• Save
BOT201 хичээлийн лекц
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

BOT201 хичээлийн лекц

on

  • 5,351 views

 

Statistics

Views

Total Views
5,351
Views on SlideShare
5,351
Embed Views
0

Actions

Likes
2
Downloads
0
Comments
1

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

BOT201 хичээлийн лекц BOT201 хичээлийн лекц Document Transcript

  • BOT 139 Óðãàìëûí àíãèëàë ç¿é I Ëåêö ¹1 Óäèðòãàë Àíãèëàë ç¿éí øèíæëýõ óõààíû ñóäëàõ ç¿éëñ, ñàëáàð øèíæëýõóõààíóóä. Óðãàìëûí àíãèëàë ç¿é áîë óðãàìàë ñóäëàëûí øèíæëýõ óõààíû íýã õýñýã ìºí.Óðãàìàë ñóäëàë ãýäýã áîë óðãàìëûí àìüäðàë, á¿òýö, ºñºëò õºãæèëòèéí ç¿é òîãòîëûãñóäëàõ øèíæëýõ óõààí ìºí. Óðãàìëûí ñóäëàë íü õýëáýð ç¿é (ìîðôîëîãè), äîòîîäá¿òýö (àíàòîìè), ôèçèîëîãè, àíãèëàë ç¿é, ãàçàð ç¿é, ýêîëîãè, ãåîáîòàíèê çýðýã ¿íäñýíõýëáýð¿¿äýýñ á¿ðäýë áîëíî. Óðãàìëûí àíãèëàë íü õýëáýð ä¿ðñ, ãàðàë ¿¿ñëýýð óðãàìëûã òîäîðõîéíýãæ¿¿äýä àíãèëàí, óëìààð óðãàìëûí àéìãèéã ñóäëàõàä ýìõ æóðàìòàé áîëãîõ õýñýãþì. ̺í óðãàìëûã àíãèëàõàä (ä¿ðñ) òîîöîîëîõ àæèë õàìààðàãäàíà. ¯¿í äîòðîîÓðãàìëûí àíãèëàë ç¿é I õè÷ýýëýýð âèðóñ, áàêòåðèàñ ýõëýýä äîîä óðãàìëûí á¿ëýãáîëîí äýýä óðãàìëààñ á¿ðõ¿¿ë ¿ðò óðãàìëààñ áóñàä õ¿ðýýíèé óðãàìëóóäûã ¿çíý. Óðãàìëûí àíãèëàë ç¿é äàðààõ îëîí ñàëáàð øèíæëýõ óõààíû ñàëáàðóóäàäõóâààãääàã. ¯¿íä: 1. Âèðóñëîãè-íÿí ñóäëàë 2. Áàêòåðèîëîãè-Áàêòåðè ñóäëàë 3. Àëüãîëîãè-Çàìàã ñóäëàë 4. Ëèõåíîëîãè-Õàã ñóäëàë 5. Ìèêîëîãè-̺ºã ñóäëàë 6. Áðèîëîãè- Õºâä ñóäëàë ãýõ ìýò Àíãèëëûí íýãæ. Äýëõèéí áºìáºðöºã äýýð ìàø æèæèã í¿äýíä ¿ë ¿çýãäýõýýñ ýõëýýä àâðàãà òîìàìüòàí, óðãàìàë õ¿ðòýë, ýñò áîëîí ýñèéí áóñ, íýã ýñòýé áà îëîí ýñòýé çýðýã ÿíç á¿ðèéíá¿òýöòýé ìàø îëîí ÿíçûí àìüä îðãàíèçì àìüäàðäàã. Ýäãýýð àìüä îðãàíèçìóóä íü óñ, íàìàã, ºíäºð óóë, õýýð òàë, öºë, õàä÷óëóó ãýõ çýðýã îëîí ÿíçûí îð÷èí íºõöºëä àìüäàðäàã. Ãýõäýý òýäãýýðèéí äîòîðá¿òýö, àìüäðàõ îð÷èí íºõöëèéí õóâüä èæèë òºñººòýé õýñýã á¿ëã¿¿ä áàéäàã. Èéìó÷ðààñ àíãèëàí ÿëãàäàã. Àíãèëàí ÿëãàõ ¿åä ò¿¿íä õýðýãëýõ àíãèëëûí íýãæ¿¿äáàéäàã. Ýäãýýð íýãæèéí õàìãèéí òîì íü èõ àéìàã áºãººä äàðààãààð íüàéìàã,õ¿ðýý, àíãè, îâîã, òºðºë, ç¿éë çýðýã íýãæ¿¿ä áèé. Äýëõèéí áºìáºðöºã äýýð àìüäàð÷ áàéãàà àìüä îðãàíèçìûã Ẻìèéíºìíºõ á¿òýöòýé, Ẻìò á¿òýöòýé ãýæ 2 èõ àéìàã áîëãîí õóâààäàã. Áººìèéíºìíºõ á¿òýöòýé îðãàíèçìä áàêòåðè, õºõ íîãîîí çàìàã, Ẻìò îðãàíèçìä 캺ã,óðãàìàë, àìüòíû àéìãóóä îðäîã (1-ð á¿ä¿¿â÷). 1-ð á¿ä¿¿â÷ Àìüä îðãàíèçìûí àíãèëàë Àìüä îðãàíèçì Áººìèéí ºìíºõ (Procaryota) Áººìò (Eucaryota) Áàêòåðè Õºõ íîãîîí çàìàã ̺ºã Óðãàìàë Àìüòàí(Bacteria) (Cyanophyta) (Mycota Fungei) (Plantae) (Animalae) Ñóäàëãààíû ò¿¿õýýñ. Óðãàìàë ñóäëàë áîë ãýíýò øèíæëýõ óõààí áîëîí ãàð÷ èðýýã¿é áºãººä ýíý íüõºãæëèéí îëîí çóóí æèëèéí ò¿¿õòýé. Ìàíàé òîîëëîîñ ãóðâàí çóó ãàðóé æèëèéí ºìíºãðåêèéí ýì÷ Ãèïïîêðàò õýìýýã÷ àíõ óäàà ýìèéí 200 îð÷èì óðãàìëûã òîîöîîëîíáè÷æýý. Ò¿¿íèé äàðàà ãðåêèéí ôèëîñîôè÷ Àðèñòîòàëü, Òåîôðàñò íàð òýð ¿åäöóãëóóëñàí ìàòåðèàëûí ¿íäñýí äýýð óðãàìëûã àíãèëàõ ñàíààðõëûã òºð¿¿ëæ áàéâ.Òåîôðàñò ãàçàð òàðèàëàíãèéí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîë á¿õèé 500 îð÷èì óðãàìëûã 1
  • òîîöîîëæýý. Òýðýýð á¿õ óðãàìëûã ìîä, ñººã, ºâñ õýìýýí àíãèëñàí íü îäîî ¿åä õýâýýðõýðýãëýãäýæ áàéãàà þì. Èíãýýä 16-ð çóóíûã õ¿ðòýë óðãàìëûí ñóäëàëä òîäîðõîé ¿çýãäýõ¿éö õºãæèëãàðààã¿é áà õàðèí 16-ð çóóíààñ ýõëýí õóäàëäàà áîëîí äàëàéãààð àÿëàõ ÿâäàë íèëýýäõºãæñºí ó÷èð øèíý ãàçàð îðíûã íýýæ óðãàìëûí øèíý ç¿éëèéã îëæ òîîöîîëîõ áîëîâ. Óðãàìëûí ñóäëàëûã æèíõýíý øèíæëýõ óõààí áîëãîí õºãæ¿¿ëýõ õýðýãòØâåäèéí ýðäýìòýí Ëèííåé èõ ç¿éëèéã á¿òýýñýí áºãººä òýð íü îäîî ¿åèéí óðãàìëûíàíãèëëûí ¿íäñèéã áóé áîëãîâ. Ãýâ÷ Ëèííåé, ç¿éëèéã õóâèðàí ººð÷ëºãäºõã¿é,òîãòìîë ãýæ îéëãîñîí áóðóó ¿çýëòýí õ¿í áàéñàí þì. Îðãàíèê åðòºíöèéí ¿¿ñýëõºãæëèéã ýâîëþöè õºãæëèéí ¿çýë ñàíààíû ¿¿äíýýñ àíõ Ëàìàðê òàéëáàðëàí óðãàìàëáà àìüòíû ç¿éë (ä¿ðñ) áîë òîãòìîë áóñ, ãàäààä îð÷íû ººð÷ëºãäºæ áàéãàà íºõöëèéíàÿñààð çîõèöîí õóâèð÷ áàéäàã ãýäýã çºâ ñàíààã ãàðãàñàí áîëîâ÷ ¿íýí õýðýãòýýýâîëþöè õºãæëèéí àñóóäëûã òàâèàä ò¿¿íèéãýý øèéäâýðëýæ ÷àäààã¿é þì. 19-ð çóóíûýõýí ¿åä Ëàìàðê àìüòíû àéìãèéí ýâîëþöè õºãæëèéí ñèñòåìèéã òàâèõ ñàíààðõëûãàíõ óäàà õèéñýí áîë îðîñûí ýðäýìòýí Ï.Ô.Ãîðÿíèíîâ óðãàìëûí àéìãèéí ýâîëþöèõºãæëèéí ñèñòåìèéã àíõ ºã÷ýý. Òýð ¿åä íî¸ðõîæ áàéñàí ìåòàôèçèê îíîëûã ×.Äàðâèí áóò öîõèæ ò¿¿íäõóâüñãàëûã õèéí óëìààð àìüä áèå ìàõáîäèéí ýâîëþöè õºãæëèéí ñèñòåìèéí òóõàéîíîëûã áóé áîëãîâ. Òýðýý𠺺ðèéíõºº ìàòåðèàëèñò ñóðãààëààð ç¿éë áîë òîãòìîë ãýæ íîìîí÷èëæáàéñàí èäåàëèñò ñóðãààëûã öîõèæ äýëõèé äýýð àìüäðàë ¿ðãýëæ ººð÷ëºãäºæ õºãæèæáàéäàã ãýñýí áàéãàëèéí õóóëèéã òîãòîîæýý. Åðòºíöèéã ¿çýõ èäåàëèñò ¿çýëä õ¿÷òýéöîõèëòûã Äàðâèí ºãñºí ó÷èð õºðºíãºòíèé îíîë÷äîîñ ò¿¿íèé ýñðýã çîõèõ òýìöëèéãÿâóóëæ ýõëýâ. Èäåàëèçìèéí ÿíç á¿ðèéí õýëáýð áà õàðãèñ óðñãàëóóäòàé òýìöýõ ÿâäàëäÄàðâèíû ýíýõ¿¿ îíîë òýð ¿åèéí òýðã¿¿íèé õ¿ì¿¿ñò çýâñýã íü áîëæ áàéæýý. Äàðâèíõýäèéãýýð äýâøèëòòýé îëîí îíîëóóäûã áóé áîëãîñîí áîëîâ÷ òýð àëäààòàé òàëóóäáàéñàí ó÷èð õºðºíãºòíèé çàðèì îíîë÷äîä àøèãëàãäàæ áàéâ. 18-ð çóóíû äóíä ¿å áà 19-ð çóóíû ýõíèé õàãàñò îðîñ îðíîîð ýâîëþöè õºãæëèéíîíîë íèëýýä õºãæèæ ýíý òàëààð áàðóóí åâðîïûí îíîë÷äûã äàâñàí áºãººä òýä ÷óõàëõýäýí àñóóäëûã äýâø¿¿ëýí òàâüæ ýöýñòýý ýäãýýð àñóóäëààð ýâîëþöè õºãæëèéí îíîëûí¿íäñèéã òàâüæýý. Æèøýýëáýë îðãàíèê áóñ åðòºíöººñ îðãàíèê åðòºíö ¿¿ññýí áîëîõàìüä áèå ìàõáîäèéí ãàðàë ¿¿ñëèéí íýãäìýë áà òýäãýýðèéí õîîðîíäûí òºðëèéíõîëáîî, ò¿¿íèé ýâîëþöè õºãæèëä ãàäààä îð÷íû íºëºº çýðýã àñóóäëûã îðîñûíýðäýìòýä áîëîâñðóóëæýý. Ìàòåðèàëèñò øèíæëýõ óõààíû ¿íäñèéã õºãæ¿¿ëýí îðîñûí óðãàìàë÷ýðäýìòäýýñ 19, 20-ð çóóíû ¿åä ÷óõàë íýýëò¿¿äèéã õèéâ. Æèøýýëáýë: Áººìèéí øóóäáóñ õóâààãäàë, ýñèéí Ẻìèéí ðåäóêöè õóâààãäàë, ýñ¿¿ä õîîðîíäîî ïëàçìîäåñìààðõîëáîãäîõ, á¿ðõ¿¿ë ¿ðò óðãàìëûí äàâõàð ¿ð òîãòîëò çýðýã íü á¿ãä îðîñûíýðäýìòäèéí íýýëò þì. Îðîñ îðîíä äàðâèíèçìûã äýëãýð¿¿ëýõ õýðýãò Ê.À.Òèìèðÿçåâèõèéã á¿òýýæ óäàìøèë, õóâüñàë áàéãàëèéí øàëãàðëûí òàëààð óðãàìëûí àìüäðàëäýýð æèøýýëýí ñóäëàâ. Áàéãàëèéã õóâèðãàí ººð÷ëºã÷ È.Â.Ìè÷óðèí áà ò¿¿íèé õýðãèéã ¿ðãýëæë¿¿ëýã÷ýðäýìòýí íàð óäàìøëûí ìàòåðèàëèñò øèíý îíîëûã áóé áîëãîí àìüä áèå ìàõáîäèéíõóâüñëûí øàëòãààíûã èëð¿¿ëæ óëìààð óðãàìàë àìüòíû óäàìøëûã ººð÷ëºõ àðãàçàìûã çààæýý. Òýä íàð Äàðâèíû ìàòåðèàëèñò îíîëîîñ óõàðñàí àëäààòàé õýñã¿¿äèéãáèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíààñ ¿ëäýí õàñàæ, äèàëåêòèê ìàòåðèàëèçì äýýð ¿íäýñëýí,æèíõýíý ìàòåðèàëèñò áèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíûã áóé áîëãîõûí õàìò ãàäààä îð÷íûíºõöºë áîë àìüä áèå ìàõáîäèéí õºãæëèéí ãîë øèéäâýðëýõ õ¿÷èí ç¿éë ìºí áîëîõûãòîãòîîæýý. Òýä íàð íýãýí áèåèéí õºãæëèéí õóóëèéã íýýæ, óðãàìàë àìüòíû ç¿éëèéí¿¿ñýëä àìüäðàëûí òóðøèä øèíýýð îëæ àâñàí øèíæ òýìäýã øèéäâýðëýõ à÷õîëáîãäîëòîé áîëîõ òóõàé, íýãýí ç¿éëä õàìààðàãäàõ áèå ìàõáîäèéí õàðèëöàííºëººëºõ íºëººã øèæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé àâ÷ ñóäëàí óëìààð óðãàìàë àìüòíûõºãæëèéã õ¿ì¿¿ñ æîëîîäîõ àñóóäëûã áîëîâñðóóëæýý. Èíãýñíýýð ýäãýýð ýðäýìòýä 2
