð÷íû íºõöºëòýé óÿëäóóëàí ñóäàëíà. Óðãàìàë ñóäëàë áîë ãýíýò øèíæëýõ óõààí áîëîí ãàð÷ èðýýã¿é áºãººä ýíý íüõºãæëèéí îëîí çóóí æèëèéí ò¿¿õòýé. Ìàíàé òîîëëîîñ ãóðâàí çóó ãàðóé æèëèéí ºìíºãðåêèéí ýì÷ Ãèïïîêðàò õýìýýã÷ àíõ óäàà ýìèéí 200 îð÷èì óðãàìëûã òîîöîîëîí áè÷æýý.Ò¿¿íèé äàðàà ãðåêèéí ôèëîñîôè÷ Àðèñòîòàëü, Òåîôðàñò íàð òýð ¿åä öóãëóóëñàíìàòåðèàëûí ¿íäñýí äýýð óðãàìëûã àíãèëàõ ñàíààðõëûã òºð¿¿ëæ áàéâ. Òåîôðàñò ãàçàð
  2. 2. òàðèàëàíãèéí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîë á¿õèé 500 îð÷èì óðãàìëûã òîîöîîëæýý. Òýðýýð á¿õóðãàìëûã ìîä, ñººã, ºâñ õýìýýí àíãèëñàí íü îäîî ¿åä õýâýýð õýðýãëýãäýæ áàéãàà þì. Èíãýýä 16-ð çóóíûã õ¿ðòýë óðãàìëûí ñóäëàëä òîäîðõîé ¿çýãäýõ¿éö õºãæèëãàðààã¿é áà õàðèí 16-ð çóóíààñ ýõëýí õóäàëäàà áîëîí äàëàéãààð àÿëàõ ÿâäàë íèëýýäõºãæñºí ó÷èð øèíý ãàçàð îðíûã íýýæ óðãàìëûí øèíý ç¿éëèéã îëæ òîîöîîëîõ áîëîâ. Óðãàìëûí ñóäëàëûã æèíõýíý øèíæëýõ óõààí áîëãîí õºãæ¿¿ëýõ õýðýãò Øâåäèéíýðäýìòýí Ëèííåé èõ ç¿éëèéã á¿òýýñýí áºãººä òýð íü îäîî ¿åèéí óðãàìëûí àíãèëëûí¿íäñèéã áóé áîëãîâ. Ãýâ÷ Ëèííåé, ç¿éëèéã õóâèðàí ººð÷ëºãäºõã¿é, òîãòìîë ãýæîéëãîñîí áóðóó ¿çýëòýí õ¿í áàéñàí þì. Îðãàíèê åðòºíöèéí ¿¿ñýë õºãæëèéã ýâîëþöèõºãæëèéí ¿çýë ñàíààíû ¿¿äíýýñ àíõ Ëàìàðê òàéëáàðëàí óðãàìàë áà àìüòíû ç¿éë (ä¿ðñ)áîë òîãòìîë áóñ, ãàäààä îð÷íû ººð÷ëºãäºæ áàéãàà íºõöëèéí àÿñààð çîõèöîí õóâèð÷áàéäàã ãýäýã çºâ ñàíààã ãàðãàñàí áîëîâ÷ ¿íýí õýðýãòýý ýâîëþöè õºãæëèéí àñóóäëûãòàâèàä ò¿¿íèéãýý øèéäâýðëýæ ÷àäààã¿é þì. 19-ð çóóíû ýõýí ¿åä Ëàìàðê àìüòíûàéìãèéí ýâîëþöè õºãæëèéí ñèñòåìèéã òàâèõ ñàíààðõëûã àíõ óäàà õèéñýí áîë îðîñûíýðäýìòýí Ï.Ô.Ãîðÿíèíîâ óðãàìëûí àéìãèéí ýâîëþöè õºãæëèéí ñèñòåìèéã àíõ ºã÷ýý. Òýð ¿åä íî¸ðõîæ áàéñàí ìåòàôèçèê îíîëûã ×.Äàðâèí áóò öîõèæ ò¿¿íä õóâüñãàëûãõèéí óëìààð àìüä áèå ìàõáîäèéí ýâîëþöè õºãæëèéí ñèñòåìèéí òóõàé îíîëûã áóéáîëãîâ. Òýðýý𠺺ðèéíõºº ìàòåðèàëèñò ñóðãààëààð ç¿éë áîë òîãòìîë ãýæ íîìîí÷èëæáàéñàí èäåàëèñò ñóðãààëûã öîõèæ äýëõèé äýýð àìüäðàë ¿ðãýëæ ººð÷ëºãäºæ õºãæèæáàéäàã ãýñýí áàéãàëèéí õóóëèéã òîãòîîæýý. Åðòºíöèéã ¿çýõ èäåàëèñò ¿çýëä õ¿÷òýéöîõèëòûã Äàðâèí ºãñºí ó÷èð õºðºíãºòíèé îíîë÷äîîñ ò¿¿íèé ýñðýã çîõèõ òýìöëèéãÿâóóëæ ýõëýâ. Èäåàëèçìèéí ÿíç á¿ðèéí õýëáýð áà õàðãèñ óðñãàëóóäòàé òýìöýõ ÿâäàëä Äàðâèíûýíýõ¿¿ îíîë òýð ¿åèéí òýðã¿¿íèé õ¿ì¿¿ñò çýâñýã íü áîëæ áàéæýý. Äàðâèí õýäèéãýýðäýâøèëòòýé îëîí îíîëóóäûã áóé áîëãîñîí áîëîâ÷ òýð àëäààòàé òàëóóä áàéñàí ó÷èðõºðºíãºòíèé çàðèì îíîë÷äîä àøèãëàãäàæ áàéâ. 18-ð çóóíû äóíä ¿å áà 19-ð çóóíû ýõíèé õàãàñò îðîñ îðíîîð ýâîëþöè õºãæëèéíîíîë íèëýýä õºãæèæ ýíý òàëààð áàðóóí åâðîïûí îíîë÷äûã äàâñàí áºãººä òýä ÷óõàëõýäýí àñóóäëûã äýâø¿¿ëýí òàâüæ ýöýñòýý ýäãýýð àñóóäëààð ýâîëþöè õºãæëèéí îíîëûí¿íäñèéã òàâüæýý. Æèøýýëáýë îðãàíèê áóñ åðòºíöººñ îðãàíèê åðòºíö ¿¿ññýí áîëîõ àìüäáèå ìàõáîäèéí ãàðàë ¿¿ñëèéí íýãäìýë áà òýäãýýðèéí õîîðîíäûí òºðëèéí õîëáîî,ò¿¿íèé ýâîëþöè õºãæèëä ãàäààä îð÷íû íºëºº çýðýã àñóóäëûã îðîñûí ýðäýìòýäáîëîâñðóóëæýý. Ìàòåðèàëèñò øèíæëýõ óõààíû ¿íäñèéã õºãæ¿¿ëýí îðîñûí óðãàìàë÷ ýðäýìòäýýñ19, 20-ð çóóíû ¿åä ÷óõàë íýýëò¿¿äèéã õèéâ. Æèøýýëáýë: Áººìèéí øóóä áóñ õóâààãäàë,ýñèéí Ẻìèéí ðåäóêöè õóâààãäàë, ýñ¿¿ä õîîðîíäîî ïëàçìîäåñìààð õîëáîãäîõ, á¿ðõ¿¿ë¿ðò óðãàìëûí äàâõàð ¿ð òîãòîëò çýðýã íü á¿ãä îðîñûí ýðäýìòäèéí íýýëò þì. Îðîñ îðîíääàðâèíèçìûã äýëãýð¿¿ëýõ õýðýãò Ê.À.Òèìèðÿçåâ èõèéã á¿òýýæ óäàìøèë, õóâüñàëáàéãàëèéí øàëãàðëûí òàëààð óðãàìëûí àìüäðàë äýýð æèøýýëýí ñóäëàâ. Áàéãàëèéã õóâèðãàí ººð÷ëºã÷ È.Â.Ìè÷óðèí áà ò¿¿íèé õýðãèéã ¿ðãýëæë¿¿ëýã÷ýðäýìòýí íàð óäàìøëûí ìàòåðèàëèñò øèíý îíîëûã áóé áîëãîí àìüä áèå ìàõáîäèéíõóâüñëûí øàëòãààíûã èëð¿¿ëæ óëìààð óðãàìàë àìüòíû óäàìøëûã ººð÷ëºõ àðãà çàìûãçààæýý. Òýä íàð Äàðâèíû ìàòåðèàëèñò îíîëîîñ óõàðñàí àëäààòàé õýñã¿¿äèéã áèîëîãèéíøèíæëýõ óõààíààñ ¿ëäýí õàñàæ, äèàëåêòèê ìàòåðèàëèçì äýýð ¿íäýñëýí, æèíõýíýìàòåðèàëèñò áèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíûã áóé áîëãîõûí õàìò ãàäààä îð÷íû íºõöºë áîëàìüä áèå ìàõáîäèéí õºãæëèéí ãîë øèéäâýðëýõ õ¿÷èí ç¿éë ìºí áîëîõûã òîãòîîæýý. Òýäíàð íýãýí áèåèéí õºãæëèéí õóóëèéã íýýæ, óðãàìàë àìüòíû ç¿éëèéí ¿¿ñýëä àìüäðàëûíòóðøèä øèíýýð îëæ àâñàí øèíæ òýìäýã øèéäâýðëýõ à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîõ òóõàé, íýãýíç¿éëä õàìààðàãäàõ áèå ìàõáîäèéí õàðèëöàí íºëººëºõ íºëººã øèæëýõ óõààíû
  3. 3. ¿íäýñëýëòýé àâ÷ ñóäëàí óëìààð óðãàìàë àìüòíû õºãæëèéã õ¿ì¿¿ñ æîëîîäîõ àñóóäëûãáîëîâñðóóëæýý. Èíãýñíýýð ýäãýýð ýðäýìòýä àìüä áàéãàëèéí õºãæëèéí ç¿é òîãòëûã íýýæóëìààð ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ èõ áîëîëöîîã áóé áîëãîâ. Áàéãàëü, àðäûí àæ àõóéä óðãàìëûí à÷ õîëáîãäîë. Õîðâîî åðòºíöºä ÿíç á¿ðèéíóðãàìàë óðãàíà. Óðãàìàë çºâõºí ýõ ãàçàðò óðãààä çîãñîõã¿é äàëàé, ãîë ìºðºí, òýíãèñ,öººðìèéí óñíàà õ¿ðòýë óðãàäàã þìàà. Óðãàìàë óðãààã¿é í¿öãýí ãàçàð òóí õîâîð áîëíî. Åðòºíöºä èéíõ¿¿ óðãàìàë ãàçàð ñàéã¿é òàðõàõäàà áàéãàëüä òîäîðõîé ¿¿ðã¿¿äèéãã¿éöýòãýíý. Äýëõèé äýýð óðãàæ áàéãàà áàðàã á¿õ óðãàìàë (öººí òîîíû äîîä óðãàìëààñ áóñàä)õ¿÷èëòºðºã÷èéí õèéãýýð áàéãàëèéã òýòãýæ áàéäàã áèëýý. Óðãàìàë àìüòíû àìüñãàëàõ,øàòàõ, èñýëäýõ çýðýã ïðîöåññîîð àãààðò òîãòìîë õýìæýýòýé (21% îð÷èì) áàéõõ¿÷èëòºðºã÷ óëàì áàãàñ÷ áàéäàã. Õýðýâ íîãîîí óðãàìàë áàéãààã¿éñýí áîë òýð íü ýöýñòýý¿ã¿é áîëæ äýëõèé äýýð àìüäðàë ñºíºõ áàéæýý. Ãýâ÷ ýíý õèéã ÿëãàðóóëàã÷ íîãîîíóðãàìàë áàéäàã ó÷èð õ¿÷èëòºðºã÷ öàã ÿìàãò òýòãýãäýæ ñýëáýãäýæ áàéíà. Óðãàìëûí íîãîîí õýñýãò áàéãàëü äýýð ÿâàãääàã íàðèéí ¿çýãäë¿¿äèéí íýãýí áîëîõôîòîñèíòåç ÿâàãäàíà. Ôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññîîð óðãàìàë àãààðò áàéãàà í¿¿ðñõ¿÷ëèéíõèé áà ãàçðûí õºðñíºº áóé óñíààñ îðãàíèê íýãäë¿¿äýýñ ãàäíà õ¿÷èëòºðºã÷ ÿëãàðóóëíà.Èéíõ¿¿ îðãàíèê áóñ áîäèñîîñ óðãàìëûí áóé áîëæ áóé áîëãîæ ºãñºí îðãàíèêíýãäë¿¿äèéã õ¿í àìüòàí ººðñäèéí õ¿íñ òýæýýë áîëãîí çàìààñ íü àøèãëàõààñ ãàäíàóðãàìàë ººðºº ÷ àìüäðàëäàà çàðöóóëíà. Óðãàìàë èõ óðãàñàí ãàçàð öàã óóðûí áàéäàë íýëýýä 纺ëºí áàéäàã ó÷èð òýð íüáàéãàëü äýýð áàñ öàã óóðûã 纺ëð¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Óðãàìàë áîë ìàëûí òýæýýëèéí ¿íäñýí áààç áîëäîã áºãººä ãýðèéí òýæýýìýë áîëîíáóñàä àìüòàä ãîë òºëºâ óðãàìëààð õîîëëîíî. Äýýðõ ãîë à÷ õîëáîãäëîîñ ãàäíà óðãàìëûã õ¿ì¿¿ñ ¿éëäâýðò ò¿¿õèé ýä áîëãîõ,ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ ñóðâàëæ àøèãëàõ, ÿíç á¿ðèéí ºâ÷íèéã ýì õýðýãë¿¿ðèéã ãàðãàæ àâàõçýðýã àñàð îëîí òàëòàéãààð àøèãëàíà.
