BOT201 хичээлийн лекц

5,195 views
5,132 views

Published on

1 Comment
2 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total views
5,195
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
1
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

BOT201 хичээлийн лекц

  1. 1. BOT 139 Óðãàìëûí àíãèëàë ç¿é I Ëåêö ¹1 Óäèðòãàë Àíãèëàë ç¿éí øèíæëýõ óõààíû ñóäëàõ ç¿éëñ, ñàëáàð øèíæëýõóõààíóóä. Óðãàìëûí àíãèëàë ç¿é áîë óðãàìàë ñóäëàëûí øèíæëýõ óõààíû íýã õýñýã ìºí.Óðãàìàë ñóäëàë ãýäýã áîë óðãàìëûí àìüäðàë, á¿òýö, ºñºëò õºãæèëòèéí ç¿é òîãòîëûãñóäëàõ øèíæëýõ óõààí ìºí. Óðãàìëûí ñóäëàë íü õýëáýð ç¿é (ìîðôîëîãè), äîòîîäá¿òýö (àíàòîìè), ôèçèîëîãè, àíãèëàë ç¿é, ãàçàð ç¿é, ýêîëîãè, ãåîáîòàíèê çýðýã ¿íäñýíõýëáýð¿¿äýýñ á¿ðäýë áîëíî. Óðãàìëûí àíãèëàë íü õýëáýð ä¿ðñ, ãàðàë ¿¿ñëýýð óðãàìëûã òîäîðõîéíýãæ¿¿äýä àíãèëàí, óëìààð óðãàìëûí àéìãèéã ñóäëàõàä ýìõ æóðàìòàé áîëãîõ õýñýãþì. ̺í óðãàìëûã àíãèëàõàä (ä¿ðñ) òîîöîîëîõ àæèë õàìààðàãäàíà. ¯¿í äîòðîîÓðãàìëûí àíãèëàë ç¿é I õè÷ýýëýýð âèðóñ, áàêòåðèàñ ýõëýýä äîîä óðãàìëûí á¿ëýãáîëîí äýýä óðãàìëààñ á¿ðõ¿¿ë ¿ðò óðãàìëààñ áóñàä õ¿ðýýíèé óðãàìëóóäûã ¿çíý. Óðãàìëûí àíãèëàë ç¿é äàðààõ îëîí ñàëáàð øèíæëýõ óõààíû ñàëáàðóóäàäõóâààãääàã. ¯¿íä: 1. Âèðóñëîãè-íÿí ñóäëàë 2. Áàêòåðèîëîãè-Áàêòåðè ñóäëàë 3. Àëüãîëîãè-Çàìàã ñóäëàë 4. Ëèõåíîëîãè-Õàã ñóäëàë 5. Ìèêîëîãè-̺ºã ñóäëàë 6. Áðèîëîãè- Õºâä ñóäëàë ãýõ ìýò Àíãèëëûí íýãæ. Äýëõèéí áºìáºðöºã äýýð ìàø æèæèã í¿äýíä ¿ë ¿çýãäýõýýñ ýõëýýä àâðàãà òîìàìüòàí, óðãàìàë õ¿ðòýë, ýñò áîëîí ýñèéí áóñ, íýã ýñòýé áà îëîí ýñòýé çýðýã ÿíç á¿ðèéíá¿òýöòýé ìàø îëîí ÿíçûí àìüä îðãàíèçì àìüäàðäàã. Ýäãýýð àìüä îðãàíèçìóóä íü óñ, íàìàã, ºíäºð óóë, õýýð òàë, öºë, õàä÷óëóó ãýõ çýðýã îëîí ÿíçûí îð÷èí íºõöºëä àìüäàðäàã. Ãýõäýý òýäãýýðèéí äîòîðá¿òýö, àìüäðàõ îð÷èí íºõöëèéí õóâüä èæèë òºñººòýé õýñýã á¿ëã¿¿ä áàéäàã. Èéìó÷ðààñ àíãèëàí ÿëãàäàã. Àíãèëàí ÿëãàõ ¿åä ò¿¿íä õýðýãëýõ àíãèëëûí íýãæ¿¿äáàéäàã. Ýäãýýð íýãæèéí õàìãèéí òîì íü èõ àéìàã áºãººä äàðààãààð íüàéìàã,õ¿ðýý, àíãè, îâîã, òºðºë, ç¿éë çýðýã íýãæ¿¿ä áèé. Äýëõèéí áºìáºðöºã äýýð àìüäàð÷ áàéãàà àìüä îðãàíèçìûã Ẻìèéíºìíºõ á¿òýöòýé, Ẻìò á¿òýöòýé ãýæ 2 èõ àéìàã áîëãîí õóâààäàã. Áººìèéíºìíºõ á¿òýöòýé îðãàíèçìä áàêòåðè, õºõ íîãîîí çàìàã, Ẻìò îðãàíèçìä 캺ã,óðãàìàë, àìüòíû àéìãóóä îðäîã (1-ð á¿ä¿¿â÷). 1-ð á¿ä¿¿â÷ Àìüä îðãàíèçìûí àíãèëàë Àìüä îðãàíèçì Áººìèéí ºìíºõ (Procaryota) Áººìò (Eucaryota) Áàêòåðè Õºõ íîãîîí çàìàã ̺ºã Óðãàìàë Àìüòàí(Bacteria) (Cyanophyta) (Mycota Fungei) (Plantae) (Animalae) Ñóäàëãààíû ò¿¿õýýñ. Óðãàìàë ñóäëàë áîë ãýíýò øèíæëýõ óõààí áîëîí ãàð÷ èðýýã¿é áºãººä ýíý íüõºãæëèéí îëîí çóóí æèëèéí ò¿¿õòýé. Ìàíàé òîîëëîîñ ãóðâàí çóó ãàðóé æèëèéí ºìíºãðåêèéí ýì÷ Ãèïïîêðàò õýìýýã÷ àíõ óäàà ýìèéí 200 îð÷èì óðãàìëûã òîîöîîëîíáè÷æýý. Ò¿¿íèé äàðàà ãðåêèéí ôèëîñîôè÷ Àðèñòîòàëü, Òåîôðàñò íàð òýð ¿åäöóãëóóëñàí ìàòåðèàëûí ¿íäñýí äýýð óðãàìëûã àíãèëàõ ñàíààðõëûã òºð¿¿ëæ áàéâ.Òåîôðàñò ãàçàð òàðèàëàíãèéí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîë á¿õèé 500 îð÷èì óðãàìëûã 1
  2. 2. òîîöîîëæýý. Òýðýýð á¿õ óðãàìëûã ìîä, ñººã, ºâñ õýìýýí àíãèëñàí íü îäîî ¿åä õýâýýðõýðýãëýãäýæ áàéãàà þì. Èíãýýä 16-ð çóóíûã õ¿ðòýë óðãàìëûí ñóäëàëä òîäîðõîé ¿çýãäýõ¿éö õºãæèëãàðààã¿é áà õàðèí 16-ð çóóíààñ ýõëýí õóäàëäàà áîëîí äàëàéãààð àÿëàõ ÿâäàë íèëýýäõºãæñºí ó÷èð øèíý ãàçàð îðíûã íýýæ óðãàìëûí øèíý ç¿éëèéã îëæ òîîöîîëîõ áîëîâ. Óðãàìëûí ñóäëàëûã æèíõýíý øèíæëýõ óõààí áîëãîí õºãæ¿¿ëýõ õýðýãòØâåäèéí ýðäýìòýí Ëèííåé èõ ç¿éëèéã á¿òýýñýí áºãººä òýð íü îäîî ¿åèéí óðãàìëûíàíãèëëûí ¿íäñèéã áóé áîëãîâ. Ãýâ÷ Ëèííåé, ç¿éëèéã õóâèðàí ººð÷ëºãäºõã¿é,òîãòìîë ãýæ îéëãîñîí áóðóó ¿çýëòýí õ¿í áàéñàí þì. Îðãàíèê åðòºíöèéí ¿¿ñýëõºãæëèéã ýâîëþöè õºãæëèéí ¿çýë ñàíààíû ¿¿äíýýñ àíõ Ëàìàðê òàéëáàðëàí óðãàìàëáà àìüòíû ç¿éë (ä¿ðñ) áîë òîãòìîë áóñ, ãàäààä îð÷íû ººð÷ëºãäºæ áàéãàà íºõöëèéíàÿñààð çîõèöîí õóâèð÷ áàéäàã ãýäýã çºâ ñàíààã ãàðãàñàí áîëîâ÷ ¿íýí õýðýãòýýýâîëþöè õºãæëèéí àñóóäëûã òàâèàä ò¿¿íèéãýý øèéäâýðëýæ ÷àäààã¿é þì. 19-ð çóóíûýõýí ¿åä Ëàìàðê àìüòíû àéìãèéí ýâîëþöè õºãæëèéí ñèñòåìèéã òàâèõ ñàíààðõëûãàíõ óäàà õèéñýí áîë îðîñûí ýðäýìòýí Ï.Ô.Ãîðÿíèíîâ óðãàìëûí àéìãèéí ýâîëþöèõºãæëèéí ñèñòåìèéã àíõ ºã÷ýý. Òýð ¿åä íî¸ðõîæ áàéñàí ìåòàôèçèê îíîëûã ×.Äàðâèí áóò öîõèæ ò¿¿íäõóâüñãàëûã õèéí óëìààð àìüä áèå ìàõáîäèéí ýâîëþöè õºãæëèéí ñèñòåìèéí òóõàéîíîëûã áóé áîëãîâ. Òýðýý𠺺ðèéíõºº ìàòåðèàëèñò ñóðãààëààð ç¿éë áîë òîãòìîë ãýæ íîìîí÷èëæáàéñàí èäåàëèñò ñóðãààëûã öîõèæ äýëõèé äýýð àìüäðàë ¿ðãýëæ ººð÷ëºãäºæ õºãæèæáàéäàã ãýñýí áàéãàëèéí õóóëèéã òîãòîîæýý. Åðòºíöèéã ¿çýõ èäåàëèñò ¿çýëä õ¿÷òýéöîõèëòûã Äàðâèí ºãñºí ó÷èð õºðºíãºòíèé îíîë÷äîîñ ò¿¿íèé ýñðýã çîõèõ òýìöëèéãÿâóóëæ ýõëýâ. Èäåàëèçìèéí ÿíç á¿ðèéí õýëáýð áà õàðãèñ óðñãàëóóäòàé òýìöýõ ÿâäàëäÄàðâèíû ýíýõ¿¿ îíîë òýð ¿åèéí òýðã¿¿íèé õ¿ì¿¿ñò çýâñýã íü áîëæ áàéæýý. Äàðâèíõýäèéãýýð äýâøèëòòýé îëîí îíîëóóäûã áóé áîëãîñîí áîëîâ÷ òýð àëäààòàé òàëóóäáàéñàí ó÷èð õºðºíãºòíèé çàðèì îíîë÷äîä àøèãëàãäàæ áàéâ. 18-ð çóóíû äóíä ¿å áà 19-ð çóóíû ýõíèé õàãàñò îðîñ îðíîîð ýâîëþöè õºãæëèéíîíîë íèëýýä õºãæèæ ýíý òàëààð áàðóóí åâðîïûí îíîë÷äûã äàâñàí áºãººä òýä ÷óõàëõýäýí àñóóäëûã äýâø¿¿ëýí òàâüæ ýöýñòýý ýäãýýð àñóóäëààð ýâîëþöè õºãæëèéí îíîëûí¿íäñèéã òàâüæýý. Æèøýýëáýë îðãàíèê áóñ åðòºíöººñ îðãàíèê åðòºíö ¿¿ññýí áîëîõàìüä áèå ìàõáîäèéí ãàðàë ¿¿ñëèéí íýãäìýë áà òýäãýýðèéí õîîðîíäûí òºðëèéíõîëáîî, ò¿¿íèé ýâîëþöè õºãæèëä ãàäààä îð÷íû íºëºº çýðýã àñóóäëûã îðîñûíýðäýìòýä áîëîâñðóóëæýý. Ìàòåðèàëèñò øèíæëýõ óõààíû ¿íäñèéã õºãæ¿¿ëýí îðîñûí óðãàìàë÷ýðäýìòäýýñ 19, 20-ð çóóíû ¿åä ÷óõàë íýýëò¿¿äèéã õèéâ. Æèøýýëáýë: Áººìèéí øóóäáóñ õóâààãäàë, ýñèéí Ẻìèéí ðåäóêöè õóâààãäàë, ýñ¿¿ä õîîðîíäîî ïëàçìîäåñìààðõîëáîãäîõ, á¿ðõ¿¿ë ¿ðò óðãàìëûí äàâõàð ¿ð òîãòîëò çýðýã íü á¿ãä îðîñûíýðäýìòäèéí íýýëò þì. Îðîñ îðîíä äàðâèíèçìûã äýëãýð¿¿ëýõ õýðýãò Ê.À.Òèìèðÿçåâèõèéã á¿òýýæ óäàìøèë, õóâüñàë áàéãàëèéí øàëãàðëûí òàëààð óðãàìëûí àìüäðàëäýýð æèøýýëýí ñóäëàâ. Áàéãàëèéã õóâèðãàí ººð÷ëºã÷ È.Â.Ìè÷óðèí áà ò¿¿íèé õýðãèéã ¿ðãýëæë¿¿ëýã÷ýðäýìòýí íàð óäàìøëûí ìàòåðèàëèñò øèíý îíîëûã áóé áîëãîí àìüä áèå ìàõáîäèéíõóâüñëûí øàëòãààíûã èëð¿¿ëæ óëìààð óðãàìàë àìüòíû óäàìøëûã ººð÷ëºõ àðãàçàìûã çààæýý. Òýä íàð Äàðâèíû ìàòåðèàëèñò îíîëîîñ óõàðñàí àëäààòàé õýñã¿¿äèéãáèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíààñ ¿ëäýí õàñàæ, äèàëåêòèê ìàòåðèàëèçì äýýð ¿íäýñëýí,æèíõýíý ìàòåðèàëèñò áèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíûã áóé áîëãîõûí õàìò ãàäààä îð÷íûíºõöºë áîë àìüä áèå ìàõáîäèéí õºãæëèéí ãîë øèéäâýðëýõ õ¿÷èí ç¿éë ìºí áîëîõûãòîãòîîæýý. Òýä íàð íýãýí áèåèéí õºãæëèéí õóóëèéã íýýæ, óðãàìàë àìüòíû ç¿éëèéí¿¿ñýëä àìüäðàëûí òóðøèä øèíýýð îëæ àâñàí øèíæ òýìäýã øèéäâýðëýõ à÷õîëáîãäîëòîé áîëîõ òóõàé, íýãýí ç¿éëä õàìààðàãäàõ áèå ìàõáîäèéí õàðèëöàííºëººëºõ íºëººã øèæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé àâ÷ ñóäëàí óëìààð óðãàìàë àìüòíûõºãæëèéã õ¿ì¿¿ñ æîëîîäîõ àñóóäëûã áîëîâñðóóëæýý. Èíãýñíýýð ýäãýýð ýðäýìòýä 2