  • àìüä áàéãàëèéí õºãæëèéí ç¿é òîãòëûã íýýæ óëìààð ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãõºãæ¿¿ëýõ èõ áîëîëöîîã áóé áîëãîâ. Áàéãàëü, àðäûí àæ àõóéä óðãàìëûí à÷ õîëáîãäîë. Õîðâîî åðòºíöºä ÿíç á¿ðèéí óðãàìàë óðãàíà. Óðãàìàë çºâõºí ýõ ãàçàðò óðãààäçîãñîõã¿é äàëàé, ãîë ìºðºí, òýíãèñ, öººðìèéí óñíàà õ¿ðòýë óðãàäàã þìàà. Óðãàìàëóðãààã¿é í¿öãýí ãàçàð òóí õîâîð áîëíî. Åðòºíöºä èéíõ¿¿ óðãàìàë ãàçàð ñàéã¿é òàðõàõäàà áàéãàëüä òîäîðõîé¿¿ðã¿¿äèéã ã¿éöýòãýíý. Äýëõèé äýýð óðãàæ áàéãàà áàðàã á¿õ óðãàìàë (öººí òîîíû äîîä óðãàìëààñáóñàä) õ¿÷èëòºðºã÷èéí õèéãýýð áàéãàëèéã òýòãýæ áàéäàã áèëýý. Óðãàìàë àìüòíûàìüñãàëàõ, øàòàõ, èñýëäýõ çýðýã ïðîöåññîîð àãààðò òîãòìîë õýìæýýòýé (21% îð÷èì)áàéõ õ¿÷èëòºðºã÷ óëàì áàãàñ÷ áàéäàã. Õýðýâ íîãîîí óðãàìàë áàéãààã¿éñýí áîë òýð íüýöýñòýý ¿ã¿é áîëæ äýëõèé äýýð àìüäðàë ñºíºõ áàéæýý. Ãýâ÷ ýíý õèéã ÿëãàðóóëàã÷íîãîîí óðãàìàë áàéäàã ó÷èð õ¿÷èëòºðºã÷ öàã ÿìàãò òýòãýãäýæ ñýëáýãäýæ áàéíà. Óðãàìëûí íîãîîí õýñýãò áàéãàëü äýýð ÿâàãääàã íàðèéí ¿çýãäë¿¿äèéí íýãýíáîëîõ ôîòîñèíòåç ÿâàãäàíà. Ôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññîîð óðãàìàë àãààðò áàéãààí¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé áà ãàçðûí õºðñíºº áóé óñíààñ îðãàíèê íýãäë¿¿äýýñ ãàäíàõ¿÷èëòºðºã÷ ÿëãàðóóëíà. Èéíõ¿¿ îðãàíèê áóñ áîäèñîîñ óðãàìëûí áóé áîëæ áóéáîëãîæ ºãñºí îðãàíèê íýãäë¿¿äèéã õ¿í àìüòàí ººðñäèéí õ¿íñ òýæýýë áîëãîí çàìààñíü àøèãëàõààñ ãàäíà óðãàìàë ººðºº ÷ àìüäðàëäàà çàðöóóëíà. Óðãàìàë èõ óðãàñàí ãàçàð öàã óóðûí áàéäàë íýëýýä 纺ëºí áàéäàã ó÷èð òýð íüáàéãàëü äýýð áàñ öàã óóðûã 纺ëð¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Óðãàìàë áîë ìàëûí òýæýýëèéí ¿íäñýí áààç áîëäîã áºãººä ãýðèéí òýæýýìýëáîëîí áóñàä àìüòàä ãîë òºëºâ óðãàìëààð õîîëëîíî. Äýýðõ ãîë à÷ õîëáîãäëîîñ ãàäíà óðãàìëûã õ¿ì¿¿ñ ¿éëäâýðò ò¿¿õèé ýä áîëãîõ,ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ ñóðâàëæ áîëãîí àøèãëàõ, ÿíç á¿ðèéí ºâ÷íèéã ýì õýðýãë¿¿ðèéããàðãàæ àâàõ çýðýã àñàð îëîí òàëòàéãààð àøèãëàíà. 3
  • Ëåêö ¹2 Óðãàìëûí àéìãèéí àíãèëàë Ãåîõðîíîëîãèéí õóâààðü Äýëõèé äýýðõ àìüäðàëûí ¿¿ñýë õºãæèë íü ãåîëîãèéí ýðèí, ãàëàâ á¿ðò õàðèëöíàäèëã¿é áàéñàí áºãººä ò¿¿íèéã ¿ç¿¿ëñýí ¿å÷ëýëèéã Ãåîõðîíîëîãèéí øàòëàë ãýíý. Ãåîõðîíîëîãèéí ýðèí áîëîí ãàëàâóóäàä ÿâàãäñàí ýâîëþöèéí ÷óõàë ¿éë ÿâö (Schopf,1992) Ýðèí Ãàëàâ Õóãàöàà (ñàÿ ¯éë ÿâö æèëýýð)Êåìáðèéí Ïðîòåðîçîé 4500 Àìüäðàë ¿¿ñ÷, àíõíû îëîí ýñòýí áèé áîëîâ.ºìíºõ ¿å Êåìáðè 550 Äýýä óðãàìàë ¿¿ñýâ. Ñýýð íóðóóã¿é àìüòàä õºãæèâ. Îðäîâèê 500 Àíõíû ñýýð íóðóóã¿éòýí (ýð¿¿ã¿éòýí) ¿¿ñýâ. Ñèëóð 440 Óðãàìàë áà ¿åò õºëòºí õóóðàé ãàçàð ãàðàâÏàëåîçîéí Äåâîí 410 ßñò çàãàñ òàðõàí äýëãýð÷, àíõíû 2 íóòàãòàí áàýðèí øàâüæ ¿¿ñýâ. Êàðáîí 360 Îéì õýëáýðò îé äýëãýð÷, ìºðõºã÷ ¿¿ñýæ, 2 íóòàãòàí çîíõèëñîí ¿å Ïåðì 290 Òýíãèñèéí ñýýð íóðóóã¿éòýí àìüòàä îëíîîðîî ìºõºæ, àíõíû àðààòàí ìºëõºã÷, îð÷èí ¿åèéí øàâüæ ¿¿ñýâ.Ìåçîçîéí Òðèàñ 250 ¯ëýã ã¿ðâýë¿¿ä òàðõàí äýëãýð÷, õºõòºí ¿¿ññýí áà í¿öãýí ¿ðòýí çîíõèëñîí ¿å Þðà 210 ̺ëõºã÷èä áà í¿öãýí ¿ðòýí íî¸ðõîæ, øóâóó ¿¿ñýâ. Öýðä 140 Öýöýøò æðãàýìàë ¿¿ñýâ. ¯ëýã ã¿ðâýë¿¿ä áà ñýýð íóðóóã¿éòíèé îëîí á¿ëýã ãàëàâûí ñ¿¿ë ¿åýð ìºõæýý.Êàéíîçîéí Ãóðàâäàã÷ 65 Ñ¿¿ãýýð áîéæèã÷èä, øóâóó, äàëä ¿ðòýí òàðõàí äýëãýðýâ. Ãóðàâäàã÷èéí ñ¿¿ë äºðºâäºã÷èéí ýõýíä àìüä îðãàíèçì îëîí ç¿éë áîëñîí оргил үе ĺðºâäºã÷ 1.8 Õ¿í ¿¿ñýâ 4
  • Ëåêö ¹3 Ýñã¿é äîîä óðãàìàë, Ẻìã¿é äîîä óðãàìëûí ñàëáàð àéìàã ÁÀÊÒÅÐÈ (BACTERIA) Áàêòåðè áîë íýã ýñýýñ òîãòñîí íèëýýä á¿ä¿¿ëýã á¿òýöòýé áèå áºãººä çºâõºíáè÷èë õàðóóðûí (ìèêðîñêîïûí) òîì ºñãºëòºíä ¿çýãäýõ ìàø æèæèãõýí õýìæýýòýéáàéíà. Áàêòåðè íü õàíãàëòòàé ÷èéã á¿õèé îð÷èíä ñàéí àìüäðàíà. Íèëýýä áàêòåðóóäõàðàíõóé îð÷èíä èõ èäýâõèòýé õºãæäºã áîëîâ÷ çàðèì íü ãýðýëòýé îð÷èíä àìüäðàõäóðòàé áîëîé. Ãýâ÷ èõýíõ áàêòåðè íàðíû ãýðëèéí øóóä òóÿàíä àìüäàð÷ ÷àääàãã¿é¿õäýã þì. Èõýíõ áàêòåðè õëîðîôèëëûí ìºõëºãã¿é, ºíãºã¿é áàéõ áîëîâ÷ öººí òîîíûáàêòåðóóä óëààí, õºõ, øàð ãýõ ìýòèéí ºíã¿¿äòýé áàéäàã íü òýäãýýðèéí ïèãìåíòýýñøàëòãààëíà. Õàðèí óâ óëààí, íîãîîí áàêòåðóóä õëîðîôèëëòîé áàéäàã. Áàêòåðè áóñàä õ¿ðýýíèé óðãàìàëòàé ÿìàð òºðëèéí õîëáîîòîé áàéäãèéãòîãòîîãîîã¿é áîëîâ÷ èõýíõäýý óðãàìëûí àéìàãò òóñãàé õ¿ðýý áîëîí îðäîã þì. Ãýâ÷ áàêòåðè ººðèéíõºº á¿òöýýð õºõ íîãîîí çàìàãòàé òºñòýé òàëóóä áèé. Èéì÷ ó÷ðààñ áàêòåðè, õºõ íîãîîí çàìàã õî¸ð Ẻìèéí ºìíºõ á¿òýöòýé àìüä îðãàíèçìûíäýä àéìàãò îðäîã. Õºõ íîãîîí çàìàãòàé òºñººòýé áàêòåðóóäàä õëîðîôèëëûíìºõëºãòýé àäèë ç¿éë áàéõ áîëîâ÷ áàêòåðèä áàéäàã øèëá¿¿ð õºõ íîãîîí çàìàãòáàéõã¿é. Ìèêñîáàêòåðè ãàðàë ¿¿ñëýýðýý öàöðàãò 캺ãòýé îéðîëöîî, ñïèðîõåòáàêòåðè á¿òöýýðýý íýã ýñò á¿ä¿¿ëýã àìüòàíòàé òºñòýé þì. Áàêòåðè åðºíõèé人 íýã ýñýýñ òîãòñîí áàéõ áîëîâ÷ îëîí ýñýýñ á¿ðäñýí óòàñëàãáàêòåðè áàñ áèé. Ò¿¿íèé ýñ õàëüñààð á¿ðõýãäñýí ïðîòîïëàçì, âàêóîëèîñ á¿ðäýõáºãººä Ẻì íü íóêëåéíû õ¿÷ëýýð áàÿëàã, Ẻìèéí õýñã¿¿ä îëîí áóòàðñàí ìàÿãòàéîðøèíî. Õàðèí ìèêñîáàêòåðèéí Ẻì òîäîðõîé áàéíà. Ýñèéí õàëüñ ãåìèöåëëþëîçáîëîí ïåêòèíò áîäèñîîñ (õààÿà óóðãèéí áîäèñ áàéíà) òîãòîæ ò¿¿íèé õàìãèéí ãàäíàòàëûí äàâõðàãà ñàëñæèæ õººäºã ó÷èð ýñ ãàäóóðàà õàìãààëàõ çîðèëãîòîé á¿ðõ¿¿ëñàëñòàé áîëäîã þì. Çàðèì áàêòåðè õºäëºõºä çîõèîëäñîí ñîðìîñ õýëáýðèéí íýã áóþó õýä õýäýíøèëá¿¿ðòýé (1 -ð çóðãèéí II). Øèëá¿¿ð áèåýñýý óðò áàéõ òîõèîëäîë áàéäàã.Áàêòåðèéí õºäºë㺺í çºâõºí øèëá¿¿ðýýñ øàëòãààëàõã¿é áºãººä ýñèéí òîãòìîëàãøèæ ñóíàõòàé õîëáîîòîéãîîð õºäºë㺺íòýé áàéõ ÿâäàë áèé (ñïðèëë áàêòåð). Áàêòåðèéí àíãèëàë. Áàêòåðè ìàø º÷¿¿õýí æèæèã áèå ìàõáîäü ìºí òóë ò¿¿íèéãñóäàëæ øèíæëýõ ÿâäàë òºâºãòýé ó÷èð îäîî õèð á¿ðýí ã¿éöýò òîãòîîñîí àíãèëàë ¿ã¿éáîëîâ÷ ýñèéí õýëáýð, äîòîîä á¿òýö, ñïîð ¿¿ñãýëò çýðýã øèíæèéí ¿íäñýí äýýðàíãèëëûã õèéäýã. Áàêòåðèéã ýñèéí õýëáýðýýð õýä õýäýí òºðë¿¿äýä õóâààíà. ¯¿íä: ñàâõàíöàðáàêòåð (áàöèëë), áºìáºëºã áàêòåð (êîêê), õîñ áºìáºëºã áàêòåð (äèïëîêîêê),ãèíæèëñýí áºìáºëºã áàêòåð (ñòðåïòîêîêê), òàõèð áàêòåð (âèáðèîí), ìóøãèà áàêòåð(ñïèðèëë) çýðýã þì (1-ð çóðàã). 5
  • I 1-ð çóðàã. Áàêòåðèéí õýëáýð¿¿ä I. à.áºìáºëºã áàêòåðè, á. õîñ áºìáºëºã áàêòåðè, â. áºìáºëºã ãèíæèí áàêòåðè, ã. ñàâõàíöàð áàêòåðè, ä. Ìóøãèà å. ìàõèð áàêòåðè, Áàêòåðèéí äýýðõè çîíõèëîõ õýëáýð¿¿äýýñ ãàäíà çàâñðûí îëîí õýëáýðòîõèîëäîíî. Áàêòåðèéã òýæýýëò îð÷èíä ¿ðæ¿¿ëýõýä Ẻí á¿ëãýýð îðøèõ áºãººäá¿ëãèéí õýìæýý, ºíãº, õýëáýð íü òºðºë á¿ðèéí áàêòåðèóäàä àäèëã¿é áàéíà. Áàêòåðèéí ¿ðæèë. Áàêòåð ýñèéí ýíãèéí õóâààãäëûí çàìààð òóí ò¿ðãýí ¿ðæèíý.Õóâààãäëûí äàðàà øèíýýð ¿¿ññýí ýñ¿¿ä òýð äîðîî ñàëæ òîìðîîä äóíäàæààð 25-30ìèíóò ºíãºðìºãö äàõèí äóíäóóðàà õóâààãäàæ ¿ðæèæ ÷àäíà. Çàðèì áàêòåðèõóâààãäàæ ¿ðæñýíèé äàðàà áèå áèåýñ øóóä ñàëàõã¿é Ẻãíºðºõ áóþó ãèíæìàÿãòàéãààð îðøèæ ãàäóóðàà åðºíõèé ñàëñààð á¿ðõýãäýíý. Ãýäýñíèé ñàâõàíöàðáàêòåðè 12-15 ìèíóòûí õóãàöààíä ¿ðæèæ ÷àääàã áàéõàä ñ¿ðüåý ºâ÷íèéã ¿¿ñãýã÷áàêòåðèéí õóâààãäàë ìàø óäààí ¿ðãýëæëýíý. Èéìýýñ áàêòåðèéí õóâààãäëûí õóðäõàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã þì. Áàéãàëü äýýð áàêòåðèéí ¿ðæèëä ÿìàð íýã ñààä òîòãîðáàéäàã¿éñýí áîë áîãèíîõîí õóãàöààíä äýëõèé åðòºíöèéã áàêòåð ä¿¿ðãýõ áàéæýý.Áàêòåðèéí ¿ðæèëä ãàäààä îð÷íû òîõèðîìæã¿é íºõöºë íèëýýä áàéõ áîëîâ÷ çàðèìç¿éëèéí áàêòåðè òýðõ¿¿ íºõöëèéã òýñâýðëýí ºíãºðººõèéí òóëä ñïîðûã ¿¿ñãýíý.Áàêòåðèéí ñïîð áîë ÿëàíãóÿà õîðò áîäèñûí ¿éë÷èëãýý õàëóóí õ¿éòíèé õýëáýëçëèéãòóí ñàéí òýñâýðëýíý. Çàðèì áàêòåðèéí ñïîð – 245îÑ ãðàäóñ áà + 150 îÑ ãðàäóñûãòýñâýðëýí àìüä áàéæ ÷àäíà. Ñïîð ¿¿ñýëò ýñèéí äîòîð ÿâàãäàíà. ¯¿íä ýñèéí âàêóîëü ïðîòîïëàçì íü óñààãàäàãø ãàðãàæ àãøààä õàòóóð÷ õàòóó õàëüñààð á¿ðõýãäýíý. Èéíõ¿¿ ñïîðæñîí áàêòåðèõýäýí àðâàí æèë àìüä õýâýýð áàéæ ÷àäàõ áºãººä òîõèðîìæòîé íºõöºë á¿ðäýõèéíõàìò øèíý ýñèéí ¿¿ñâýð áîëîí öààøäàà åðäèéí áàêòåðè áîëîí õóâààãäàæ ¿ðæèæýõëýíý. Ãîë òºëºâ ñàâõàíöàð õýëáýðèéí áàêòåðóóä ñïîð ¿¿ñãýäýã. Áàêòåðèéí ýñèéíàíõíû õàëüñ ýâäðýõýä ãàäàãø ãàð÷ óñ ñàëõèàð òàðõàíà. Áàêòåðèéí õîîëëîëò. Èõýíõ áàêòåðè áýëýí îðãàíèê áîäèñîîð õîîëëîäîã ó÷èð ãåòåðîòðîôàìüäðàëòàé áîëîâ÷ õààÿà àâòîòðîô (ººðºº àìüäðàë) àìüäðàëòàé áàéõ ÿâäàëòîõèîëäîíî. Ãåòåðîòðîô áàêòåðèéã ñàïðîôèò ïàðàçèò (øèìýã÷) ãýæ õî¸ð àíãèëíà. 6