  4. 4. Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. Óðãàìëûí ýñò á¿òöèéí òóõàé Óðãàìëûí àëü ÷ ýðõòíýýñ æèæèã õýñãèéã àâ÷ áè÷èë õàðóóð áàãàæààð(ìèêðîñêîïîîð) ¿çâýë òýð íü ýñò á¿òýöòýé áàéäàã þì. Ýñò á¿òöèéã õàðàõàä çºãèéí ¿¿ðìýò òîðëîã ç¿éëñ ¿çýãäýõ áºãººä ¿¿ð òóñ á¿ðèéã (æèæèã òàñàëãààíóóä) ýñ õýìýýí íýðëýæáàéãàà þì. Ýñò á¿òýö çºâõºí óðãàìëûí áèå ìàõáîäèéí á¿òýö òºäèéã¿é, àìüòíûìàõáîäèéí íýã øèíæ áîëîé. Äýýä óðãàìëóóä ¿éë àæèëëàãààãààðàà õîîðîíäîî íýãäýí á¿õýë á¿òýí áèåìàõáîäèéã ¿¿ñãýæ áóé õýëáýð ä¿ðñ, ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéí õóâüä èæèëã¿é òîî òîéìã¿é îëîíýñýýñ òîãòæýý. Æèøýýëáýë: àëèìûí çºâõºí íýã íàâ÷ 50 ñàÿ îð÷èì ýñýýñ òîãòñîí áàéõáîëîâ÷ òýäãýýð ýñ¿¿ä íèéëæ ãàíö ýðõòýíã áóé áîëãîñíîîðîî íýã òîäîðõîé ¿¿ðãèéãàëèìûí àìüäðàëä ã¿éöýòãýæ áàéãàà þì. Äîîä óðãàìàë ãýãäýõ çàðèì 캺ã, çàìàã áîëîíáàêòåðè çºâõºí ãàíö ýñýýñ òîãòñîí áàéíà. Îëîí ýñò áèå ìàõáîäèéí ýñ¿¿ä áàéðøëûíõóâüä ººð ººð áàéõ òóë òóñãàé ìýðãýæèëòýé áîëîí òîäîðõîé íýã ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã áîëíýã ýñò áèå ìàõáîäèéí ýñ á¿õýë á¿òýí áèå ìàõáîäèéí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýíý. Ýíý íüÿëàíãóÿà çàìàãò èõýýõýãí òîõèîëäîíî. Æèøýýáýë: Chlamydomanas çàìàã øèëá¿¿ð á¿õèéãàíö ýñýýñ òîãòîõ áºãººä øèëá¿¿ðýýðýý óñàí äîòîð õºäºëæ ÿâíà. Óðãàìëûí ýñ ãàäààä áàéäëààðàà íÿëöãàé õàãàñ øèíãýíýýð ä¿¿ðãýãäñýí öýâð¿¿ ìýòþì. Ýäãýýð öýâð¿¿í¿¿ä áèå áèåòýéãýý ìàø îëíîîð íààëäàí èø, íàâ÷, ¿íäýñ ãýõ ìýòýðõòýí¿¿äèéí àìüä ýäèéã ¿¿ñãýíý. Ýñ áîë àìüä áèå ìàõáîäèä òîõèîëäîõ áàãà íýãæáîëíî. Íýã ýñò áèå ìàõáîäèéã á¿òýýã÷ ãàíö ýñ áîë ôèçèîëîãè, áèîõèìèéí íàðèéí ¿éëàæèëëàãààòàé áºãººä îëîí ýñò áèå ìàõáîäèéí ýñ ìºí ÿëãààã¿é íàðèéí þì. Àìüä ýñ áîëàìüñãàëàõ, õîîëëîõ, ¿ðæèõ, ºñºõ ÷àäâàðòàé ó÷ðààñ öàã ¿ðãýëæ áîäèñûí ñîëèëöîî ÿâóóëæáàéäàã. Àìüä áèå ìàõáîäèéí øèíæ áîëîõ òîäîðõîé íýã àæëûã ýñ¿¿ä ã¿éöýòãýæ áàéäãààðàààìüã¿é áàéãàëèàñ ÿëãààòàé áîëíî. Îëîí ýñò áèå ìàõáîäèéí ãàíö ýñ áèåý äààñàí òóñãàéç¿éë îãò áèø õàðèí òèéì îëîí ýñ¿¿ä íýãäýæ îëîí ýñò áèå ìàõáîäèéã á¿òýýíý. Èéìó÷ðààñ îëîí ýñò áèå ìàõáîäèéí ýñ òóñ á¿ð òóñãàéëàí ñàëãàí àâ÷ õýðõýâ÷ áîëîõã¿é. Ãàíöýñèéã ñóäëàõäàà îëîí ýñò áèå ìàõáîäèéí á¿ðýëä¿¿íèé çºâõºí º÷¿¿õýí õýñýã ãýæ ¿çâýëçîõèíî. Óðãàìàë, àìüòíû áèå ìàõáîäèóä, ýñèéí ÿëãààã¿é á¿òýöòýé áîëîâ÷ òýäãýýðèéí ýñ¿¿äõîîðîíäîî òàíèãäàõ ÿëãàâàðóóäòàé áàéäàã þì. ¯¿íä: óðãàìëûí ýñ ãàäíà òàëäàà íÿãòõàëüñàí á¿ðõ¿¿ëòýé áàéäàã áîë àìüòíû ýñ òîäîðõîé ¿çýãäýõ þì áàðàã ¿ã¿é áîëíî.Óðãàìëûí áýëãèéí ýñ¿¿äýä òîäîðõîé õàðàãäàõ õàëüñ áàéäàãã¿é. ̺í óðãàìëûí àéìàãòáàãòàõ ñàëñòàí õºãæëèéíõºº çàðèì ¿åä õàëüñã¿é ýñòýé áàéäàã. Óðãàìëûí ýñ ïðîòîïëàñòáà ò¿¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä ¿¿ññýí ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äýýñ òîãòîíî.Ïðîòîïëàñò íü öèòîïëàçì (ñèéâýí), Ẻ캺ñ òîãòîíî. Ïðîòîïëàñòûí ¿éë àæèëëàãààíû¿ð ä¿íä ýñèéí õàëüñàí á¿ðõ¿¿ë áóé áîëæ, ìºõëºã, ìºí ÿíç á¿ðèéí îðóóëãà áîäèñ,ÿëãàäàñ á¿òýýãäýõ¿¿í ¿¿ñäýã (1-ð çóðàã). 1-ð çóðàã. Ñîíãèíûí õàéðñàí íàâ÷íû ýïèäåðìèéí ýñèéí á¿òýö (Allium cepa) À. Ýïèäåðìèéã õóóëæ áàéãàà íü Á. õàéðñàí íàâ÷íû ýïèäåðìèéí ýñ 1. Ýñèéí õàíà 2. Öèòîïëàçì 3. Áººì 4. Áººìõºí 5. Âàêóîëü
  5. 5. Óðãàìëûí ýñèéí õýëáýð îëîí ÿíçûí øàëòãààíààñ áîëæ øîî äºðâºëæèí, çóóâàí,Ẻðºíõèé áîðòãîí, óðòàâòàð, îëîí ºíöºãò, öýöãýí õýëáýðèéí ãýõ ìýò ÿíç á¿ðèéí áàéíà. Ýñèéí õýëáýð ä¿ðñýä æèøýýëáýë: ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, çýðãýëäýý ýñ¿¿äýýñ ò¿¿íä ó÷ðóóëàõäàðàëò, îðøèõ áàéäàë çýðãèéí íºëººíººñ øàëòãààëàí íºëººëíº. Ãýâ÷ òýäãýýð íüïàðåíõèì, ïðîçåíõèì ãýäýã õî¸ð õýëáýðò ÿëãàãäàíà. Ïàðåíõèì õýëáýðòýé ýñèéí óðò,ºðãºí íü õîîðîíäîî àäèë áóþó ýñâýë áàãà çýðãèéí ÿëãààòàé áàéõààñ ãàäíà äóãóé áóþóìóõàð ¿ç¿¿ðòýé áàéíà. Ïàðåíõèì ýñä Ẻðºíõèé, çóóâàí, îëîí ºíöºãò ãýõ ìýòèéíõýëáýðèéí ýñ áàãòàíà. Ïðîçåíõèì õýëáýðò óðò íü ºðãºíººñºº õýä äàõèí èë¿¿ ãîíçðîéñóíàñàí ýñ¿¿ä áàãòàíà. Ýñ ïàðåíõèì þì óó? Ýñâýë ïðîçåíõèì õýëáýðòýé áàéíà óó?ãýäãèéã òîäîðõîéëîõîä ãóëä îãòëîëûã õèéæ ¿çýõýä õÿëáàð ìýäýãäýõ áºãººä õºíäëºíîãòëîõîä áàðàã ÿëãààã¿é àäèë áàéäàã þì. Ïðîçåíõèì ýñ¿¿ä áàðàã ãîë òºëºâ øîâõ¿ç¿¿ðòýé áàéäàã. Óðãàìëûí ýñ¿¿ä òîì æèæãýýðýý õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. Óðãàìëûíýñèéã èõýâ÷ëýí áè÷èë õàðóóð áàãæèéí òóñëàìæòàéãààð ¿çýõ áºãººä ýñ äóíäæààð 10-50ìêì õýìæýýòýé áàéäàã. Çàðèì ýñèéí òîì æèæãèéí õýìæýý ìèëëèìåòðèéã õýäýí çóóõóâààñíû íýãòýé òýíöýõ òèéì º÷¿¿õýí áàéõàä çàðèì óðãàìëûõ áèäíèé åðäèéí í¿äýíäõàðàãäàõóéö òîì áàéíà. Æèøýýëáýë: øèéãóà, íèìáýã ìýòèéí óðãàìëûí ýñ õ¿íèé í¿äýíäõààÿà õàðàãäàíà. Íýõìýëèéí óðãàìëóóäûí øèðõýãèéí ýñ èõ òîì áàéäàã. Íýõìýëèéíìààëèíãûí øèðõýãèéí ýñèéí óðò 4ñì, õàëãàéõ 7ñì òóñ òóñ õ¿ðäýã þì. Õºâºíãèéí ¿ðèéíãàäóóð áàéäàã ¿ñ 5,0-6,5 ñì óðò íýã ýñýýñ òîãòäîíî. Åð íü öýöýãò óðãàìëóóäûí ýñ òîì õýìæýýòýé áàéäàã áºãººä òýäãýýðèéí áèåìàõáîäèéí èõýíõèéã ýçýëäýã ¿íäñýí ýäèéí ïàðåíõèì ýñ¿¿ä õºíäëºí îãòëîëîîðîîäóíäæààð 0,015-0,066 ìì áàéíà. Óðãàìëûí áýëòãýë øèì òýæýýëèéí áîäèñûã õàäãàëàõïàðåíõèì ýñ¿¿ä íýëýýí òîì õýìæýýòýé. Æèøýýëáýë: ø¿¿ñëýã æèìñ, áóëöóó çýðýãòíèé ýñõºíä뺺øºº 1ìì õ¿ðäýã þì. Ñ¿¿ëýã ø¿¿ñò óðãàìëóóäûí ñ¿¿ëýã ø¿¿ñèéã äàìæóóëàã÷õîîëîéä õýäýí ìåòð õ¿ðòýë óðò ýñ¿¿ä òîõèîëäîõ ÿâäàë áèé. Íýã ýñò Caulerpa ãýäýã çàìàãóðòààðàà 60ñì õ¿ðäýã þì. Îäîî áèä óðãàìëûí ýñèéí ýðõòýí¿¿ä ò¿¿íä òîõèîëäîõ çàðèì áîäèñûã òîäðóóëàíàâ÷ ¿çüå. Öèòîïëàçìà (ñèéâýí). Ýñèéí ÷óõàë õýñýã áîë öèòîïëàçì áºãººä ãàäààä áàéäëààðààºíãºã¿é, òóíãàëàã, íÿëöãàéâòàð, õàãàñ øèíãýí îð÷èí þì. Öèòîïëàçìûã ººðººðïðîòîïëàçìûí Ẻìã¿é õýñýã áóþó ïëàçì ãýæ íýðëýíý. Ïëàçì çàëóó ýñýä áàðàã á¿õäîòîîä çàéã ýçëýí îðøèõ óëìààð ýñ õºãøðºõºä áèé áîëäîã õîîñîâ÷èíä (âàêóîëü)õººãäºí õàíà (õàëüñ) ðóó ò¿ðýãäýíý. Àíõ ýñ çàëóó áàéõàä æèæèã õîîñîâ÷óóä ýñèéí äîòîðýíä òýíä òàðõàé îðøèõ áºãººä ñ¿¿ëäýý Ẻãíºðºí íèéëæ íýã òîì õîîñîâ÷ áîëíî.Õºãøèí ýñèéí õîîñîâ÷ ýñèéí äîòîðõ ýçýëõ¿¿íèé èõýíõèéã ýçëýõ áºãººä ò¿¿í äîòîð óñàíäóóññàí ÿíç á¿ðèéí áîäèñûí óñàí óóñìàë àãóóëàãäàõûã ýñèéí ø¿¿ñ ãýíý. Öèòîïëàçì áîë óðãàìëûí á¿õ àìüä ýñ¿¿äýä áàéõ áºãººä òîâ÷îîð õýëýõýä òàõèàíûºíäºãíèé óóðàã ìýò ç¿éë áîëîé. Öèòîïëàçì ãýðýë ñàéí õóãàëäàã òóë áè÷èë õàðóóðààð¿çýõýä õÿëáàðõàí õàðàãäàíà. Àìüä ýñèéí öèòîïëàçì õºäºë㺺íòýé áàéäàã. Öèòîïëàçìûí õºäºë㺺í ÿíç á¿ðèéíóðãàìëûí ýñýä õàðèëöàí àäèëã¿é õýìæýýòýé áàéõ áºãººä ãàäààä îð÷íû íºõöºë, ÿëàíãóÿàõàëóóí õ¿éòíýýñ èõ õàìààðíà. Õýòýðõèé õ¿éòýí, ýñâýë õàëóóí áàéõàä õºäºë㺺í íüñóëàðäàã. Öèòîïëàçì æèãä õºäºë㺺íòýé áàéõ áîëîâ÷ çàðèì ¿åä òóí ààæèì õºäëºõ ó÷ðààñàæèãëàãääàãã¿é øàõàì áàéíà. Óðãàìëûí ýðõòýíã øàðõäóóëàõ áóþó îãòîëæ öî÷ðîîõîäöèòîïëàçìûí õºäºë㺺í øèð¿¿ñýí áè÷èë õàðóóðààð õàðàõàä àìàð áîëäîã. Ïðîòïëàçìûì õºäºë㺺í ìàø áàãà áàéäàã, òåìïåðàòóðûã èõýñãýõýä ò¿¿íèéõºäºë㺺í øèð¿¿ñíý. Õàëãàéí ¿ñ, ñàõàë ºâñ, ýëîäåé (Elodia) çýðãèéí öèòîïëàçìûíõºäºë㺺íèéã àìàðõàí ¿çýæ áîëíî. Óðãàìëûí ýñèéí öèòîïëàçìûí õºäºë㺺í áîë ýñèéí