  3. 3. àìüä áàéãàëèéí õºãæëèéí ç¿é òîãòëûã íýýæ óëìààð ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãõºãæ¿¿ëýõ èõ áîëîëöîîã áóé áîëãîâ. Áàéãàëü, àðäûí àæ àõóéä óðãàìëûí à÷ õîëáîãäîë. Õîðâîî åðòºíöºä ÿíç á¿ðèéí óðãàìàë óðãàíà. Óðãàìàë çºâõºí ýõ ãàçàðò óðãààäçîãñîõã¿é äàëàé, ãîë ìºðºí, òýíãèñ, öººðìèéí óñíàà õ¿ðòýë óðãàäàã þìàà. Óðãàìàëóðãààã¿é í¿öãýí ãàçàð òóí õîâîð áîëíî. Åðòºíöºä èéíõ¿¿ óðãàìàë ãàçàð ñàéã¿é òàðõàõäàà áàéãàëüä òîäîðõîé¿¿ðã¿¿äèéã ã¿éöýòãýíý. Äýëõèé äýýð óðãàæ áàéãàà áàðàã á¿õ óðãàìàë (öººí òîîíû äîîä óðãàìëààñáóñàä) õ¿÷èëòºðºã÷èéí õèéãýýð áàéãàëèéã òýòãýæ áàéäàã áèëýý. Óðãàìàë àìüòíûàìüñãàëàõ, øàòàõ, èñýëäýõ çýðýã ïðîöåññîîð àãààðò òîãòìîë õýìæýýòýé (21% îð÷èì)áàéõ õ¿÷èëòºðºã÷ óëàì áàãàñ÷ áàéäàã. Õýðýâ íîãîîí óðãàìàë áàéãààã¿éñýí áîë òýð íüýöýñòýý ¿ã¿é áîëæ äýëõèé äýýð àìüäðàë ñºíºõ áàéæýý. Ãýâ÷ ýíý õèéã ÿëãàðóóëàã÷íîãîîí óðãàìàë áàéäàã ó÷èð õ¿÷èëòºðºã÷ öàã ÿìàãò òýòãýãäýæ ñýëáýãäýæ áàéíà. Óðãàìëûí íîãîîí õýñýãò áàéãàëü äýýð ÿâàãääàã íàðèéí ¿çýãäë¿¿äèéí íýãýíáîëîõ ôîòîñèíòåç ÿâàãäàíà. Ôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññîîð óðãàìàë àãààðò áàéãààí¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé áà ãàçðûí õºðñíºº áóé óñíààñ îðãàíèê íýãäë¿¿äýýñ ãàäíàõ¿÷èëòºðºã÷ ÿëãàðóóëíà. Èéíõ¿¿ îðãàíèê áóñ áîäèñîîñ óðãàìëûí áóé áîëæ áóéáîëãîæ ºãñºí îðãàíèê íýãäë¿¿äèéã õ¿í àìüòàí ººðñäèéí õ¿íñ òýæýýë áîëãîí çàìààñíü àøèãëàõààñ ãàäíà óðãàìàë ººðºº ÷ àìüäðàëäàà çàðöóóëíà. Óðãàìàë èõ óðãàñàí ãàçàð öàã óóðûí áàéäàë íýëýýä 纺ëºí áàéäàã ó÷èð òýð íüáàéãàëü äýýð áàñ öàã óóðûã 纺ëð¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Óðãàìàë áîë ìàëûí òýæýýëèéí ¿íäñýí áààç áîëäîã áºãººä ãýðèéí òýæýýìýëáîëîí áóñàä àìüòàä ãîë òºëºâ óðãàìëààð õîîëëîíî. Äýýðõ ãîë à÷ õîëáîãäëîîñ ãàäíà óðãàìëûã õ¿ì¿¿ñ ¿éëäâýðò ò¿¿õèé ýä áîëãîõ,ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ ñóðâàëæ áîëãîí àøèãëàõ, ÿíç á¿ðèéí ºâ÷íèéã ýì õýðýãë¿¿ðèéããàðãàæ àâàõ çýðýã àñàð îëîí òàëòàéãààð àøèãëàíà. 3
  4. 4. Ëåêö ¹2 Óðãàìëûí àéìãèéí àíãèëàë Ãåîõðîíîëîãèéí õóâààðü Äýëõèé äýýðõ àìüäðàëûí ¿¿ñýë õºãæèë íü ãåîëîãèéí ýðèí, ãàëàâ á¿ðò õàðèëöíàäèëã¿é áàéñàí áºãººä ò¿¿íèéã ¿ç¿¿ëñýí ¿å÷ëýëèéã Ãåîõðîíîëîãèéí øàòëàë ãýíý. Ãåîõðîíîëîãèéí ýðèí áîëîí ãàëàâóóäàä ÿâàãäñàí ýâîëþöèéí ÷óõàë ¿éë ÿâö (Schopf,1992) Ýðèí Ãàëàâ Õóãàöàà (ñàÿ ¯éë ÿâö æèëýýð)Êåìáðèéí Ïðîòåðîçîé 4500 Àìüäðàë ¿¿ñ÷, àíõíû îëîí ýñòýí áèé áîëîâ.ºìíºõ ¿å Êåìáðè 550 Äýýä óðãàìàë ¿¿ñýâ. Ñýýð íóðóóã¿é àìüòàä õºãæèâ. Îðäîâèê 500 Àíõíû ñýýð íóðóóã¿éòýí (ýð¿¿ã¿éòýí) ¿¿ñýâ. Ñèëóð 440 Óðãàìàë áà ¿åò õºëòºí õóóðàé ãàçàð ãàðàâÏàëåîçîéí Äåâîí 410 ßñò çàãàñ òàðõàí äýëãýð÷, àíõíû 2 íóòàãòàí áàýðèí øàâüæ ¿¿ñýâ. Êàðáîí 360 Îéì õýëáýðò îé äýëãýð÷, ìºðõºã÷ ¿¿ñýæ, 2 íóòàãòàí çîíõèëñîí ¿å Ïåðì 290 Òýíãèñèéí ñýýð íóðóóã¿éòýí àìüòàä îëíîîðîî ìºõºæ, àíõíû àðààòàí ìºëõºã÷, îð÷èí ¿åèéí øàâüæ ¿¿ñýâ.Ìåçîçîéí Òðèàñ 250 ¯ëýã ã¿ðâýë¿¿ä òàðõàí äýëãýð÷, õºõòºí ¿¿ññýí áà í¿öãýí ¿ðòýí çîíõèëñîí ¿å Þðà 210 ̺ëõºã÷èä áà í¿öãýí ¿ðòýí íî¸ðõîæ, øóâóó ¿¿ñýâ. Öýðä 140 Öýöýøò æðãàýìàë ¿¿ñýâ. ¯ëýã ã¿ðâýë¿¿ä áà ñýýð íóðóóã¿éòíèé îëîí á¿ëýã ãàëàâûí ñ¿¿ë ¿åýð ìºõæýý.Êàéíîçîéí Ãóðàâäàã÷ 65 Ñ¿¿ãýýð áîéæèã÷èä, øóâóó, äàëä ¿ðòýí òàðõàí äýëãýðýâ. Ãóðàâäàã÷èéí ñ¿¿ë äºðºâäºã÷èéí ýõýíä àìüä îðãàíèçì îëîí ç¿éë áîëñîí оргил үе ĺðºâäºã÷ 1.8 Õ¿í ¿¿ñýâ 4
  5. 5. Ëåêö ¹3 Ýñã¿é äîîä óðãàìàë, Ẻìã¿é äîîä óðãàìëûí ñàëáàð àéìàã ÁÀÊÒÅÐÈ (BACTERIA) Áàêòåðè áîë íýã ýñýýñ òîãòñîí íèëýýä á¿ä¿¿ëýã á¿òýöòýé áèå áºãººä çºâõºíáè÷èë õàðóóðûí (ìèêðîñêîïûí) òîì ºñãºëòºíä ¿çýãäýõ ìàø æèæèãõýí õýìæýýòýéáàéíà. Áàêòåðè íü õàíãàëòòàé ÷èéã á¿õèé îð÷èíä ñàéí àìüäðàíà. Íèëýýä áàêòåðóóäõàðàíõóé îð÷èíä èõ èäýâõèòýé õºãæäºã áîëîâ÷ çàðèì íü ãýðýëòýé îð÷èíä àìüäðàõäóðòàé áîëîé. Ãýâ÷ èõýíõ áàêòåðè íàðíû ãýðëèéí øóóä òóÿàíä àìüäàð÷ ÷àääàãã¿é¿õäýã þì. Èõýíõ áàêòåðè õëîðîôèëëûí ìºõëºãã¿é, ºíãºã¿é áàéõ áîëîâ÷ öººí òîîíûáàêòåðóóä óëààí, õºõ, øàð ãýõ ìýòèéí ºíã¿¿äòýé áàéäàã íü òýäãýýðèéí ïèãìåíòýýñøàëòãààëíà. Õàðèí óâ óëààí, íîãîîí áàêòåðóóä õëîðîôèëëòîé áàéäàã. Áàêòåðè áóñàä õ¿ðýýíèé óðãàìàëòàé ÿìàð òºðëèéí õîëáîîòîé áàéäãèéãòîãòîîãîîã¿é áîëîâ÷ èõýíõäýý óðãàìëûí àéìàãò òóñãàé õ¿ðýý áîëîí îðäîã þì. Ãýâ÷ áàêòåðè ººðèéíõºº á¿òöýýð õºõ íîãîîí çàìàãòàé òºñòýé òàëóóä áèé. Èéì÷ ó÷ðààñ áàêòåðè, õºõ íîãîîí çàìàã õî¸ð Ẻìèéí ºìíºõ á¿òýöòýé àìüä îðãàíèçìûíäýä àéìàãò îðäîã. Õºõ íîãîîí çàìàãòàé òºñººòýé áàêòåðóóäàä õëîðîôèëëûíìºõëºãòýé àäèë ç¿éë áàéõ áîëîâ÷ áàêòåðèä áàéäàã øèëá¿¿ð õºõ íîãîîí çàìàãòáàéõã¿é. Ìèêñîáàêòåðè ãàðàë ¿¿ñëýýðýý öàöðàãò 캺ãòýé îéðîëöîî, ñïèðîõåòáàêòåðè á¿òöýýðýý íýã ýñò á¿ä¿¿ëýã àìüòàíòàé òºñòýé þì. Áàêòåðè åðºíõèé人 íýã ýñýýñ òîãòñîí áàéõ áîëîâ÷ îëîí ýñýýñ á¿ðäñýí óòàñëàãáàêòåðè áàñ áèé. Ò¿¿íèé ýñ õàëüñààð á¿ðõýãäñýí ïðîòîïëàçì, âàêóîëèîñ á¿ðäýõáºãººä Ẻì íü íóêëåéíû õ¿÷ëýýð áàÿëàã, Ẻìèéí õýñã¿¿ä îëîí áóòàðñàí ìàÿãòàéîðøèíî. Õàðèí ìèêñîáàêòåðèéí Ẻì òîäîðõîé áàéíà. Ýñèéí õàëüñ ãåìèöåëëþëîçáîëîí ïåêòèíò áîäèñîîñ (õààÿà óóðãèéí áîäèñ áàéíà) òîãòîæ ò¿¿íèé õàìãèéí ãàäíàòàëûí äàâõðàãà ñàëñæèæ õººäºã ó÷èð ýñ ãàäóóðàà õàìãààëàõ çîðèëãîòîé á¿ðõ¿¿ëñàëñòàé áîëäîã þì. Çàðèì áàêòåðè õºäëºõºä çîõèîëäñîí ñîðìîñ õýëáýðèéí íýã áóþó õýä õýäýíøèëá¿¿ðòýé (1 -ð çóðãèéí II). Øèëá¿¿ð áèåýñýý óðò áàéõ òîõèîëäîë áàéäàã.Áàêòåðèéí õºäºë㺺í çºâõºí øèëá¿¿ðýýñ øàëòãààëàõã¿é áºãººä ýñèéí òîãòìîëàãøèæ ñóíàõòàé õîëáîîòîéãîîð õºäºë㺺íòýé áàéõ ÿâäàë áèé (ñïðèëë áàêòåð). Áàêòåðèéí àíãèëàë. Áàêòåðè ìàø º÷¿¿õýí æèæèã áèå ìàõáîäü ìºí òóë ò¿¿íèéãñóäàëæ øèíæëýõ ÿâäàë òºâºãòýé ó÷èð îäîî õèð á¿ðýí ã¿éöýò òîãòîîñîí àíãèëàë ¿ã¿éáîëîâ÷ ýñèéí õýëáýð, äîòîîä á¿òýö, ñïîð ¿¿ñãýëò çýðýã øèíæèéí ¿íäñýí äýýðàíãèëëûã õèéäýã. Áàêòåðèéã ýñèéí õýëáýðýýð õýä õýäýí òºðë¿¿äýä õóâààíà. ¯¿íä: ñàâõàíöàðáàêòåð (áàöèëë), áºìáºëºã áàêòåð (êîêê), õîñ áºìáºëºã áàêòåð (äèïëîêîêê),ãèíæèëñýí áºìáºëºã áàêòåð (ñòðåïòîêîêê), òàõèð áàêòåð (âèáðèîí), ìóøãèà áàêòåð(ñïèðèëë) çýðýã þì (1-ð çóðàã). 5