  • Ñàïðîôèò áàêòåðè áîë óðãàìàë, àìüòíû ñýãèéí îðãàíèê áîäèñîîð õîîëëîõ áºãººäïàðàçèò áàêòåðè àìüä óðãàìàë, àìüòíû áèåèéí ãàäíà áóþó äîòîð òàëä àìüäðàíà.Ïàðàçèò (øèìýã÷) áàêòåðè õ¿í àìüòàíä õàëäâàðò ºâ÷íèéã ¿¿ñãýõ òóë ýìãýã òºðºã÷ ãýæíýðëýíý. Ýìãýã òºðºã÷ áàêòåðè ìºí óðãàìëûã áàêòåðèéí ºâ÷íººð ºâ÷ë¿¿ëäýã. Çàðèì áàêòåðè àâòîòðîô àìüäðàëòàé ó÷èð àãààðûí í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéãøèíãýýí àøèãëàíà. ¯¿íèéã îðîñûí áè÷èë-àìü ç¿é÷ Âèíîãðàäñêèé íýýæ õåìîñèíòåçøèíæ íýðëýâ. Õåìîñèíòåç ôîòîñèíòåçýýñ íèëýýä ÿëãààòàé áºãººä ÿíç á¿ðèéí ýðäýñáîäèñûí ýñýëäýõýä ¿¿ñýõ õèìèéí ýíåðãèéí õ¿÷ýýð í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéíýýñ îðãàíèêáîäèñ á¿ðä¿¿ëíý. Ãýâ÷ íàðíû ãýðëèéí ýíåðãèéã àøèãëàí æèíõýíý ôîòîñèíòåçèéíïðîöåññûã ÿâóóëäàã áàêòåðè áàéíà. Ãåòåðîòðîô áàêòåðóóäààñ àçîò õóðèìòëóóëàã÷ (Azotobakter) áàêòåðè ãàçðûíõºðñíèé øèì òýæýýë ÷àíàðûã ñàéæðóóëäàã óëñ àðäûí àæ àõóéí ÷óõàë à÷õîëáîãäîëòîé þì. Àçîò õóðèìòëóóëàã÷ áàêòåðè áîë ÿìàð íýãýí îðãàíèçìûí ÿëçðàëçàäðàëòààñ ¿¿ññýí ø¿âòðèéã óðãàìàëä àìàðõàí øèíãýäýã àçîòòîé íýãäýë áîëãîíõóâèðãàíà. Ýíý áàêòåðè áóóðöàãò óðãàìëûí ¿íäýñíèé áóëöóóíä àìüäðàíà. Îð÷íû íºõöºëä áàêòåðèéí çîõèëäîëò áà òýäãýýðèéí òàðõàëò. Áàêòåðè ãàäààä îð÷íû ÿìàð íýãýí íºõöºëä àìàðõàí çîõèöîí àìüäàðäàã ó÷èðçàðèì íü õàëñàí áóóö, õàëóóí ðàøààí áîëîí ºìíºò õîéò òóéëóóäûí õ¿éòýí ãàçàð ìýòýêîëîãèéí ÿíç á¿ðèéí íºõöºë á¿õèé îð÷èíä àìüäðàíà. ̺í ôèçèê õèìèéí ÿíçá¿ðèéí íºõöºë øèíæ ÷àíàðòàé õºðñºíä ìàø îëîí òîîòîé áàêòåðè áàéõààñ ãàäíàóñàíä ÷ àìüäðàíà. ªºðººð ºã¿¿ëýõýä áàéãàëü äýýð áàêòåðèã¿é îð÷èí õîâîð áºãººäòýäãýýðèéí îðøèõ ãîë íóòàã íü ãàçðûí õºðñ áîëîé. Õàðèí àãààðò õºðñèéã áîäâîë÷èéã áàãà, ìºí áàêòåðèéí ºñºëò õºãæèëòºíä ìóóãààð íºëººëäºã íàðíû òóÿàíû øóóäòóñãàë áàéäàã ó÷èð áàêòåðè öººí áàéíà. Íýã ç¿éëèéí áàêòåðèéí ºñºæ ¿ðæèõýäòîõèðîìæòîé áàéäàã îð÷íû íºõöºë íºãºº ç¿éëèéí áàêòåðèä òîõèðîõã¿é áàéõ íüîëîíòîé þì. Áàêòåðèéã õ¿÷èëòºðºã÷òýé õàðüöàõ áàéäëààð àíàýðîá áà àýðîá õýìýýí õî¸ðá¿ëýãò õóâààíà. Àýðîá áàêòåðè çààâàë õ¿÷èëòºðºã÷òýé îð÷èíä õºãæèõ áºãººä õàðèíàíàýðîá áàêòåðè ººðèéíõºº õºãæèëä õ¿÷èëòºðºã÷ã¿é îð÷èíã øààðäàíà. Æèøýýëáýëÿëçðóóëàã÷ áàêòåðè íü õ¿÷èëòºðºã÷òýé îð÷èíä àìüäàðäàã ó÷èð àýðîá ìºí áºãººäñ¿¿í õ¿÷ëèéí áàêòåðè ººðèéí õýðýãòýé õ¿÷èëòºðºã÷èéã (àãààðûã) õýðýãëýõã¿é òóëàíàýðîá þì. Ãýâ÷ áàéãàëüä õ¿÷èëòºðºã÷òýé õ¿÷èëòºðºã÷ã¿é îð÷èíä àëü àëèíä íüàäèëõàí àìüäàðäàã áàêòåðè òîõèîëäîõ áºãººä ò¿¿íèéã ôàêóëüòàòèâ àíàýðîá ãýíý. Òºðºë á¿ðèéí áàêòåðèóä õàëóóí õ¿éòíèéã òýñâýðëýõ òàëààð õàðèëöàí àäèëã¿é,ÿëàíãóÿà õ¿éòíèéã èõýíõ áàêòåð ìóó òýñâýðëýäýã ó÷èð ýíýõ¿¿ îíöëîã ÷àíàðò ¿íäýñëýíõ¿íñíèé ç¿éëèéã õºðãºã÷ ñàâàíä õèéæ óäààí õóãàöààãààð õàäãàëíà. Áàêòåðèéí ºñºëòõºãæèëò õýòýðõèé èõ õàëóóíä ÿâàãäàõã¿é òóë çàãàñ, íîãîî, ñ¿¿, ìàõ çýðãèéã èõõàëààãààä áèò¿¿ ëààçàíä õèéæ õàäãàëíà. ̺í áàêòåðè ÷èéãòýé îð÷èíä äàññàíàìüäðàëòàé áàéäàã ó÷èð æèìñ íîãîî, ìàõ çýðãèéã õàòààæ áàêòåðèéí àìüäðàëûííºõöëèéã çàéëóóëæ õàäãàëíà. Áàéãàëü, õ¿íèé àìüäðàëä áàêòåðèéí à÷ õîëáîãäîë. Áàéãàëü äýýð àìüäàð÷ áàéãàà áàêòåðè õîð õ¿ðãýõ òàëòàé áîëîâ÷ åðºíõèé人àøèãòàé òàë íü äàâóó áàéäàã þì. Áàêòåðè þóíû ºìíº áàéãàëü äýýð ÿâàãäàæ áóéáîäèñûí ñîëèëöîëä îðîëöîæ îðãàíèê áîäèñûã çàäëàí ýðäýñ áîäèñ áîëãîí õóâèðãàíà. Áàêòåðèéí ¿éë àæèëëàãààãààð ìàõ, ñ¿¿, íîãîî ÿëçàð÷ ìóóääàã. Óóðãèéí áààçîòòîé îðãàíèê íýãäýë áàêòåðèéí ¿éë÷èëãýýãýýð çàäðàõûã ÿëçðàëò ãýäýã. Õýðýâ áàéãàëü äýýð ÿëçðàëòûí ïðîöåññ ÿâàãääàãã¿é áàéâàë õîðâîî åðòºíöóðãàìàë àìüòàí õ¿¿ðýýð ä¿¿ðýõ áàéæýý. ßëçðóóëàã÷ áàêòåðè èäýø óóøíû íººöèéãìóóäóóëæ àãààðûã áîõèðëîõ õºíººëòýé òàëòàé áîëîâ÷ óðãàìàë àìüòíû õ¿¿ðèéãçàäëàí ýðäýñ áîäèñ áîëãîäîã àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé. ̺í ýíý áàêòåðè óóðãèéãçàäëààä øèâòýð áàéäàëòàé àçîò ¿¿ñãýí ãàçðûí õºðñèéã àçîòîîð áàÿæóóëíà. Õºðñíººñóðãàìàë àçîò àâ÷ äàõèí óóðàã ¿¿ñãýõýä õýðýãëýõ æèøýýòýéãýýð àçîòûí ýðãýëò áàéãàëüäýýð ÿâàãäàíà. Ýíý àçîòûí ýðãýëòèéí ïðîöåññ õºðñºíä àìüäàð÷ áàéäàã àçîò 7
  • õóðèìòëóóëàã÷ áàêòåðè ÷óõàë ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýíý. ßëçðóóëàã÷ áàêòåðè óóðãèéãçàäàëæ ýðäýñ áîäèñ áîëãîõîä í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé õ¿õýðò óñòºðºã÷ áîëîí õîðò áîäèñïòîìàèí ÿëãàðàõ òóë ÿëçàðñàí òýæýýëýýð ìàë òýæýýõýä õîðäëîãî áîëîõ àþóëòàéãààñòýæýýëä õýðýãëýõèéã õîðèãëîíî. Áàêòåðèéí ¿éë÷èëãýýãýýð îðãàíèê áîäèñ çàäðàõäàà çºâõºí ÿëçðàëòààðÿâàãäààä çîãñîõã¿é ìºí ýñýëòèéí ïðîöåññ ÿâàãäàíà. Àçîòã¿é îðãàíèê íýãäë¿¿ä (í¿¿ðñ óñ) áàêòåðèéí ¿éë÷èëãýýãýýð çàäðàõ íàðèéíïðîöåññûã ýñýëò ãýíý. Ýñýëò áèîëîãèéí ïðîöåññ ó÷èð ãàäààä îð÷íû òîäîðõîé íºõöºëäóëààí, ÷èéã, àãààð çýðãèéã øààðäàíà. Í¿¿ðñ óñíû çàäðàëòààñ ¿¿ñýõ çàâñðûí áîäèñûí øèíæ áàéäëààð ýñýëò õýä õýäýíÿíç áàéõ áºãººä òýäãýýðèéã òóñ á¿ðä íü òîäîðõîé òºðëèéí áàêòåðèóä ÿâóóëíà. Ñ¿¿íõ¿÷ëèéí, òîñîí õ¿÷ëèéí, ñïèðòèéí öóó õ¿÷ëèéí çýðýã ýñýëò¿¿ä áàéíà. Áàêòåðè áîë 캺ã, õàã ìýòèéí äîîä óðãàìëóóäòàé õàìòàð÷ ÿíç á¿ðèéí îðãàíèêõ¿÷ëèéã ÿëãàðóóëàí óóëûí ÷óëóóëãèéã çàäëàõ òóë õºðñ ¿¿ñýëòèéí ïðîöåññò çîõèõíºëºº ¿ç¿¿ëíý. ÕªÕ ÍÎÃÎÎÍ ÇÀÌÀà (CYANOPHYTA) Õºõ íîãîîí çàìàã áîë ãîë òºëºâ íýã ýñýýñ (õààÿà îëîí ýñò õºõ çàìàã áàéäàã)òîãòñîí òàëëîìòîé áàéäàã. Îäîîãèéí õºõ íîãîîí çàìàã õýäèéãýýð õºãæëèéí óðò¿åèéã ºíãºðººñºí áîëîâ÷ ýðòíèé õºõ íîãîîí çàìãààñ á¿òöýýðýý òºäèé ë ÿäãààã¿éáàéíà. Ýíý çàìãàíä õëîðîôèëëààñ ãàäíà õºõ ºíãèéí ïèãìåíò ôèêîöèàí áàéäàã ó÷èðòèéíõ¿¿ õºõ íîãîîí ºíãºòýé áàéäàã àæãóó. ¯¿íýýñ ãàäíà ôèêîýðèòðèí ãýäýã óëààíºíãèéí ïèãìåíò çàðèì íýãýí çàìãàíä áàãà çýðýã áàéíà. Õºõ íîãîîí çàìãèéí ýñèéíá¿òýö ìàø á¿ä¿¿ëýã òóë áóñäààñàà õÿëáàðõàí ÿëãàãäàõ áºãººä ãàäíà òàëààðààíÿëöãàé ñàëñ áîëäîã ïåêòèí á¿ðõ¿¿ëòýé ó÷èð õýä õýäýýðýý íýãäýí åðºíõèé íýã ñàëñàíäóãòóé äîòîð îðøèíî. Õàðèí ýñèéí äîòîîä õýñýã íü ïðîòîïëàçì, Ẻì ãýæ ÿëãàãäàõã¿é, âàêóîëü îãò¿ã¿é áîëîé. Èéìýýñ ïðîòîïëàñò íü ýñèéí äîòîîä á¿õ çàéã ä¿¿ðãýäýã þì. Õºõ íîãîîí çàìàã ôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññ ÿâóóëàõäàà öàðäóóë îãò ¿¿ñãýäýãã¿éâîëþòèí õýìýýã÷ áîäèñ ¿¿ñãýäýã. Ýñèéí ¿ðæëèéí á¿ä¿¿ëýã àðãà áîëîõ ýíãèé õóâààãäëààð ÿâàãääàã ó÷èð ìàøõóðäàí ¿ðæèæ ÷àäíà. Çàðèì íýã íü óðãàäàæ òàñðàõ æóðìààð îëîí õýñã¿¿ä áîëîí¿ðæèíý. Õºõ íîãîîí çàìàãò áýëãèéí ¿ðæëèéí ïðîöåññ îãò ÿâàãäàõã¿é. Ýñèéíõóâààãäàõ áàéäëààð ýíý çàìàã áàêòåðòàé ìàø òºñººòýé áºãººä îð÷íû òîõèðîìæã¿éíºõöºëä ººðèéí áèåèéã õàìãààëàõûí òóëä ãàäóóðàà çóçààí õàëüñààð õó÷èãäàæ ñïîð(õóÿã) ¿¿ñãýí íèëýýä óäààí õóãàöààãààð àìüäðàõ ÷àäâàðàà àëäàõã¿é áàéæ ÷àäíà.Àìüäðàëûí íºõöºë á¿ðäýõèéí õàìò ñïîð óðãàæ øèíý ýñèéã ¿¿ñãýíý. Õºõ íîãîîí çàìàã ãîë òºëºâ öýíãýã óñàíä áàéõ áîëîâ÷ çàðèìäàà òýíãèñèéíóñàíä àìüäðàíà. Õºõ íîãîîí çàìàã õàëóóí õ¿éòíèé õýëáýëçëèéã ñàéí òýñâýðëýõ ó÷èðöàñ, ìºñºí äýýð ÷, õàëóóí ðàøààíû óñàíä ÷ óðãàæ ÷àäíà. ßìàð íýãýí øàëòãààíààð¿õýæ ñºíºõèéí õàìò ìóóõàé íîãîîí ºíãºòýé áîëæ óñíû ãàäàðãà äýýð ãàð÷ õºâíº. Õºõ íîãîîí çàìãèéí õ¿ðýýíä íèéòäýý 1500 îð÷èì ç¿éëèéí çàìàã áàãòàõ òóëò¿¿íèé òºëººëºã÷ õðîîêîêê (Chroococcus), îñöèëëÿòîð(Oscillater), íîñòîê (Nostoc)çýðýã çàìãèéã òîâ÷õîí àâ÷ ¿çüå (2-ð çóðàã). 8