  6. 6. àìüäðàëä àìèí äýì õýðýãöýýòýé, ýíýõ¿¿ õºäºë㺺íèé òóñëàìæòàéãààð áîäèñûíñîëèëöëûí ïðîöåññ õóðäàñíà. Ïðîòîïëàçìûí õºäºë㺺íèéã õýëáýëçýõ, ýðãýëäýõ, ìóøãèðàõ, îðãèëóóí ãýæ äºðºâÿëãàíà (2-ð çóðàã). Õýëáýëçýõ õºäºë㺺í ýñèéí æèæèã õýñã¿¿ä õàãàñ øèíãýí îð÷èíäîîíýã äîð óñàíä õºâºõ çàâü ìýò õºäëºíº. Ýðãýëäýõ áóþó òîéðîã õºäºë㺺í ÿâàãäàõàäïðîòîïëàçì ýñèéí õàíûã (õàëüñèéã) äàãàí íýãýí ÷èãýýð óðñàí ÿâíà. Èéì õºäºë㺺íõºãøèí ýñèéí öèòîïëàçìä áàéõ áºãººä çàëóó ýñèéí öèòîïëàçì ìóøãèðàõ õºäºë㺺íòýéáàéíà. Öèòîïëàçìûí ìóøãèðàõ õºäºë㺺í ýñèéí õàíàíààñ òºâ õ¿ðòýë, òºâººñ õàíàõ¿ðòýë çºðæ ÿâíà. 2-ð çóðàã. Ýëîäåéí (Elodea canadensis) íàâ÷ À. Á. Áàãà ºñãºëòººð õàðâàë Â. Íàâ÷íû ýñèéí öèòîïëàçìûí õºäºë㺺íèé ÷èãèéã ñóìààð çààâ. 1. Ýñèéí õàíà 2. Âàêóîëü 3. Öèòîïëàçì 4. Õëîðîïëàñò Çàëóó ýñýä áàéäàã æèæèã õîîñîâ÷óóä ñàðíèóí áàéõ òóë òýäãýýðèéí õîîðîíäóóðöèòîïëàçì ìóøãèðàõ õºäºëãººíººð òºâººñ õàíà óðóó, õàíàíààñ òºâ óðóó ÿâäàã. Çàëóóýñèéí òºâä ãîë òºëºâ Ẻì íü áàéõ áºãººä Ẻì, õàíà õî¸ðûí õîîðîíä öèòîïëàçì íààøöààø õºäëºõèéã ìóøãèðàõ ãýíý. Èõ õàëóóí þìóó õ¿éòýí ¿åä öèòîïëàçìûí õºäºë㺺íñóëàð÷ çºâõºí òºâ人 ÿâàãäàõûã îðãèëóóí õºäºë㺺í ãýíý. Öèòîïëàçìûí õºäºë㺺íçºâõºí ìåçîïëàçìûí (äóíä äàâõàðãà) äàâõàðãàä ÿâàãäàíà. Õàðèí ¿õñýí ýñèéíïðîòîïëàçì ÿìàð ÷ õºäºë㺺í áàéõã¿é áºãººä ñ¿¿ëäýý ïðîòîïëàçì ÷ áàéõã¿é áîëíî. Ïðîòîïëàçì çîõèõ õýìæýýíèé õºäºë㺺íòýé áàéõààñ ãàäíà ôèçèêèéí òóñãàéøèíæ¿¿äòýé áîëíî. Ïðîòîïëàçì ôèçèêèéí øèíæýýðýý êîëëîèäûí íàðèéí ñèñòåì áîëíî. Êîëëîèä áàéäàëòàé áîäèñûí ãîë øèíæ áîë òàëñæèõã¿é áºãººä ò¿¿íèé æèæèãõýñýã¿¿ä óñàíä óóñàõã¿é èëýí õàëèí õºâæ ÿâäàã. Êîëëîèä æèæèã õýñã¿¿ä 0,1-0,001 ìêìçàðèìäàà ò¿¿íýýñ ÷ áàãà õýìæýýòýé áºãººä çîãñîëòã¿é õºâæ ÿâíà. Ýñèéí ïðîòîïëàçìûíêîëëîèä áàéäàë ¿íýíäýý äèñïåðñèéí ñèñòåì ìºí. Ò¿¿íèéã æèøèæ ¿çýõýä ÿìàð íýãýíóóñäàãã¿é áîäèñûã æèæèãëýýä øèíãýí äîð õèéæ ñýãñýðõýä æèíõýíý óóñìàë áîëîõã¿é,õàðèí äèñïåðñèéí õîëèìîã áîëäîã. Áîäèñûí æèæèãëýëòèéã ñàéí õèéæ ÷àäâàë òóíàëò íüóäààí, ìóó æèæèãëýâýë õóðäàí òóíàæ êîëëîèä òºñã¿é áîëîõ æèøýýòýé þì. Êîëëîèäûíæèæèã õýñã¿¿ä óäààíäàà õîîðîíäîî íèéëæ àìàðõàí òóíàæ áîëîõ ìýò ñàíàãäàâ÷ òýäãýýðíü öàõèëãààíû èæèë áèø öýíýãòýé áàéõ òóë áèå áèåý ò¿ëõýí îðøèí. Òºñººëæ ¿çýõýäòàõèàíû ºíäºã, öàðäóóë çýðãèéã óñàíä õèéæ ñàéí õóòãàâàë êîëëîèä áîëíî. Öèòîïëàçì êîëëîèä øèíæ ÷àíàðòàé áàéõ íü ýñèéí àìüäðàëä àìèí ÷óõàë à÷õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Êîëëè¿èäûí òýð æèæèã îëîí õýñã¿¿ä òóñ á¿ðäýý òîõèðñîí çîõèõ
  7. 7. õýìæýýíèé ãàäàðãóóòàé áàéõ áºãººä íèéòäýý íèëýýä òîì ãàäàðãóóã áèé áîëãîæòýãñíýýðýý ãàäààä îð÷èíòîé õàðüöàõ òàëáàé èõñýí ôèçèê õèìèéí ÿíç á¿ðèéí ïðîöåññÿâóóëäàã þì. Èéì ó÷ðààñ ýñèéí öèòîïëàçìûí º÷¿¿õýí õýñýã íü ÿíç á¿ðèéí ïðîöåññÿâóóëæ íýëýýä òîì ãàäàðãóóòàé áàéäàã þì. Öèòîïëàçìûí êîëëîèä øèíæ ÷àíàðòàéáàéñíààñ þóíû óðüä àäñîðáöèé áèé áîëíî. Àäñîðáöèé áèé áîëîõîä íýãýí òºðëèéíáîäèñóóä íºãºº áîäèñûí ãàäàðãóóä òóíàæ Ẻãíºðºí öóãëàðäàã þì. Öèòîïëàçìûí êîëëîèä æèæèã õýñã¿¿ä ººðòºº èõ õýìæýýíèé óñûã øèíãýýõ÷àäâàðòàé (ãèäðîôèë ÷àíàð) áàéäàã. Óñ øèíãýñíýýñ êîëëîèäûí õýñã¿¿ä õººæ òîìðîõáîëîâ÷ òýð íü óñíààñ òóñãààðëàãäñàí õýâýýð áàéíà. Èéìýýñ öèòîïëàçìûí îíöãîé íýãøèíæ ÷àíàð áîë óñòàé õîëèëääîãã¿é ÷àíàð áîëíî. Ýíý ÷àíàð áîë ýñèéí àìüäðàëä ìàø÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ç¿éë þì. Öèòîïëàçì óñòàé õîëèëäîõã¿é øàëòãààíûã îäîî ¿åä ÿâöàâ òîäîðõîéëîîã¿é áîëîâ÷ öèòîïëàçì óñàíä óóñàõã¿é íèìãýí äàâõàðààãààð á¿ðõýãäñýíáàéäàã áîëîâ óó? ãýæ òààâàðëàäàã áàéíà. Ïðîòîïëàçìûí íàéðëàãàä õýäèéãýýð óñ çîíõèëîõ õóâèéã ýçýëäýã áîëîâ÷ òýð íüæèðèéí øèíãýíòýé àäèëã¿é þì. Åðäèéí øèíãýíýýñ ïðîòîïëàçì íèëýýä ÿëãààòàé áàéäàã.Óñ èõ áàéâàë ïðîòîïëàçìûí íààëäàíãè ÷àíàð èõ áîëäîã áºãººä èéì ÷àíàð áóñàä åðäèéíøèíãýí¿¿äýä áàéäàãã¿é. Ïðîòîïëàçì, õýäèéãýýð õàãàñ øèíãýí óÿí õàòàí ÷àíàðòàé,ñóíãàæ òàòàõàä íàðèéí óòàñ ìýò áîëòëîî òàñðàõã¿é. Õàðèí æèðèéí øèíãýí¿¿ä óÿí õàòàí÷àíàðã¿é òóë ñóíàõã¿é æèðèéí øèíãýí¿¿äýýñ îíöãîé ïðîòîïëàçìûí äýýðõ øèíæ íüêîëëîèäûí æèæèã õýñã¿¿äèéí õîîðîíä ÿìàð íýã õîëáîî ¿¿ñãýí ïðîòîïëàçìä òîäîðõîéá¿òýö áèé áîëãîíî. Èéì ó÷ðààñ ïðîòîïëàçì øèíãýí ç¿éë ìºí áîëîâ÷ áóñàäøèíãýí¿¿äýýñ ýðñ ÿëãàãäàõ òóí íàðèéí á¿òýöòýé áàéõ áºãººä òýð íü ýñèéí õºãæèë ¿éëàæèëëàãààíû ÿâöàä ¿ðãýëæ ººð÷ëºãäºæ áàéäàã þì. Ïðîòîïëàçìûí íàðèéí á¿òýö òýð ÷ áàéòóãàé ò¿¿íèé äàâõàðãà òóñ á¿ð õàðèëöàíàäèëã¿é áàéäàã. Ýíý íü þóíû ºìíº àìüä ýñýä àìüä ïðîòîïëàçìûã á¿ðýëä¿¿ëýã÷áîäèñóóä õîîðîíäîî õèéãýýä ãàäààä îð÷íîîñ îðæ èðæ áàéãàà áîäèñóóäòàé õàðèëöàí¿éë÷èëãýýòýé áàéäãààðàà òàéëáàðëàãäàíà. Öèòîïëàçì õýäýí äàâõàðààñ òîãòîõ áºãººä äàâõàðãóóäûí òîî ýñèéí çàëóóõºãøèíººñ øàëòãààëàí õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. Çàëóó ýñèéí öèòîïëàçì õî¸ðäàâõàðãàòàé õºãøèí ýñèéõ ãóðâàí äàâõàðãàòàé áîëíî. Öèòîïëàçìûí õàìãèéí ãàäíàòàëûí íèìãýí õàëüñàí äàâõàðãèéã ïëàçìîëåìì ãýæ íýðëýíý. Ïëàçìîëåìì áîë öýãëýãá¿òýöã¿é áºãººä ýñèéí á¿ðõ¿¿ë õàëüñòàé øóóä õèëëýíý. Õî¸ðäóãààð äàâõàðãûã ìåçîïëàçì ãýæ íýðëýíý. Ýíý íü ïðîòîïëàçìûí òîãòîöûí¿íäñýí õýñýã áºãººä öýãëýã á¿òýöòýé áîëíî. Öèòîïëàçìûí ãóðàâäóãààð äàâõàðãûãòîíîïëàñò ãýæ íýðëýíý. Òîíîïëàñò áîë öèòîïëàçìûí õàìãèéí äîòóóð îðøèõ íèìãýíõàëüñ òóë ýñýä áàðàã áàéõã¿é þì. Õàðèí ýñ õºãøèðºõ äóñàì õîîñîâ÷ áèé áîëæ ò¿¿íýýñöèòîïëàçì íü òîíîïëàñò ãýãäýõ ýíýõ¿¿ íèìãýí õàëüñààð òóñãààðëàãäàíà. Ýñèéí öèòîïëàçì èéìýðõ¿¿ íýä õýä õýäýí äàâõàðãààñ á¿ðääýã íü ýñèéí àìüäðàëä÷óõàë à÷ òóñòàé þì. Èéì îëîí äàâõàðãà áàéñíààñ öèòîïëàçì õàãàñ íýâòð¿¿ëýõ ÷àíàðá¿õèé áàéíà. ¯¿íä öèòîïëàçìûí äàâõàðãóóä çàðèì áîäèñûã àìàðõàí íýâòð¿¿ëýõ áîëîâ÷çàðèìûã äóðã¿éõýí áóþó îãò íýâòð¿¿ëäýãã¿é. ªºðººð õýëáýë öèòîïëàçì òýð á¿õ áîäèñûãíýâòð¿¿ëýõã¿é õàðèí òýäãýýðýýñ çàðèìûã íü ñîíãîí íýâòð¿¿ëýõ ÷àäâàðòàé þì.Öèòîïëàçìûí ýíý ÷àíàð (õàãàñ íýâòð¿¿ëýã÷) ýñèéí áîäèñûí ñîëèëöîë òóðãîðïëàçìîëèçûí ¿çýãäýëä àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé. Ýñèéí àìüäðàëûí ÿâöàä öèòîïëàçì ÿìàð ÷ ººð÷ëºëò õóâèðàëã¿é îðøèõ òîãòìîëøèíæ ÷àíàðòàé áóñ, ¿ðãýëæ ººð÷ëºãäºæ áàéäàã þì. Öèòîïëàçìûí àìüäðàõ ÷àäâàð ãàäààä îð÷íû îëîí íºõöºëººñ õàìààðíà. Èõõàëóóí áóþó õ¿éòýí áàéõ ÿâäàë íü öèòîïëàçìä ìóóãààð íºëººëºí ¿õ¿¿ëäýã þì. Åð íüöèòîïëàçì óóðãèéí áîäèñûí íàéðëàãàòàé òóë èõ õàëáàë àìàðõàí á¿ëýãíýíý.