  6. 6. I 1-ð çóðàã. Áàêòåðèéí õýëáýð¿¿ä I. à.áºìáºëºã áàêòåðè, á. õîñ áºìáºëºã áàêòåðè, â. áºìáºëºã ãèíæèí áàêòåðè, ã. ñàâõàíöàð áàêòåðè, ä. Ìóøãèà å. ìàõèð áàêòåðè, Áàêòåðèéí äýýðõè çîíõèëîõ õýëáýð¿¿äýýñ ãàäíà çàâñðûí îëîí õýëáýðòîõèîëäîíî. Áàêòåðèéã òýæýýëò îð÷èíä ¿ðæ¿¿ëýõýä Ẻí á¿ëãýýð îðøèõ áºãººäá¿ëãèéí õýìæýý, ºíãº, õýëáýð íü òºðºë á¿ðèéí áàêòåðèóäàä àäèëã¿é áàéíà. Áàêòåðèéí ¿ðæèë. Áàêòåð ýñèéí ýíãèéí õóâààãäëûí çàìààð òóí ò¿ðãýí ¿ðæèíý.Õóâààãäëûí äàðàà øèíýýð ¿¿ññýí ýñ¿¿ä òýð äîðîî ñàëæ òîìðîîä äóíäàæààð 25-30ìèíóò ºíãºðìºãö äàõèí äóíäóóðàà õóâààãäàæ ¿ðæèæ ÷àäíà. Çàðèì áàêòåðèõóâààãäàæ ¿ðæñýíèé äàðàà áèå áèåýñ øóóä ñàëàõã¿é Ẻãíºðºõ áóþó ãèíæìàÿãòàéãààð îðøèæ ãàäóóðàà åðºíõèé ñàëñààð á¿ðõýãäýíý. Ãýäýñíèé ñàâõàíöàðáàêòåðè 12-15 ìèíóòûí õóãàöààíä ¿ðæèæ ÷àääàã áàéõàä ñ¿ðüåý ºâ÷íèéã ¿¿ñãýã÷áàêòåðèéí õóâààãäàë ìàø óäààí ¿ðãýëæëýíý. Èéìýýñ áàêòåðèéí õóâààãäëûí õóðäõàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã þì. Áàéãàëü äýýð áàêòåðèéí ¿ðæèëä ÿìàð íýã ñààä òîòãîðáàéäàã¿éñýí áîë áîãèíîõîí õóãàöààíä äýëõèé åðòºíöèéã áàêòåð ä¿¿ðãýõ áàéæýý.Áàêòåðèéí ¿ðæèëä ãàäààä îð÷íû òîõèðîìæã¿é íºõöºë íèëýýä áàéõ áîëîâ÷ çàðèìç¿éëèéí áàêòåðè òýðõ¿¿ íºõöëèéã òýñâýðëýí ºíãºðººõèéí òóëä ñïîðûã ¿¿ñãýíý.Áàêòåðèéí ñïîð áîë ÿëàíãóÿà õîðò áîäèñûí ¿éë÷èëãýý õàëóóí õ¿éòíèé õýëáýëçëèéãòóí ñàéí òýñâýðëýíý. Çàðèì áàêòåðèéí ñïîð – 245îÑ ãðàäóñ áà + 150 îÑ ãðàäóñûãòýñâýðëýí àìüä áàéæ ÷àäíà. Ñïîð ¿¿ñýëò ýñèéí äîòîð ÿâàãäàíà. ¯¿íä ýñèéí âàêóîëü ïðîòîïëàçì íü óñààãàäàãø ãàðãàæ àãøààä õàòóóð÷ õàòóó õàëüñààð á¿ðõýãäýíý. Èéíõ¿¿ ñïîðæñîí áàêòåðèõýäýí àðâàí æèë àìüä õýâýýð áàéæ ÷àäàõ áºãººä òîõèðîìæòîé íºõöºë á¿ðäýõèéíõàìò øèíý ýñèéí ¿¿ñâýð áîëîí öààøäàà åðäèéí áàêòåðè áîëîí õóâààãäàæ ¿ðæèæýõëýíý. Ãîë òºëºâ ñàâõàíöàð õýëáýðèéí áàêòåðóóä ñïîð ¿¿ñãýäýã. Áàêòåðèéí ýñèéíàíõíû õàëüñ ýâäðýõýä ãàäàãø ãàð÷ óñ ñàëõèàð òàðõàíà. Áàêòåðèéí õîîëëîëò. Èõýíõ áàêòåðè áýëýí îðãàíèê áîäèñîîð õîîëëîäîã ó÷èð ãåòåðîòðîôàìüäðàëòàé áîëîâ÷ õààÿà àâòîòðîô (ººðºº àìüäðàë) àìüäðàëòàé áàéõ ÿâäàëòîõèîëäîíî. Ãåòåðîòðîô áàêòåðèéã ñàïðîôèò ïàðàçèò (øèìýã÷) ãýæ õî¸ð àíãèëíà. 6
  7. 7. Ñàïðîôèò áàêòåðè áîë óðãàìàë, àìüòíû ñýãèéí îðãàíèê áîäèñîîð õîîëëîõ áºãººäïàðàçèò áàêòåðè àìüä óðãàìàë, àìüòíû áèåèéí ãàäíà áóþó äîòîð òàëä àìüäðàíà.Ïàðàçèò (øèìýã÷) áàêòåðè õ¿í àìüòàíä õàëäâàðò ºâ÷íèéã ¿¿ñãýõ òóë ýìãýã òºðºã÷ ãýæíýðëýíý. Ýìãýã òºðºã÷ áàêòåðè ìºí óðãàìëûã áàêòåðèéí ºâ÷íººð ºâ÷ë¿¿ëäýã. Çàðèì áàêòåðè àâòîòðîô àìüäðàëòàé ó÷èð àãààðûí í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéãøèíãýýí àøèãëàíà. ¯¿íèéã îðîñûí áè÷èë-àìü ç¿é÷ Âèíîãðàäñêèé íýýæ õåìîñèíòåçøèíæ íýðëýâ. Õåìîñèíòåç ôîòîñèíòåçýýñ íèëýýä ÿëãààòàé áºãººä ÿíç á¿ðèéí ýðäýñáîäèñûí ýñýëäýõýä ¿¿ñýõ õèìèéí ýíåðãèéí õ¿÷ýýð í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéíýýñ îðãàíèêáîäèñ á¿ðä¿¿ëíý. Ãýâ÷ íàðíû ãýðëèéí ýíåðãèéã àøèãëàí æèíõýíý ôîòîñèíòåçèéíïðîöåññûã ÿâóóëäàã áàêòåðè áàéíà. Ãåòåðîòðîô áàêòåðóóäààñ àçîò õóðèìòëóóëàã÷ (Azotobakter) áàêòåðè ãàçðûíõºðñíèé øèì òýæýýë ÷àíàðûã ñàéæðóóëäàã óëñ àðäûí àæ àõóéí ÷óõàë à÷õîëáîãäîëòîé þì. Àçîò õóðèìòëóóëàã÷ áàêòåðè áîë ÿìàð íýãýí îðãàíèçìûí ÿëçðàëçàäðàëòààñ ¿¿ññýí ø¿âòðèéã óðãàìàëä àìàðõàí øèíãýäýã àçîòòîé íýãäýë áîëãîíõóâèðãàíà. Ýíý áàêòåðè áóóðöàãò óðãàìëûí ¿íäýñíèé áóëöóóíä àìüäðàíà. Îð÷íû íºõöºëä áàêòåðèéí çîõèëäîëò áà òýäãýýðèéí òàðõàëò. Áàêòåðè ãàäààä îð÷íû ÿìàð íýãýí íºõöºëä àìàðõàí çîõèöîí àìüäàðäàã ó÷èðçàðèì íü õàëñàí áóóö, õàëóóí ðàøààí áîëîí ºìíºò õîéò òóéëóóäûí õ¿éòýí ãàçàð ìýòýêîëîãèéí ÿíç á¿ðèéí íºõöºë á¿õèé îð÷èíä àìüäðàíà. ̺í ôèçèê õèìèéí ÿíçá¿ðèéí íºõöºë øèíæ ÷àíàðòàé õºðñºíä ìàø îëîí òîîòîé áàêòåðè áàéõààñ ãàäíàóñàíä ÷ àìüäðàíà. ªºðººð ºã¿¿ëýõýä áàéãàëü äýýð áàêòåðèã¿é îð÷èí õîâîð áºãººäòýäãýýðèéí îðøèõ ãîë íóòàã íü ãàçðûí õºðñ áîëîé. Õàðèí àãààðò õºðñèéã áîäâîë÷èéã áàãà, ìºí áàêòåðèéí ºñºëò õºãæèëòºíä ìóóãààð íºëººëäºã íàðíû òóÿàíû øóóäòóñãàë áàéäàã ó÷èð áàêòåðè öººí áàéíà. Íýã ç¿éëèéí áàêòåðèéí ºñºæ ¿ðæèõýäòîõèðîìæòîé áàéäàã îð÷íû íºõöºë íºãºº ç¿éëèéí áàêòåðèä òîõèðîõã¿é áàéõ íüîëîíòîé þì. Áàêòåðèéã õ¿÷èëòºðºã÷òýé õàðüöàõ áàéäëààð àíàýðîá áà àýðîá õýìýýí õî¸ðá¿ëýãò õóâààíà. Àýðîá áàêòåðè çààâàë õ¿÷èëòºðºã÷òýé îð÷èíä õºãæèõ áºãººä õàðèíàíàýðîá áàêòåðè ººðèéíõºº õºãæèëä õ¿÷èëòºðºã÷ã¿é îð÷èíã øààðäàíà. Æèøýýëáýëÿëçðóóëàã÷ áàêòåðè íü õ¿÷èëòºðºã÷òýé îð÷èíä àìüäàðäàã ó÷èð àýðîá ìºí áºãººäñ¿¿í õ¿÷ëèéí áàêòåðè ººðèéí õýðýãòýé õ¿÷èëòºðºã÷èéã (àãààðûã) õýðýãëýõã¿é òóëàíàýðîá þì. Ãýâ÷ áàéãàëüä õ¿÷èëòºðºã÷òýé õ¿÷èëòºðºã÷ã¿é îð÷èíä àëü àëèíä íüàäèëõàí àìüäàðäàã áàêòåðè òîõèîëäîõ áºãººä ò¿¿íèéã ôàêóëüòàòèâ àíàýðîá ãýíý. Òºðºë á¿ðèéí áàêòåðèóä õàëóóí õ¿éòíèéã òýñâýðëýõ òàëààð õàðèëöàí àäèëã¿é,ÿëàíãóÿà õ¿éòíèéã èõýíõ áàêòåð ìóó òýñâýðëýäýã ó÷èð ýíýõ¿¿ îíöëîã ÷àíàðò ¿íäýñëýíõ¿íñíèé ç¿éëèéã õºðãºã÷ ñàâàíä õèéæ óäààí õóãàöààãààð õàäãàëíà. Áàêòåðèéí ºñºëòõºãæèëò õýòýðõèé èõ õàëóóíä ÿâàãäàõã¿é òóë çàãàñ, íîãîî, ñ¿¿, ìàõ çýðãèéã èõõàëààãààä áèò¿¿ ëààçàíä õèéæ õàäãàëíà. ̺í áàêòåðè ÷èéãòýé îð÷èíä äàññàíàìüäðàëòàé áàéäàã ó÷èð æèìñ íîãîî, ìàõ çýðãèéã õàòààæ áàêòåðèéí àìüäðàëûííºõöëèéã çàéëóóëæ õàäãàëíà. Áàéãàëü, õ¿íèé àìüäðàëä áàêòåðèéí à÷ õîëáîãäîë. Áàéãàëü äýýð àìüäàð÷ áàéãàà áàêòåðè õîð õ¿ðãýõ òàëòàé áîëîâ÷ åðºíõèé人àøèãòàé òàë íü äàâóó áàéäàã þì. Áàêòåðè þóíû ºìíº áàéãàëü äýýð ÿâàãäàæ áóéáîäèñûí ñîëèëöîëä îðîëöîæ îðãàíèê áîäèñûã çàäëàí ýðäýñ áîäèñ áîëãîí õóâèðãàíà. Áàêòåðèéí ¿éë àæèëëàãààãààð ìàõ, ñ¿¿, íîãîî ÿëçàð÷ ìóóääàã. Óóðãèéí áààçîòòîé îðãàíèê íýãäýë áàêòåðèéí ¿éë÷èëãýýãýýð çàäðàõûã ÿëçðàëò ãýäýã. Õýðýâ áàéãàëü äýýð ÿëçðàëòûí ïðîöåññ ÿâàãääàãã¿é áàéâàë õîðâîî åðòºíöóðãàìàë àìüòàí õ¿¿ðýýð ä¿¿ðýõ áàéæýý. ßëçðóóëàã÷ áàêòåðè èäýø óóøíû íººöèéãìóóäóóëæ àãààðûã áîõèðëîõ õºíººëòýé òàëòàé áîëîâ÷ óðãàìàë àìüòíû õ¿¿ðèéãçàäëàí ýðäýñ áîäèñ áîëãîäîã àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé. ̺í ýíý áàêòåðè óóðãèéãçàäëààä øèâòýð áàéäàëòàé àçîò ¿¿ñãýí ãàçðûí õºðñèéã àçîòîîð áàÿæóóëíà. Õºðñíººñóðãàìàë àçîò àâ÷ äàõèí óóðàã ¿¿ñãýõýä õýðýãëýõ æèøýýòýéãýýð àçîòûí ýðãýëò áàéãàëüäýýð ÿâàãäàíà. Ýíý àçîòûí ýðãýëòèéí ïðîöåññ õºðñºíä àìüäàð÷ áàéäàã àçîò 7