  • 1 2 3 2-ð çóðàã. Õºõ íîãîîí çàìãóóä 1. õðîîêîêê, 2. îñöèëëÿòîðè, 3. íîñòîê Õðîîêîêê çàìàã. Ýíý çàìàã õ¿ëýð á¿õèé íàìãèéí øàëáààã, äîâ äýãí¿¿ëèéíõîîðîíäóóð óðãàäàã áºìáºëºã õýëáýðèéí ãàíö ýñýýñ òîãòñîí çàìàã þì. Õðîîêîêêçàìàã ãîë òºëºâ õî¸ð õî¸ðîîðîî áóþó äºðºâ äºð⺺𺺠Ẻãíºð÷ ãàäóóðàà åðºíõèéíýã ñàëñëàã çóçààí õàëüñààð á¿ðõýãäýí îðøèíî. Îññèëëÿòîðè çàìàã. Ýíý íü òîãòìîë óñíû ãàäàðãà, óñíû ¸ðîîëûí íààíãèøîðîîí äýýð óðàäàã áîãèíîõîí îëîí ýñýýñ òîãòñîí óòñàí õýëáýðèéí çàìàã áîëîé.Îñöèëëÿòîðûí óòñàí áèåèéí ¿ç¿¿ð ¿ðãýëæ õýëáýëçýí õºäºëæ áàéäàã ó÷èð íýãáàéðíààñ íºãººä øèëæèí í¿¿äýëëýäýã þì. Øèë ñàâàíä îñöèëëÿòîðè çàìàãòàé óñûãõèéãýýä íýã òàëûã õàðàíõóéëàõàä ãýðýë ººä òýì¿¿ëýí õºäëºõ íü ¿çýãäýíý. Íîñòîê çàìàã. Ýíý íü óòñàíöàð çàìàã áºãººä íèìãýí õàòóó õàëüñààð á¿ðõýãäýíáºìáºëºã õýëáýðòýé êîëîíèîð àìüäðàíà. 9
  • Ëåêö ¹4 Áººìòýé, ïëàñòèäã¿é, äîîä óðãàìëûí ñàëáàð àéìàã ̪ªÃÈÉÍ õ¿ðýýíèé åðºíõèé øèíæ (MYCOTA áóþó FUNGI). ̺ºã áýëýí îðãàíèê áîäèñîîð õîîëëîäîã ãåòåðîòðîô àìüäðàëòàé, õëîðîôèëë¿ã¿é äîîä óðãàìàë þì. Õîîëëîõ îíöëîãîîð 캺ãèéã áàêòåðèéí íýãýí àäèë ñàïðîôèò,ïàðàçèò ãýæ õî¸ð àíãèëíà. Ãýâ÷ çàðèì 캺ãíèé (ñêëåðîòèí, ýìïóçà ãýõ ìýò) àìüäðàë÷óõàì ÿìàð õýëáýðýýð (ñàïðîôèò, ïàðàçèò õî¸ðûí àëüíààð íü) ÿâàãäàæ áàéãààãíàðèéí òîãòîîõîä õýö¿¿, åð íü òèéì çààã òîãòîîæ áîëäîãã¿é þì. Ó÷èð íüàìüäðàëûíõàà òîäîðõîé ¿åèéã ñàïðîôèò áàéäàëòàéãààð ºíãºð¿¿ëæ áàéãààä ñ¿¿ëäýýóðãàìàë àìüòàíä íààëäàõäàà ïàðàçèò áîëîõ óäàà áàéäàã. Èéìýðõ¿¿ ñàïðîôèòàìüäðàëòàé àòëàà ïàðàçèò 캺ãºíä øèëæäýã 캺ãèéã ôàêóëüòàòèâ ãýíý. Ñàïðîôèò캺ã ìîäíû ¿ëäýãäýë, óðãàìëûí óíàñàí íàâ÷ çýðãýýð õîîëëîõ áà ïàðàçèò 캺㿿äàìüä áèå ìàõáîäûã ñîðîí àìüäðàíà. Ïàðàçèò 캺㿿ä (çýâ ºâ÷íèé, õàðóóíû, ãóàëàõºâ÷íèé ãýõ ìýò) òàðèìàë óðãàìëûã ºâ÷ë¿¿ëäýã ó÷èð õºäºº àæ àõóéä ìàø èõ õîõèðîëó÷ðóóëíà. Íèëýýä 캺ã äýýä óðãàìàëòàé íèéöýí àìüäàð÷ (ñèìáèîç), õî¸ð áèåäýýòóñëàëöàà ¿ç¿¿ëíý. Äýýä óðãàìëûí 캺ãºí ¿íäýñ (ìèêîðèç) áîë äýýðõè íèéöýíàìüäðàõûí æèøýý (¿íäýñíèé òóõàé ¿ç). ̺ºã ãîëäóó õàíãàëòòàé ÷èéã á¿õèé ýõ ãàçðûíîð÷èíä óðãàäàã áîëîâ÷ õààÿà óñàíä óðãàäàã 캺ã áàéäàã áèëýý. ̺ºã¿¿ä õàëóóíõ¿éòíèé õýëáýëçëèéã (+ 1-ýýñ + 25 ãðàäóñ) ñàéí òýñâýðëýäýã òóë òýäãýýðèéí õºãæèëäòåìïåðàòóð øèéäâýðëýõ íºëºº ¿ç¿¿ëýõã¿é (áóñàä óðãàìàëòàé õàðüöóóëæ ¿çâýë) þì.Èõýíõ 캺ãèéí óðãàëò, õºãæèëò àýðîá íºõöºëä ÿâàãäàíà. Îäîî ¿åä 100 000 îð÷èì ç¿éëèéí 캺ã ìýäýãäýæ áàéãààãèéí äîòîð ìàøº÷¿¿õýí áèåýñ ýõëýýä 50 ñì õ¿ðòýë ãîëòî÷òîé òîì (òýíãýðèéí ä¿ëèé, ñàðõèàã) áèåõ¿ðòýë áàéäàã áàéíà. Äýëõèéí áºìáºðöãèéí áàðàã ãàçàð á¿õíýý óðãàäàã ó÷èð ò¿¿íèéòàðõàëòûí ãàçàðç¿é àñàð èõ þì. Îëîí òîîíû ¿ðæëèéí ýðõòýí ¿¿ñãýõ, 캺ãºíöðèéã (ìèöåëëè) ñàéí õºãæ¿¿ëýõ÷èãëýëýýð 캺ãíèé ààæèì õóâüñàë ÿâàãäàæ èðæýý. Õóóðàé ãàçàð àìüäðàõ çîõèëäëîãîîáóé áîëñîíòîé õîëáîãäîí èõýíõ 캺ãèéí çîîñïîð íü ñïîðîîð ñîëèãäæýý. ̺ºãèéíààæèì õóâüñàë õóóðàé ãàçðûí äýýä óðãàìëûí õºãæèëòýé øóóä õîëáîîòîé þì. ̺ºã¿¿ä íýãýí æèãä á¿òýöòýé áºãººä âåãåòàòèâ áèå, ¿ðò áèå ãýäýã õî¸ð ¿íäñýíõýñãýýñ á¿ðäýíý. Èõýíõ 캺ãèéí áèå ãèô ãýæ íýðëýãääýã ãîë òºëºâ ñàëààëñàí îëîí îëîí øèðõýãóòàñëàãààñ òîãòîõ áºãººä òýäãýýðèéí Ẻãíºðëèéã ìèöåëëè (캺ãºíöºð) ãýíý.Ìèöåëëè óðãàæ áóé ç¿éëèéí (ñóáñòðàò) ãàäàðãà äýýð áóþó äîòîð òàëä íü áàéðëàíà (1-ð çóðàã). 1-ð çóðàã . Ìàëãàéò 캺ãíèé ¿ðò áèåèéí õºãæëèéí øàò Óðãàõ áèåèéí ÷óõàì õààíà 캺ãèéí ìèöåëë áóé áîëæ áàéíà ãýäãýýð èë äàëäìèöåëë ãýæ àíãèëäàã. Èë ìèöåëë íü îðøèõ áèåèéí ãàäàðãàä áàéõ áºãººä äàëä ìèöåëëóðãàõ áèåèéí äîòîð áàéäàã þì. Èõýíõ 캺㿿äýä äàëä ìèöåëë áèé áºãººä îðøèõ 10
  • áèåèéí äîòîð áàéõ íü ò¿¿íèéã õàòàõ, õºëäºõ çýðýã òîõèðîìæã¿é íºõöºëººñ õàìãààëàõçîõèëäëîãîîíû íýã õýëáýð ìºí. ̺í ìèöåëë àìüäðàõ áèåèéí äîòîð îðøèõ ÿâäàëñàïðîôèò, ïàðàçèò àìüäðàëûã óäààí õóãàöààãààð ÿâóóëàõ çîõèëäëîãî áîëíî. Ïàðàçèò캺ãèéí ãèô¿¿ä çºâõºí ýñ õîîðîíäûí çàéä ¿¿ñýýä çîãñîõã¿é ìºí ýñèéí äîòîð áóéáîëäîã àæ. Õàðèí õºðºíãºíèé 캺ã ìýòèéí öººí òîîíû 캺㿿ä ãèô ¿¿ñãýäýãã¿é.̺ºã ìèöåëëýýð âåãåòàòèâ ¿ðæëèéã ÿâóóëíà. Ýãýë á¿ä¿¿ëýã á¿òýöòýé 캺㿿äýäìèöåëë áàéõã¿é, çàðèì 캺ãèéí ìèöåëë ýñèéí á¿òýöã¿é, õàðèí ìàø îëîí ñàëáàðëàñàíáàéõ íü íýã ýñýýñ òîãòñîí ìýò áîëíî. Òýäãýýð ýñò á¿òýöã¿é 캺ãèéí ýñèéí õàíàõºíäëºí õàíà áàéõã¿é ó÷ðààñ òèéíõ¿¿ õàðàãääàã àæãóó. Ãèôèéí äàãóóä ýñèéí õºíäëºí õàíà áàéõ íü çºâõºí äýýä 캺ãèéí øèíæ þì.Ýñèéí õºíäëºí õàíà áàéãàà ÿâäàë ýñ¿¿äèéã áèå áèåíýýñ íü á¿ð ìºñºí òóñãààðëàæáàéãàà õýðýã îãò áóñ õàðèí ò¿¿íä áàéõ º÷¿¿õýí ñ¿âýýð ýñ¿¿ä õîîðîíäîî õàðüöàíà. Ãèôóòàñ ¿ç¿¿ðýýðýý óðãàæ óðòààøàà ñóíàæ ºñºõººñ ãàäíà ñàëààëäàã áîëíî. ̺ºãèéí ¿ðò áèå áîë ñïîðûã ¿¿ñãýõ ñïîðàíãè ìºí áºãººä îðîîëöîëäîæíÿãòàðñàí ìèöåëë¿¿äýýñ òîãòîíî. Á¿òýö, õýëáýð ä¿ðñ, ºí㺠çýðãýýð ¿ðò áèå îëîí ÿíçòóë 캺ãèéã àíãèëàí õóâààðèëàõ ÷óõàë øèíæ òýìäãèéí íýã áîëíî. ¯ðò áèå çààâàëîðøèõ áèåèéí (ñóáñòðàò) ãàäíà òàëä àãààðò áóé áîëäîãîîð âåãåòàòèâ áèåýñ ÿëãàãäàõáºãººä òýð íü ñïîðîî àãààðûí óðñãàëààð òàðààõ çîõèëäëîãîî á¿õèé þì. Íèëýýä캺ãèéí ¿ðò áèå ãàçðûí õºðñíººñ èë ãàð÷ óðãàñàí áàéõ íü îëîíòîé äàéðàëäàíà. Ãèôèéí õàëüñ áºõ áàò ÷àíàð îëãîõ áîäèñ, ºí㺠¿¿ñãýõ ïèãìåíò çýðýã ÿíçá¿ðèéí áîäèñ øèíãýýñýí áàéõ ó÷èð 캺ã îëîí ÿíçûí ºíãºòýé (áîð, õàð, óëààí ãýõ ìýò)áàéíà. Çàðèì 캺ãèéí ìèöåëë òîõèðîìæã¿é íºõöºë (õàëóóí, õ¿éòýí çýðýã) ¿¿ñýõèéíõàìò òàéâàí áàéäàëä îðîõ îíöëîãòîé áàéíà. Òàéâàí áàéäàëä îðîõîä ò¿¿íèé ýñººðèéíõºº íàéðëàãà äàõ óñàà àëäñàíààñ ò¿¿íèé ôåðìåíò¿¿ä ÿìàð ÷ ¿éë÷èëãýýã¿éáîëäîã. Òºðºë á¿ðèéí 캺ãèéí ìèöåëë àäèëã¿é á¿òýöòýé òóë íýã, îëîí ýñò ìèöåëëèãýæ àíãèëíà. ̺ºãèéí ýñ õàòóó õàëüñòàé, äîòðîî íýã þìóó õî¸ð Ẻì á¿õèéïðîòîïëàçìòàé áºãººä äîîä 캺ãèéí ýñ îëîí Ẻìòýé áàéíà. ̺ºãèéí ýñèéíẺ쿿ä êàðèîãåíåç õóâààãäëààð ¿ðæèõ áîëîâ÷ øóóä õóâààãäàíà. Áýëòãýë øèìòýæýýëèéí áîäèñîîñ 캺ã õèìèéí íàéðëàãààð öàðäóóëòàé îéðîëöîî ãëèêîãåí(àìüòíû öàðäóóë) õýìýýã÷ í¿¿ðñ óñûã õàäãàëíà. Ãëèêîãåí íü èîäûí óóñìàëä áîð-øàðºíãºòýé áîëæ áóäàãäàíà (öàðäóóë íü èîäîä õºõ ºíãºòýé áîëæ áóäàãääàã þì).