  8. 8. 50-60 ãðàäóñ õ¿ðòýë õàëààõàä öèòîïëàçì ¿õýõ áîëîâ÷ çàðèì íýã áèå ìàõáîäü 90ãðàäóñûí õàëóóíûã òýñâýðëýäýã þì. Çàðèì ñïîðóóä 100 ãðàäóñûí õàëóóíûã, 200ãðàäóñûí õ¿éòíèéã òýñâýðëýæ ÷àääàã áàéíà. ̺í òîäîðõîé õýìæýýíèé êîíöåíòðàöèá¿õèé õèìèéí ÿìàð íýãýí áîäèñîîð ¿éë÷èëýõýä öèòîïëàçì àìàðõàí ¿õíý. Ýñèéí ïðîòîïëàçìûí êîíöåíòðàöè (ºòãºí, øèíãýí, õàòóó, 纺ëºí ÷àíàð) ÿíç á¿ðáàéäàã. Øèíýýð ¿¿ñ÷ ºñºæ áàéãàà ¿ðèéí ïðîòîïëàçìûí íàéðëàãàò 50-80% óñ áàéõ òóëïðîòîïëàçì íÿëöãàé øèíãýí áàéäàëòàé áàéíà. Õàðèí ã¿éöýä áîëîâñîðñîí (õàòñàí) ýñèéíïðîòîïëàçì õàòóó áàéäàëòàé áàéõ áºãººä ýíý ¿ðýíä 10-15% èàñ õýòðýõã¿é óñ áàéäàã.Ãýâ÷ ïðîòîïëàçì øèíãýíýýñ õàòóó áàéäàëä, õàòóóãààñ øèíãýí áàéäàëä òóñ òóñ øèëæäýãþì. Æèøýýëáýë ¿ðèéã óñàíä äýâòýýâýë õººæ òîìðîõ íü õàòóó áàéäàëä áàéñàíïðîòîïëàçì øèíãýí áàéäàëä øèëæèæ áóé ¿çýãäýë äàðóé ìºí. Ïðîòîïëàçìûí õàòóó, øèíãýí ãýõ ìýò ÿíç á¿ðèéí áàéäàë íü ò¿¿íèé õàëóóíõ¿éòíèéã òýñâýðëýõ ÿâäàëä èõýýõýí íºëººòýé. Æèøýýëáýë: õóóðàé ¿ðèéã 80-100 ãðàäóñõ¿ðòýë õàëààõàä óðãàõ ÷àäâàðàà àëäààã¿é áàéäàã áîë óðãàæ áàéãàà ¿ðèéã (èéì ¿ðèéíïðîòîïëàçì øèðãýí áàéäàëòàé áàéíà) 50-60 ãðàäóñ õ¿ðòýë õàëààâàë ýñèéí ïðîòîïëàçì¿õíý. Íýãýí ýñèéí äîòîð îðøèõ ïðîòîïëàçì ãàäóóðàà ýñèéí õàëüñààð á¿ðõýãäñýí áàéõòóë áóñàä ýñ¿¿äèéí ïðîòîïëàçìòàé ÿìàð ÷ õîëáîîã¿é òàñàðõàé ìýò áîäîãäîíî. Ýíý áîë òèéì áèø, àìüä ýñ¿¿äèéí ïðîòîïëàçì õîîðîíäîî ïëàçìîäåñìà ãýæíýðëýãäýõ íàðèéí óòàñ ìýò ïðîòîïëàçìûí õýñãýýð õîëáîîòîé îðøäîã áàéíà. Ïðîòîïëàçì õèìèéõýý øèíæ ÷àíàðààð íèëýýí íàðèéí áºãººä ýñ òóñ á¿ðä ºâºðìºöîíöëîãòîé ÿíç á¿ðèéí áîäèñûí íèéëìýë áîäèñ áàéäàã þì. Ò¿¿íèé íàéðëàãàä îðãàíèê,îðãàíèê áóñ (ýðäýñ áîäèñ) áîäèñóóä îðîëöîõîîñ ãàäíà èõýýõýí õýìæýýíèé óñ áàéíà.ïðîòîïëàçìûí íàéðëàãàä óñ ÿíç á¿ðèéí õýìæýýòýé áàéõ áîëîâ÷ èõýâ÷ëýí ººðèéõºº(ïðîòîïëàçì) æèíãèéí 60-80% õóâèéã ýçýëíý. Ïðîòîïëàçìûí íàéðëàãàä áàéãàà îðãàíèêíýãäëèéí 50-èàñ äýýø õóâèéã óóðàã ýçýëäýã þì. Óóðãèéí ìîëåêóëä í¿¿ðñòºðºã÷ (50,7-55%), óñòºðºã÷ (6,7-7,3%), àçîò (15.4-19,3%), õ¿÷èëòºðºã÷ (19,1-23,7%), ôîñôîð (0,0-0,5%),õ¿õýð (0,4-1,5%) òóñ òóñ îðîëöñîí áàéíà. Ýñèéí ïðîòîïëàçìûí íàéðëàãàíä áàéãàà óóðãèéã îðóóëãà áîäèñûí (òýð íü ìºíóóðàãò íýãäýë¿¿äòýé áàéäàã þì.) óóðãààñ ÿëãàõûí òóëä ¿íäñýí óóðàã ãýæ íýðëýäýã þì.Æèøýýëáýë áàéöààíû íàâ÷íû öèòîïëàçìûí õóóðàé áîäèñûí 63,1 õóâèéã óóðàãò áîäèñýçýëíý. Óóðãààñ ãàäíà ïðîòîïëàçìûí íàéðëàãàä í¿¿ðñ óñ ººõ òîñëîãèéí áîäèñ îðîëöîíî.̺í ýäãýýðýýñ ãàäíà íàðèéí íàéðëàãàòàé òîñîðõóó áîäèñ áîëîõ ëèïîèä öèòîïëàçìûííàéðëàãàä òîõèîëääîã þì. Ëèïîèä áîë ïðîòîïëàçìûí ãàäíà äàâõàðãà ïëàçìîëåììûííàéðëàãàä îðîëöäîã, óñàíä óóñäàãã¿é áîäèñ òóë ãàäíà îð÷íîîñ ýñýä øèì òýæýýë íýâòðýíîðîõîä à÷ òóñòàé áàéäàã þì. ¯¿íä óñàíä óóñàõã¿é ÿíç á¿ðèéí áîäèñóóä ëèïèîäèä óóñ÷÷àäñàíààñ ýñèéí õàíûã íýâòëýí îðíî. Ïðîòîïëàçìûí õèìèéí íàéðëàãà òîãòìîë áàéõã¿é ººð÷ëºãäºæ áàéäàã þì.Ïðîòîïëàçì ººðèéíõºº çàðèì áàéäëààð õàòóó áèåòýé òºñòýé áàéíà. ¯ð ã¿éöýäáîëîâñðîõûí õàìòàä óñàà àëäàæ õàòóó áîëäîã þì. Ýíý ¿åä ïðîòîïëàçì íü ìºí õàòóóðàõáîëîâ÷ àìüäðàõ ÷àäâàðàà àëääàãã¿é áîëíî. Áîëñîí ¿ðèéã óñàíä äýâòýýãýýä äóëààí ãàçàðáàéëãàâàë õººæ, öèòîïëàçì ººð÷ëºãäºí øèíãýí áàéäàëòàé áîëíî. Áººì. Áººì áîë ïðîòîïëàñòûí ¿íäñýí õýñýã áºãººä àìüä ýñ á¿ãäýä îðøèíî.Èõýâ÷ëýí ýñ á¿ðä íýã Ẻì áèé. Çàðèì óðãàìàëä õî¸ð áóþó ò¿¿íýýñ îëîí Ẻìòýé ýñ¿¿ä(캺ã, çàìãóóä) òîõèîëääîã þì. Ãýâ÷ áàêòåðè, çàìàãò Ẻì íü òîäîðõîé áóñ îãò¿çýãäýõã¿é ÿâäàë ¿çýãäýíý. Ñ¿¿ëèéí ¿åä ýäãýýð óðãàìëûí Ẻìèéã òàðõàé áóòàðõàéîðøäîã þì ãýæ òàéëáàðëàõ áîëæýý. Áººì áîë ïðîòîïëàçìûã áîäâîë òèéì èõ òóíãàëàã áóñ áºãººä ãîë òºëºâẺðºíõèé áóþó çóóâàí õýëáýðòýé áàéíà. Ãýâ÷ çàðèì óðãàìëûí ýñèéí Ẻì íàðèéí óðòýñâýë ìóøãèðñàí ñàëààëñàí òîõèîëäîíî. Ýñèéí Ẻìèéí õýëáýð ä¿ðñ òýðõ¿¿ ýñèéí íàñíû
  9. 9. áàéäëààñ øàëòãààëíà. Çàëóó ýñ¿¿ä èõýâ÷ëýí Ẻðºíõèé Ẻìòýé õºãøèí ýñýä çóóâàíáóþó òàâãàí õýëáýðòýé áîëäîã þì. Áººìíèé õýìæýý æèãäã¿é, õºãöíèé 캺㿿äèéí Ẻì äºíãºæ 1-2,5 ìêì áàéõàäõàìãèéí òîì Ẻì 1,5 ìì õ¿ðíý. Áººìèéí îðøèëò ýñèéí äîòîð ÿíç á¿ð áàéíà. Çàëóó ýñ¿¿äèéí Ẻì ãîë òºëºâòºâèéí õýñýãò îðøèæ ò¿¿íèé õºãøèð÷ õîîñîâ÷ ¿¿ñýõèéí õàìò ò¿ëõýãäýí õàíà óðóóãààîéðòîíî. Çàðèì ¿åä ýñèéí Ẻì èõýýõýí õºäºëíº. ßëàíãóÿà ýñèéí õàíà ãýìòýæ øàðõëàõáóþó ýñâýë ò¿¿íèé çóçààðàëò ÿâàãäàõàä òýð õàâüöàà Ẻì î÷ñîí áàéäàã. Áººì áîë ýñèéí àìüäðàëä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. Áººìèéí àæèëëàãàà íýëýýííàðèéí áºãººä òýð íü öèòîïëàçìûí õàìò ýñèéí ¿éë àìüäàðëûã æîëîîääîã þì. Áººìã¿éýñ áàðàã áàéõã¿é, çºâõºí õºõ-íîãîîí çàìàã, áàêòåðè ìýòèéí á¿ä¿¿ëýã äîîä óðãàìëóóäûíýñýä áººì ¿ã¿é áºãººä Ẻìèéí ¿¿ðãèéã äàí ãàíö ÄÍÕ óòàñ ã¿éöýòãýäýã áàéíà. ªíãºðñºí çóóíû 90-èýä îíû ¿åä îðîñûí ýðäýìòýí ïðîôåññîð È.È.ÃåðàñèìîâSpirogóra çàìãèéí Ẻì ýñèéí àìüäðàëä ÷óõàì þó õèéæ áàéäãèéã ñóäàëæýý.È.È.Ãåðàñèìîâ ÿíç á¿ðèéí àðãûã õýðýãëýæ Ẻìã¿é, õîñ Ẻìòýé ýñ¿¿äèéã ãàðãàí àâ÷ýý.Ýíýõ¿¿ ãàðãàæ àâñàí Ẻìã¿é ýñýä õóâààãäëûí ïðîöåññ åð áóñûí ÿâàãäñàíààñ ãàäíà òýðýñ öààø ºñºõºº áîëüæ, îðãàíèê íýãäýë ¿¿ñãýõ ÷àäâàðàà àëäàí áîäèñûí çàäàðëûí ïðîöåññõýòýð÷ ñ¿¿ëäýý ¿õæýý. Çàðèì ýñýä öàðäóóë ¿¿ñ÷ áàéñàí áîëîâ÷ áàñ ë ÿëãààã¿é ¿õñýíáàéíà. Õàðèí õîñ Ẻìòýé áîëñîí ýñ õóðäàí ºñºæ òîì áîëæýý. Áººìã¿éãýýð ýñèéíöèòîïëàçì àìüäðàõã¿éí íýãýí àäèë öèòîïëàçìã¿éãýýð Ẻì àìüäàð÷ ÷àäàõã¿é. Áººìèéíõóâààãäàë ÿâàãäñàíû äàðàà ýñèéí õóâààãäàë ÿâàãäàíà. Ïðîòîïëàçìààñ Ẻì øèíýýð¿¿ñýõã¿é. Øèíý Ẻì çºâõºí õóó÷èí áàéñíààñàà ¿¿ñíý (ýõ ýñýýñ õóâààãäëûí çàìààð). Áººì áîë ýñèéí àìüäðàëä àìèí ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã ó÷ðààñ ºñºëò, áîäèñûíñîëèëöîë, ýñýä õàëüñ áóé áîëîõ, ýñèéí õóâààãäàë çýðýã ÷óõàë ïðîöåññóóä çààâàë ò¿¿íèéîðîëöîîòîé ÿâàãääàã áèëýý. Áººì õèìèéí íàéðëàãààðàà ïðîòîïëàçìòàé òºñòýé áîëîâ÷ò¿¿íä íóêëåîïðîòåéä ãýæ íýðëýãäýõ îíöãîé øèíæ ÷àíàðòàé óóðàã áàéäàã áîëîé. Íóêëåîïðîòåéä-óóðãèéí íàéðëàãàä óñòºðºã÷, õ¿÷èëòºðºã÷, í¿¿ðñòºðºã÷, àçîòõ¿õðýýñ ãàäíà ôîñôîð îðîëöäîã þì. Íóêëåîïðîòåéäûí íàéðëàãàä òèìîíóêëåéíû õ¿÷èëîðîëöîíî. Òèìîíóêëåéí õ¿÷èë çºâõºí Ẻìèéí íàéðëàãàä îðîëöîõ áºãººä ò¿¿íèéõóâààãäàõ ïðîöåññò ÷óõàë ¿¿ðýãòýé áàéäàã. Áººì ôèçèê-õèìè øèíæýýðýý êîëëèîä ñèñòåìáºãººä ïðîòîïëàçìûã áîäâîë àðàé ºòãºí êîíñèñòåíöèòýé þì. Áººì ãàäíà òàëäàà õàëüñòàé áàéíà. ̺í ò¿¿íèé äîòîð íýã áóþó õýä õýäýí Ẻìõºíáàéäàã. Èéì ó÷ðààñ Ẻì õàëüñ, Ẻìèéí øèíãýí îð÷èí, Ẻìõºí ãýñýí ãóðâàí ¿íäñýíõýñã¿¿äýýñ á¿ðäýíý. Áººìèéí ýäãýýð á¿ðäýë õýñãèéã òóñãàé áóäàã÷ áîäèñîîð áóäààäáè÷èë õàðóóðààð õàðàõàä òîäîðõîé ¿çýãäýíý. Áººìèéí õàëüñ ò¿¿íèé òàéâàí áàéäàëòàéáàéõàä ïðîòîïëàçìààñ òóñãààðëàæ, õóâààãäëûí ¿åä àëãà áîëîîä õóâààãäàæ äóóñàõûíçýðýãöýýãýýð äàõèí áóé áîëíî. Áººìèéí øèíãýí îð÷íûã êàðèîïëàçì áóþó Ẻìèéí ïëàçì ãýæ íýðëýíý.Êàðèîïëàçì íü õðîìàòèí Ẻìèéí ø¿¿ñ ãýäýã õî¸ð ¿íäñýí ç¿éëýýñ á¿ðäýíý. Õðîìàòèíæèæèã öýãëýã á¿òýöòýé, àìàðõàí áóäàãääàã áîäèñîîñ òîãòîíî. Õðîìàòèíû öýãëýã¿¿äõîîðîíäîî íàðèéí óòñààð õîëáîãäîí õðîìàòèíû òîð ¿¿ñãýõ áºãººä òýäãýýðèéí äóíäàõçàéä Ẻìèéí ø¿¿ñ áàéíà. Õðîìàòèíû íàéðëàãà íèëýýí íàðèéí áîäèñîîñ òîãòñîí óóðàãîðîëöîíî. Áººìèéí ø¿¿ñ, õðîìàòèíûã áîäâîë øèíãýõýí áºãººä áóäàã÷ áîäèñîîð¿éë÷ëýõýä ºí㺺 õóâèðãàäàãã¿é áîëíî. Õðîìàòèíóóä Ẻìèéí ø¿¿ñýí äîòîð õºâñºíáàéäàëòàé îðøèíî. Áººìèéí äîòîð ò¿¿íèéã áîäâîë àðàé õàòóó êîíñèñòåíö á¿õèéẺìõºí áàéðëàíà. Áººìõºí ãîëäóó Ẻðºíõèé öàãèðàã õýëáýðòýé áºãººä ãýðýë ñàéíõóãàëäàã ó÷èð ÿìàð ÷ áóäëàãà øààðäàõã¿é ñàéí õàðàãäàíà. Áººìõºí ýñèéí àìüäðàëä÷óõàì ÿìàð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã áîëîõûã ñàéí ìýäýýã¿é áàéãàà þì. Ãýâ÷ òýð íüïðîòîïëàçìûí íàéðëàãàíû óóðàã áèé áîëîõîä îðîëöäîã õýìýýí ¿çäýã.