  8. 8. õóðèìòëóóëàã÷ áàêòåðè ÷óõàë ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýíý. ßëçðóóëàã÷ áàêòåðè óóðãèéãçàäàëæ ýðäýñ áîäèñ áîëãîõîä í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé õ¿õýðò óñòºðºã÷ áîëîí õîðò áîäèñïòîìàèí ÿëãàðàõ òóë ÿëçàðñàí òýæýýëýýð ìàë òýæýýõýä õîðäëîãî áîëîõ àþóëòàéãààñòýæýýëä õýðýãëýõèéã õîðèãëîíî. Áàêòåðèéí ¿éë÷èëãýýãýýð îðãàíèê áîäèñ çàäðàõäàà çºâõºí ÿëçðàëòààðÿâàãäààä çîãñîõã¿é ìºí ýñýëòèéí ïðîöåññ ÿâàãäàíà. Àçîòã¿é îðãàíèê íýãäë¿¿ä (í¿¿ðñ óñ) áàêòåðèéí ¿éë÷èëãýýãýýð çàäðàõ íàðèéíïðîöåññûã ýñýëò ãýíý. Ýñýëò áèîëîãèéí ïðîöåññ ó÷èð ãàäààä îð÷íû òîäîðõîé íºõöºëäóëààí, ÷èéã, àãààð çýðãèéã øààðäàíà. Í¿¿ðñ óñíû çàäðàëòààñ ¿¿ñýõ çàâñðûí áîäèñûí øèíæ áàéäëààð ýñýëò õýä õýäýíÿíç áàéõ áºãººä òýäãýýðèéã òóñ á¿ðä íü òîäîðõîé òºðëèéí áàêòåðèóä ÿâóóëíà. Ñ¿¿íõ¿÷ëèéí, òîñîí õ¿÷ëèéí, ñïèðòèéí öóó õ¿÷ëèéí çýðýã ýñýëò¿¿ä áàéíà. Áàêòåðè áîë 캺ã, õàã ìýòèéí äîîä óðãàìëóóäòàé õàìòàð÷ ÿíç á¿ðèéí îðãàíèêõ¿÷ëèéã ÿëãàðóóëàí óóëûí ÷óëóóëãèéã çàäëàõ òóë õºðñ ¿¿ñýëòèéí ïðîöåññò çîõèõíºëºº ¿ç¿¿ëíý. ÕªÕ ÍÎÃÎÎÍ ÇÀÌÀà (CYANOPHYTA) Õºõ íîãîîí çàìàã áîë ãîë òºëºâ íýã ýñýýñ (õààÿà îëîí ýñò õºõ çàìàã áàéäàã)òîãòñîí òàëëîìòîé áàéäàã. Îäîîãèéí õºõ íîãîîí çàìàã õýäèéãýýð õºãæëèéí óðò¿åèéã ºíãºðººñºí áîëîâ÷ ýðòíèé õºõ íîãîîí çàìãààñ á¿òöýýðýý òºäèé ë ÿäãààã¿éáàéíà. Ýíý çàìãàíä õëîðîôèëëààñ ãàäíà õºõ ºíãèéí ïèãìåíò ôèêîöèàí áàéäàã ó÷èðòèéíõ¿¿ õºõ íîãîîí ºíãºòýé áàéäàã àæãóó. ¯¿íýýñ ãàäíà ôèêîýðèòðèí ãýäýã óëààíºíãèéí ïèãìåíò çàðèì íýãýí çàìãàíä áàãà çýðýã áàéíà. Õºõ íîãîîí çàìãèéí ýñèéíá¿òýö ìàø á¿ä¿¿ëýã òóë áóñäààñàà õÿëáàðõàí ÿëãàãäàõ áºãººä ãàäíà òàëààðààíÿëöãàé ñàëñ áîëäîã ïåêòèí á¿ðõ¿¿ëòýé ó÷èð õýä õýäýýðýý íýãäýí åðºíõèé íýã ñàëñàíäóãòóé äîòîð îðøèíî. Õàðèí ýñèéí äîòîîä õýñýã íü ïðîòîïëàçì, Ẻì ãýæ ÿëãàãäàõã¿é, âàêóîëü îãò¿ã¿é áîëîé. Èéìýýñ ïðîòîïëàñò íü ýñèéí äîòîîä á¿õ çàéã ä¿¿ðãýäýã þì. Õºõ íîãîîí çàìàã ôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññ ÿâóóëàõäàà öàðäóóë îãò ¿¿ñãýäýãã¿éâîëþòèí õýìýýã÷ áîäèñ ¿¿ñãýäýã. Ýñèéí ¿ðæëèéí á¿ä¿¿ëýã àðãà áîëîõ ýíãèé õóâààãäëààð ÿâàãääàã ó÷èð ìàøõóðäàí ¿ðæèæ ÷àäíà. Çàðèì íýã íü óðãàäàæ òàñðàõ æóðìààð îëîí õýñã¿¿ä áîëîí¿ðæèíý. Õºõ íîãîîí çàìàãò áýëãèéí ¿ðæëèéí ïðîöåññ îãò ÿâàãäàõã¿é. Ýñèéíõóâààãäàõ áàéäëààð ýíý çàìàã áàêòåðòàé ìàø òºñººòýé áºãººä îð÷íû òîõèðîìæã¿éíºõöºëä ººðèéí áèåèéã õàìãààëàõûí òóëä ãàäóóðàà çóçààí õàëüñààð õó÷èãäàæ ñïîð(õóÿã) ¿¿ñãýí íèëýýä óäààí õóãàöààãààð àìüäðàõ ÷àäâàðàà àëäàõã¿é áàéæ ÷àäíà.Àìüäðàëûí íºõöºë á¿ðäýõèéí õàìò ñïîð óðãàæ øèíý ýñèéã ¿¿ñãýíý. Õºõ íîãîîí çàìàã ãîë òºëºâ öýíãýã óñàíä áàéõ áîëîâ÷ çàðèìäàà òýíãèñèéíóñàíä àìüäðàíà. Õºõ íîãîîí çàìàã õàëóóí õ¿éòíèé õýëáýëçëèéã ñàéí òýñâýðëýõ ó÷èðöàñ, ìºñºí äýýð ÷, õàëóóí ðàøààíû óñàíä ÷ óðãàæ ÷àäíà. ßìàð íýãýí øàëòãààíààð¿õýæ ñºíºõèéí õàìò ìóóõàé íîãîîí ºíãºòýé áîëæ óñíû ãàäàðãà äýýð ãàð÷ õºâíº. Õºõ íîãîîí çàìãèéí õ¿ðýýíä íèéòäýý 1500 îð÷èì ç¿éëèéí çàìàã áàãòàõ òóëò¿¿íèé òºëººëºã÷ õðîîêîêê (Chroococcus), îñöèëëÿòîð(Oscillater), íîñòîê (Nostoc)çýðýã çàìãèéã òîâ÷õîí àâ÷ ¿çüå (2-ð çóðàã). 8
  9. 9. 1 2 3 2-ð çóðàã. Õºõ íîãîîí çàìãóóä 1. õðîîêîêê, 2. îñöèëëÿòîðè, 3. íîñòîê Õðîîêîêê çàìàã. Ýíý çàìàã õ¿ëýð á¿õèé íàìãèéí øàëáààã, äîâ äýãí¿¿ëèéíõîîðîíäóóð óðãàäàã áºìáºëºã õýëáýðèéí ãàíö ýñýýñ òîãòñîí çàìàã þì. Õðîîêîêêçàìàã ãîë òºëºâ õî¸ð õî¸ðîîðîî áóþó äºðºâ äºð⺺𺺠Ẻãíºð÷ ãàäóóðàà åðºíõèéíýã ñàëñëàã çóçààí õàëüñààð á¿ðõýãäýí îðøèíî. Îññèëëÿòîðè çàìàã. Ýíý íü òîãòìîë óñíû ãàäàðãà, óñíû ¸ðîîëûí íààíãèøîðîîí äýýð óðàäàã áîãèíîõîí îëîí ýñýýñ òîãòñîí óòñàí õýëáýðèéí çàìàã áîëîé.Îñöèëëÿòîðûí óòñàí áèåèéí ¿ç¿¿ð ¿ðãýëæ õýëáýëçýí õºäºëæ áàéäàã ó÷èð íýãáàéðíààñ íºãººä øèëæèí í¿¿äýëëýäýã þì. Øèë ñàâàíä îñöèëëÿòîðè çàìàãòàé óñûãõèéãýýä íýã òàëûã õàðàíõóéëàõàä ãýðýë ººä òýì¿¿ëýí õºäëºõ íü ¿çýãäýíý. Íîñòîê çàìàã. Ýíý íü óòñàíöàð çàìàã áºãººä íèìãýí õàòóó õàëüñààð á¿ðõýãäýíáºìáºëºã õýëáýðòýé êîëîíèîð àìüäðàíà. 9
  10. 10. Ëåêö ¹4 Áººìòýé, ïëàñòèäã¿é, äîîä óðãàìëûí ñàëáàð àéìàã ̪ªÃÈÉÍ õ¿ðýýíèé åðºíõèé øèíæ (MYCOTA áóþó FUNGI). ̺ºã áýëýí îðãàíèê áîäèñîîð õîîëëîäîã ãåòåðîòðîô àìüäðàëòàé, õëîðîôèëë¿ã¿é äîîä óðãàìàë þì. Õîîëëîõ îíöëîãîîð 캺ãèéã áàêòåðèéí íýãýí àäèë ñàïðîôèò,ïàðàçèò ãýæ õî¸ð àíãèëíà. Ãýâ÷ çàðèì 캺ãíèé (ñêëåðîòèí, ýìïóçà ãýõ ìýò) àìüäðàë÷óõàì ÿìàð õýëáýðýýð (ñàïðîôèò, ïàðàçèò õî¸ðûí àëüíààð íü) ÿâàãäàæ áàéãààãíàðèéí òîãòîîõîä õýö¿¿, åð íü òèéì çààã òîãòîîæ áîëäîãã¿é þì. Ó÷èð íüàìüäðàëûíõàà òîäîðõîé ¿åèéã ñàïðîôèò áàéäàëòàéãààð ºíãºð¿¿ëæ áàéãààä ñ¿¿ëäýýóðãàìàë àìüòàíä íààëäàõäàà ïàðàçèò áîëîõ óäàà áàéäàã. Èéìýðõ¿¿ ñàïðîôèòàìüäðàëòàé àòëàà ïàðàçèò 캺ãºíä øèëæäýã 캺ãèéã ôàêóëüòàòèâ ãýíý. Ñàïðîôèò캺ã ìîäíû ¿ëäýãäýë, óðãàìëûí óíàñàí íàâ÷ çýðãýýð õîîëëîõ áà ïàðàçèò 캺㿿äàìüä áèå ìàõáîäûã ñîðîí àìüäðàíà. Ïàðàçèò 캺㿿ä (çýâ ºâ÷íèé, õàðóóíû, ãóàëàõºâ÷íèé ãýõ ìýò) òàðèìàë óðãàìëûã ºâ÷ë¿¿ëäýã ó÷èð õºäºº àæ àõóéä ìàø èõ õîõèðîëó÷ðóóëíà. Íèëýýä 캺ã äýýä óðãàìàëòàé íèéöýí àìüäàð÷ (ñèìáèîç), õî¸ð áèåäýýòóñëàëöàà ¿ç¿¿ëíý. Äýýä óðãàìëûí 캺ãºí ¿íäýñ (ìèêîðèç) áîë äýýðõè íèéöýíàìüäðàõûí æèøýý (¿íäýñíèé òóõàé ¿ç). ̺ºã ãîëäóó õàíãàëòòàé ÷èéã á¿õèé ýõ ãàçðûíîð÷èíä óðãàäàã áîëîâ÷ õààÿà óñàíä óðãàäàã 캺ã áàéäàã áèëýý. ̺ºã¿¿ä õàëóóíõ¿éòíèé õýëáýëçëèéã (+ 1-ýýñ + 25 ãðàäóñ) ñàéí òýñâýðëýäýã òóë òýäãýýðèéí õºãæèëäòåìïåðàòóð øèéäâýðëýõ íºëºº ¿ç¿¿ëýõã¿é (áóñàä óðãàìàëòàé õàðüöóóëæ ¿çâýë) þì.Èõýíõ 캺ãèéí óðãàëò, õºãæèëò àýðîá íºõöºëä ÿâàãäàíà. Îäîî ¿åä 100 000 îð÷èì ç¿éëèéí 캺ã ìýäýãäýæ áàéãààãèéí äîòîð ìàøº÷¿¿õýí áèåýñ ýõëýýä 50 ñì õ¿ðòýë ãîëòî÷òîé òîì (òýíãýðèéí ä¿ëèé, ñàðõèàã) áèåõ¿ðòýë áàéäàã áàéíà. Äýëõèéí áºìáºðöãèéí áàðàã ãàçàð á¿õíýý óðãàäàã ó÷èð ò¿¿íèéòàðõàëòûí ãàçàðç¿é àñàð èõ þì. Îëîí òîîíû ¿ðæëèéí ýðõòýí ¿¿ñãýõ, 캺ãºíöðèéã (ìèöåëëè) ñàéí õºãæ¿¿ëýõ÷èãëýëýýð 캺ãíèé ààæèì õóâüñàë ÿâàãäàæ èðæýý. Õóóðàé ãàçàð àìüäðàõ çîõèëäëîãîîáóé áîëñîíòîé õîëáîãäîí èõýíõ 캺ãèéí çîîñïîð íü ñïîðîîð ñîëèãäæýý. ̺ºãèéíààæèì õóâüñàë õóóðàé ãàçðûí äýýä óðãàìëûí õºãæèëòýé øóóä õîëáîîòîé þì. ̺ºã¿¿ä íýãýí æèãä á¿òýöòýé áºãººä âåãåòàòèâ áèå, ¿ðò áèå ãýäýã õî¸ð ¿íäñýíõýñãýýñ á¿ðäýíý. Èõýíõ 캺ãèéí áèå ãèô ãýæ íýðëýãääýã ãîë òºëºâ ñàëààëñàí îëîí îëîí øèðõýãóòàñëàãààñ òîãòîõ áºãººä òýäãýýðèéí Ẻãíºðëèéã ìèöåëëè (캺ãºíöºð) ãýíý.Ìèöåëëè óðãàæ áóé ç¿éëèéí (ñóáñòðàò) ãàäàðãà äýýð áóþó äîòîð òàëä íü áàéðëàíà (1-ð çóðàã). 1-ð çóðàã . Ìàëãàéò 캺ãíèé ¿ðò áèåèéí õºãæëèéí øàò Óðãàõ áèåèéí ÷óõàì õààíà 캺ãèéí ìèöåëë áóé áîëæ áàéíà ãýäãýýð èë äàëäìèöåëë ãýæ àíãèëäàã. Èë ìèöåëë íü îðøèõ áèåèéí ãàäàðãàä áàéõ áºãººä äàëä ìèöåëëóðãàõ áèåèéí äîòîð áàéäàã þì. Èõýíõ 캺㿿äýä äàëä ìèöåëë áèé áºãººä îðøèõ 10