Öàðäóóë 캺ãºíä îãò ¿¿ñäýãã¿é þì. ̺ºãèéí íàéðëàãà õèìèéí íàéðëàãààðààóóðàãòàé òºñòýé âîëþòèí ãýäýã îðãàíèê íýãäýë áà ººõ òîñ îðîëöîõîîñ ãàäíà çàðèì캺ã ÿíç á¿ðèéí õîðò áîäèñóóäòàé áàéäàã. ̺ºãèéí ýñèéã äýýä óðãàìàëòàé æèøèæ ¿çâýë ìºõëºã îãò áàéõã¿é îíöëîãòîéþì (äýýä óðãàìëûí ýñ ìºõëºãòýé áàéíà). Ãýâ÷ òºðºë á¿ðèéí 캺㿿ä ÿíç á¿ðèéí ºíãºòýé áàéäàã íü õàëüñíàà áàéõ ÿíçá¿ðèéí ïèãìåíòýýñ øàëòãààëíà. ̺ºãèéí ¿ðæèë. Àìüä áèåä áàéäàã ¿ðæëèéí á¿õ õýëáýðýýð ÿâàãäàíà. Âåãåòàòèâ àðãààð 캺ã¿ðæèõäýý ìèöåëë íü õýäýí õýñýã òàñàð÷, òàñàðõàé òóñ á¿ðýýñ øèíý 캺㿿ä óðãàíà.̺ºãèéã çîðèóäààð ¿ðæ¿¿ëýõýä ýíý àðãûã ãîë òºëºâ õýðýãëýíý. Õºðºíãºíèé 캺ãçºâõºí âåãåòàòèâ àðãààð íàõèàëàí ¿ðæäýã. Îëîíõè 캺㿿ä âåãåòàòèâààð ¿ðæèõäýý õëàìèäîñïîð, îèäèé ãýäýã òóñãàéõýñãèéã ¿¿ñãýíý. Õëàìèäîñïîð íü áóäàã÷ ïèãìåíòèéã øèíãýýæ ãàäóóðàà çóçààí õàëüñààðõó÷èãäñàí ìèöåëëèéí òîìîðñîí ýñ¿¿äèéã èéíõ¿¿ íýðëýõ áºãººä ýíý íü ãàäààä îð÷íûòîõèðîìæã¿é íºõöëèéã òýñâýðëýí ºíãºðººõ çîõèëäëîãîî þì. Ìèöåëëèéí çàðèì íýãýñ, õàæóóãèéí ýñýýñýý øèì òýæýýëèéí áîäèñ àâ÷ òîìðîîä îëîí òîîíû õëàìèäîñïîðûã¿¿ñãýíý. Çàðèì 캺ãèéí õëàìèäîñïîð îëîí æèëýýð óðãàõ ÷àäâàðàà àëäàëã¿é áàéæõºäºº àæ àõóéí òàðèìàë óðãàìëûã ºâ÷ë¿¿ëýõ õîð óðøèã òàðèíà (2-ð çóðàã 1). Îèäèéáîë ìèöåëëèéí ýñ òóñ á¿ð íü õîîðîíäîî ñàëæ áèå äààñàí øèíý ìèöåëë ¿¿ñãýõèéãõýëíý (2-ð çóðàã 2). 11
  • 2- ð çóðàã. Òºðºë á¿ðèéí 캺ãºíä ñïîð, çîîñïîð ¿¿ñýõ 1. õëàìèäîñïîð, 2. îèäèé, 3. ñàïðîëåãíèé 캺ãíèé çîîñïîðàíãè (ò¿¿íýýñ çîîñïîð ãàð÷ áàéãàà áàéäàë), 4. ìóêîð 캺ãíèé çàëóó ñïîðàíãè ( á- áàðèóë), 5. ìóêîð 캺ãíèé áîëîâñîðñîí ñïîðàíãè (ñïîðîî ãàäàãøàà öàöàæ áàéãàà íü), 6 . Peniñillium 캺ãíèé êîíèäèîñïîð Îëîíõè 캺㿿ä áýëýã áóñûí àðãààð ¿ðæèõäýý ñïîð õýìýýã÷ îíöëîã á¿òýöòýéòóñãàé ýñ¿¿äýýð ¿¿ñãýíý. Äýýð ¿ç¿¿ëñýí ¸ñîîð ñïîð ãàäààä, äîòîîä ãàðàëòàé áàéõáºãººä äîòîîä ãàðàëòàé ñïîð íü òóñãàé áèå ñïîðàíãèéí äîòîð ¿¿ñýõ áºãººä ãîë òºëºâäîîä 캺㿿äýä áàéíà. Õàðèí ãàäààä ãàðàëòàé (ýêçîãåííûé) ñïîð èõýâ÷ëýí äýýä캺㿿äýä ¿¿ñíý. Óñíàà óðãàõ 캺ãºíä (ñàïðîëåãíèé) ñïîð ¿¿ñäýãã¿é ò¿¿íèé îðîíäøèëá¿¿ð¿¿ä á¿õèé çîîñïîð ¿¿ñíý (2-ð çóðàã3). Õóóðàé ãàçàð óðãàõ 캺ãèéí (ìóêîð)ñïîð ñàëõèàð òàðíà. Ñïîðàíãè áîë ìèöåëëèéí áóñäààñàà àðàé óðò óðãàäàã îíöëîã óòàñëàãèéí¿ç¿¿ðò ¿¿ñýõ áºãººä ò¿¿íèéã ñïîðàíãèéí õýñýã áóþó ñïîðàíãèâ÷ ãýíý. Ãàäààä ãàðàëòàé ñïîðûã êîíèäè áóþó êîíèäîñïîðòàí ãýõ áºãººä òýð íü çºâõºíäýýä 캺㿿äýä òîõèîëäîíî. Êîíèäè áîë îëîí äàõèí ñàëáàðëàñàí ìèöåëëèéí îíöãîéóòàñ êîíèäîòàí ãýäýãò ¿¿ñíý (2-ð çóðàã 6). ¯¿ññýí êîíèäîñïîð õàëüñààð õó÷èãäàíà. ̺ºã¿¿äèéí êîíèäèéí õýëáýð îëîí ÿíç áàéõ áîëîâ÷ òºðºë á¿ðèéí 캺ãíèéõòîäîðõîé õýëáýðýý àëääàãã¿é òóë 캺ãí¿¿äèéã ÿëãàí òàíèõàä òýðõ¿¿ øèíæèéãõýðýãëýíý. Ãýâ÷ íýãýí òºðëèéí 캺ãºíä îëîí ÿíçûí êîíèäè áóé áîëäãèéã ñàíàõõýðýãòýé þì. ̺ºãíèé áýëãèéí ¿ðæèë èçîãàì, ãåòåðîãàì, îîãàìè çýðýã õýëáýð¿¿ä áàéõààñãàäíà çºâõºí 캺ãºíä òîõèîëääîã áýëãèéí ýðõòýí ãýæ íýðëýãäýõ áèå ¿¿ñãýí ºâºðìºãöõýëáýðýýð ÿâàãääàã. Áýëãèéí ýðõòýí íü áýëãèéí ¿ðæëýýð áóé áîëäîã. ̺ºãèéí áýëãèéí ýðõòýí äîîä 캺㿿äýä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéãóóëàëòòàéáàéäàã ýð, ýì ýñýýñ ¿¿ñíý. Ýíý íü áýëãèéí ¿ðæëèéí ¿ð ä¿íä ¿¿ññýí ñïîð /îîñïîð,çèãîñïîð/ òàéâàí áàéäàëä òîäîðõîé õóãàöààíä áàéæ áàéãààä óðãàí, áýëýã áóñûí¿ðæëèéí ýðõòýí çîîñïîðàíãè ýñâýë ñïîðàíãè ¿¿ñãýíý. ¯ð òîãòîõ ïðîöåññ ÿâàãäñàíûäàðàà äýýä 캺㿿ä óóò þìóó ýñâýë áàçèä õî¸ðûí àëü íýãèéã ¿¿ñãýíý. Èéìýýñ äýýä캺ãèéã óóòàò, áàçèäàò ãýæ õî¸ð àíãèëíà. Òýäãýýðò óóò áîëîí áàçèäè ¿¿ñýõ ýõíèé ¿åàäèëõàí ÿâàãäàíà. Óóòàò 캺ãèéí ñïîð àãóóëàã÷ áèå íü óóò õýëáýðòýé áàéõ áºãººäáàçèäè 캺ãíèéõ óðàðõóó õýëáýðòýé óíæëàãà áàéäàã. Óóòàò 캺ãèéí óóòàíä 8 ñïîð(àñêîñïîð), áàçèäèé 캺ãíèéõºä 4 ñïîð (áàçèäèîñïîð) á¿ðýëäýíý. 12
  • 2-ð çóðàã. Áàçèä, óóò õî¸ðûí õºãæëèéí á¿ä¿¿â÷ à.óóòíû õºãæëèéí ÿâö, á. áàçèäûí õºãæëèéí ÿâö 1. ñïîð óóò, áàçèä õî¸ð ¿ðò áèåèéí äîòîð áóþó ãàäíà ìèöåëë äýýð ¿¿ñýõ áºãººä óóòíû äîòîîä ãàðàëòàé (ýíäîãåííûé) áàçèä ãàäààä ãàðàëòàé (ýêçîãåííûé) Ýõ ýñèéí äîòîð áàéõ õî¸ð Ẻìò óóò, áàçèäè õî¸ð ¿¿ñýõýä õî¸óëàà íèéëæ íýãáîëîõ (äèïëîèä) áºãººä öààøäàà ðåäóêöè õóâààãäëààð ãàïëîèä õðîìîñîìò Ẻìòýéáîëíî. 13
  • Ëåêö ¹5 ̺ºãèéí àíãèëàë ̺ºãíèé àíãèëàë. Áàéãàëü äýýð óðãàäàã á¿õ 캺ãèéã äýýä äîîä õýìýýí 2 á¿ëýãò õóâààæ 6 àíãèáîëãîíî. ¯¿íä: 1. Õèòðèä 캺ãèéí àíãè (Chytridiomycetes) – ýðòíèé ýãýë á¿òýöòýé 캺ã áºãººä ìèöåëëè îãò ¿¿ñýõã¿é áóþó ¿¿ññýí ÷ ò¿¿íèé çºâõºí ýõ ¿¿ñâýð áîëíî. 2. Îîìèöåò 캺ãèéí àíãè (Oomycetes) – ò¿¿íèé ìèöåëë¿¿ä íü õºãæèë ñàéòàé áîëîâ÷ ýñò á¿òýöã¿é áàéäàã. Áýëãèéí ¿ðæèë îîãàìèàð ÿâàãääàã. 3. Çèãîìèöåò 캺ãèéí àíãè (Zygomycetes) – Ýíý 캺ãèéí ìèöåëëèéí õºãæèë ñàéí áºãººä çèãîãàìè ãýäýã ºâºðìºãö õýëáýðèéí áýëãèéí ¿ðæëýýð ¿ðæäýã. 4. Óóòàò 캺ã áóþó àñêîìèöåò 캺ãèéí àíãè (Ascomycetes) – îëîí ýñò ìèöåëëèòýé 캺ã þì. Òóñãàé óóòàíä ñïîð ¿¿ñãýäýã ó÷èð òèéíõ¿¿ íýðëýñýí. 5. Áàçèäèîìèöåò 캺ã áóþó áàçèä 캺ãèéí àíãè (Basidiomycetes) – îëîí ýñò ìèöåëëèòýé áºãººä ìèöåëëèéã á¿ðä¿¿ëäýã íàðèéõàí óòñàíöàðûí áóþó ãèôèéí ¿ç¿¿ðèéí ýñýýñ ãàäàãø òîâîéæ, áàçèä ãýæ íýðëýãäýõ óíæëàãà áóé áîëäîã. Ýíý óíæëàãà äýýð ñïîð ¿¿ñäýã áºãººä óã ñïîðûã áàçèäèîñïîð ãýäýã. Èéì ó÷èð ¿¿íèéã áàçèäàò 캺ã ãýæ íýðëýñýí. 6. Äóòìàã 캺ãèéí àíãè (Deuteromycetes) – çºâõºí áýëýã áóñûí àðãààð ¿ðæäýã, îëîí ýñò ìèöåëëýýñ òîãòñîí 캺ã þì. ÄÎÎÄ ÌªªÃ Äîîä 캺ãºíä õèòðèä, îîìèöåò, çèãîìèöåò 캺㿿ä îðäîã. Ýäãýýð 캺㿿äýãýë á¿òýöòýé, á¿ä¿¿ëýã 캺㿿ä áàãòàõ áºãººä ìèöåëë ¿¿ñýõã¿é, õýðýâ ¿¿ñãýâýëçºâõºí ¿¿ñâýð òºäèé áàéäàã. Õèòðèä 캺ãèéí àíãè – Chytridiomycetes. Õèòðèä 캺ãèéí àíãèä 300 îð÷èì ç¿éëèéí ýãýë á¿òýöòýé áè÷èë 캺㿿ä áàãòàõáºãººä áèä òýäãýýðèéã òºëººë¿¿ëýí áàéöààíû õàð õºë ºâ÷èí (Olipidium brassicae),òºìñíèé ºìºí ¿¿ (Synchytrium endobioticum) çýðýã 캺㿿äèéã ¿çüå. Áàéöààíû õàð õºë ºâ÷èí (Olipidium brassicae). Ýíý íü ýñèéí äîòîð àìüäðàã÷ïàðàçèò 캺ã áºãººä áàéöààíû ÷èõë¿¿ð (¿ðñë¿¿ð) èø õàðëàõ ºâ÷íèéã ¿¿ñãýíý. Õàâàðýðò áàéöààíû ÷èõë¿¿ðèéí ¿íäýñíèé õ¿ç¿¿íä 캺ãíèé çîîñïîð îðæ ºâ÷ë¿¿ëýõ áàýõëýýä áàéöààãààð ºâ÷èëñºí õýñãèéí òóðñ õàðàëæ ñ¿¿ëäýý óðãàìàë ¿õíý. Õàð õºëºâ÷èí 캺ãíèé çîîñïîð òàéâàí áàéäàëòàé ºâºëæñºí ñïîðîîñ (öèñò) õºãæèæ áóéáîëíî. ªâ÷èëñºí óðãàìëûí ¿íäýñíèé õ¿ç¿¿íýýñ õºíäëºí îãòëîë õèéæ, áè÷èëõàðóóðààð õàðàõàä ò¿¿íèé ýñèéí äîòîð í¿öãýí ïàðàçèò 캺ãèéí áèåõýí õàðàãäàíà.̺í íýã òàëäàà ñºðòºíòýé áºìáºëºã õýëáýðèéí íèëýýä ýñ¿¿äýä ãàíö øèëá¿¿ðòçîîñïîðûã ¿¿ñãýäýã áàéíà (1-ð çóðàã). 14