  10. 10. Áººì ýñèéí äîòîð ÿâàãääàã áîäèñûí ñîëèëöëûí ïðîöåññûã èäýâõæ¿¿ëäýã ÿíçá¿ðèéí ôåðìåíò¿¿äèéã ÿëãàðóóëíà. Áººì òàéâàí áàéõäàà ãàäíà òàëààðàà ïðîòîïëàçìààð á¿òýí õ¿ðýýëýãäñýí áàéõáîëîâ÷ ò¿¿íòýé õîëèëäîæ õóòãàëääàãã¿é þì. ̺õëºã¿¿ä. Íîãîîí óðãàìëûí ýñèéí îíöëîã áîë ìºõëºã¿¿äòýé ÿâäàë þì. Õºõ-íîãîîí çàìàã, áàêòåðè, ñàëñò, 캺ã, ìºí çàðèì íýã ïàðàçèò àìüäðàëòàé óðãàìëûí ýñýäìºõëºã áàéõã¿é. ̺õëºã áîë çºâõºí óðãàìëûí ýñýä áàéäàã, àìüòíû ýñýä áàéäàãã¿é. Ýíýáîë óðãàìàë, àìüòàí õî¸ðûí ýñèéí ãîë ÿëãàà þì. Óðãàìëûí ýñýä ìºõëºã áàéãàà íüò¿¿íèé õîîëëîõ îíöëîãòîé øóóä õîëáîîòîé áîëíî. ̺õëºã ïðîòîïëàçìûí äîòîð ¿çýãäýõáºãººä îð÷èí òîéðíûãîî áîäâîë íýëýýä íÿãò êîíñèñòåíöèòàé ó÷ðààñ áè÷èë õàðóóðààð¿çýõýä òºâºãã¿é áàéäàã. ̺õëºã ãýäýã áîë ïðîòîïëàçìûí äîòîð îðøèã÷, ôèçèê-õèìè÷àíàðààð ò¿¿íòýé òºñòýé óóðàã, ëèïîéäûí æèæèã öîãöñóóäûã õýëæ áàéãàà þì.̺õëºã¿¿ä ºñºõ, ¿ðæèõ ÷àäâàðòàé. ̺õëºã ìºõëºãººñºº õóâààãäëûí çàìààð ¿¿ñíý.Òýäãýýð íü ºíãº, ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, õýëáýð ä¿ðñ, õýìæýýíèé õóâüä àäèëã¿é áàéäàã.̺õëºã, ïðîòîïëàçìûí õàìò ýñèéí äîòîð õºäëºí ÿâíà. ̺õëºã¿¿ä ººð ººð ºíãèéíïèãìåíò¿¿äòýé áàéäãààñ îëîí ÿíçûí ºíãºò ìºõëºã òîõèîëäîíî. Íýã ýñèéí äîòîðõèìºõëºã¿¿äèéí òîî òîãòìîë áèø (èõýâ÷ëýí 20-50 øèðõýã) áàéíà. Íýã ýñò äîîä çàðèìóðãàìëûí áèå ìàõáîäèä ãàíö øèðõýã áàéõ ÿâäàë òîõèîëäîíî. ̺õëºã¿¿ä ãîë òºëºâ çýýðýíöýã õýëáýðòýé áàéíà. Íîãîîí ìºí ºíãºã¿éìºõëºã¿¿äèéí õýëáýð ãîëäóó òîãòìîë áºãººä çàìàãò ñàâõàí, óõàãäñàí, ç¿ðõýí, àÿãàí ãýõìýò îëîí õýëáýðòýé òîõèîëäîæ áîëîõ þì. ¯ðò äýýä óðãàìëóóäûí ìºõëºã äóíäæààð 5ìêì îð÷èì õýìæýýòýé. ̺õëºã á¿ð ñòðîìà ãýæ íýðëýãäýõ ºíãºã¿é ïðîòîïëàçìûí ç¿éë,ïèãìåíò ãýã÷ áóäàã÷ áîäèñîîñ á¿ðäýíý. Õýðýâ ò¿¿íèé áóäàã÷ áîäèñûã àâ÷èõâàë ñòðîìàíü ººðèéí õýëáýðýý õàäãàëàí ¿ëäýíý. Óðãàìëûí ýñýä òîõèîëäîõ ìºõëºãèéã, ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, õýëáýð ä¿ðñèéí õóâüäãóðâàí òºðºë áîëãîíî. ¯¿íä: õðîìîïëàñò (øàð, õ¿ðýí, óëààí ìºõëºã¿¿ä), õëîðîïëàñò(íîãîîí ìºõëºã), ëåéêîïëàñò (ºíãºã¿é ìºõëºã) ãýõ ìýò (3-ð çóðàã). À â 3-ð çóðàã. ßíç á¿ðèéí ìºõëºã¿¿ä À. Äîëîîãîíûí æèìñíèé ýñèéí õðîìîïëàñòèä (1. Õðîìîïëàñòûí ìºõëºã 2. Áººì 3. Ýñèéí õàíà) Á. Õºâäèéí íàâ÷íû ýñèéí õëîðîïëàñòèä (1. Ïàðåíõèìè ýñ 2. Ïðîçåíõèìè ýñ 3. Õëîðîôèëëûí ìºõëºã) Â. Íîãîîí ñ¿ëæãýíèéí íàâ÷íû ýïèäåðìèéí ýñèéí ëåéêîïëàñòèä (1.
  11. 11. 1. Õëîðîïëàñò (õëîðîôèëëûí íîãîîí ìºõëºãòýé) áîë íîãîîí ºíãºòýé. Ïëàñòèäàäõëîðîôèëë ãýäýã ïèãìåíò øèíãýí ó÷èð íîãîîí ºíãºòýé áîëæýý. Õëîðîïëàñò á¿õ íîãîîíóðãàìàëä çàéëøã¿é áàéõ áºãººä ò¿¿íèé äîòîð óðãàìëûí ãàéõàìøèãò ÷àíàð áîëîõôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññ ÿâàãäàíà. Ãàçðûí õºðñíººñ àâñàí óñ, àãààðààñ àâñàíí¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéòýé íýãäýí íàðíû ãýðëèéí íºëººíä ÿâàãäàõ îðãàíèê áîäèñóóäûííàðèéí ïðîöåññûã ôîòîñèíòåç ãýõ áºãººä òýð íü ÷óõàìõ¿¿ óðãàìëûí õëîðîôèëëûííîãîîí ìºõëºãò ÿâàãääàã þì. Äýýä óðãàìëûí íîãîîí õëîðîôèëëûí íîãîîí õýëáýðýýðýýëèíç øèë ìýò, õàæóóãààñàà çóóâàí äóãóé áàéäàã þì. Õëîðîôèëëûí íîãîîí ìºõëºã äóíäæààð 4-9 ìêì ãîë÷òîé áàéäàã. Íýã ýñýíä 50õ¿ðòýë øèðõýã õëîðîïëàñò áàéíà. Çàðèì óðãàìëûíõ Ẻðºíõèé áóþó ýýð¿¿ë õýëáýðòýé ÷òîõèîëäîíî. Çàìãèéí õëîðîôèëëûí íîãîîí ìºõëºã îëîí ÿíçûí (òóóç, õàâòãàé, àÿãà ãýõìýòèéí) õýëáýðòýé, ò¿¿íèéã õðîìîòîôîð ãýæ òóñãàé íýðëýíý. Óðãàìàë ýíýõ¿¿ ïëàñòèäààñ áîëæ íîãîîí ºíãºòýé áàéíà. Õëîðîïëàñò óðãàìëûíèø, íàâ÷ ìýòèéí âåãàòàòèâ (óðãàë) ýðõòýíä ýëáýã àæãóó. Ãýâ÷ óðãàìëûí ¿ð áîëîí ìîäëîãõýñýãò ÷ ¿çýãäýõ ÿâäàë áàéäàã (íèìáýã). Íîãîîí ïèãìåíò õëîðîôèëë, õëîðîïëàñòûí ñòðîìûã øèíãýýñíýýñ èõ íàðèéííàéðëàãàòàé áîëäîã. Õëîðîôèëëûí íîãîîí ìºõëºã èõýâ÷ëýí äºðâºí ç¿éëèéíïèãìåíòòýé áàéäàã. ¯¿íä: à áà á ãýñýí õî¸ð õëîðîôèëë áàéõààñ ãàäíà êàðîòèí,êñàíòîôèëë ãýäýã ïèãìåíò¿¿ä áàéäàã áîëíî. Õëîðîôèëë à ãýäýã ïèãìåíò õºõºâòºðòóÿàòàé õëîðîôèëë á íü øàðàâòàð òóÿàòàé áàéäãèéã øèíæëýí òîäîðõîéëæýý(Ì.Ñ.Öâåò.). Êàðîòèí óëáàð øàð, ÿãààí ºíãºòýé, êñàíòîôèëë àëòàí øàðãàë ºíãºòýé þì. Õëîðîôèëë áîë õèìèéí á¿òöýýðýý öóñíû áóäàã÷ áîäèñ ãåìîãëîáèíòàé òºñòýéíýëýýí íàðèéí á¿òýöòýé áàéäàã áîëíî. à õëîðîôèëëûí õèìèéí òîìü¸î Ñ55Í72Î5N4Mg áõëîðîôèëëûõ Ñ55Í70Î6N4Mg þì. Óðãàìàëä à, á õëîðîôèëë íºãºº êàðîòèí, êñàíòîôèëë õî¸ðûã áîäâîë àðàé èõáàéäàã àæýý. Õëîðîôèëëûí íîãîîí ìºõëºã íàðíû ãýðëèéí õ¿÷èéã ìýäðýõ ÷àäâàðòàé ó÷ðààñãýðëýýñ áîëæ ýñèéí äîòîð èéø òèéø õºäºëíº. Õóðö ãýðýëòýé ¿åä õëîðîïëàñò ýñèéíäîòîð òàëûí õàíà óðóó ÿâæ, ãýðýë áàãàòàé áîë ãàäààä õàíà óðóó îéðòîíî. Õëîðîïëàñòûí õëîðîôèëë ïèãìåíò çºâõºí íàðíû ãýðýëä áèé áîëäîã þì.Õëîðîïëàñò åðäèéí õóâààãäëûí çàìààð ¿ðæèíý. Õëîðîôèëëûí íîãîîí ìºõëºãòôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññ ÿâàãäàõàä í¿¿ðñ-óñ áèé áîëîí ò¿¿íýýñ öàðäóóë [Ñ6Í10Î5] h ¿¿ñíý.¯¿ññýí öàðäóóëûí çàðèì õýñýã õëîðîôèëëûí íîãîîí ìºõëºãò ¿ðëýí õýëáýðòýéãýýðõàäãàëàãäñàí áàéäàã. 2. Õðîìîïëàñò. Ýíý íü øàð áóþó ÿãààí, óëààí ºíãºòýé. Õðîìîïëàñò (ñàâõàí)ãóðâàëæèí õýëáýðòýé ó÷ðààñ áóñàä ìºõëºã¿¿äýýñ ãîö ÿëãàãäàíà. Õðîìîïëàñòûí ºí㺺ºðòºº áàéãàà ïèãìåíòýýñ õàìààðíà. Õýðýâ êàðîòèíòîé áàéâàë õðîìîïëàñò ÿãààíºíãºòýé, êñàíòîôèëë áàéâàë øàð ºíãºòýé áàéíà. Õðîìîïëàñò èõýâ÷ëýí óðãàìëûíöýöãèéí äýëáýý èõýâ÷ëýí, ¿ð æèìñýíä áàéõ áîëîâ÷ õàÿà ¿íäñýí ÷ ¿çýãäýíý. Æèøýýëáýë:íîõîéí õîøóó, óëààí ëîîëèéí æèìñ óëààí ºíãºòýé, øàð ëóóâàíãèéí ¿íäýñ øàð áàéäàãçýðýã íü õðîìîïëàñòàãóóëæ áàéãààãààñ áîëæ áàéíà. Õðîìîïëàñòûí à÷ààð òîä ãàíãàíºíãºòýé (øàð, ÿãààí, óëààí) áîëñîí óðãàìëûí öýöýã, ¿ð æèìñèéã øàâüæóóä àëñàà õàðæöóãëàí òýäãýýðèéã òàðààäàã áàéíà . Åð íü îëîí óðãàìàë äîòãîîñ òîä ñîäîí ºíãèéí öýöýã, ¿ð æèìñò óðãàìëûã øàâúæøóâóó àìàðõàí ÿëãàæ õàðààä î÷íî. Ýíý ÿâäàëä õðîìîïëàñòûí ÷óõàë ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýãþì. Õðîìîïëàñò óðãàìëûí âåãåòàòèâ ýðõòýíä òîõèîëäîõ ÿâäàë õîâîð ¿çýãäýë áèëýý.Çàðèì óðãàìëûí õðîìîïëàñòèä öàðäóóë áàéäàã þì. Õðîìîïëàñò ýñèéí ïðîòîïëàçìûí äîòîð æèãä òàðõàí îðøèõ áîëîâ÷, çàðèìäààẺìèéã òîéðîí õ¿ðýýëñýí áàéõ íü áèøã¿é òîõèîëäîíî. Õðîìîïëàñòûí õýìæýý íü 4-12ìêì áàéäàã.