  11. 11. áèåèéí äîòîð áàéõ íü ò¿¿íèéã õàòàõ, õºëäºõ çýðýã òîõèðîìæã¿é íºõöºëººñ õàìãààëàõçîõèëäëîãîîíû íýã õýëáýð ìºí. ̺í ìèöåëë àìüäðàõ áèåèéí äîòîð îðøèõ ÿâäàëñàïðîôèò, ïàðàçèò àìüäðàëûã óäààí õóãàöààãààð ÿâóóëàõ çîõèëäëîãî áîëíî. Ïàðàçèò캺ãèéí ãèô¿¿ä çºâõºí ýñ õîîðîíäûí çàéä ¿¿ñýýä çîãñîõã¿é ìºí ýñèéí äîòîð áóéáîëäîã àæ. Õàðèí õºðºíãºíèé 캺ã ìýòèéí öººí òîîíû 캺㿿ä ãèô ¿¿ñãýäýãã¿é.̺ºã ìèöåëëýýð âåãåòàòèâ ¿ðæëèéã ÿâóóëíà. Ýãýë á¿ä¿¿ëýã á¿òýöòýé 캺㿿äýäìèöåëë áàéõã¿é, çàðèì 캺ãèéí ìèöåëë ýñèéí á¿òýöã¿é, õàðèí ìàø îëîí ñàëáàðëàñàíáàéõ íü íýã ýñýýñ òîãòñîí ìýò áîëíî. Òýäãýýð ýñò á¿òýöã¿é 캺ãèéí ýñèéí õàíàõºíäëºí õàíà áàéõã¿é ó÷ðààñ òèéíõ¿¿ õàðàãääàã àæãóó. Ãèôèéí äàãóóä ýñèéí õºíäëºí õàíà áàéõ íü çºâõºí äýýä 캺ãèéí øèíæ þì.Ýñèéí õºíäëºí õàíà áàéãàà ÿâäàë ýñ¿¿äèéã áèå áèåíýýñ íü á¿ð ìºñºí òóñãààðëàæáàéãàà õýðýã îãò áóñ õàðèí ò¿¿íä áàéõ º÷¿¿õýí ñ¿âýýð ýñ¿¿ä õîîðîíäîî õàðüöàíà. Ãèôóòàñ ¿ç¿¿ðýýðýý óðãàæ óðòààøàà ñóíàæ ºñºõººñ ãàäíà ñàëààëäàã áîëíî. ̺ºãèéí ¿ðò áèå áîë ñïîðûã ¿¿ñãýõ ñïîðàíãè ìºí áºãººä îðîîëöîëäîæíÿãòàðñàí ìèöåëë¿¿äýýñ òîãòîíî. Á¿òýö, õýëáýð ä¿ðñ, ºí㺠çýðãýýð ¿ðò áèå îëîí ÿíçòóë 캺ãèéã àíãèëàí õóâààðèëàõ ÷óõàë øèíæ òýìäãèéí íýã áîëíî. ¯ðò áèå çààâàëîðøèõ áèåèéí (ñóáñòðàò) ãàäíà òàëä àãààðò áóé áîëäîãîîð âåãåòàòèâ áèåýñ ÿëãàãäàõáºãººä òýð íü ñïîðîî àãààðûí óðñãàëààð òàðààõ çîõèëäëîãîî á¿õèé þì. Íèëýýä캺ãèéí ¿ðò áèå ãàçðûí õºðñíººñ èë ãàð÷ óðãàñàí áàéõ íü îëîíòîé äàéðàëäàíà. Ãèôèéí õàëüñ áºõ áàò ÷àíàð îëãîõ áîäèñ, ºí㺠¿¿ñãýõ ïèãìåíò çýðýã ÿíçá¿ðèéí áîäèñ øèíãýýñýí áàéõ ó÷èð 캺ã îëîí ÿíçûí ºíãºòýé (áîð, õàð, óëààí ãýõ ìýò)áàéíà. Çàðèì 캺ãèéí ìèöåëë òîõèðîìæã¿é íºõöºë (õàëóóí, õ¿éòýí çýðýã) ¿¿ñýõèéíõàìò òàéâàí áàéäàëä îðîõ îíöëîãòîé áàéíà. Òàéâàí áàéäàëä îðîõîä ò¿¿íèé ýñººðèéíõºº íàéðëàãà äàõ óñàà àëäñàíààñ ò¿¿íèé ôåðìåíò¿¿ä ÿìàð ÷ ¿éë÷èëãýýã¿éáîëäîã. Òºðºë á¿ðèéí 캺ãèéí ìèöåëë àäèëã¿é á¿òýöòýé òóë íýã, îëîí ýñò ìèöåëëèãýæ àíãèëíà. ̺ºãèéí ýñ õàòóó õàëüñòàé, äîòðîî íýã þìóó õî¸ð Ẻì á¿õèéïðîòîïëàçìòàé áºãººä äîîä 캺ãèéí ýñ îëîí Ẻìòýé áàéíà. ̺ºãèéí ýñèéíẺ쿿ä êàðèîãåíåç õóâààãäëààð ¿ðæèõ áîëîâ÷ øóóä õóâààãäàíà. Áýëòãýë øèìòýæýýëèéí áîäèñîîñ 캺ã õèìèéí íàéðëàãààð öàðäóóëòàé îéðîëöîî ãëèêîãåí(àìüòíû öàðäóóë) õýìýýã÷ í¿¿ðñ óñûã õàäãàëíà. Ãëèêîãåí íü èîäûí óóñìàëä áîð-øàðºíãºòýé áîëæ áóäàãäàíà (öàðäóóë íü èîäîä õºõ ºíãºòýé áîëæ áóäàãääàã þì).Öàðäóóë 캺ãºíä îãò ¿¿ñäýãã¿é þì. ̺ºãèéí íàéðëàãà õèìèéí íàéðëàãààðààóóðàãòàé òºñòýé âîëþòèí ãýäýã îðãàíèê íýãäýë áà ººõ òîñ îðîëöîõîîñ ãàäíà çàðèì캺ã ÿíç á¿ðèéí õîðò áîäèñóóäòàé áàéäàã. ̺ºãèéí ýñèéã äýýä óðãàìàëòàé æèøèæ ¿çâýë ìºõëºã îãò áàéõã¿é îíöëîãòîéþì (äýýä óðãàìëûí ýñ ìºõëºãòýé áàéíà). Ãýâ÷ òºðºë á¿ðèéí 캺㿿ä ÿíç á¿ðèéí ºíãºòýé áàéäàã íü õàëüñíàà áàéõ ÿíçá¿ðèéí ïèãìåíòýýñ øàëòãààëíà. ̺ºãèéí ¿ðæèë. Àìüä áèåä áàéäàã ¿ðæëèéí á¿õ õýëáýðýýð ÿâàãäàíà. Âåãåòàòèâ àðãààð 캺ã¿ðæèõäýý ìèöåëë íü õýäýí õýñýã òàñàð÷, òàñàðõàé òóñ á¿ðýýñ øèíý 캺㿿ä óðãàíà.̺ºãèéã çîðèóäààð ¿ðæ¿¿ëýõýä ýíý àðãûã ãîë òºëºâ õýðýãëýíý. Õºðºíãºíèé 캺ãçºâõºí âåãåòàòèâ àðãààð íàõèàëàí ¿ðæäýã. Îëîíõè 캺㿿ä âåãåòàòèâààð ¿ðæèõäýý õëàìèäîñïîð, îèäèé ãýäýã òóñãàéõýñãèéã ¿¿ñãýíý. Õëàìèäîñïîð íü áóäàã÷ ïèãìåíòèéã øèíãýýæ ãàäóóðàà çóçààí õàëüñààðõó÷èãäñàí ìèöåëëèéí òîìîðñîí ýñ¿¿äèéã èéíõ¿¿ íýðëýõ áºãººä ýíý íü ãàäààä îð÷íûòîõèðîìæã¿é íºõöëèéã òýñâýðëýí ºíãºðººõ çîõèëäëîãîî þì. Ìèöåëëèéí çàðèì íýãýñ, õàæóóãèéí ýñýýñýý øèì òýæýýëèéí áîäèñ àâ÷ òîìðîîä îëîí òîîíû õëàìèäîñïîðûã¿¿ñãýíý. Çàðèì 캺ãèéí õëàìèäîñïîð îëîí æèëýýð óðãàõ ÷àäâàðàà àëäàëã¿é áàéæõºäºº àæ àõóéí òàðèìàë óðãàìëûã ºâ÷ë¿¿ëýõ õîð óðøèã òàðèíà (2-ð çóðàã 1). Îèäèéáîë ìèöåëëèéí ýñ òóñ á¿ð íü õîîðîíäîî ñàëæ áèå äààñàí øèíý ìèöåëë ¿¿ñãýõèéãõýëíý (2-ð çóðàã 2). 11
  12. 12. 2- ð çóðàã. Òºðºë á¿ðèéí 캺ãºíä ñïîð, çîîñïîð ¿¿ñýõ 1. õëàìèäîñïîð, 2. îèäèé, 3. ñàïðîëåãíèé 캺ãíèé çîîñïîðàíãè (ò¿¿íýýñ çîîñïîð ãàð÷ áàéãàà áàéäàë), 4. ìóêîð 캺ãíèé çàëóó ñïîðàíãè ( á- áàðèóë), 5. ìóêîð 캺ãíèé áîëîâñîðñîí ñïîðàíãè (ñïîðîî ãàäàãøàà öàöàæ áàéãàà íü), 6 . Peniñillium 캺ãíèé êîíèäèîñïîð Îëîíõè 캺㿿ä áýëýã áóñûí àðãààð ¿ðæèõäýý ñïîð õýìýýã÷ îíöëîã á¿òýöòýéòóñãàé ýñ¿¿äýýð ¿¿ñãýíý. Äýýð ¿ç¿¿ëñýí ¸ñîîð ñïîð ãàäààä, äîòîîä ãàðàëòàé áàéõáºãººä äîòîîä ãàðàëòàé ñïîð íü òóñãàé áèå ñïîðàíãèéí äîòîð ¿¿ñýõ áºãººä ãîë òºëºâäîîä 캺㿿äýä áàéíà. Õàðèí ãàäààä ãàðàëòàé (ýêçîãåííûé) ñïîð èõýâ÷ëýí äýýä캺㿿äýä ¿¿ñíý. Óñíàà óðãàõ 캺ãºíä (ñàïðîëåãíèé) ñïîð ¿¿ñäýãã¿é ò¿¿íèé îðîíäøèëá¿¿ð¿¿ä á¿õèé çîîñïîð ¿¿ñíý (2-ð çóðàã3). Õóóðàé ãàçàð óðãàõ 캺ãèéí (ìóêîð)ñïîð ñàëõèàð òàðíà. Ñïîðàíãè áîë ìèöåëëèéí áóñäààñàà àðàé óðò óðãàäàã îíöëîã óòàñëàãèéí¿ç¿¿ðò ¿¿ñýõ áºãººä ò¿¿íèéã ñïîðàíãèéí õýñýã áóþó ñïîðàíãèâ÷ ãýíý. Ãàäààä ãàðàëòàé ñïîðûã êîíèäè áóþó êîíèäîñïîðòàí ãýõ áºãººä òýð íü çºâõºíäýýä 캺㿿äýä òîõèîëäîíî. Êîíèäè áîë îëîí äàõèí ñàëáàðëàñàí ìèöåëëèéí îíöãîéóòàñ êîíèäîòàí ãýäýãò ¿¿ñíý (2-ð çóðàã 6). ¯¿ññýí êîíèäîñïîð õàëüñààð õó÷èãäàíà. ̺ºã¿¿äèéí êîíèäèéí õýëáýð îëîí ÿíç áàéõ áîëîâ÷ òºðºë á¿ðèéí 캺ãíèéõòîäîðõîé õýëáýðýý àëääàãã¿é òóë 캺ãí¿¿äèéã ÿëãàí òàíèõàä òýðõ¿¿ øèíæèéãõýðýãëýíý. Ãýâ÷ íýãýí òºðëèéí 캺ãºíä îëîí ÿíçûí êîíèäè áóé áîëäãèéã ñàíàõõýðýãòýé þì. ̺ºãíèé áýëãèéí ¿ðæèë èçîãàì, ãåòåðîãàì, îîãàìè çýðýã õýëáýð¿¿ä áàéõààñãàäíà çºâõºí 캺ãºíä òîõèîëääîã áýëãèéí ýðõòýí ãýæ íýðëýãäýõ áèå ¿¿ñãýí ºâºðìºãöõýëáýðýýð ÿâàãääàã. Áýëãèéí ýðõòýí íü áýëãèéí ¿ðæëýýð áóé áîëäîã. ̺ºãèéí áýëãèéí ýðõòýí äîîä 캺㿿äýä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéãóóëàëòòàéáàéäàã ýð, ýì ýñýýñ ¿¿ñíý. Ýíý íü áýëãèéí ¿ðæëèéí ¿ð ä¿íä ¿¿ññýí ñïîð /îîñïîð,çèãîñïîð/ òàéâàí áàéäàëä òîäîðõîé õóãàöààíä áàéæ áàéãààä óðãàí, áýëýã áóñûí¿ðæëèéí ýðõòýí çîîñïîðàíãè ýñâýë ñïîðàíãè ¿¿ñãýíý. ¯ð òîãòîõ ïðîöåññ ÿâàãäñàíûäàðàà äýýä 캺㿿ä óóò þìóó ýñâýë áàçèä õî¸ðûí àëü íýãèéã ¿¿ñãýíý. Èéìýýñ äýýä캺ãèéã óóòàò, áàçèäàò ãýæ õî¸ð àíãèëíà. Òýäãýýðò óóò áîëîí áàçèäè ¿¿ñýõ ýõíèé ¿åàäèëõàí ÿâàãäàíà. Óóòàò 캺ãèéí ñïîð àãóóëàã÷ áèå íü óóò õýëáýðòýé áàéõ áºãººäáàçèäè 캺ãíèéõ óðàðõóó õýëáýðòýé óíæëàãà áàéäàã. Óóòàò 캺ãèéí óóòàíä 8 ñïîð(àñêîñïîð), áàçèäèé 캺ãíèéõºä 4 ñïîð (áàçèäèîñïîð) á¿ðýëäýíý. 12
  13. 13. 2-ð çóðàã. Áàçèä, óóò õî¸ðûí õºãæëèéí á¿ä¿¿â÷ à.óóòíû õºãæëèéí ÿâö, á. áàçèäûí õºãæëèéí ÿâö 1. ñïîð óóò, áàçèä õî¸ð ¿ðò áèåèéí äîòîð áóþó ãàäíà ìèöåëë äýýð ¿¿ñýõ áºãººä óóòíû äîòîîä ãàðàëòàé (ýíäîãåííûé) áàçèä ãàäààä ãàðàëòàé (ýêçîãåííûé) Ýõ ýñèéí äîòîð áàéõ õî¸ð Ẻìò óóò, áàçèäè õî¸ð ¿¿ñýõýä õî¸óëàà íèéëæ íýãáîëîõ (äèïëîèä) áºãººä öààøäàà ðåäóêöè õóâààãäëààð ãàïëîèä õðîìîñîìò Ẻìòýéáîëíî. 13
  14. 14. Ëåêö ¹5 ̺ºãèéí àíãèëàë ̺ºãíèé àíãèëàë. Áàéãàëü äýýð óðãàäàã á¿õ 캺ãèéã äýýä äîîä õýìýýí 2 á¿ëýãò õóâààæ 6 àíãèáîëãîíî. ¯¿íä: 1. Õèòðèä 캺ãèéí àíãè (Chytridiomycetes) – ýðòíèé ýãýë á¿òýöòýé 캺ã áºãººä ìèöåëëè îãò ¿¿ñýõã¿é áóþó ¿¿ññýí ÷ ò¿¿íèé çºâõºí ýõ ¿¿ñâýð áîëíî. 2. Îîìèöåò 캺ãèéí àíãè (Oomycetes) – ò¿¿íèé ìèöåëë¿¿ä íü õºãæèë ñàéòàé áîëîâ÷ ýñò á¿òýöã¿é áàéäàã. Áýëãèéí ¿ðæèë îîãàìèàð ÿâàãääàã. 3. Çèãîìèöåò 캺ãèéí àíãè (Zygomycetes) – Ýíý 캺ãèéí ìèöåëëèéí õºãæèë ñàéí áºãººä çèãîãàìè ãýäýã ºâºðìºãö õýëáýðèéí áýëãèéí ¿ðæëýýð ¿ðæäýã. 4. Óóòàò 캺ã áóþó àñêîìèöåò 캺ãèéí àíãè (Ascomycetes) – îëîí ýñò ìèöåëëèòýé 캺ã þì. Òóñãàé óóòàíä ñïîð ¿¿ñãýäýã ó÷èð òèéíõ¿¿ íýðëýñýí. 5. Áàçèäèîìèöåò 캺ã áóþó áàçèä 캺ãèéí àíãè (Basidiomycetes) – îëîí ýñò ìèöåëëèòýé áºãººä ìèöåëëèéã á¿ðä¿¿ëäýã íàðèéõàí óòñàíöàðûí áóþó ãèôèéí ¿ç¿¿ðèéí ýñýýñ ãàäàãø òîâîéæ, áàçèä ãýæ íýðëýãäýõ óíæëàãà áóé áîëäîã. Ýíý óíæëàãà äýýð ñïîð ¿¿ñäýã áºãººä óã ñïîðûã áàçèäèîñïîð ãýäýã. Èéì ó÷èð ¿¿íèéã áàçèäàò 캺ã ãýæ íýðëýñýí. 