  • 1-ð çóðàã . Áàéöààíû õàð õºë ºâ÷íèé õºãæëèéí öèêë À. Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë Á. Áýëãèéí ¿ðæèë Ì – Ìåéîç 1. îëüïèäýýð ºâ÷èëñºí áàéöààíû ¿ðñëýã, 2. ¿íäýñíèé õ¿ç¿¿í äýõ îëüïèäèéí ïëàçìîäèé, 3. çîîñïîðàíãè õºãæèæ áàéãàà íü, 4. çîîñïîð, 5. çîîñïîðàíãè ýïèäåðìèéí ýñ ð¿¿ íýâòýð÷ áàéãàà íü, 6. èçîãàìåò, 7. çèãîò, 8. õî¸ð Ẻìòýé ºâëèéí ïëàçìîäè, 9. çèãîòûí ºñºëò Áîðîîòîé ¿åä çîîñïîð óðñàí áàéöààíû ÷èõë¿¿ðèéí ýïèäåðìèñèéí õýñýãòíààëäàí ñóóæ, ãàäóóðàà õàëüñààð á¿ðõýãäýí, ººðèéí ýñèéí äîòîîä ç¿éëñèéã (Ẻì,ïðîòîïëàçì ãýõ ìýò) óðãàìàëä íýâòð¿¿ëíý. Óðãàìàëä íýãýíò îðæ ÷àäñàí ïàðàçèò 캺ãìàø õóðäàí ºñ÷ õºãæäºã þì. Ñïîðîîñ äàõèí ñïîð ¿¿ñýõ õ¿ðòýë 2-3 õîíîãèéí õóãàöààõýðýãëýãäýíý. Èéì ó÷ðààñ áàéöààíû èø õàðëàõ ºâ÷èí áîðîîòîé çóí, ìºí óñàëñíûäàðàà àñàð èõ òàðõäàã þì. Ýíý àþóëò ºâ÷èí áàéöààã èõýýð ãýìòýýæ ¿õ¿¿ëäýã òóëò¿¿íýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõèéí òóëä ãýãýýâ÷ áàéðàíä (ïàðíèê) óðãóóëñàí óðãàìëûãòààðóóõàí óñëàõ, ºâ÷èëñºí óðãàìëûí áàéñàí õºðñèéã ñàéòàð àðèóòãàõ õýðýãòýé þì.¯¿íýýñ ãàäíà ºâ÷èëñºí óðãàìëûã á¿ð ìºñºí øàòààæ óñòãàíà. Òºìñíèé ºìºí ¿¿ ºâ÷èí (Synchytrium endiobioticum) – Ýíý áîë ïàðàçèòàìüäðàëòàé áºãººä òºìñíèé ºìºí ¿¿ ºâ÷íèéã ¿¿ñãýíý. Ýíý ºâ÷íººð ºâ÷èëñºíòºìñíèé áóëöóó, ñòîëîíû (õààÿà èø ìº÷èðò) ãàäíà òàëààð ¿ð÷ãýð, ìàõëàãäóó òîìõàâäàð áóé áîëíî. Õàâäàð íü 캺ãíèé ºñºëò õºãæèëòººñ ¿¿ñýõ áºãººä ýõëýýäöàãààâòàð ºíãºòýé áàéãààä ñ¿¿ëäýý õàðëàíà. Áîëîâñîð÷ ã¿éöýõèéí õàìò õàâäàðìóóõàé ¿íýðòýé ñàëñ áîëîí ñ¿¿ëäýý õàãàð÷ ¿¿ññýí ìàø îëîí òîîíû çîîñïîðûã òàðõààõºâ÷íèé ºâ õºðºí㺠(óóðõàé) áîëäîã áàéíà. Òºìñíèé äîòîð áàéõäàà ºìºí ¿¿ 캺ã àìüäðàëûí îëîí õóâèðàëòûã òóóëæºíãºðººñíººñ çóíû çîîñïîðûí õýä õýäýí ¿åèéã áóé áîëãîíî. Çóíû çîîñïîðò á¿ðýëäýõõóãàöàà áîãèíîõîí (12-14 õîíîãò) òóë òºìñ ºìºí ¿¿ãýýð çóíû òóðø ºâäºíº. ªìºí ¿¿ãýýð ºâ÷èëñºí òºìñíèé áóëöóó àìàðõàí ÿëçàð÷ ãýìòäýã áîëîõîîðºâ÷èëñºí òºìñèéã õ¿íñ áîëîí òýæýýëä õýðýãëýæ áîëîõã¿é. ªìºí ¿¿ òºìñíèé àþóëòàéºâ÷èí ó÷ðààñ óðãàöûã ýðñ áàãà áîëãîäîã áºãººä óóë ºâ÷íèéã ¿¿ñýã÷ 캺ã ñèíõèòðóìãàäààä îð÷íû ìóó íºõöëèéã ñàéí òýñâýðëýæ ÷àääàã ÿâäàë ò¿¿íòýé òýìöýõ àðãûãõ¿íäð¿¿ëíý. Ñèíõèòðóì 캺ãíèé òàéâøèðñàí ñïîð (öèñò) îí óäààíààð àìüäðàõ÷àäâàðàà õàäãàëñààð áàéäàã. Òýð ÷ áàéòóãàé ìàëûí ãýäñýíä îðîîä àìüäðàõ ÷àäâàðòàéõýâýýð ÿëãàäàñààð ãàð÷ äàõèí øèíý 캺ãèéã óðãóóëæ ÷àääàã áàéíà. ªìºí ¿¿ ºâ÷íèéã àíõ Ìàæèð óëñàä íýýæ ñóäàëñàí áºãººä áàðóóí åâðîïûíîðíóóäàä èõ òàðõñàí, ñ¿¿ëäýý Îðîñûí Õîëáîîò Óëñàä ¿çýãäýõ áîëæýý. Ýíý ºâ÷èíòýé òýìöýõ õàìãèéí ñàéí àðãà õýìæýý áîë òºìñíèé ¿¿ ºâ÷íººðºâ÷èëäºãã¿é ñîðòûã (çýðýãòíèéã) ñîíãîí òàðèàëàõ ÿâäàë ìºí áîëíî. Îîìèöåò 캺ãèéí àíãè (Oomycetes). 15
  • Îîìèöåò 캺ãèéí àíãèä áàãòàõ 캺ãèéí áýëãèéí ¿ðæèë îîãàì ó÷ðààññïåðìàòçîèä, ºíäãºí ýñ¿¿ä íèéëýí çèãîò ¿¿ñãýíý. Òýäãýýð 캺㿿ä óñ áîëîí àãààðòîð÷èíä óðãàæ ÷àäíà. Ýíý àíãèàñ õºäºº àæ àõóéä èõýýõýí õîð õºíººë ó÷ðóóëäàã 캺ãáîë ôèòîôòîð, ïëàçìîïàðà õî¸ð þì. Òºìñíèé ÿëçðàë 캺ã (Phytophthora infestans) – Ýíý 캺ã õóóðàé ãàçàð àìüäàð÷òºìñèéã øèìæ àìüäðàõ òóë óðãàöûã ýðñ õîðîãäóóëäàã àþóëò 캺ã þì. Ò¿¿íèéìèöåëë òºìñíèé âåãåòàòèâ ýðõòýíã¿¿äèéí (èø, íàâ÷, áóëöóó) äîòîîä ýä¿¿ä äîòîðõºãæèõ áºãººä íàâ÷íû äîîä òàëä öàãààí ºíãºðòýé õ¿ðýí òîëáî ¿¿ñýõýýñ ýõýëæ ºâ÷íèéøèíæ òýìäýã èëðýíý. Öàãààí ºíãºð áîë íàâ÷èíä îðøèõ ìèöåëëèéí ñïîðàíãè á¿õèéõýñýã àìñàðûí ñ¿âýýð ãàäàãø öóõóéæ ãàðñàí íü áîëíî. Õàðèí ìèöåëë íü íàâ÷íûìàõëàã õýñãèéí ýñ õîîðîíäûí çàéä áóé áîëæ, îéðîëöîî îðøèõ ýñ¿¿äèéã ¿õ¿¿ëíý.Ñïîðàíãèåâ÷èéí ¿ç¿¿ð á¿ä¿¿ð÷ ö¿ëõèéí çîîñïîðàíãèéã áóé áîëãîæ áîëîâñðîõûíõàìò á¿õëýýð îé÷èæ, ò¿¿íèé îðîíä øèíýýð òºðæ ãàðíà (2-ð çóðàã). 2-ð çóðàã. Òºìñíèé ÿëçðàë ºâ÷íèé õºãæëèéí öèêë À. Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë Á. Áýëãèéí ¿ðæèë Ì – Ìåéîç 1. ôèòîòðîôîîð õàëäâàðëàñàí òºìñíèé íàâ÷ áà áóëöóó 2. êîíèä ò¿¿íèé ºñºëò 3. çîîñïîð çîîñïîàíãèàñ ãàäàãøèëæ áàéãàà íü 4. çîîñïîð 5. çîîñïîð íàâ÷ áà áóëöóóíä ºñºæ áàéãàà íü 6. îîãîíè áà àíòåðèä 7. îîãàìè 8. îîñïîð ¿¿ñýõ ÿâö 9. îîñïîðûí ¿¿ñýëò Çîîñïîðàíãèéí äîòîð õîñ øèëá¿¿ðòýé Ẻð õýëáýðèéí 8-16 øèðõýã çîîñïîð¿¿ñýí óðãàæ ãèô áóé áîëãîí àìñðààð äàìæèæ íàâ÷íû ìàõëàã ýñýä îðíî. Ýñõîîðîíäûí çàéä äàõèí ìèöåëëè áîëîí óðãàæ íàâ÷èéã ãýìòýýæ ýõëýíý. ¯¿íýýñ áîëæíàâ÷íû ìàõëàã õýñãèéí ýñ¿¿ä õëîðîôèëë ¿ã¿é áîëæ ïðîòîïëàçì ¿õíý. Ãàçàð äýýð óíàñàí çîîñïîð áîðîîíû óñòàé õàìò õºðñºíä øèíãýæ îðîîäòºìñíèé áóëöóóíä ãýìòýë ó÷ðóóëíà. Ôèòîôòîð 캺ã òºìñíèé áóëöóó, èø õºðñ çýðýãòîðîîä òàéâàí áàéäàëòàé ºâºëæäºã þì. Òºìñíèé áóëöóó ýíý 캺㺺ð ºâ÷ëºõèéí õàìòáîð ºíãºòýé áîëíî. Òºìñíèé ôèòîôòîð ºâ÷èí (ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷ 캺ãèéã ôèòîôòîð ýäýãó÷èð ºâ÷íèéã ìºí òèéíõ¿¿ íýðýëæýý) ÿëàíãóÿà áîðîî õóðòàé çóí ìàø èõýýð òàðõäàãþì. Èéìä áóëöóó ñîíãîæ òàðèàëàõ îëîí æèë íýã òàëáàé äýýð òºìñèéã òàðèàëàõÿâäëûã çîãñîîõ, ìºí ºâ÷íººð ºâ÷èëäºãã¿é ñîðòûã (çýðýãòíèéã) òàðèàëàõ çýðãýýðòýìöýë ÿâóóëíà. Óñàí ¿çìèéí ïëàçìîïàðà (Plasmopara viticola) óñàí ¿çìèéí íàâ÷, öýöýã æèìñèéããýìòýýäýã ïàðàçèò 캺ã þì. Ãàäààä áàéäàë õºãæëèéí òàëààð òºìñíèé ôèòîôòîðòîéòºñòýé, ºâ÷ëºëòèéí ýõýí ¿åä òîñëîã òîëáî áóé áîëîí äýýðõè ýðõòýíã¿¿äèéã àãøèíçóóð á¿ðõýíý. Õàðèí íàâ÷íû äîîä òàëä îðøèõ òîëáûã òîéðîí öàãààí ºíãºðñïîðàíãèâ÷ ¿¿ñäýã þì. Ïëàçìîïàðà 캺ã îîñïîðûí øàòàíäàà óñàí ¿çìèéí íàâ÷,æèìñýíä ºâºë溺ä õàâàð óðãàæ çîîñïîð á¿õèé çîîñïîðàíãèéã ¿¿ñãýíý. Îîñïîð çèãîòáîë áýëãèéí ¿ðæèë îîãàìèéí ïðîöåññîîð ¿ð òîãòñîí ºíäãºí ýñýýñ ¿¿ñíý. Çîîñïîðíàâ÷, æèìñèéã ãýìòýýäýã òóë ýäèéí çàñãèéí àñàð èõ õîð õ¿ðãýíý. 16
  • Ýíý ºâ÷íººð ºâääºãã¿é òýñâýðòýé ñîðòûã (çýðýãòèéã) òàðèàëàõ, öàã õóãàöààíäíü óñàí ¿çìèéí èøèéã äýýø ñîéæ óÿõ, õàâàð ýðò óðüä æèëèéí ¿ëäýãäýë, õîã óðãàìàëçýðãèéã óñòãàõ çýðãýýð òýìöëèéã ÿâóóëíà. Çèãîìèöåò 캺ãèéí àíãè (Zygomycetes) Ýíý àíãèä áýëãèéí ¿ðæëèéí çèãîãàì ïðîöåññûã ÿâóóëäàã áºãººä áýëýã áóñààð¿ðæèõäýý ñïîð ¿¿ñãýäýã (çîîñïîð ¿¿ñãýäýãã¿é) ñàëàà ìèöåëëò 캺㿿ä áàãòàíà.Çèãîìèöåò 캺ã õóóðàé ãàçàð ñàïðîôèò àìüäðàëààð àìüäðàíà. Һ뺺ëºã÷ áîëòîëãîéò ìóêîð áóþó öàãààí õºãöèéã (Mucor mucedo) àâ÷ ¿çüå (3-ð çóðàã). e ¸ II I 3-ð çóðàã. Ìóêîð 캺ãèéí áýëãèéí áà áýëãèéí áóñ ¿ðæèë (I- Áýëãèéí ¿ðæèë: II-Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë) à, á, â. çèãîãàìèéí ÿâö, ã. çèãîñïîðûí áîëîâñðîëò, ä. Çîîñïîðîîñ ìèöåëë óðãàæ áàéãàà íü, å. ñïîð, ¸. Áîðòãîí õýëáýðèéí áàðèóë Ìóêîð 캺ã ìàëûí áóóö ÷èéãòýé òàëõ çýðãèéí äýýð óðãàæ ò¿¿íèé ìèöåëëèîðøèõ áèåèéí äîòîð ìàø îëîí ñàëààëàí òàðõàíà. Áèå íü òàñàëãààíóóä ¿ã¿é áîëîõîîðãàíö òîì ýñýýñ òîãòîíî. Ìèöåëë äýýð áîñîî áàéðëàñàí íèëýýä õàòóó çóçààí ñïîðàíãèâ÷ ¿¿ñýíòýäãýýðèéí ¿ç¿¿ðò áºìáºëºã ñïîðàíãè áàéíà. Õàðèí ñïîðàíãè íü ñïîðàíãèâ÷ààñõºíäëºí òàñàëãààãààð òóñãààðëàãäàíà. Ñïîðàíãè áîëîâñîð÷ ã¿éöýõäýý õàð õ¿ðýíºíãºòýé áîëîõ áºãººä ò¿¿íèé äîòîð òàëä ñïîðàíãèâ÷èéí îðîé á¿ä¿¿ð÷ ñïîðàíãèäîðñîí áîðòîãî õýëáýðèéí (êîëîíêà) áàðèóë ¿¿ñãýíý. Áîëîâñîðñîí ñïîðàíãèàñ îëîíòîîíû ñïîð ãàð÷ ñàëõèàð òàðàí àÿòàé îð÷èíä ìóêîð 캺ãíèé øèíý ìèöåëë ¿¿ñíý. Ìóêîð 캺ã, øèì òýæýýëèéí áîäèñ, óñ ÷èéã ýëáýã áàéâàë áýëýã áóñûí ¿ðæèëñïîðîîð ¿ðæèõ áà õýðýâ òýäãýýð ç¿éëñ äóòàãäàëòàé áîë áýëãèéí ¿ðæëèéã ÿâóóëäàãîíöëîã øèíæòýé. Ò¿¿íèé áýëãèéí ¿ðæèë íèëýýä ñîíèí ÿâàãäàíà. ¯¿íä ãèô¿¿ä áèåáèåý ÷èãëýí óðãàæ ñ¿¿ëäýý ¿ç¿¿ðýýð íèéëíý. Ãèôèéí ¿ç¿¿ðò òàñàëãàà áèé áîëæ ýõóðãàìëààñ òóñãààðëàãäàí ãàìåò á¿ðä¿¿ëíý (4-ð çóðàã). Òýäãýýð ãàìåòóóä íèéëæ ¿ðòîãòîí çèãîñïîð (çèãîò) ¿¿ñ÷ òàéâøèðëûí ¿å ºíãºðñíèé äàðàà ñïîðàíãè á¿õèéñàëààã¿é ãèô¿¿ä ¿¿ñãýíý. Áýëãèéí õî¸ð ýñ íèéëñíèé ¿ð ä¿íä øèíýýð ¿¿ñýõ äèïëîèäẺìòýé ýñèéã çèãîñïîð ãýíý. 17