  12. 12. 3. Ëåéêîïëàñò. Ýíý íü ºíãºã¿é áºãººä íýëýýí æèæèã õýìæýýòýé. Ëåéêîïëàñòèä áîëãàçðûí õºðñºí äýýðõè çàëóó èø ìº÷ð¿¿ä, ¿íäýñ, ¿ð ãýõ ìýòèéí ýðõòýíä ýëáýã òîõèîëäîíî.Ëåéêîïëàñò ãîë òºëºâ Ẻðºíõèé õýëáýðòýé áºãººä ýñèéí äîòîð Ẻìèéí îéðîëöîîîðøäîã þì. Ò¿¿íèé äîòîð õî¸ðäîã÷ áóþó áýëòãýë öàðäóóë ¿¿ñýí õàäãàëàãääàã ó÷èð õàÿàöàðäóóë ¿¿ñãýã÷ ãýæ íýðëýõ ¸ñîí áèé. Ëåéêîïëàñò õ¿ð÷ èðñýí ãëþêîçûã õóâèðãàí öàðäóóë áîëãîí ¿ðëýí õýëáýðòýéãýýðõàäãàëíà. Ëåéêîïëàñò óðãàìëûí ýðõòýíãèéí ºíãºã¿é õýñýã áîëîí á¿ðýëä¿¿ëýã÷ ýä¿¿äýäýëáýã þì. Òýð íü ýñèéí äîòîð ìàø îëîí áàéõ áºãººä èõ æèæèã õýëáýðòýé ó÷èð òîîëîõîäáýðõøýýëòýé áàéäàã áèëýý. Íýãýí òºðëèéí ïëàñòèäàä ÿìàð íýãýí íºõöºëººñ øàëòãààëàí ººð òºðëèéí áîëîíõóâèðàõ ÿâäàë îëîí ¿çýãäýíý. Æèøýýëáýë: óëààí ëîîëèéí æèìñ áîëîîã¿é ò¿¿õèé áàéõäààçºâõºí õëîðîôèëëûí ìºõëºãòýé áàéõ òóë íîãîîí ºíãºòýé áàéãààä ààæèìäààáîëîâñðîõûí õàìò óëààí ºíãºòýé áîëäîã íü õëîðîôèëëûí íîãîîí ìºõëºã ãýðýë, äóëààíûíºõöºëººñ øàëòãààëæ õëîðîïëàñò áîëîí õóâèð÷ áàéãàà õýðýãýý. ̺í òºìñíèé áóëöóóãàçðààñ èë èë ãàðñàí õýñýãòýý íîãîîðñîí áàéõ íü ýëáýã òîõèîëääîã. Òºìñíèé áóëöóóíäëåéêîïëàñò èõ áàéõ áºãººä õýðýâ íàðàíä óäààí õóãàöààãààð áàéâàë òýäãýýð íüõëîðîïëàñò áîëîí õóâèðíà. Òºìñíèé íîãîîðñîí áóëöóóã äàõèí øîðîîãîîð áóëâàë ýðãýýäëåéêîïëàñò áîëíî. Øàð ëóóâàíãèéí ¿íäñýíä õðîìîïëàñò áàéõ òóë óëààí øàð ºíãºòýé áºãººä ò¿¿íèéõºðñíººñ èë ãàðñàí õýñýã íü ìºí ë íîãîîð÷èõñîí ¿çýãääýã íü ìºí ë õðîìîïëàñò íàðíûèë÷èíä õóâèðàí õëîðîïëàñò áîëæ áàéãààã ãýð÷èëíý. Óðãàìëûí ýñýä ïëàñòèäóóä ¿¿ñýõ øàëòãààí íü ñàéí ñóäëàãäààã¿é áàéãàà íü íýëýýíòºâºãòýé àñóóäàë þì. Òýð íü ïðîòîïëàçì, Ẻ캺ñ ¿¿ñ÷ ÷àäàõã¿é íü ìýäýýæ õýðýã þì.Á¿õ òºðëèéí ïëàñòèäóóä õîîðîíäîî õîëáîîòîé, íýã íü íºãººäºº õóâèðäàã áîëîõûã áèäîäîî ìýäëýý. Ïëàñòèäóóä èéíõ¿¿ íýã íýãýíäýý øèëæäýã áîëîõûã áàéãàëü äýýð àìàðõàíàæèæ áîëíî. Á¿õ òºðëèéí ïëàñòèäóóä õóâààãäàõ çàìààð ¿ðæèíý. Æèøýýëáýë: õëîðîôèëëûííîãîîí ìºõëºã õóâààãäàí õî¸ð áîëîõäîî ýõëýýä ñóíàñàí çóóâàí äóãóé õýëáýðòýé áîëæäóíäóóðàà íàðèéñàí (íàéìûí òîî õýëáýðòýé áîëîí) òàñàð÷ áèåý äààñàí õî¸ð ìºõëºãáîëäîã. Èõýíõ ýðäýìòäýýñ ïëàñòèäûã õîíäðèîçîìîîñ ¿¿ñäýã õýìýýí ¿çäýã áºãººä çàðèì íüïðîòîïëàçìûí äîòîð áàéõ ïðîòîïëàñòèä ãýæ íýðëýãäýõ òóñãàé æèæèã ¿ðëýí õýëáýðòç¿éëýýñ ¿¿ñíý ãýäýã. Õîíäðèîçîì. Õîíäðèîçì áîë óðãàìàë, àìüòíû ýñèéí ïðîòîïëàçìûí õýñýãò çààâàëòîõèîëääîã óòñàí, ñàâõàí, áóþó ¿ðëýí õýëáýðèéí æèæèã öîãöñóóä áîëíî. Õîíäðèîçîìôèçèê õèìèéíõýý øèíæýýð ïðîòîïëàçìòàé òºñòýé ç¿éë þì. Òýð íü ÿíç á¿ðèéí õ¿÷èëáîëîí ººõ òîñëîãèéí óóñãàã÷ áîäèñîîð ¿éë÷èëýõýä àìàðõàí ýâäýðíý. Ïðîòîïëàçìûãáîäâîë õîíäðèîçîì íýëýýí íÿãò áàéäàëòàé, ãîëäóó óóðãèéí áîäèñîîñ á¿ðäýíý.Õîíäðèîçîì áàðàã á¿õ óðãàìëûí ýñ¿¿äýä áàéõ áîëîâ÷ õºõ íîãîîí çàìàã, áàêòåðè ìýòèéíçàðèì äîîä óðãàìëóóäàä áàéäàãã¿é þì Õîíäðèîçîì íü ýñèéí äîòîð ÿâàãäàõ áîäèñûí ñîëèëöîë, àìüñãàëàõ ïðîöåññò ÷óõàë¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýíý. ̺í ýôèðèéí òîñ, èäýýë¿¿ëýõ áîäèñ, öàðäóóë çýðýã áîäèñûíõóðèìòëàëä îðîëöäîã áîëîâ óó ãýæ òààâàðëàäàã þì. Àìüä ýñèéí õîíäðèîçîì òîãòìîë õºäºë㺺íòýé áàéíà. Õîíäðèîçîì õóâààãäëûíçàìààð ¿ðæèíý. Ò¿¿íýýñ ìºõëºã¿¿ä ¿¿ñíý. Õîíäðèîçîì ýñèéí ïðîòîïëàçìûí õýñýãòòàðõñàí áàéõ áîëîâ÷ õàÿà Ẻìèéí òîéðñîí ¿çýãäýíý. Ýñèéí äîòîðõ îðóóëãà áîäèñóóä. Ýñèéí ïðîòîïëàñò ººðèéíõºº àìüäðàëûí ¿éëàæèëëàãààíû òóðø ÿíç á¿ðèéí áîäèñóóäûã áèé áîëãîäîã þì. Ýñ îëîí òºðëèéí îðãàíèêíýãäë¿¿äèéã ¿¿ñãýæ òýäãýýðèéã øèíý ýñ áóé áîëîõ, ººðèéí àìüñãàëàõ, íýã áîäèñûã íºãººáîäèñ áîëãîí õóâèðãàõ çýðýãòýý õýðýãëýíý. Ýäãýýð áîäèñ íü ýñèéí õî¸ðäîã÷ õýñýã áóþó
  13. 13. îðóóëãà áîäèñ áîëíî. Îðóóëãà áîäèñ íü ýñèéí àìüäðàëä äàâ äýýð õýðýãëýãäýõã¿é, ãîëëîõõýñýã íü áýëòãýë øèì òýæýýë ìàÿãòàé áàéíà. Îðóóëãà áîäèñîíä òàëñò õýëáýðèéí óóðãóóä,òîñëîãèéí áºìáºëºã¿¿ä, öàðäóóëûí ìºõëºã¿¿ä, ñàõàð, ýðäýñ áîäèñûí òàëñòóóä, ýñèéíø¿¿ñ, ò¿¿íä óóññàí ÿíç á¿ðèéí ýðäýñ äàâñ çýðýã áàãòàíà. Ýäãýýð áîäèñûí èõýíõ õýñýã íüáýëòãýë øèì òýæýýëèéí áîäèñ áàéõ áîëîâ÷ áàãà õýñýã íü óðãàìëûí ÿëãàäàñ áîëíî. Îðóóëàãà áîäèñûã óóñäàã, óóñäàãã¿é ãýæ õî¸ð àíãèëíà. Óóñäàãã¿é îðóóëãà áîäèñîíäáýëòãýë öàðäóóë, áýëòãýë óóðàã, òîñëîãèéí ç¿éëñ, ýôèðèéí áîäèñ çýðýã áàãòàíà. Óóñäàãîðóóëãà áîäèñò ÿíç á¿ðèéí õ¿÷ë¿¿ä ãëþêîçèä, àëêàëèîä ìýòèéí îëîí áîäèñ áàãòàíà. Îðóóëãà áîäèñ ÿíç á¿ð áîëîâ÷ òýäãýýðèéí äîòðîîñ í¿¿ðñ óñ, óóðàã, ººõ òîñëîãèéíç¿éë¿¿ä èõýýõýí ýëáýã áàéäàã þì. Í¿¿ðñ óñ. Õèìèéí íàéðëàãà íü õ¿÷èëòºðºã÷, í¿¿ðñòºðºã÷, óñòºðºã÷ îðîëöäîã þì.Í¿¿ðñ óñíû íàéðëàãàíä áàéã÷ õ¿÷èëòºðºã÷ áà óñòºðºã÷èéí õàðüöàà óñíûìîëåêóëûíõòàé àäèë þì. ªºðººð õýëáýë õî¸ð àòîì óñòºðºã÷ òóñ á¿ðä íýã àòîìõ¿÷èëòºðºã÷ áàéíà. Í¿¿ðñóñ ÿíç á¿ð áàéõ áîëîâ÷ óðãàìàëä ñàõàð, öàðäóóë, ýñëýã áàéäàëòàé ýëáýãòîõèîëäîíî. Í¿¿ðñóñûã ìîíîñàõàðèä (Ñ6H12O6 ), äèñàõàðèä (C12H22O11), ïîëèñàõàðèä (C6H12O5) nãýæ ãóðàâ õóâààíà. Ìîíîñàõàðò-ãëþêîç, ôðóêòîç, äèñàõàðò-ìàëüòîç, ñàõàðîç,ïîëèñàõàðò-ýñëýã öàðäóóë çýðýã òóñ òóñ áàãòàíà. Óðãàìëûí áèå ìàõáîäèä îðóóëãà áîäèñ õýëáýðòýéãýýð äýýð äóðüäñàí í¿¿ðñ óñíààñýëáýã òîõèîëääîã íü öàðäóóë þì. Öàðäóóë áîë óðãàìëûí ìºõëºãò õàäãàëàãäàíîðøèõäîî çóóâàí äóãóé, Ẻðºíõèé, îëîí òàëò, ñàâõàí ãýõ ìýòèéí îëîí ä¿ðñ á¿õèé ¿ðëýíõýëáýðòýé áàéäàã áîëíî. Óðãàìëóóäàä õàäãàëàãäñàí öàðäóóë õýëáýð ä¿ðñýýðýý õàðèëöàí àäèëã¿é áàéõ áîëîâ÷íýãýí ç¿éëèéí óðãàìëóóäûíõ õîîðîíäîî òºñòýé áàéäàã þì. ªºðººð õýëáýë ç¿éë á¿ðèéíóðãàìàëä õàäãàëàãäñàí áýëòãýë öàðäóóë òîì æèæèã, õýëáýð ä¿ðñýýðýý ÿëãààòàé áàéäàã.Æèøýýëáýë òºìñíèé öàðäóóë íýëýýä òîì õýìæýýòýé, çóóâàí õýëáýð ä¿ðñòýé áàéõàäáóóäàéí öàðäóóë çºâ äóãóé õýëáýðòýé æèæãýâòýð áàéäàã þì (4-ð çóðàã). Çàðèì óðãàìëûí öàðäóóëûí ìºõëºãèéã òîìðóóëàí õàðàõàä ãàäíà òàëäàà ¿åäîëãèîíòîé áàéäàã. Ýíý äîëãèîí íü óðãàìàë á¿ðèéí öàðäóóëûí ìºõëºãò àäèëã¿é áàéäàã.Æèøýýëáýë òºìñíèé öàðäóóëûí ¿å äîëãèîíû òºâ íü ãîíçãîé äóãóéíõàà øîâõ ¿ç¿¿ðòýéòàëä íü õýëòãèé îðøèõ áºãººä áóóäàéí ¿ðèéíõ äóãóéí áàðàã òºâ äóíä îðøèíî. Öàðäóóëûí ìºõëºãèéã ýíãèéí, õàãàñ íèéëìýë, íèéëìýë õýìýýí ãóðàâ àíãèëíà.Öàðäóóëûí ýíãèéí ìºõëºã áîë äîëãèîíû ãàíö òºâòýé (äîëãèîíû òºâèéã ¿¿ñãýõ òºâ ãýæíýðëýäýã þì) áàéíà. Õàðèí öàðäóóëûí íèéëìýë ìºõëºãò õýä õýäýí ¿¿ñãýõ òºâ áàéõáºãººä òýäãýýðèéí òóñ á¿ðèéí ãàäóóð ìºí áèåý äààñàí öàãèðàã äîëãèîíóóäòàé áàéíà. 4-ð çóðàã. Öàðäóóëûí ìºõëºã À. Òºìñ Á. Âàíäóé Â.Áóóäàé Ã. Îâú¸îñ