6. Äóòìàã 캺ãèéí àíãè (Deuteromycetes) – çºâõºí áýëýã áóñûí àðãààð ¿ðæäýã, îëîí ýñò ìèöåëëýýñ òîãòñîí 캺ã þì. ÄÎÎÄ ÌªªÃ Äîîä 캺ãºíä õèòðèä, îîìèöåò, çèãîìèöåò 캺㿿ä îðäîã. Ýäãýýð 캺㿿äýãýë á¿òýöòýé, á¿ä¿¿ëýã 캺㿿ä áàãòàõ áºãººä ìèöåëë ¿¿ñýõã¿é, õýðýâ ¿¿ñãýâýëçºâõºí ¿¿ñâýð òºäèé áàéäàã. Õèòðèä 캺ãèéí àíãè – Chytridiomycetes. Õèòðèä 캺ãèéí àíãèä 300 îð÷èì ç¿éëèéí ýãýë á¿òýöòýé áè÷èë 캺㿿ä áàãòàõáºãººä áèä òýäãýýðèéã òºëººë¿¿ëýí áàéöààíû õàð õºë ºâ÷èí (Olipidium brassicae),òºìñíèé ºìºí ¿¿ (Synchytrium endobioticum) çýðýã 캺㿿äèéã ¿çüå. Áàéöààíû õàð õºë ºâ÷èí (Olipidium brassicae). Ýíý íü ýñèéí äîòîð àìüäðàã÷ïàðàçèò 캺ã áºãººä áàéöààíû ÷èõë¿¿ð (¿ðñë¿¿ð) èø õàðëàõ ºâ÷íèéã ¿¿ñãýíý. Õàâàðýðò áàéöààíû ÷èõë¿¿ðèéí ¿íäýñíèé õ¿ç¿¿íä 캺ãíèé çîîñïîð îðæ ºâ÷ë¿¿ëýõ áàýõëýýä áàéöààãààð ºâ÷èëñºí õýñãèéí òóðñ õàðàëæ ñ¿¿ëäýý óðãàìàë ¿õíý. Õàð õºëºâ÷èí 캺ãíèé çîîñïîð òàéâàí áàéäàëòàé ºâºëæñºí ñïîðîîñ (öèñò) õºãæèæ áóéáîëíî. ªâ÷èëñºí óðãàìëûí ¿íäýñíèé õ¿ç¿¿íýýñ õºíäëºí îãòëîë õèéæ, áè÷èëõàðóóðààð õàðàõàä ò¿¿íèé ýñèéí äîòîð í¿öãýí ïàðàçèò 캺ãèéí áèåõýí õàðàãäàíà.̺í íýã òàëäàà ñºðòºíòýé áºìáºëºã õýëáýðèéí íèëýýä ýñ¿¿äýä ãàíö øèëá¿¿ðòçîîñïîðûã ¿¿ñãýäýã áàéíà (1-ð çóðàã). 14
  15. 15. 1-ð çóðàã . Áàéöààíû õàð õºë ºâ÷íèé õºãæëèéí öèêë À. Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë Á. Áýëãèéí ¿ðæèë Ì – Ìåéîç 1. îëüïèäýýð ºâ÷èëñºí áàéöààíû ¿ðñëýã, 2. ¿íäýñíèé õ¿ç¿¿í äýõ îëüïèäèéí ïëàçìîäèé, 3. çîîñïîðàíãè õºãæèæ áàéãàà íü, 4. çîîñïîð, 5. çîîñïîðàíãè ýïèäåðìèéí ýñ ð¿¿ íýâòýð÷ áàéãàà íü, 6. èçîãàìåò, 7. çèãîò, 8. õî¸ð Ẻìòýé ºâëèéí ïëàçìîäè, 9. çèãîòûí ºñºëò Áîðîîòîé ¿åä çîîñïîð óðñàí áàéöààíû ÷èõë¿¿ðèéí ýïèäåðìèñèéí õýñýãòíààëäàí ñóóæ, ãàäóóðàà õàëüñààð á¿ðõýãäýí, ººðèéí ýñèéí äîòîîä ç¿éëñèéã (Ẻì,ïðîòîïëàçì ãýõ ìýò) óðãàìàëä íýâòð¿¿ëíý. Óðãàìàëä íýãýíò îðæ ÷àäñàí ïàðàçèò 캺ãìàø õóðäàí ºñ÷ õºãæäºã þì. Ñïîðîîñ äàõèí ñïîð ¿¿ñýõ õ¿ðòýë 2-3 õîíîãèéí õóãàöààõýðýãëýãäýíý. Èéì ó÷ðààñ áàéöààíû èø õàðëàõ ºâ÷èí áîðîîòîé çóí, ìºí óñàëñíûäàðàà àñàð èõ òàðõäàã þì. Ýíý àþóëò ºâ÷èí áàéöààã èõýýð ãýìòýýæ ¿õ¿¿ëäýã òóëò¿¿íýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõèéí òóëä ãýãýýâ÷ áàéðàíä (ïàðíèê) óðãóóëñàí óðãàìëûãòààðóóõàí óñëàõ, ºâ÷èëñºí óðãàìëûí áàéñàí õºðñèéã ñàéòàð àðèóòãàõ õýðýãòýé þì.¯¿íýýñ ãàäíà ºâ÷èëñºí óðãàìëûã á¿ð ìºñºí øàòààæ óñòãàíà. Òºìñíèé ºìºí ¿¿ ºâ÷èí (Synchytrium endiobioticum) – Ýíý áîë ïàðàçèòàìüäðàëòàé áºãººä òºìñíèé ºìºí ¿¿ ºâ÷íèéã ¿¿ñãýíý. Ýíý ºâ÷íººð ºâ÷èëñºíòºìñíèé áóëöóó, ñòîëîíû (õààÿà èø ìº÷èðò) ãàäíà òàëààð ¿ð÷ãýð, ìàõëàãäóó òîìõàâäàð áóé áîëíî. Õàâäàð íü 캺ãíèé ºñºëò õºãæèëòººñ ¿¿ñýõ áºãººä ýõëýýäöàãààâòàð ºíãºòýé áàéãààä ñ¿¿ëäýý õàðëàíà. Áîëîâñîð÷ ã¿éöýõèéí õàìò õàâäàðìóóõàé ¿íýðòýé ñàëñ áîëîí ñ¿¿ëäýý õàãàð÷ ¿¿ññýí ìàø îëîí òîîíû çîîñïîðûã òàðõààõºâ÷íèé ºâ õºðºí㺠(óóðõàé) áîëäîã áàéíà. Òºìñíèé äîòîð áàéõäàà ºìºí ¿¿ 캺ã àìüäðàëûí îëîí õóâèðàëòûã òóóëæºíãºðººñíººñ çóíû çîîñïîðûí õýä õýäýí ¿åèéã áóé áîëãîíî. Çóíû çîîñïîðò á¿ðýëäýõõóãàöàà áîãèíîõîí (12-14 õîíîãò) òóë òºìñ ºìºí ¿¿ãýýð çóíû òóðø ºâäºíº. ªìºí ¿¿ãýýð ºâ÷èëñºí òºìñíèé áóëöóó àìàðõàí ÿëçàð÷ ãýìòäýã áîëîõîîðºâ÷èëñºí òºìñèéã õ¿íñ áîëîí òýæýýëä õýðýãëýæ áîëîõã¿é. ªìºí ¿¿ òºìñíèé àþóëòàéºâ÷èí ó÷ðààñ óðãàöûã ýðñ áàãà áîëãîäîã áºãººä óóë ºâ÷íèéã ¿¿ñýã÷ 캺ã ñèíõèòðóìãàäààä îð÷íû ìóó íºõöëèéã ñàéí òýñâýðëýæ ÷àääàã ÿâäàë ò¿¿íòýé òýìöýõ àðãûãõ¿íäð¿¿ëíý. Ñèíõèòðóì 캺ãíèé òàéâøèðñàí ñïîð (öèñò) îí óäààíààð àìüäðàõ÷àäâàðàà õàäãàëñààð áàéäàã. Òýð ÷ áàéòóãàé ìàëûí ãýäñýíä îðîîä àìüäðàõ ÷àäâàðòàéõýâýýð ÿëãàäàñààð ãàð÷ äàõèí øèíý 캺ãèéã óðãóóëæ ÷àääàã áàéíà. ªìºí ¿¿ ºâ÷íèéã àíõ Ìàæèð óëñàä íýýæ ñóäàëñàí áºãººä áàðóóí åâðîïûíîðíóóäàä èõ òàðõñàí, ñ¿¿ëäýý Îðîñûí Õîëáîîò Óëñàä ¿çýãäýõ áîëæýý. Ýíý ºâ÷èíòýé òýìöýõ õàìãèéí ñàéí àðãà õýìæýý áîë òºìñíèé ¿¿ ºâ÷íººðºâ÷èëäºãã¿é ñîðòûã (çýðýãòíèéã) ñîíãîí òàðèàëàõ ÿâäàë ìºí áîëíî. Îîìèöåò 캺ãèéí àíãè (Oomycetes). 15
  16. 16. Îîìèöåò 캺ãèéí àíãèä áàãòàõ 캺ãèéí áýëãèéí ¿ðæèë îîãàì ó÷ðààññïåðìàòçîèä, ºíäãºí ýñ¿¿ä íèéëýí çèãîò ¿¿ñãýíý. Òýäãýýð 캺㿿ä óñ áîëîí àãààðòîð÷èíä óðãàæ ÷àäíà. Ýíý àíãèàñ õºäºº àæ àõóéä èõýýõýí õîð õºíººë ó÷ðóóëäàã 캺ãáîë ôèòîôòîð, ïëàçìîïàðà õî¸ð þì. Òºìñíèé ÿëçðàë 캺ã (Phytophthora infestans) – Ýíý 캺ã õóóðàé ãàçàð àìüäàð÷òºìñèéã øèìæ àìüäðàõ òóë óðãàöûã ýðñ õîðîãäóóëäàã àþóëò 캺ã þì. Ò¿¿íèéìèöåëë òºìñíèé âåãåòàòèâ ýðõòýíã¿¿äèéí (èø, íàâ÷, áóëöóó) äîòîîä ýä¿¿ä äîòîðõºãæèõ áºãººä íàâ÷íû äîîä òàëä öàãààí ºíãºðòýé õ¿ðýí òîëáî ¿¿ñýõýýñ ýõýëæ ºâ÷íèéøèíæ òýìäýã èëðýíý. Öàãààí ºíãºð áîë íàâ÷èíä îðøèõ ìèöåëëèéí ñïîðàíãè á¿õèéõýñýã àìñàðûí ñ¿âýýð ãàäàãø öóõóéæ ãàðñàí íü áîëíî. Õàðèí ìèöåëë íü íàâ÷íûìàõëàã õýñãèéí ýñ õîîðîíäûí çàéä áóé áîëæ, îéðîëöîî îðøèõ ýñ¿¿äèéã ¿õ¿¿ëíý.Ñïîðàíãèåâ÷èéí ¿ç¿¿ð á¿ä¿¿ð÷ ö¿ëõèéí çîîñïîðàíãèéã áóé áîëãîæ áîëîâñðîõûíõàìò á¿õëýýð îé÷èæ, ò¿¿íèé îðîíä øèíýýð òºðæ ãàðíà (2-ð çóðàã). 2-ð çóðàã. Òºìñíèé ÿëçðàë ºâ÷íèé õºãæëèéí öèêë À. Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë Á. Áýëãèéí ¿ðæèë Ì – Ìåéîç 1. ôèòîòðîôîîð õàëäâàðëàñàí òºìñíèé íàâ÷ áà áóëöóó 2. êîíèä ò¿¿íèé ºñºëò 3. çîîñïîð çîîñïîàíãèàñ ãàäàãøèëæ áàéãàà íü 4. çîîñïîð 5. çîîñïîð íàâ÷ áà áóëöóóíä ºñºæ áàéãàà íü 6. îîãîíè áà àíòåðèä 7. îîãàìè 8. îîñïîð ¿¿ñýõ ÿâö 9. îîñïîðûí ¿¿ñýëò Çîîñïîðàíãèéí äîòîð õîñ øèëá¿¿ðòýé Ẻð õýëáýðèéí 8-16 øèðõýã çîîñïîð¿¿ñýí óðãàæ ãèô áóé áîëãîí àìñðààð äàìæèæ íàâ÷íû ìàõëàã ýñýä îðíî. Ýñõîîðîíäûí çàéä äàõèí ìèöåëëè áîëîí óðãàæ íàâ÷èéã ãýìòýýæ ýõëýíý. ¯¿íýýñ áîëæíàâ÷íû ìàõëàã õýñãèéí ýñ¿¿ä õëîðîôèëë ¿ã¿é áîëæ ïðîòîïëàçì ¿õíý. Ãàçàð äýýð óíàñàí çîîñïîð áîðîîíû óñòàé õàìò õºðñºíä øèíãýæ îðîîäòºìñíèé áóëöóóíä ãýìòýë ó÷ðóóëíà. Ôèòîôòîð 캺ã òºìñíèé áóëöóó, èø õºðñ çýðýãòîðîîä òàéâàí áàéäàëòàé ºâºëæäºã þì. Òºìñíèé áóëöóó ýíý 캺㺺ð ºâ÷ëºõèéí õàìòáîð ºíãºòýé áîëíî. Òºìñíèé ôèòîôòîð ºâ÷èí (ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷ 캺ãèéã ôèòîôòîð ýäýãó÷èð ºâ÷íèéã ìºí òèéíõ¿¿ íýðýëæýý) ÿëàíãóÿà áîðîî õóðòàé çóí ìàø èõýýð òàðõäàãþì. Èéìä áóëöóó ñîíãîæ òàðèàëàõ îëîí æèë íýã òàëáàé äýýð òºìñèéã òàðèàëàõÿâäëûã çîãñîîõ, ìºí ºâ÷íººð ºâ÷èëäºãã¿é ñîðòûã (çýðýãòíèéã) òàðèàëàõ çýðãýýðòýìöýë ÿâóóëíà. Óñàí ¿çìèéí ïëàçìîïàðà (Plasmopara viticola) óñàí ¿çìèéí íàâ÷, öýöýã æèìñèéããýìòýýäýã ïàðàçèò 캺ã þì. Ãàäààä áàéäàë õºãæëèéí òàëààð òºìñíèé ôèòîôòîðòîéòºñòýé, ºâ÷ëºëòèéí ýõýí ¿åä òîñëîã òîëáî áóé áîëîí äýýðõè ýðõòýíã¿¿äèéã àãøèíçóóð á¿ðõýíý. Õàðèí íàâ÷íû äîîä òàëä îðøèõ òîëáûã òîéðîí öàãààí ºíãºðñïîðàíãèâ÷ ¿¿ñäýã þì. Ïëàçìîïàðà 캺ã îîñïîðûí øàòàíäàà óñàí ¿çìèéí íàâ÷,æèìñýíä ºâºë溺ä õàâàð óðãàæ çîîñïîð á¿õèé çîîñïîðàíãèéã ¿¿ñãýíý. Îîñïîð çèãîòáîë áýëãèéí ¿ðæèë îîãàìèéí ïðîöåññîîð ¿ð òîãòñîí ºíäãºí ýñýýñ ¿¿ñíý. Çîîñïîðíàâ÷, æèìñèéã ãýìòýýäýã òóë ýäèéí çàñãèéí àñàð èõ õîð õ¿ðãýíý. 16