  • ÄÝÝÄ ÌªªÃ 4-ð çóðàã. Ìóêîð 캺ãèéí õºãæëèéí öèêë À. Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë Á. Áýëãèéí ¿ðæèë Ì-ìåéîç1. ãåòåðîòàëëè÷íû ìèöåë, 2. ñïîð, 3.ñïîð ¿¿ñ÷ áàéãàà íü, 4. êîíúþãàöè, 5. çèãîòò¿¿íèé ºñºëò, 6. ñïîð àâ÷ ÿâàã÷, 7. ñïîðàíãè, 8. ãàìåòàíãèéã òîãòîîã÷ Äýýä 캺ã äîîä 캺ãíººñ áèå ìàõáîäèéí çîõèîí áàéãóóëàëò á¿òöýýð ýðñÿëãààòàé, îëîí ýñò, ñàéí õºãæèë á¿õèé ìèöåëëèéã ¿¿ñãýäýã îíöëîãòîé. Äýýä 캺ãíººñàñêîìèöåò, áàçèäèîìèöåò, çàâñðûí 캺ã çýðýã àíãèéã ¿çíý. Àñêîìèöåò áóþó óóòàò 캺ãèéí àíãè Ascomycetes. Óóòàò 캺ãèéí áèåèéí á¿òýö, àìüäðàõ áàéäëààð õàðèëöàí àäèëã¿é 30000 ãàðóéç¿éëèéí 캺㿿ä àñêîìèöåòèéí àíãèä áàãòäàã. Àñêîìèöåò 캺ã òóñãàé óóò õýëáýðèéíñïîðàíãè (àñê) äîòîð òîãòìîë òîîíû ñïîð ¿¿ñãýäýã îíöëîã øèíæýýðýý áóñàä 캺ãíººñãîö ÿëãàãäàíà. Àñê ñïîðàíãèä ¿¿ññýí ñïîðûã àñêîñïîð ãýíý. Ãèôèéí óòàñ äóíäàà æèæèã ñ¿âòýé õºíäëºí òàñàëãààíóóäààð îëîí ýñ¿¿ä áîëîíõóâààãäñàí áàéõ òóë ýäãýýð 캺ã îëîí ýñòýé áèå ìàõáîäü ìºí. Èéì îëîí ýñýýñ òîãòñîíìèöåëëèéã ¿åò ìèöåëë ãýíý. Ìèöåëëèéí ýñ ãîëäóó îëîí Ẻìòýé áîëîâ÷ õààÿà öººí(íýã) Ẻìòýé áàéíà. Óóòàò 캺ã ýõ ãàçðûí àìüäðàëòàé, òýäãýýðèéí äîòðîîñ íèëýýäõýñýã íü õºäºº àæ àõóéí óðãàìëûã ºâ÷ë¿¿ëäýã ïàðàçèò 캺㿿ä áîëíî. Àñêîìèöåò 캺ãèéí àíãèéã í¿öãýí óóòàò 캺ã (Hemiascomycetidae), æèíõýíýóóòàò 캺ã (Euascomycetidae), ëîêóëîàñêîìèöåò 캺ã (Loculoascomycetidae) ãýñýí 3 äýäàíãè áîëãîí õóâààäàã. ¯¿íä: Í¿öãýí óóòàò 캺ã - Hemiascomycetidae Ýíý äýä àíãèéí òºëººëºã÷èä íü ¿ðò áèå¿¿ñãýäýãã¿é. Ýíý äýä àíãèéí òºëººëºã÷ íü õºðºíãèéí 캺ã þì. Òàëõíû õºðºíãèéí 캺ã (Saccharomyces cerevisiae). Ýíý 캺ã íü ãàíö Ẻìòýé,Ẻðºíõèé áóþó çóóâàí ìàÿãèéí òóñãààð æèæèã ýñ¿¿ä áîëíî. Ò¿¿íèé ýñä ïðîòîïëàçì,âàêóîëü õàëüñ áàéäàã þì. Õºðºíãºíèé 캺ã ÷èõýðòýé òýæýýëèéí îð÷èíä óðãàæñïèðòèéí ýñýëòèéã ÿâóóëàí ãëþêîçûã í¿¿ðñõ¿÷èë, ýòèëèéí ñïèðò áîëãîí çàäëàíà. Ýíý캺ã ïðàêòèê àìüäðàëûí à÷ õîëáîãäîëòîé, õ¿ì¿¿ñ äýýð ¿åýñ ýõýëæ õºðºíãºíèé캺㺺ð äàðñ, øàð àéðàã, òàëõíû ãóðèë ýñãýõ çýðýãò àøèãëàæ èðæýý. Òàëõíû ãóðèëûãýñãýõýä ¿¿ññýí ñïèðò óóðøèæ, õàðèí í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé ¿ëäýæ òàëõûã õººëãºíº. Ýññýíãóðèëûí äîòîð õèé áàéõ íü í¿¿ðñ õ¿÷èë þì. Îäîî ¿åä õºðºíãºíèé 캺ãèéã çàâîä ¿éëäâýðò èõ õýìæýýãýýð ¿ðæ¿¿ëæ ãàðãàõáîëñîí áºãººä ò¿¿íä ñàéí ÷àíàðûí øèì òýæýýëèéí áîäèñ áîëîõ óóðàã, ººõ, âèòàìèíãýõ ìýò ýëáýã òóë ìàëûí òýæýýë, õ¿íñ, ýìèéí ç¿éë áîëãîí àøèãëàíà. Ýíý 캺ãò ¿ðò áèå ¿¿ñäýãã¿é, ñïîðûã ¿¿ñãýõ ñïîðàíãè óóò íü øóóä ìèöåë뺺𺺠áîëîõ áºãººä 캺ã á¿õëýýðýý òýæýýã÷ îð÷èí äîòîð äàëä óðãàäàã. Õºðºíãºíèé캺ã íàõèàëæ ¿ðæèõ òóë áóñàä 캺㺺ñ ýðñ ÿëãààòàé. ¯¿íä ýñèéí äýýð áóé áîëñîí óð 18
  • ìýò òîâãîð öààøäàà óðãàæ øèíý ýñ áîëîí õóâèðààä òîäîðõîé õýìæýýíä õ¿ðòëýý ºñºæ,ýõ ýñýýñ ñàëíà. Ýõ ýñèéí äýýð íýãýí çýðýã õýä õýäýí íàõèà áóé áîëîí òýäãýýð íüöààøäàà äàõèí æèæèã íàõèàíóóäûã ¿¿ñãýíý (5-ð çóðàã). Öîî øèíýýð ¿¿ññýí íàõèàíóóäºñºæ òîìîðîîä ýõ ýñòýéãýý õîëáîãäñîí õýâýýð áàéõ òóë õàðàõàä ãèíæ ìýò ¿çýãäýõáºãººä àìàðõàí ñàëæ áèå äààñàí ýñ¿¿ä áîëîí òàñðàíà. Õºðºíãºíèé 캺ãíèéíàõèàëàëò àñàð õóðäàí ÿâàãäàõ òóë àÿòàé íºõöºëä òóí àìàðõàí ¿ðæèíý. Õàðèí øèìòýæýýëèéí áîäèñ õîìñäîõîä 캺ãíèé âåãåòàòèâ ýñèéí Ẻì ìåéîç õóâààãäàëä îðæäºðâºí ñïîð á¿õèé ñïîðàíãè áîëîõ óóò ¿¿ñíý. Ýíý íü áýëãèéí ¿ðæëèéí ïðîöåññûíóðüäàë áîëãîí ÿâóóëàõã¿éãýýð ã¿éöýòãýíý. Õºðºíãºíèé çàðèì 캺ãèéí Saccharomycesellisoidae íü äàðñ øàð àéðãèéí õºðºíãºíèé 캺ã þì. À Á 5-ð çóðàã. Õºðºíãºíèé 캺ã I. Õºðºíãºíèé 캺ã: 1. Ẻì, 2. ìèòîõîíäðè, 3. âàêîóëü, 4. ãîëüäæèéí àïïàðàò, 5. ýíäîïëàçìûí òîð, 6. ÿëãàðóóëàõ öýâð¿¿, 7. ººõ òîñ, 8. ïëàçìîëåììà,, 9. õàíà, 10. ýñ¿¿ä íàõèàëæ óðãàæ áàéãàà íü, 11.ôàãîñîì, 12. ïèíîöèò öýâð¿¿ Æèíõýíý óóòàò 캺ãèéí àíãè. Õàìãèéí òîì äýä àíãèéí íýã áºãººä òóñãàé ¿ðò áèå äîòîð óóò íü ¿¿ñ÷ õºãæäºã.Õààëòòàé, õàãàñ íýýëòòýé áà íýýëòòýé ¿ðò áèå ãýñýí ãóðâàí õýëáýðèéí ¿ðò áèå áàéäàã.Ýäãýýð ¿ðò áèå¿¿ä 캺㿿äýä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. Æèíõýíý óóòàò 캺ãºíä õýäõýäýí áàã áàãòäàã. Ïëåêòàñê 캺ãèéí áàã (Plectascales)–èéí ¿ðò áèå Ẻðºíõèé õýëáýðèéí áèò¿¿êëåéñòîòåöè ãýäýã ¿ðò áèå þì. Ñïîð áîëîâñðîõ ¿åä òýð íü çàäàðäàã. Êëåéòîòåöè áóþóõààëòòàé ¿ðò áèå äîòîð óóòóóä ýìõ çàìáðààã¿é áàéðëàñàí áàéíà. Ýíý áàãèéí 캺㿿äãàçðûí õºðñ áîëîí õ¿íñíèé ÿíç á¿ðèéí ç¿éë (ãóðèë, òàëõ, æèìñ ãýõ ìýò) äýýð óðãàäàã.Һ뺺ëºã÷ººð íü ñàðâóóò 캺ã (Penicillium), öàöðàãò 캺ãèéã (Aspergillus) àâ÷ ¿çüå. Ñàðâóóò 캺ã (Penicillium) îðøèæ áàéãàà þìûí ãàäíà þìóó äîòîð áàéðëàñàí¿åò ìèöåëëòýé áºãººä ãîë òºëºâ êîíèä ¿¿ñãýæ ¿ðæèõ òóë êëåéñòîòåöè áóé áîëîõ íüõîâîð áîëîé. Ìèöåëë õýäèéãýýð îðøèõ áèåèéí äîòîð áàéõ áîëîâ÷ ãàäàðãà äýýã¿¿ðñèéðýã òîëáî áóé áîëãîíî. Ñàðâóóò 캺ãíèé êîíèäè àâ÷ ÿâàã÷ íü îëîí ýñò ýãö áîñîîóòñóóäòàé áºãººä äýýä ¿ç¿¿ð íü 2-3 äàõèí ñàëààëæ øóâóóíû ñàðâóó ìýò ¿çýãäýíý (6-ðçóðàã). 19
  • 6-ð çóðàã. Ïåíèöèëë 캺ãèéí áèå áà õºãæëèéí öèêë 1. Ïåíèöèëë 캺ã II. Ïåíèöèëëèéí õºãæëèéí öèêë À.Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë Á. Áýëãèéí ¿ðæèë Ì-ìåéîç 1. ìèöåë, 2. êîíèä àâ÷ ÿâàã÷, 3. ôèëàèä, 4. êîíèä, 5. êîíèäûí ºñºëò, 6. àñêîãîí, 7. àíòåðèä, 8. êëåéñòîòåöèéí õýëáýðæèëò, 9. õààëòòàé ¿ðò áèåèéí õýñý㠯翿ðèéí ñàëààíóóä íü áºìáºëºã ýñ¿¿äýýñ òîãòñîí õýëõýý êîíèäóóä áîëíî. Òýðíü ýõëýýä ºíãºã¿é áàéñíàà ñ¿¿ëäýý íîãîîí, ýñâýë õºõ ºíãºòýé áîëäîã. Êîíèäóóä óíàæãèô¿¿äèéã ¿¿ñãýíý. Áýëãèéí ïðîöåññ ýõëýõýä ýð, ýì ãèô¿¿ä àòèðàí ýðã¿¿ëýã õýëáýðòýé áîëæ àëüíýãíèéãýý îðîîíî. ßìàð÷ ýìõ çàìáðààã¿é îðîîöîëäñîí ãèô¿¿äýýñ ñàðâóóò 캺ãíèé¿ðò áèå á¿ðýëäýæ ò¿¿íèé äîòîð óóòíóóä áóé áîëíî. Ñàðâóóò 캺ãíèé òºðºëä áàãòàõPenicillium notatum ãýã÷ 캺ãíººñ ïåíèöèëëèí ãýäýã àíòèáèîòèê ýìèéã ãàðãàæ àâäàãþì. Ïëåêòàñê 캺ãíèé áàãò öàöðàã ãýäýã àñïåðãèëë 캺ã (Aspergillus) áàãòàíà. Ýíý캺ãèéí êîíèä àâ÷ ÿâàã÷ õºíäëºí òàñàëãààíóóä áàéõã¿é òóë íýã ýñèéí òîãòîöòîé.Êîíèäèè àâ÷ ÿâàã÷èéí ¿ç¿¿ðò õýëõýëäñýí áºìáºëºã ýñ¿¿äýýñ òîãòñîí öàéâàð íîãîîíêîíèäóóä ðàäèóñ ìàÿãòàé öàöðàãààð áàéðëàõ áºãººä áîëîâñîð÷ ã¿éöìýãö ¿ç¿¿ðýýñýýýõëýí îé÷èíî (7-ð çóðàã). 20
  • 1 2 7-ð çóðàã. Ñàðâóóò áà öàöðàãò 캺ã 1. Ñàðâóóò 캺ã (Penicilium): à. êîíäèäîâ÷, á. êîíèä 2. Öàöðàã 캺ã (Aspergilla) Äýýð ºã¿¿ëñýí õºãöèéí 캺ãèéí çàðèì ç¿éë êîíèäèè àâ÷ ÿâàã÷èéí àäèë áîñîî÷èãëýëýýð óðãàäàãã¿é ¿ðò áèå êëåéñòîòåöè ¿¿ñãýõ áºãººä ¿ðò áèå íü áîëîâñðîõäîîõàòóó õàëüñààð õó÷èãäàæ æèæèã áºìáºëºã áîëíî. Àñïåðãèëë 캺ã óðãàìëûí ãàðàëòàé õîîë, õ¿íñíèé ç¿éë, æèìñ íîãîîí äýýðýëáýã óðãàæ ãýìòýýäýã þì. Ýíý 캺ãèéã ÷èõðýýñ íèìáýãèéí õ¿÷èë ãàðãàæ àâàõàäõýðýãëýíý. Ñ¿¿ëèéí ¿åä ýíý 캺ãºíä ïåíèöèëëèíû àäèë àíòèáèîòèê áàéäãèéãñóäàëæýý. Ãóàëàõ 캺ãèéí áàã (Erycephales) – èéí 캺ãèéí áàãèéí ¿ðò áèå õààëòòàéáºãººä ò¿¿í äîòîð çýðýãöýýãýýð áàéðëàñàí íýã þìóó õýä õýäýí óóò ¿¿ñäýã. Øèìýã÷àìüäðàëòàé 캺㿿ä áàãòäàã. Ýíý áàãò Sphaerotheca, Erysiphe çýðýã òºðë¿¿ä áàãòäàã. Sphaerotheca mors uvae (ñôåðîòåê) ãýäýã 캺ã òîøëîéí çàëóó ìº÷èð æèìñãýíèéãºâ÷ë¿¿ëæ ãàäàðãà äýýð íü ààëçíû ø¿ëñ ìýò öàãààí ºíãºòýé ìèöåëëèéã ¿¿ñãýíý.Ìèöåëë íü îðøèõ áèåèéí äîòîð îðæ óðãàõã¿é, çºâõºí ò¿¿íèé ñîðóóë íü óðãàìëûíýïèäåðìèñèéí ýñýíä øèãäýæ áýõëýãäýíý. Áîãèíîõîí êîíèäè àâ÷ ÿâàã÷èéí ¿ç¿¿ðòõýëõýý êîíèäè á¿ðýëäýæ ò¿¿ãýýð ¿ðæèíý. Óíàñàí êîíèäè ãóðèë öàöñàí ìýò òîøëîéíºâäñºí ýðõòýíã á¿ðõýæ áàéãààä ñàëõèíä õèéñýí ººð óðãàìàë äýýð î÷èæ ñóóìàãö äàõèíìèöåëëè áîëîí óðãàíà. Èéíõ¿¿ ñôåðîòåê 캺ã áàéãàëü äýýð ìàø ýëáýã óðãàõ áºãººäíàìàð áîëîõîä ìèöåëëè äýýð 8 àñêîñïîðòîé ãàíö óóò á¿õèé êëåéñòîòåöè ¿¿ñýæºâºë溺ä õàâàð óðãàíà. Êëåéñòîòåöè õàãàðàõàä ºñêîñïîðóóä òàðõàí òîøëîéí íàâ÷,æèìñãýíý äýýð ñóóæ ìèöåëëè ¿¿ñãýí àõèí ºâä¿¿ëíý. Erysiphe graminis - ¿åò óðãàìëûí ãóàëàõ 캺ã çýðëýã, òàðèìàë ¿åò óðãàìëóóäûãºâ÷ë¿¿ëýã÷ ïàðàçèò 캺ã þì. Ýíý 캺ãºíä ãàäààä áàéäëààðàà òºñòýé îëîí ç¿éëèéí캺㿿ä áàéäàã áîëîâ÷ òîäîðõîé òºðëèéí ¿åò óðãàìàë äýýð ïàðàçèòààð àìüäàðäàãáîëîõîîñ áóñ óðãàìëûã òýð á¿ãä ºâ÷ë¿¿ëäýãã¿é þì. Æèøýýëáýë àðâàéã ºâ÷ë¿¿ëäýã캺㠺ºð ººð òºðëèéí ¿åòýíã ºâ÷ë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é. Òýäãýýð ïàðàçèò 캺㿿äèéíìèöåëëè ¿åò óðãàìëûí èø, íàâ÷, ò¿ð¿¿ òýð ÷ áàéòóãàé ñîðîí äýýð õ¿ðòýë ºñºæ ¿ðæäýãþì. Òýð íü íàâ÷èí äýýð áàéõäàà ýõëýýä ñýâñãýð, æèíò¿¿ õýëáýðòýé áàéæ áàéãààäñ¿¿ëäýý íÿãòðàí ìèöåëëèéí á¿ðõ¿¿ë áîëíî. Ìèöåëëèéí ñîðóóë (ãàóñòðèé) óðãàìëûíêóòèêóë äàâõðàãûã íýâòðýí ýïèäåðìèñò áýõëýãäýíý. Ò¿¿íèé æèíò¿¿ õýëáýðò ìèöåëëèçóíû ýõýí õàãàñò ãèôèéí Ẻãíºðºë îðîîöîëäîî, êîíèäè àâ÷ ÿâàã÷, êîíèäîîñ á¿ðäýõáºãººä ò¿¿íèé äýýð àíòåðèäè, îîãîíè áóé áîëæ ýöýñòýý ãèôèéí îðîîëöîëäîîí äóíäæèæèã áºìáºëºã õýëáýðò ºâºëæèõ êëåéñòîòåöè ¿¿ñíý. Êëåéñòîòåöèéí äîòîð òóñ á¿ð 8àñêîñïîð á¿õèé 8-16 øèðõýã óóò áàéíà. 21