  14. 14. Öàðäóóëûí õàãàñ íèéëìýë ìºõëºãèéí äîëëèîí íü ¿¿ñãýã÷ òºâ (¿¿ñãýã÷ òºâ íü õýäõýä áàéíà) òóñ á¿ðä áàéõààñ ãàäíà òýäãýýðèéã íèéòýä íü ºðººñºí åðºíõèé äîëãèîíòîéáàéíà. Óñàíä öàðäóóë óóñàõã¿é, õàëóóí óñàíä èõýýð õººæ íÿëöãàé æîíõóó ìýò áîëíî.Öàðäóóëûã õ¿÷èë, ø¿ëòèéí óóñìàëä õèéæ õàëààâàë çàäðààä ñàõàð áîëíî. Àìüä ýñèéíäîòîðõè öàðäóóë ÿíç á¿ðèéí ôåðìåíòèéí (ìàëüòîç, àìèëëàç) ¿éë÷èëãýýíèé äîð õóâèðàíóñàí ¿çìèéí ñàõàð ýñâýë ãëþêîç áîëíî. Öàðäóóëûã èîäûí óóñìàëààð ¿éë÷ëýõýä õºõºíãºòýé, çýñèéí áàéâàí áóþó èäýìõèé êàëèéãààð ¿éë÷ëýõýä ÿãààí ºíãºòýé áîëíî. Óðãàìëûí áèå ìàõáîäèä öàðäóóëûã àññèìëÿöèéí, çàìûí /òðàíçèòîðèéí/ áàáýëòãýë ãýæ ãóðàâ õóâààíà. Àíõäàã÷ àññèìëÿöèéí öàðäóóë ôîòîñèíòèçèéí ïðîöåññèéí ¿ðä¿íä óðãàìëûí íàâ÷èíä ¿¿ñíý. Òýíä ¿¿ññýí öàðäóóë ôåðìåíòèéí ¿éë÷èëãýýí äîîð ñàõàðáîëîí õóâèð÷ óóñìàëûí áàéäàëòàéãààð õàäãàëàãäàõ áàéðàíäàà õ¿ðýëöýí î÷èæ äàõèíöàðäóóë áîëíî. Õàäãàëàãäàõ áàéðàíäàà ¿¿ññýí öàðäóóëûã õî¸ðäîã÷ áóþó áýëòãýë ãýæíýðëýíý. Çàìûí áóþó äàãàâàð öàðäóóë íü ôîòîñèíòèçèéí ïðîöåññ ÿâóóëàã÷ ýðõòýí (ãîëòºëºâ íàâ÷èíä ÿâàãäàíà) õàäãàëàõ áàéð õî¸ðûí õîîðîí äàõü çàìä ÿâæ áàéãàà öàðäóóëáîëíî. Áýëòãýë áóþó õî¸ðäîã÷ öàðäóóë áîë õàäãàëàãäàõ áàéðàíäàà á¿ðýí î÷ñîí áàéõáºãººä ìºõëºã õýëáýðòýé áîëíî. Òºðºë á¿ðèéí óðãàìëóóäûí äîòîðõè öàðäóóëûí èõáàãà õýìæýý àäèëã¿é þì. Òýð ÷ áàéòóãàé íýã óðãàìëûí ÿíç á¿ðèéí óðãàìëóóäàä öàðäóóëõàðèëöàí àäèëã¿é õýìæýýòýé áàéäàã áèëýý. Çàðèì óðãàìëûí ¿ð, áóëöóó, ¿íäýñ, æèìñ,¿íäýñëýã èøýíä èõ õýìæýýíèé áýëòãýë öàðäóóë õóðèìòëàãäàíà. Áýëòãýë öàðäóóë äýýðõèýðõòí¿¿äèéí ëåéêîïëàñòàä õàäãàëàãäàíà. Áóóäàé, òóòàðãà, ýðäýíý øèø ìýòèéí óðãàìëûí ¿ð áîëîí òºìñíèé áóëöóóíäöàðäóóë èõýýõýí õàäãàëàãäñàí áàéäàã áºãººä òýäãýýðèéí äóíäàæ õýìæýý 5-20 ìêì áàéõáîëîâ÷ 100 ãàðóé ìêì-ûí õýìæýýòýé öàðäóóëûí òîì ìºõëºã¿¿ä ÷ òîõèîëääîã þì. Öàðäóóëààñ ãàäíà óðãàìëûí ýñýä ñàõàð, èíóëèí ìýòèéí í¿¿ðñ óñ ¿¿ñäýã áºãººäýäãýýð áîäèñóóä ýñèéí ø¿¿ñýíä óóññàí áàéíà. Õëîðîôèëëûí íîãîîí ìºõëºãã¿é áàêòåðè, 캺ã çýðýã äîîä óðãàìàë öàðäóóëûíîðîíä ãëèêîãåíûã áýëòãýë áîëãîí õàäàãëàíà. Ãëèêîãåí áîë öàðäóóëûí àäèë õàòóóáàéäàëòàé áàéõã¿é, õàðèí ïðîòîïëàçìòàé õîëèëäîí øèíãýí êîëëîèä õýëáýðòýé îðøèíî. ͺºöëºí õàäãàëñàí í¿¿ðñ óñ-öàðäóóëûã óðãàìàë, áîäèñûí ñîëèëöëûí ïðîöåññèîðõýðýãëýíý. Óðãàìàëä èíãýæ íººöëºãäñºí (áýëòãýë) öàðäóóëûí õ¿í òºðºëõòºí ººðèéíõººõýðýãöýýíä àøèãëàí ¿éëäâýðò îðóóëààä ãëþêîç, ñïèðò ìýòèéí áîäèñûã ãàðãàæ àâíà.̺í ò¿¿íèéã ìàëûí òýæýýë õ¿íñíèé ç¿éë (ãóðèë, áóäàà) áîëãîí õýðýãëýíý. ªºõ, ýôèðèéí òîñ. Í¿¿ðñ óñíààñ ãàäíà ýñèéí îðóóëãà áîäèñîíä ººõ òîñëîãèéíáîäèñóóä áàéíà. ªºõ òîñëîã íü í¿¿ðñòºðºã÷, õ¿÷èëòºðºã÷, óñòºðºã÷ººñ òîãòîíî. ªºõ òîñëîãèéí ç¿éë ýñèéí ïðîòîïëàçìä ýëáýã. Óðãàìëûí ººõ òîñ óñàíä óóñäàãã¿é,ñïèðòýíä íýëýýä õýö¿¿ óóñíà. Õàðèí áåíçèí, ýôèð ìýòèéí áîäèñîíä òóí àìàðõàí óóñíà.ªºõ òîñëîãèéí áîäèñ ïðîòîïëàçìä ÿíç á¿ðèéí õýìæýýòýé á¿õèé áºìáºëºã õýëáýðòýéãýýðòîõèîëäîíî. ªºõ òîñëîã áîë áóñàä áîäèñûã áîäâîë íýëýýä èë÷ëýã (êàëîðèéòàé) áàéäàãáîëíî. ªºõ òîñëîã ÿëàíãóÿà òîñíû óðãàìëûí ¿ðýíä èõ áàéäàã þì. Æèøýýëáýë:íàðàíöýöýã, îëñ, õºâºíò, ìààëèíãè, ãàçðûí ñàìàð çýðãèéí ¿ð èõ òîñëîãòîé. Óðãàìàëäõàäãàëàãäñàí ººõ òîñûã õ¿ì¿¿ñ õ¿íñýíä áóþó ¿éëäâýðò àøèãëàíà. ¯ðèéí òîñëîãèéí õýìæýý íü óðãàìëûí ç¿éë, ìºí ãàäààä îð÷íû íºõöºëººñ áîëæÿíç á¿ð áàéäàã. Æèøýýëáýë: áóóäàéí ¿ðýíä òîñëîã äºíãºæ 2 õóâü áàéõàä ýðäýíý øèø,õóøóó áóäààíû ¿ðýíä 4-6 õóâü ãàçðûí ñàìðûõàíä 50 õóâü õ¿ðòýë áàéäàã áèëýý. Òîñíû
  15. 15. óðãàìëûí ¿ðýíä ãîë òºëºâ öàðäóóë áàéäàãã¿é. ªºõ, òîñëîã áîë óðãàìëûí ¿ðýíäõàäãàëàãäñàí ÷óõàë õýðýãöýý øèì òýæýýëèéí áîäèñ áîëíî. Åðäèéí ººõ òîñëîãîîñ ãàäíà óðãàìëûí ýñýíä îðóóëãà áîäèñ ìàÿãòàéãààð ýôèðèéíòîñ òîõèîëäîíî. Ýôèðèéí òîñ íü ººõèéã áîäâîë õ¿÷èëòºðºã÷ººð áàãà, þìóó îãò áàéõã¿éáàéíà. Ýôèðèéí òîñ áîë ñïèðò, ýôèð óóðøäàã õ¿÷ë¿¿ä ìýòèéí îðãàíèê íýãäë¿¿äèéíõîëüö þìàà. Ýäãýýð íü óðãàìàëä òóñãàé õàäãàëàãäàõ áàéðàíä áóþó ýñâýë ýñ¿¿äèéíõîîðîíäîõ çàéä áàéæ áàéäàã. Óðãàìëûí ýôèðèéí òîñ áîë ãîë òºëºâ ñàéõàí àíõèëàìáàéõàä, ñàðèìàñíûõ ìóóõàé ¿íýðòýé áèëýý. Èõýíõ ýôèðèéí òîñ àìàðõàí óóðøèíà. Ãîíüä,íèìáýã, æ¿ðæ, òýðã¿¿ëýã÷ ìýòèéí óðãàìàë ýôèðèéí òîñîîð áàÿëàã áîëíî. Ýôèðèéíòîñûã õ¿íñíèé, ñàâàíãèéí, ¿íýðòíèé çýðýã çýðýã îëîí ¿éëäâýðò àøèãëàíà. Åð íü óðãàìàëä ìàø áàãà õýìæýýíèé ýôèðèéí òîñ áàéäàã áºãººä 1 ã ýôèðèéíòîñûã òîñûã ãàðãàæ àâàõàä 4êã òýðã¿¿ëýã÷ öýöãèéí äýëáèéí õýðýãëýäýã æèøýýòýé þì. Óóðàã. Óóðàã áîë óðãàìëûí àìüä ýñ á¿õýíä òîõèîëäîíî. Òýð íü ýñèéí Ẻì,ïðîòîïëàçì, ìºõëºã¿¿äýä áàéäàã. Óðãàìàëä áàéõ óóðãèéã õî¸ð àíãèëæ ¿çýõ áºãººäòýäãýýðèéã õîîðîíä íü ÿëãàæ ¿çýõ õýðýãòýé þì. ¯¿íä: íàéðëàãûí, áýëòãýë óóðàã ãýæáàéíà. Íàéðëàãûí óóðàã (àìüä óóðàã) áîë ïðîòîïëàñòûí íàéðëàãàä îðîëöîíî. Õàðèíáýëòãýë (¿õñýí óóðàã) óóðàã áîë ýñèéí äîòîð øîî äºðâºëæèí òàëñò õýëáýðòýéãýýð ãîëòºëºâ óðãàìëûí ¿ðýíä õàäãàëàãäàíà. ¯ðýíä õàäãàëàãäñàí áýëòãýë óóðãèéã àëåéðîíûáóþó ïðîòåéíû ìºõëºã ãýæ íýðëýíý. Áýëòãýë óóðàã ÿëàíãóÿà áóóðöàãò óðãàìëûí ¿ðýíäíýëýýä õàäãàëàãäàíà. ̺í áóóäàé, àðâàé õºõ òàðèà ìýòèéí óðãàìëûí ¿ðèéí çàõûí õýñýãòàëåéðîíû ìºõëºã òóñãàé ¿å äàâõàðãûã ¿¿ñãýñýí áàéõ áºãººä ò¿¿íèéã àëåéðîíû(àíõäóãààð äàâõàðãà) äàâõàðãà ãýíý (5-ð çóðàã). 5-ð çóðàã. Îâú¸îñíû ¿ðèéí çàõûí õýñãèéí îãòëîë 1. Àëåéðîíû äàâõàðãà 2. Öàðäóóëûí ìºõëºã¿¿ä á¿õèé ýñ 3. Øàäàð æèìñýâ÷ áà ¿ðèéí õàëüñ Õàðèí áóóðöàãò óðãàìëûí ¿ðèéí àëåéðîíû ìºõëºã äýýðõè óðãàìëóóäûõàíòàéàäèë àäèë òóñãàé äàâõàðãûã ¿¿ñãýäýãã¿é áºãººä öàðäóóëûí ìºõëºãèéí õàìò íýãýí ýñèéíäîòîð îðøèíî. Óðãàìëûí ýñýíä àãóóëàãäñàí áýëòãýë öàðäóóë õèéãýýä óóðãèéí áîäèñóóä ãàäààäáàéäëààðàà íèëýýä ÿëãààòàé þì. Óóðãèéí ìºõëºã öàðäóóëûíõûã áîëâîë æèæèãõýíáîäèñ áàéõààñ ãàäíà çóóâàí äóãóé õýëáýðòýé áºãººä èîäûí óóñìàëààð ¿éë÷ëýõýä øàðõ¿ðýí ºíãºòýé áîëíî. Ýñèéí äîòîðõ öàõèóð, äàâñíû õàòóó áèåò¿¿ä. Ýñèéí ø¿¿ñýíä ÿíç á¿ðèéí äàâñíûç¿éëñ òàëñò õýëáýðòýéãýýð íèëýýä òîõèîëäîíî. Óðãàìëûí ýñèéí äîòîðõè õàòóó áèåèéíòàëñòóóäààñ õóðãàí ÷èõèéí õ¿÷ëèéí øîõîé ýëáýã òîõèîëäîíî. Òàëñòóóä òýð áîëãîíóðãàìëóóäàä áàéäàãã¿é áèëýý. Æèøýýëáýë: ºëºíãèéí îâãèéí óðãàìëóóäàä õàòóóòàëñòóóä ¿¿ññýí áàéõ íü ¿ã¿é áîëíî. Ýñèéí ø¿¿ñýíä õóðãàí ÷èõèéí õ¿÷ëèéí øîõîéíîîñ¿¿ññýí òàëñòóóä õýëáýð ä¿ðñýýðýý îëîí ÿíç áàéäàã þì. Òàëñòóóäûã õýëáýðýýð íüåðºíõèé人 ãóðàâ õóâààíà. Ñàâõàí ñàëñòóóä (îäèíî÷íûå), ç¿¿í òàëñò (ðàôèä), îäîíõýëáýðèéí (äðóçû) ãýæ àíãèëíà. Ñàâõàí òàëñò áîë áîãèíî áóþó óðòàâòàð òàéðäàñ