  17. 17. Ýíý ºâ÷íººð ºâääºãã¿é òýñâýðòýé ñîðòûã (çýðýãòèéã) òàðèàëàõ, öàã õóãàöààíäíü óñàí ¿çìèéí èøèéã äýýø ñîéæ óÿõ, õàâàð ýðò óðüä æèëèéí ¿ëäýãäýë, õîã óðãàìàëçýðãèéã óñòãàõ çýðãýýð òýìöëèéã ÿâóóëíà. Çèãîìèöåò 캺ãèéí àíãè (Zygomycetes) Ýíý àíãèä áýëãèéí ¿ðæëèéí çèãîãàì ïðîöåññûã ÿâóóëäàã áºãººä áýëýã áóñààð¿ðæèõäýý ñïîð ¿¿ñãýäýã (çîîñïîð ¿¿ñãýäýãã¿é) ñàëàà ìèöåëëò 캺㿿ä áàãòàíà.Çèãîìèöåò 캺ã õóóðàé ãàçàð ñàïðîôèò àìüäðàëààð àìüäðàíà. Һ뺺ëºã÷ áîëòîëãîéò ìóêîð áóþó öàãààí õºãöèéã (Mucor mucedo) àâ÷ ¿çüå (3-ð çóðàã). e ¸ II I 3-ð çóðàã. Ìóêîð 캺ãèéí áýëãèéí áà áýëãèéí áóñ ¿ðæèë (I- Áýëãèéí ¿ðæèë: II-Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë) à, á, â. çèãîãàìèéí ÿâö, ã. çèãîñïîðûí áîëîâñðîëò, ä. Çîîñïîðîîñ ìèöåëë óðãàæ áàéãàà íü, å. ñïîð, ¸. Áîðòãîí õýëáýðèéí áàðèóë Ìóêîð 캺ã ìàëûí áóóö ÷èéãòýé òàëõ çýðãèéí äýýð óðãàæ ò¿¿íèé ìèöåëëèîðøèõ áèåèéí äîòîð ìàø îëîí ñàëààëàí òàðõàíà. Áèå íü òàñàëãààíóóä ¿ã¿é áîëîõîîðãàíö òîì ýñýýñ òîãòîíî. Ìèöåëë äýýð áîñîî áàéðëàñàí íèëýýä õàòóó çóçààí ñïîðàíãèâ÷ ¿¿ñýíòýäãýýðèéí ¿ç¿¿ðò áºìáºëºã ñïîðàíãè áàéíà. Õàðèí ñïîðàíãè íü ñïîðàíãèâ÷ààñõºíäëºí òàñàëãààãààð òóñãààðëàãäàíà. Ñïîðàíãè áîëîâñîð÷ ã¿éöýõäýý õàð õ¿ðýíºíãºòýé áîëîõ áºãººä ò¿¿íèé äîòîð òàëä ñïîðàíãèâ÷èéí îðîé á¿ä¿¿ð÷ ñïîðàíãèäîðñîí áîðòîãî õýëáýðèéí (êîëîíêà) áàðèóë ¿¿ñãýíý. Áîëîâñîðñîí ñïîðàíãèàñ îëîíòîîíû ñïîð ãàð÷ ñàëõèàð òàðàí àÿòàé îð÷èíä ìóêîð 캺ãíèé øèíý ìèöåëë ¿¿ñíý. Ìóêîð 캺ã, øèì òýæýýëèéí áîäèñ, óñ ÷èéã ýëáýã áàéâàë áýëýã áóñûí ¿ðæèëñïîðîîð ¿ðæèõ áà õýðýâ òýäãýýð ç¿éëñ äóòàãäàëòàé áîë áýëãèéí ¿ðæëèéã ÿâóóëäàãîíöëîã øèíæòýé. Ò¿¿íèé áýëãèéí ¿ðæèë íèëýýä ñîíèí ÿâàãäàíà. ¯¿íä ãèô¿¿ä áèåáèåý ÷èãëýí óðãàæ ñ¿¿ëäýý ¿ç¿¿ðýýð íèéëíý. Ãèôèéí ¿ç¿¿ðò òàñàëãàà áèé áîëæ ýõóðãàìëààñ òóñãààðëàãäàí ãàìåò á¿ðä¿¿ëíý (4-ð çóðàã). Òýäãýýð ãàìåòóóä íèéëæ ¿ðòîãòîí çèãîñïîð (çèãîò) ¿¿ñ÷ òàéâøèðëûí ¿å ºíãºðñíèé äàðàà ñïîðàíãè á¿õèéñàëààã¿é ãèô¿¿ä ¿¿ñãýíý. Áýëãèéí õî¸ð ýñ íèéëñíèé ¿ð ä¿íä øèíýýð ¿¿ñýõ äèïëîèäẺìòýé ýñèéã çèãîñïîð ãýíý. 17
  18. 18. ÄÝÝÄ ÌªªÃ 4-ð çóðàã. Ìóêîð 캺ãèéí õºãæëèéí öèêë À. Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë Á. Áýëãèéí ¿ðæèë Ì-ìåéîç1. ãåòåðîòàëëè÷íû ìèöåë, 2. ñïîð, 3.ñïîð ¿¿ñ÷ áàéãàà íü, 4. êîíúþãàöè, 5. çèãîòò¿¿íèé ºñºëò, 6. ñïîð àâ÷ ÿâàã÷, 7. ñïîðàíãè, 8. ãàìåòàíãèéã òîãòîîã÷ Äýýä 캺ã äîîä 캺ãíººñ áèå ìàõáîäèéí çîõèîí áàéãóóëàëò á¿òöýýð ýðñÿëãààòàé, îëîí ýñò, ñàéí õºãæèë á¿õèé ìèöåëëèéã ¿¿ñãýäýã îíöëîãòîé. Äýýä 캺ãíººñàñêîìèöåò, áàçèäèîìèöåò, çàâñðûí 캺ã çýðýã àíãèéã ¿çíý. Àñêîìèöåò áóþó óóòàò 캺ãèéí àíãè Ascomycetes. Óóòàò 캺ãèéí áèåèéí á¿òýö, àìüäðàõ áàéäëààð õàðèëöàí àäèëã¿é 30000 ãàðóéç¿éëèéí 캺㿿ä àñêîìèöåòèéí àíãèä áàãòäàã. Àñêîìèöåò 캺ã òóñãàé óóò õýëáýðèéíñïîðàíãè (àñê) äîòîð òîãòìîë òîîíû ñïîð ¿¿ñãýäýã îíöëîã øèíæýýðýý áóñàä 캺ãíººñãîö ÿëãàãäàíà. Àñê ñïîðàíãèä ¿¿ññýí ñïîðûã àñêîñïîð ãýíý. Ãèôèéí óòàñ äóíäàà æèæèã ñ¿âòýé õºíäëºí òàñàëãààíóóäààð îëîí ýñ¿¿ä áîëîíõóâààãäñàí áàéõ òóë ýäãýýð 캺ã îëîí ýñòýé áèå ìàõáîäü ìºí. Èéì îëîí ýñýýñ òîãòñîíìèöåëëèéã ¿åò ìèöåëë ãýíý. Ìèöåëëèéí ýñ ãîëäóó îëîí Ẻìòýé áîëîâ÷ õààÿà öººí(íýã) Ẻìòýé áàéíà. Óóòàò 캺ã ýõ ãàçðûí àìüäðàëòàé, òýäãýýðèéí äîòðîîñ íèëýýäõýñýã íü õºäºº àæ àõóéí óðãàìëûã ºâ÷ë¿¿ëäýã ïàðàçèò 캺㿿ä áîëíî. Àñêîìèöåò 캺ãèéí àíãèéã í¿öãýí óóòàò 캺ã (Hemiascomycetidae), æèíõýíýóóòàò 캺ã (Euascomycetidae), ëîêóëîàñêîìèöåò 캺ã (Loculoascomycetidae) ãýñýí 3 äýäàíãè áîëãîí õóâààäàã. ¯¿íä: Í¿öãýí óóòàò 캺ã - Hemiascomycetidae Ýíý äýä àíãèéí òºëººëºã÷èä íü ¿ðò áèå¿¿ñãýäýãã¿é. Ýíý äýä àíãèéí òºëººëºã÷ íü õºðºíãèéí 캺ã þì. Òàëõíû õºðºíãèéí 캺ã (Saccharomyces cerevisiae). Ýíý 캺ã íü ãàíö Ẻìòýé,Ẻðºíõèé áóþó çóóâàí ìàÿãèéí òóñãààð æèæèã ýñ¿¿ä áîëíî. Ò¿¿íèé ýñä ïðîòîïëàçì,âàêóîëü õàëüñ áàéäàã þì. Õºðºíãºíèé 캺ã ÷èõýðòýé òýæýýëèéí îð÷èíä óðãàæñïèðòèéí ýñýëòèéã ÿâóóëàí ãëþêîçûã í¿¿ðñõ¿÷èë, ýòèëèéí ñïèðò áîëãîí çàäëàíà. Ýíý캺ã ïðàêòèê àìüäðàëûí à÷ õîëáîãäîëòîé, õ¿ì¿¿ñ äýýð ¿åýñ ýõýëæ õºðºíãºíèé캺㺺ð äàðñ, øàð àéðàã, òàëõíû ãóðèë ýñãýõ çýðýãò àøèãëàæ èðæýý. Òàëõíû ãóðèëûãýñãýõýä ¿¿ññýí ñïèðò óóðøèæ, õàðèí í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé ¿ëäýæ òàëõûã õººëãºíº. Ýññýíãóðèëûí äîòîð õèé áàéõ íü í¿¿ðñ õ¿÷èë þì. Îäîî ¿åä õºðºíãºíèé 캺ãèéã çàâîä ¿éëäâýðò èõ õýìæýýãýýð ¿ðæ¿¿ëæ ãàðãàõáîëñîí áºãººä ò¿¿íä ñàéí ÷àíàðûí øèì òýæýýëèéí áîäèñ áîëîõ óóðàã, ººõ, âèòàìèíãýõ ìýò ýëáýã òóë ìàëûí òýæýýë, õ¿íñ, ýìèéí ç¿éë áîëãîí àøèãëàíà. Ýíý 캺ãò ¿ðò áèå ¿¿ñäýãã¿é, ñïîðûã ¿¿ñãýõ ñïîðàíãè óóò íü øóóä ìèöåë뺺𺺠áîëîõ áºãººä 캺ã á¿õëýýðýý òýæýýã÷ îð÷èí äîòîð äàëä óðãàäàã. Õºðºíãºíèé캺ã íàõèàëæ ¿ðæèõ òóë áóñàä 캺㺺ñ ýðñ ÿëãààòàé. ¯¿íä ýñèéí äýýð áóé áîëñîí óð 18
  19. 19. ìýò òîâãîð öààøäàà óðãàæ øèíý ýñ áîëîí õóâèðààä òîäîðõîé õýìæýýíä õ¿ðòëýý ºñºæ,ýõ ýñýýñ ñàëíà. Ýõ ýñèéí äýýð íýãýí çýðýã õýä õýäýí íàõèà áóé áîëîí òýäãýýð íüöààøäàà äàõèí æèæèã íàõèàíóóäûã ¿¿ñãýíý (5-ð çóðàã). Öîî øèíýýð ¿¿ññýí íàõèàíóóäºñºæ òîìîðîîä ýõ ýñòýéãýý õîëáîãäñîí õýâýýð áàéõ òóë õàðàõàä ãèíæ ìýò ¿çýãäýõáºãººä àìàðõàí ñàëæ áèå äààñàí ýñ¿¿ä áîëîí òàñðàíà. Õºðºíãºíèé 캺ãíèéíàõèàëàëò àñàð õóðäàí ÿâàãäàõ òóë àÿòàé íºõöºëä òóí àìàðõàí ¿ðæèíý. Õàðèí øèìòýæýýëèéí áîäèñ õîìñäîõîä 캺ãíèé âåãåòàòèâ ýñèéí Ẻì ìåéîç õóâààãäàëä îðæäºðâºí ñïîð á¿õèé ñïîðàíãè áîëîõ óóò ¿¿ñíý. Ýíý íü áýëãèéí ¿ðæëèéí ïðîöåññûíóðüäàë áîëãîí ÿâóóëàõã¿éãýýð ã¿éöýòãýíý. Õºðºíãºíèé çàðèì 캺ãèéí Saccharomycesellisoidae íü äàðñ øàð àéðãèéí õºðºíãºíèé 캺ã þì. À Á 5-ð çóðàã. Õºðºíãºíèé 캺ã I. Õºðºíãºíèé 캺ã: 1. Ẻì, 2. ìèòîõîíäðè, 3. âàêîóëü, 4. ãîëüäæèéí àïïàðàò, 5. ýíäîïëàçìûí òîð, 6. ÿëãàðóóëàõ öýâð¿¿, 7. ººõ òîñ, 8. ïëàçìîëåììà,, 9. õàíà, 10. ýñ¿¿ä íàõèàëæ óðãàæ áàéãàà íü, 11.ôàãîñîì, 12. ïèíîöèò öýâð¿¿ Æèíõýíý óóòàò 캺ãèéí àíãè. Õàìãèéí òîì äýä àíãèéí íýã áºãººä òóñãàé ¿ðò áèå äîòîð óóò íü ¿¿ñ÷ õºãæäºã.Õààëòòàé, õàãàñ íýýëòòýé áà íýýëòòýé ¿ðò áèå ãýñýí ãóðâàí õýëáýðèéí ¿ðò áèå áàéäàã.Ýäãýýð ¿ðò áèå¿¿ä 캺㿿äýä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. Æèíõýíý óóòàò 캺ãºíä õýäõýäýí áàã áàãòäàã. Ïëåêòàñê 캺ãèéí áàã (Plectascales)–èéí ¿ðò áèå Ẻðºíõèé õýëáýðèéí áèò¿¿êëåéñòîòåöè ãýäýã ¿ðò áèå þì. Ñïîð áîëîâñðîõ ¿åä òýð íü çàäàðäàã. Êëåéòîòåöè áóþóõààëòòàé ¿ðò áèå äîòîð óóòóóä ýìõ çàìáðààã¿é áàéðëàñàí áàéíà. Ýíý áàãèéí 캺㿿äãàçðûí õºðñ áîëîí õ¿íñíèé ÿíç á¿ðèéí ç¿éë (ãóðèë, òàëõ, æèìñ ãýõ ìýò) äýýð óðãàäàã.Һ뺺ëºã÷ººð íü ñàðâóóò 캺ã (Penicillium), öàöðàãò 캺ãèéã (Aspergillus) àâ÷ ¿çüå. Ñàðâóóò 캺ã (Penicillium) îðøèæ áàéãàà þìûí ãàäíà þìóó äîòîð áàéðëàñàí¿åò ìèöåëëòýé áºãººä ãîë òºëºâ êîíèä ¿¿ñãýæ ¿ðæèõ òóë êëåéñòîòåöè áóé áîëîõ íüõîâîð áîëîé. Ìèöåëë õýäèéãýýð îðøèõ áèåèéí äîòîð áàéõ áîëîâ÷ ãàäàðãà äýýã¿¿ðñèéðýã òîëáî áóé áîëãîíî. Ñàðâóóò 캺ãíèé êîíèäè àâ÷ ÿâàã÷ íü îëîí ýñò ýãö áîñîîóòñóóäòàé áºãººä äýýä ¿ç¿¿ð íü 2-3 äàõèí ñàëààëæ øóâóóíû ñàðâóó ìýò ¿çýãäýíý (6-ðçóðàã). 19
  20. 20. 6-ð çóðàã. Ïåíèöèëë 캺ãèéí áèå áà õºãæëèéí öèêë 1. Ïåíèöèëë 캺ã II. Ïåíèöèëëèéí õºãæëèéí öèêë À.Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë Á. Áýëãèéí ¿ðæèë Ì-ìåéîç 1. ìèöåë, 2. êîíèä àâ÷ ÿâàã÷, 3. ôèëàèä, 4. êîíèä, 5. êîíèäûí ºñºëò, 6. àñêîãîí, 7. àíòåðèä, 8. êëåéñòîòåöèéí õýëáýðæèëò, 9. õààëòòàé ¿ðò áèåèéí õýñý㠯翿ðèéí ñàëààíóóä íü áºìáºëºã ýñ¿¿äýýñ òîãòñîí õýëõýý êîíèäóóä áîëíî. Òýðíü ýõëýýä ºíãºã¿é áàéñíàà ñ¿¿ëäýý íîãîîí, ýñâýë õºõ ºíãºòýé áîëäîã. Êîíèäóóä óíàæãèô¿¿äèéã ¿¿ñãýíý. Áýëãèéí ïðîöåññ ýõëýõýä ýð, ýì ãèô¿¿ä àòèðàí ýðã¿¿ëýã õýëáýðòýé áîëæ àëüíýãíèéãýý îðîîíî. ßìàð÷ ýìõ çàìáðààã¿é îðîîöîëäñîí ãèô¿¿äýýñ ñàðâóóò 캺ãíèé¿ðò áèå á¿ðýëäýæ ò¿¿íèé äîòîð óóòíóóä áóé áîëíî. Ñàðâóóò 캺ãíèé òºðºëä áàãòàõPenicillium notatum ãýã÷ 캺ãíººñ ïåíèöèëëèí ãýäýã àíòèáèîòèê ýìèéã ãàðãàæ àâäàãþì. Ïëåêòàñê 캺ãíèé áàãò öàöðàã ãýäýã àñïåðãèëë 캺ã (Aspergillus) áàãòàíà. Ýíý캺ãèéí êîíèä àâ÷ ÿâàã÷ õºíäëºí òàñàëãààíóóä áàéõã¿é òóë íýã ýñèéí òîãòîöòîé.Êîíèäèè àâ÷ ÿâàã÷èéí ¿ç¿¿ðò õýëõýëäñýí áºìáºëºã ýñ¿¿äýýñ òîãòñîí öàéâàð íîãîîíêîíèäóóä ðàäèóñ ìàÿãòàé öàöðàãààð áàéðëàõ áºãººä áîëîâñîð÷ ã¿éöìýãö ¿ç¿¿ðýýñýýýõëýí îé÷èíî (7-ð çóðàã). 20
  21. 21. 1 2 7-ð çóðàã. Ñàðâóóò áà öàöðàãò 캺ã 1. Ñàðâóóò 캺ã (Penicilium): à. êîíäèäîâ÷, á. êîíèä 2. Öàöðàã 캺ã (Aspergilla) Äýýð ºã¿¿ëñýí õºãöèéí 캺ãèéí çàðèì ç¿éë êîíèäèè àâ÷ ÿâàã÷èéí àäèë áîñîî÷èãëýëýýð óðãàäàãã¿é ¿ðò áèå êëåéñòîòåöè ¿¿ñãýõ áºãººä ¿ðò áèå íü áîëîâñðîõäîîõàòóó õàëüñààð õó÷èãäàæ æèæèã áºìáºëºã áîëíî. Àñïåðãèëë 캺ã óðãàìëûí ãàðàëòàé õîîë, õ¿íñíèé ç¿éë, æèìñ íîãîîí äýýðýëáýã óðãàæ ãýìòýýäýã þì. Ýíý 캺ãèéã ÷èõðýýñ íèìáýãèéí õ¿÷èë ãàðãàæ àâàõàäõýðýãëýíý. Ñ¿¿ëèéí ¿åä ýíý 캺ãºíä ïåíèöèëëèíû àäèë àíòèáèîòèê áàéäãèéãñóäàëæýý. Ãóàëàõ 캺ãèéí áàã (Erycephales) – èéí 캺ãèéí áàãèéí ¿ðò áèå õààëòòàéáºãººä ò¿¿í äîòîð çýðýãöýýãýýð áàéðëàñàí íýã þìóó õýä õýäýí óóò ¿¿ñäýã. Øèìýã÷àìüäðàëòàé 캺㿿ä áàãòäàã. Ýíý áàãò Sphaerotheca, Erysiphe çýðýã òºðë¿¿ä áàãòäàã. Sphaerotheca mors uvae (ñôåðîòåê) ãýäýã 캺ã òîøëîéí çàëóó ìº÷èð æèìñãýíèéãºâ÷ë¿¿ëæ ãàäàðãà äýýð íü ààëçíû ø¿ëñ ìýò öàãààí ºíãºòýé ìèöåëëèéã ¿¿ñãýíý.Ìèöåëë íü îðøèõ áèåèéí äîòîð îðæ óðãàõã¿é, çºâõºí ò¿¿íèé ñîðóóë íü óðãàìëûíýïèäåðìèñèéí ýñýíä øèãäýæ áýõëýãäýíý. Áîãèíîõîí êîíèäè àâ÷ ÿâàã÷èéí ¿ç¿¿ðòõýëõýý êîíèäè á¿ðýëäýæ ò¿¿ãýýð ¿ðæèíý. Óíàñàí êîíèäè ãóðèë öàöñàí ìýò òîøëîéíºâäñºí ýðõòýíã á¿ðõýæ áàéãààä ñàëõèíä õèéñýí ººð óðãàìàë äýýð î÷èæ ñóóìàãö äàõèíìèöåëëè áîëîí óðãàíà. Èéíõ¿¿ ñôåðîòåê 캺ã áàéãàëü äýýð ìàø ýëáýã óðãàõ áºãººäíàìàð áîëîõîä ìèöåëëè äýýð 8 àñêîñïîðòîé ãàíö óóò á¿õèé êëåéñòîòåöè ¿¿ñýæºâºë溺ä õàâàð óðãàíà. Êëåéñòîòåöè õàãàðàõàä ºñêîñïîðóóä òàðõàí òîøëîéí íàâ÷,æèìñãýíý äýýð ñóóæ ìèöåëëè ¿¿ñãýí àõèí ºâä¿¿ëíý. Erysiphe graminis - ¿åò óðãàìëûí ãóàëàõ 캺ã çýðëýã, òàðèìàë ¿åò óðãàìëóóäûãºâ÷ë¿¿ëýã÷ ïàðàçèò 캺ã þì. Ýíý 캺ãºíä ãàäààä áàéäëààðàà òºñòýé îëîí ç¿éëèéí캺㿿ä áàéäàã áîëîâ÷ òîäîðõîé òºðëèéí ¿åò óðãàìàë äýýð ïàðàçèòààð àìüäàðäàãáîëîõîîñ áóñ óðãàìëûã òýð á¿ãä ºâ÷ë¿¿ëäýãã¿é þì. Æèøýýëáýë àðâàéã ºâ÷ë¿¿ëäýã캺㠺ºð ººð òºðëèéí ¿åòýíã ºâ÷ë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é. Òýäãýýð ïàðàçèò 캺㿿äèéíìèöåëëè ¿åò óðãàìëûí èø, íàâ÷, ò¿ð¿¿ òýð ÷ áàéòóãàé ñîðîí äýýð õ¿ðòýë ºñºæ ¿ðæäýãþì. Òýð íü íàâ÷èí äýýð áàéõäàà ýõëýýä ñýâñãýð, æèíò¿¿ õýëáýðòýé áàéæ áàéãààäñ¿¿ëäýý íÿãòðàí ìèöåëëèéí á¿ðõ¿¿ë áîëíî. Ìèöåëëèéí ñîðóóë (ãàóñòðèé) óðãàìëûíêóòèêóë äàâõðàãûã íýâòðýí ýïèäåðìèñò áýõëýãäýíý. Ò¿¿íèé æèíò¿¿ õýëáýðò ìèöåëëèçóíû ýõýí õàãàñò ãèôèéí Ẻãíºðºë îðîîöîëäîî, êîíèäè àâ÷ ÿâàã÷, êîíèäîîñ á¿ðäýõáºãººä ò¿¿íèé äýýð àíòåðèäè, îîãîíè áóé áîëæ ýöýñòýý ãèôèéí îðîîëöîëäîîí äóíäæèæèã áºìáºëºã õýëáýðò ºâºëæèõ êëåéñòîòåöè ¿¿ñíý. Êëåéñòîòåöèéí äîòîð òóñ á¿ð 8àñêîñïîð á¿õèé 8-16 øèðõýã óóò áàéíà. 21
  22. 22. Erysiphe graminis tritici 캺ã õàâàðæèõ áóóäàéã ºâ÷ë¿¿ëäýã áºãººä íàìàðáîëîõîîð íàâ÷íû õàìò 캺ãíèé êëåéñòîòåöè óíàæ ãàçðûí õºðñèéã áóðòàãëàí,ºâºëæèõ áóóäàéí ºâ÷ëºõ ýõ ¿¿ñâýð áîëäîã áàéíà. ªâºëæèõ áóäàéí äîîä õýñãèéííàâ÷íû àð òàëä àñêîñïîðîîñ ºâºëæèõ ìèöåëëè áóé áîëîí õàâàð áîëîõîîð óðãàæºâ÷ë¿¿ëýí êîíèäè ¿¿ñãýõ áà ò¿¿ãýýð õàâàðæèõ áóóäàé õàëäâàðëàíà. Èéíõ¿¿ õàâàðæèõ,ºâºëæèõ áóóäàéí áèåä ò¿¿íèé àìüäðàëûí öèêë ¿ðãýëæëýí ÿâàãäàíà. Õàðãà 캺ãèéí áàã – Clavicepitales. ¯ðò áèå íü ïåðèòåöè áºãººä øèìýã÷èëæàìüäàðäàã 캺ã þì. Ýíý 캺ãèéí áàãò îëîí ç¿éëèéí 캺ã áàãòàõ áºãººä ò¿¿íèé ãîëòºëººëºã÷èéí íýã íü ¿åò óðãàìëûí øèìýã÷ õàðãà ºâ÷íèé (¿õýð îðä) 캺ã (Clavicepspurpurea) þì. Ýíý 캺㠿åò óðãàìëóóäûã ºâ÷ë¿¿ëäýã, ÿëàíãóÿà õºõ òàðèà á¿ð ÷ èõ ºâ÷èëíº.Çóíû ñ¿¿ë ñàðä õºõ òàðèà òîëãîéëñîí õîéíî ò¿¿íèé ò¿ð¿¿íèé äýýð ¿ð áîëîâñðîõîðîíä íèë ºíãºòýé áàãà çýðýã òàõèð óðò, õàòóó áèå ýâýð áóþó ñêëåðîöè áóé áîëíî.Ýâýð (ñêëåðîöè) áîë óñã¿é áîëæ 5-10% óñòàé õàòóóðñàí ìèöåëëè ìºí áºãººä øèìòýæýýë íººöºëæ òàéâàí áàéäàëòàé áàéãàà ¿å þì. Íàìàð îé÷èæ õºðñºíä ºâºëæèíº.Õàâàð õºðñíèé ÷èéãýíä äýâòýæ óðãàõàä ò¿¿íèé äýýð íàðèéí õºë á¿õèé óëààâòàðºíãèéí áóëóóíóóä áóé áîëíî. Áóëóóíû çàõààð õàãàñ áèò¿¿ ¿ðò áèå ïåðèòåöè ¿¿ñýõáºãººä ò¿¿íèé õºíäèéä õýäýí ãîíçãîé óóò áóé áîëæ óóòóóò äîòîð èõýâ÷ëýí 8 øèðõýãíàðèéõàí àñêîñïîð á¿ðäýíý (8–ð çóðàã). 8-ð çóðàã. Õàðãà 캺ãíèé õºãæëèéí öèêë À. Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë Á. Áýëãèéí ¿ðæèë Ì-ìåéîç 1. ìèöåë, 2. õàðãà 캺㺺ð ãýìòñýí ò¿ð¿¿, 3. êîíèäòîé êîíèä àâ÷ ÿâàã÷, 4. êîíèäûí ºñºëò, 5. ñêëåðîöòîé õºõ òàðèàíû ò¿ð¿¿, 6. ñêëåðîçûí óðãàæ áàéãàà íü, 7. áýëãèéí ïðîöåññ, 8. ñòðîì /õºíäëºí îãòîëîë/, 9. àñê á¿õèé õàãàñ íýýëòòýé ¿ðò áèå, 10. àñêîñïîðòîé óòñàðõóó õýëáýðèéí óóò, 11. àñêîñïîð ò¿¿íèé ºñºëò. ¯ðò áèåä óóòóóä õîñ Ẻìò ýñ¿¿äýýñ ¿¿ñýõ áºãººä àíõ õî¸ð Ẻì íèéëñíèéäàðàà ðåäóêöè õóâààãäëààð õî¸ð áîëæ ýñèéí ¿ç¿¿ðò (òóéë) íýã íýãýýð áàéðëààä äàõèíõî¸ð óäàà õóâààãäñàíààñ íèéò 8 Ẻì áóé áîëíî øèíýýð ¿¿ññýí Ẻ쿿ä óóòíû äîòîðãàíö ýãíýýãýýð öóâðàí áàéðëàæ ààæìààð òîìðîíî. Áººì á¿ðèéí ãàäóóð ïðîòîïëàçìõ¿ðýýëýí, õàëüñààð õó÷èãäàæ, ñ¿¿ëäýý àñêîñïîð áîëíî. Àñêîñïîðûí áîëîâñðîëò, ¿åòóðãàìëûí (ºâºëæèõ õºõ òàðèà) öýöýãëýëòèéí õóãàöààòàé ÿã äàâõöàíà. Àñêîñïîðáîëîâñðîõûí õàìò ¿ðò áèåèéí ¿ç¿¿ðèéí æèæèã ñ¿âýýð ãàð÷ ñàëõèàð öýöýãëýæ áóéýð¿¿ë ¿åò óðãàìàëä î÷èæ öýöãèéí ¿ðýâ÷èéí ãàäàðãà äýýð ñóóæ ààæìààð ò¿¿íèé õàíûãíýâòëýí äîòîîä õýñã¿¿äèéã (¿ðýâ÷èéã) ãýìòýýí õàëäâàðëàæ 캺ãèéí ìèöåëëè óðãàæýõëýíý. Õàðèí ºâ÷íèéã ¿¿ñãýã÷ 캺㠿åò óðãàìëûí öýöãèéí çºâõºí ¿ðýâ÷èéã 22

×