  16. 16. õýëáýðòýé áàéíà (6-ð çóðàã À.). Ñàâõàí òàëñò æèøýýëáýë, ñîíãèíû õàéðñàí íàâ÷èíäýëáýã ¿çýãäýíý. Õî¸ð ñàâõàí òàëñò áèå áèåòýéãýý çºðæ íèéëýí çàãàëìàé õýëáýðòýé áîëñîíáàéõ áóþó õýä õýäýýð íèéëñíýýñ äàðìàë “æ” ¿ñãèéí õýëáýðòýé ÷ áîëñîí áàéíà. Ç¿¿õýëáýðèéí òàëñò áîë íèëýýä óðãàìëóóäàä òîõèîëäîíî. ¯¿íä ãàíö ç¿¿ áóþó ýñâýë áàãö ç¿¿õýëáýðòýé ÷ áàéäàã þì. Ç¿¿ õýëáýðò ãàíö òàëñò áîë óðò íàðèéí áºãººä æèøýýëáýë çóóííàñò (àëîå) -ûí ýñèéí ø¿¿ñýíä ýëáýã òîõèîëäîíî. Õàðèí ç¿¿ õýëáýðèéí áàãö òàëñò áîëíèëýýä îëíîîðîî áàãöëàí (6-ð çóðàã Â.). Îä õýëáýðò òàëñòûã õàéòàí öýöýã (Begonia), õóðãàí ÷èõ ìýòèéí óðãàìëûí èø,íàâ÷íû áàðèóëààñ àìàðõàí ¿çýæ áîëíî. Æèæèã æèæèã òàëñòóóä øîâõ ¿ç¿¿ðýý ãàäàãøõàðóóëàí øàâààðàëäàí íààëäñàí áàéõ áºãººä çàðèìäàà çàõèäëûí äóãòóé õýëáýðòýé ÷áàéõ ÿâäàë áèé (6-ð çóðàã Á.). Çàðèì óðãàìëûí òàëñò áºíæëºã /öèñòîëèò/ õýëáýðòýéáàéäàã. Ýíý íü òóñãàé íàðèéí õºë äýýð áýõëýãäñýí (ãàäíààñ íü õàðàõàä ìàëûí äàâñàã ìýòç¿éë þì) áºíæãºð ç¿éë áºãººä ýïèäåðìèñèéí ýñèéí õàíà í¿¿ðñõ¿÷ëèéí øîõîé áóþóöàõèóðûã øèíãýýñíýýñ äîòîãøîî ö¿ëõèéæ óð ìýò ç¿éë áîëîí õàäãàëàãäàíà. Óðãàìëûí ýñèéí ø¿¿ñýíä áàéãàà ýðäýñ áîäèñûí ÿíç á¿ðèéí òàëñòóóä äàâñíûõ¿÷èëä àìàðõàí óóñàæ õýëáýð ä¿ðñýý àëäàíà. Òàëñòóóä ýñèéí àìüäðàëä ÷óõàì ÿìàð¿¿ðýãòýé áîëîõûã íàðèéí ÷àíä òîãòîîã¿é áîëíî. Ãýâ÷ óðãàìàë ººðòºº õýðýãöýýã¿é ýðäýñáîäèñûã æèë á¿ð õàãäàð÷ óíàäàã ýðõòýíäýý òàëñò áîëãîí öóãëóóëæ ãàäàãøëóóëäàã áîëîâóó? 6-ð çóðàã. Òàëñòóóä À. Ñîíãèíûí õàéðñàí íàâ÷íû ñàâõàí òàëñò Á. Õàéòàí öýöãèéí íàâ÷íû áàðèóëûí îäîí òàëñò Â. Ìóõàð öàãààíû ¿íäýñëýã èøíèé ç¿¿í òàëñò Ýñèéí ø¿¿ñ, ò¿¿íä îðøèõ çàðèì áîäèñóóä. Çàëóó ýñèéí äîòîðõè áàðàã á¿õ çàéãïðîòîïëàñò ýçýëñýí áàéõ áºãººä ýñ õºãøðºõ äóòàì áîäèñûí ñîëèëöëûí ïðîöåññýð÷èìæèæ ò¿¿íèé äîòîð âàêóîëü áèé áîëäîã áèëýý. Âàêóîëü ýõëýýä áèé áîëæ áàéõ ¿åäýý(ýñèéí çàëóó áàéõàä) æèæèã öýâð¿¿ õýëáýðòýé áàéãààä ààæèìäàà (ýñ õºøðºõºä) íèéëæíýã òîì áîëäîã þì. Âàêóîëü áîë ýñèéí ø¿¿ñ ãýäýã øèíãýíýýð ä¿¿ðãýãäýíý. Ýñèéí ø¿¿ñíü ïðîòîïëàçìûí ¿éë àæèëëàãààíû ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áºãººä ÿíç á¿ðèéí áîäèñûíóóñìàë øèíãýí þì. Çàëóó ýñèéí ø¿¿ñ áàãà áàéõ òóë òèéíõ¿¿ âàêóîëü íü ýíä òýíäöàöàãäñàí áàéíà. Ýíý ¿åä âàêóîëèéí äîòîðõè ø¿¿ñ íèëýýä íààëäàìòãàé, êîëëîèä÷àíàðòàé áàéõ áºãººä ñ¿¿ëäýý óñàðõàã øèíãýí áîëæ æèæèã âàêóîëü õîîðîíäîîø¿ðãýëöýí õ¿ðýëöýõèéí õàìò íèéëæ òîì áîëñîîð áàéãààä ýöñèéí á¿ëýãò ýñ ãàíöõàí òîìâàêóîëüòàé áîëäîã áàéíà. Ýñ ãàíö òîì âàêóîëüòàé áîëñîí ¿åä òýð íü ýñèéíõýý òºâèéíõýñãèéã ýçëýí Ẻì, öèòîïëàçì, ìºõëºã, õîíäðèîçîì íü õàíà ðóó ò¿ëõýãäýíý. Õýäèéãýýðýñ òîìîð÷ ã¿éöñýí áîëîâ÷ çàðèìäàà ò¿¿íèé Ẻì òºâ îð÷èìäîî áàéðëàñàí áàéõ ÿâäàëáèé. Áººì òºâ人 áàéâàë ò¿¿íèéã ïðîòîïëàçìûí íàðèéí óòñóóä òàë á¿ðýýñ íü õàíàòàéõîëáîõ òóë òºâèéí òîì âàêóîëü íü õýä õýäýí æèæèã õýñã¿¿äýä õóâààãäàíà.
  17. 17. Äýýð ºã¿¿ëñýí ¸ñîîð ïðîòîïëàçì íü âàêóîëüòàé (ýñèéí ø¿¿ñòýé) õàìààã¿éõîëèëäîõã¿é áºãººä ïðîòîïëàçìûí õàìãèéí äîòîîä äàâõðàãà òîíîïëàñò òýäãýýðèéãõîîðîíä íü òóñãààðëàíà. Ýñèéí âàêóîëü Ẻðºíõèé, óòñàí, ñàâõàí ãýõ ìýòèéí îëîí õýëáýð ä¿ðñòýé áàéäàãþì. Åð íü ò¿¿íèé õýëáýð ä¿ðñ ïðîòîïëàçìûí ¿éë àæèëëàãààíààñ õàìààðíà. Âàêóîëèéí äîòîð îðøèõ ýñèéí ø¿¿ñ áîë øèíãýí ç¿éë áºãººä ò¿¿íèé õèìèéííàéðëàãà óóë óðãàìëûíõàà ç¿éëýýñ øàëòãààëàí ÿíç á¿ð áàéíà. Ãîë òºëºâ ýñèéí ø¿¿ñóñàíä óóññàí îðãàíèê, îðãàíèê áóñ áîäèñîîñ á¿ðäýíý. Ò¿¿íèé íàéðëàãûí èõýíõ õóâèéã óñýçýëíý. Óñàíä ÿíç á¿ðèéí îðãàíèê õ¿÷ë¿¿ä, ñàõàð, äàâñíóóä, ïèãìåíò, èäýý áîäèñ,ãëþêîçèä, àëêàëîéä, óóðãèéí áîäèñ ãýõ ìýòèéí ç¿éëñ¿¿ä óóññàí áàéíà. Äýýðõèáîäèñóóäûí èõ áàãààñ øàëòãààëàí ýñèéí ø¿¿ñ íü àìò, õèìèéí íàéðëàãà, êîöåíòðàöèéíçýðãýýðýý õàðèëöàí àäèëã¿é áîëíî. Ç¿éë á¿ðèéí óðãàìëûí ýñèéí ø¿¿ñèéí õèìèéí íàéðëàãà õîîðîíäîî àäèëã¿éáîëîâ÷ ãîë òºëºâ õ¿÷èëëýã øèíæ ÷àíàðòàé áàéäàã àæãóó. Òýð ÷ áàéòóãàé íýãýí ç¿éëäáàãòàõ õî¸ð ººð çýðýãò óðãàìëûí ýñèéí ø¿¿ñèéí íàéðëàãà àäèëã¿é áàéäàã þì. Õóëóó,õýìõ, àìòàò ãóà, õàëãàé çýðãèéí óðãàìëûí ýñèéí ø¿¿ñ ø¿ëòëýã ÷àíàðòàé áîëíî. Ýñèéíø¿¿ñíèé íàéðëàãàä îðîëöäîã çàðèì áîäèñûã òîâ÷ ¿çüå. Îðãàíèê õ¿÷ë¿¿ä. Ýñèéí ø¿¿ñ áîë îðãàíèê õ¿÷ëýýð áàÿëàã þì. Ýñèéí ø¿¿ñýíäõóðãàí ÷èõíèé, àëèìíû, óñàí ¿çýìíèé, íèìáýãíèé çýðýã îëîí õ¿÷ë¿¿ä òîõèîëäîíî.Ýäãýýð õ¿÷èë ýñèéí ø¿¿ñèéã ýñãýëýí àìòòàé áîëãîäîã áºãººä óðãàìëûí àìüäðàëä ÿíçá¿ðèéí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýíý. Ýíý õ¿÷ë¿¿ä ýñ, ýäèéí íàéðëàãàíä áàéãàà óñûã òàòàæàâàõààñ ãàäíà ïðîòîïëàçìûí ø¿ëòëýã ÷àíàðûã ººð÷ëºí õ¿÷èëëýã áîëãîäîã þì. Ø¿¿ñëýãæèìñ, íîãîî, äàðøèíä áàéãàà äýýðõ õ¿÷ë¿¿äýýð õ¿í, ìàë õîîëëîõ íü ÷óõàë à÷ òóñòàé þì.Íèìáýãíèé õ¿÷ëèéí íàòðèéí äàâñûã ºâ÷òýé õ¿íèé öóñ þ¿ëýõ õýðýãöýýíèé ¿¿äíýýñ öóñûãóäààíààð õàäãàëàõä àøèãëàíà. Àëèìíû õ¿÷èë àëèì æèìñýíä èõ õýìæýýãýýð áàéõ áîëîâ÷òýñ, Ẻðºëçãºíº ìýòèéí óðãàìàëä áàéäàã. Íèìáýãíèé õ¿÷èë íèìáýã, òîøëîé,ã¿çýýëçãýíý çýðýã óðãàìàëä ýëáýã. ÿèø¿¿íý, áàæóóíà, õóðãàí ÷èõ çýðýã íü õóðãàí ÷èõíèéõ¿÷ëýýð áàÿëàã óðãàìëóóä þì. Äýýðõ õ¿÷ë¿¿äýýñ ãàäíà óðãàìàëä íèëýýä òîõèîëäîõ õ¿÷èë áîë áåíçîéíû õ¿÷èëþì. Áåíçîéíû õ¿÷èë àíèñ, öýíãèñ ìýòèéí óðãàìëûí æèìñýíä áàéõ áºãººä òýð íüæèìñèéã ÿíç á¿ðèéí ºâ÷íººñ õàìãààëíà. Ýñèéí ø¿¿ñíèé íàéðëàãàíä í¿¿ðñ óñ ñàõàð èõ áàéíà. Ñàõàðûí ç¿éëýýñ ãëþêîç,ôðóêòîç õî¸ð ýëáýã þì. Ñàõàð íü óðãàìëûí ÿíç á¿ðèéí ýðõòýí¿¿äèéí ýñèéí ø¿¿ñýíäõóðèìòëàãäàõäàà áýëòãýë ìàÿãòàé áàéíà. Ñàõàðûí ç¿éëñýýð æóãàð, ýðäýíýøèø, øàðëóóâàí, øèéãóà, àìòàò ãóà, óñàí ¿çýì, ÷èõðèéí ìàíæèí, ÷èõðèéí íèøýíãý çýðýãóðãàìëóóäàä áàÿëàã. ßëàíãóÿà ÷èõðèéí ìàíæèíãèéí ¿íäñýíä ñàõàð 12-25%, ÷èõðèéííèøýíãýä 50% õ¿ðòýë ñàõàð áàéäàã òóë òýäãýýðýýñ áèäíèé ºäºð äóòìûí õ¿íñýíäõýðýãëýãäýõ ¸îòîí, ýëñýí ÷èõðèéã ãàðãàæ àâäàã þì. Ãàçðûí ëèéð, äàëü, ìàíäèðâàà, áàãâààõàé öýöýã ìýòèéí äýëãýðýíã¿é öýöýãòíèéçàðèì óðãàìëûí ýñèéí ø¿¿ñýíä èíóëèí ãýäýã í¿¿ðñ óñ áàéäàã. Èíóëèíèéã ñïèðòýýð¿éë÷ëýõýä Ẻðºíõèé òàëñòóóä áîëîí òóíàíà. Èíóëèí áîë óñàíä óóñäàã àòëàà ñïèðòýäóóñäàãã¿é. Äýýðõ óðãàìëóóäàä èíóëèí öàðäóóëûí îðîíä ¿¿ñíý. Àëêàëëîéä. Ýíý íü àçîò á¿õèé íèëýýä íàðèéí á¿òýöòýé îðãàíèê íýãäýë áºãººäø¿ëòòýé çàðèì íýã òàëààðàà íèéòëýã ÷àíàðòàé þì. Óðãàìëûí àìüäðàëä ÿìàð ¿¿ðýãã¿éöýòãýäýã áîëîõ íü òèéì òîäîðõîé áóñ áà ýñèéí áîäèñûí ñîëèëöëûí ýöñèéíá¿òýýãäýõ¿¿í ÿëãàäàñ áàéæ ìàãàäã¿é. Ãîë òºëºâ ãàøóóí àìò á¿õèé õîðò áîäèñ ìºí òóë óðãàìëûã ìàë àìüòíû èäýëòýýñõàìãààëíà. Àëêàëîéäûã õ¿í ýìíýëýãò òîäîðõîé õýìæýýãýýð ýìèéí áîäèñ áîëãîíàøèãëàíà. Àëêàëîéä äîîä óðãàìàëä áàéõ íü õîâîð òîõèîëäîõ áºãººä ãîëäóó äýýäóðãàìàëä áàéíà. ßëàíãóÿà õîñ òàëò ¿ðò óðãàìëûí çàðèì îâãèéí òºëººëºã÷äºä àëêàëîéä

×