  • Erysiphe graminis tritici 캺ã õàâàðæèõ áóóäàéã ºâ÷ë¿¿ëäýã áºãººä íàìàðáîëîõîîð íàâ÷íû õàìò 캺ãíèé êëåéñòîòåöè óíàæ ãàçðûí õºðñèéã áóðòàãëàí,ºâºëæèõ áóóäàéí ºâ÷ëºõ ýõ ¿¿ñâýð áîëäîã áàéíà. ªâºëæèõ áóäàéí äîîä õýñãèéííàâ÷íû àð òàëä àñêîñïîðîîñ ºâºëæèõ ìèöåëëè áóé áîëîí õàâàð áîëîõîîð óðãàæºâ÷ë¿¿ëýí êîíèäè ¿¿ñãýõ áà ò¿¿ãýýð õàâàðæèõ áóóäàé õàëäâàðëàíà. Èéíõ¿¿ õàâàðæèõ,ºâºëæèõ áóóäàéí áèåä ò¿¿íèé àìüäðàëûí öèêë ¿ðãýëæëýí ÿâàãäàíà. Õàðãà 캺ãèéí áàã – Clavicepitales. ¯ðò áèå íü ïåðèòåöè áºãººä øèìýã÷èëæàìüäàðäàã 캺ã þì. Ýíý 캺ãèéí áàãò îëîí ç¿éëèéí 캺ã áàãòàõ áºãººä ò¿¿íèé ãîëòºëººëºã÷èéí íýã íü ¿åò óðãàìëûí øèìýã÷ õàðãà ºâ÷íèé (¿õýð îðä) 캺ã (Clavicepspurpurea) þì. Ýíý 캺㠿åò óðãàìëóóäûã ºâ÷ë¿¿ëäýã, ÿëàíãóÿà õºõ òàðèà á¿ð ÷ èõ ºâ÷èëíº.Çóíû ñ¿¿ë ñàðä õºõ òàðèà òîëãîéëñîí õîéíî ò¿¿íèé ò¿ð¿¿íèé äýýð ¿ð áîëîâñðîõîðîíä íèë ºíãºòýé áàãà çýðýã òàõèð óðò, õàòóó áèå ýâýð áóþó ñêëåðîöè áóé áîëíî.Ýâýð (ñêëåðîöè) áîë óñã¿é áîëæ 5-10% óñòàé õàòóóðñàí ìèöåëëè ìºí áºãººä øèìòýæýýë íººöºëæ òàéâàí áàéäàëòàé áàéãàà ¿å þì. Íàìàð îé÷èæ õºðñºíä ºâºëæèíº.Õàâàð õºðñíèé ÷èéãýíä äýâòýæ óðãàõàä ò¿¿íèé äýýð íàðèéí õºë á¿õèé óëààâòàðºíãèéí áóëóóíóóä áóé áîëíî. Áóëóóíû çàõààð õàãàñ áèò¿¿ ¿ðò áèå ïåðèòåöè ¿¿ñýõáºãººä ò¿¿íèé õºíäèéä õýäýí ãîíçãîé óóò áóé áîëæ óóòóóò äîòîð èõýâ÷ëýí 8 øèðõýãíàðèéõàí àñêîñïîð á¿ðäýíý (8–ð çóðàã). 8-ð çóðàã. Õàðãà 캺ãíèé õºãæëèéí öèêë À. Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë Á. Áýëãèéí ¿ðæèë Ì-ìåéîç 1. ìèöåë, 2. õàðãà 캺㺺ð ãýìòñýí ò¿ð¿¿, 3. êîíèäòîé êîíèä àâ÷ ÿâàã÷, 4. êîíèäûí ºñºëò, 5. ñêëåðîöòîé õºõ òàðèàíû ò¿ð¿¿, 6. ñêëåðîçûí óðãàæ áàéãàà íü, 7. áýëãèéí ïðîöåññ, 8. ñòðîì /õºíäëºí îãòîëîë/, 9. àñê á¿õèé õàãàñ íýýëòòýé ¿ðò áèå, 10. àñêîñïîðòîé óòñàðõóó õýëáýðèéí óóò, 11. àñêîñïîð ò¿¿íèé ºñºëò. ¯ðò áèåä óóòóóä õîñ Ẻìò ýñ¿¿äýýñ ¿¿ñýõ áºãººä àíõ õî¸ð Ẻì íèéëñíèéäàðàà ðåäóêöè õóâààãäëààð õî¸ð áîëæ ýñèéí ¿ç¿¿ðò (òóéë) íýã íýãýýð áàéðëààä äàõèíõî¸ð óäàà õóâààãäñàíààñ íèéò 8 Ẻì áóé áîëíî øèíýýð ¿¿ññýí Ẻ쿿ä óóòíû äîòîðãàíö ýãíýýãýýð öóâðàí áàéðëàæ ààæìààð òîìðîíî. Áººì á¿ðèéí ãàäóóð ïðîòîïëàçìõ¿ðýýëýí, õàëüñààð õó÷èãäàæ, ñ¿¿ëäýý àñêîñïîð áîëíî. Àñêîñïîðûí áîëîâñðîëò, ¿åòóðãàìëûí (ºâºëæèõ õºõ òàðèà) öýöýãëýëòèéí õóãàöààòàé ÿã äàâõöàíà. Àñêîñïîðáîëîâñðîõûí õàìò ¿ðò áèåèéí ¿ç¿¿ðèéí æèæèã ñ¿âýýð ãàð÷ ñàëõèàð öýöýãëýæ áóéýð¿¿ë ¿åò óðãàìàëä î÷èæ öýöãèéí ¿ðýâ÷èéí ãàäàðãà äýýð ñóóæ ààæìààð ò¿¿íèé õàíûãíýâòëýí äîòîîä õýñã¿¿äèéã (¿ðýâ÷èéã) ãýìòýýí õàëäâàðëàæ 캺ãèéí ìèöåëëè óðãàæýõëýíý. Õàðèí ºâ÷íèéã ¿¿ñãýã÷ 캺㠿åò óðãàìëûí öýöãèéí çºâõºí ¿ðýâ÷èéã 22
  • ºâ÷ë¿¿ëíý. Ìèöåëëè óðãàæ áàéõ çóóð ¿ðýâ÷èéí ãàäíà áîãèíîõîí êîíèäè àâ÷ ÿâàã÷óðãàí õîîðîíäîî îðîîëöîëäîõ áºãººä ò¿¿íèé ¿ç¿¿ðò çóíû ñïîð (êîíèäèîñïîð) áóéáîëäîã þì. Ýíý ¿åä ìèöåëëè áàëò ø¿¿äýð ãýäýã àìòàò øèíãýíèéã ãàðãàõ òóë ò¿¿íäøàâæ öóãëàíà. Øàâæ áàëò ø¿¿äðèéã èäýõäýý êîíèäèîñïîðûã áèåäýý íààëäóóëàíáóñàä óðãàìàëä õàëäâàðëóóëíà. Èéì àðãààð õàðãà ºâ÷èí òàðèàëàíãèéí òàëáàéä àõàðõóãàöààíä òàðõàíà. Ýð¿¿ë óðãàìëûí öýöãýíä õàëäñàí àñêîñïîðîîñ 캺ãèéí ìèöåëëèõºãæèí òàðèàíû ¿ð áîëîâñðîõûí ¿åä õàòóóðààä ýâýð (ñêëåðîöè) áîëíî. Ýâýð íèëýýäòîì (2-5 ñì) áºãººä äîòðîî öàãààí ºíãºòýé, áýëòãýë øèì òýæýýëèéí áîäèñîîñ ãàäíàõýä õýäýí òºðëèéí àëêîëîèäòîé ó÷èð ºâ÷èëñºí óðãàìëóóäûí ¿ðýýð ìàë òýæýýõ áóþóõ¿íñýíä õýðýãëýõ ÿâäàë õîðòîé áàéäàã þì. ßëàíãóÿà ýðãîòîêñèí ãýäýã àëêàëîèäàìüòíû áèåä òóí õîðòîé. Õàðãà ºâ÷òýé óðãàìëûí ¿ðèéã èäñýíýýñ ¿¿ñäýã ºâ÷íèéãýðãîòèçì ãýíý. Ýíý ºâ÷èí áóë÷èí ñóëðàõ òàòãàíàõ çýðãýýð èëýð÷, õýðýâ õ¿íäýýð òóñâàë¿õ¿¿ëäýã ÷ ¸ñîí áèé. Õàðãûí ýâðèéã ýìíýëýãò ñóäàñ àãøààõ ÷àíàðûã íü àøèãëàæ öóñòîãòîîõîä õýðýãëýäýã áºãººä õàðãà ºâ÷íèéã á¿ð ìºñºí óñòãàñàí çàðèì îðîíä ò¿¿íèéãòóñãàé ãàçàð çîðèóä ¿ðæ¿¿ëíý. Äèñêîìèöåò 캺ãèéí á¿ëýã áàã – Discomycetiidae Äèñêîìèöåò 캺ãºíä äèéç áóþó ýñâýë çýýðýíöýã õýëáýðèéí çàäãàé ¿ðò áèåòýé(àïîòåöè) 4000 îð÷èì ç¿éëèéí 캺ã áàãòàíà. ¯ðò áèåèéí ãàäàðãà äýýð áîðòîãîõýëáýðòýé óóòóóä ãèìåíè õýìýýã÷ äàâõàðãûã ¿¿ñãýæ óóòóóäûí õîîðîíä õàëõàâ÷èéí¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ ïàðàôèç (ãèìåíè) ãýäýã á¿ä¿¿í óòñóóä îðøèíî (9-ð çóðàã). 9-ð çóðàã. ¯ð÷ãýð 캺ã À.¿ðò áèå Á. Ãèìåíèé ¿å 1. àñê 2. àñêîñïîð 3. ïàðàôèç Ýíý áàãèéí òºëººëºã÷ íü ñêëåðîòèí (Sclerotinia) 캺ãèéí òºðë¿¿ä áºãººä àëèì,ëèéð, óñàí ¿çýì ëèñ çýðýã óðãàìëûí æèìñèéã ºâ÷ë¿¿ëýõ ïàðàçèò àìüäðàëòàéãààñãàäíà ¿ð òàðèàíû ºâºëæèõ óðãàìëûí ñî¸îã íàìàð ºâ÷ë¿¿ëæ õàâàð ìèöåëë ¿¿ñãýæáîðîâòîð ºíãºð áóé áîëãîíî. Ýíý 캺ã óðãàìëûã ºâ÷ë¿¿ëýõäýý æèìñíèé ìàõëàã õýñýãò ìèöåëëè ¿¿ñãýíãàäàðãóó äýýð íü êîíèäèñïîðûã áóé áîëãîíî. Æèìñíèé ãàäíàõ õýñýãò 캺ãèéíýâðýðõ¿¿ õýëáýðèéí ñêëåðîöè ¿¿ñãýíý. Èéì áàéäàëòàéãààð æèìñ ãàçàðò óíàõàäñêëåðîöè õºðñºíä ºâºë溺ä õîéòîí õàâàð íü àïîòåöè õýëáýðèéí ¿ðò áèå áîëîõ áóþóýñâýë øóóä êîíèäè á¿õèé ìèöåëëèéí õýñýã áîëíî. Ñêëåðîòèíààñ ãàäíà ýíý áàãò Morchella 캺ã áàãòàíà. Ò¿¿íèé òîì õýìæýýòýé¿ðò áèå øèëáý ãàäàðãà äýýðýý îëîí òîîíû ¿ð÷ëýýñ á¿õèé ãèìåíèé äàâõðàãàòàéìàëãàéãààñ á¿ðäýíý. Ãàäààä ä¿ðñýýð ìàëãàéò 캺ã òºñººòýé áîëîâ÷ ò¿¿íèé ìàëãàé 23
  • ñ¿¿ëäýý õîîñîí õîæóóë áîëîí õóâèðäàãààðàà ìàëãàéò 캺㺺ñ ÿëãààòàé þì. ̺ºãèéíìàëãàéí ãàäàðãà, óóò ïàðàôèç õî¸ðîîñ òîãòñîí ãèìåíèé äàâõðàãàòàé áàéíà Ýíý 캺ãèéã Åâðîïûí îðíóóä õ¿íñýíä èõýýð õýðýãëýíý. Áàçèäàò 캺ãèéí àíãè – Basidiomycetes. Áàçèäàò 캺ãíèé àíãèä îëîí òîîíû ÿíçá¿ðèéí á¿òýö á¿õèé 30 000 ãàðóé äýýä 캺㿿ä áàãòàíà. Ýäãýýðýýñ õ¿íñýíäõýðýãëýãäýõ 캺㿿ä îëîí áîëîâ÷ õîðòîé ïàðàçèò 캺ã öººíã¿é áàéíà. Áàçèäàò 캺ãèéí îíöëîã øèíæ áîë ñïîðûã óóò äîòîð áóñ õàðèí ìèöåëëèéíãàäàãøàà òîâîéæ ãàðñàí îíöãîé ýñ áîëîõ áàçèä äýýð ¿¿ñãýíý. Áàçèäûí ¿¿ñýëò óóòûí¿¿ñýëòýý òºñòýé ÿâàõ áºãººä ãèôèéí ¿ç¿¿ðèéí Ẻì á¿õèé ýñýýñ ãàðíà (10-ð çóðàã). 10-ð çóðàã. Áàçèä 캺ãèéí áýëãèéí ¿ðæëèéí çóðàã. À. Áàçèäèîñïîð Á. Ãàïëîèä á¿ðäýëòýé óòàñëàã áèå Â. Ñîìàòîãàìè Ã.Õîñ Ẻìòýé óòàñëàãèéí ºñºëò Ä. Áàçèäûí õýëáýðæèëò Ì. Ìåéîç 1. áàçèä, 2. áàçèäèîñïîð, 3. ¿ðò áèå Óóòàò 캺ãíèé ñïîð äîòîîä ãàðàëòàé áîë áàçèäàò 캺ãíèéõ ãàäààä ãàðàëòàéáàéõààñ ãàäíà áàçèäàò 캺ãºíä áýëãèéí òóñãàé ýðõòýí åð ¿¿ñäýãã¿é áèëýý. Áàçèäàò 캺ãºíä ýõëýýä õîñ Ẻìò ýñ¿¿äèéí Ẻì íèéëæ íýã áîëîîä äóíäóóðààõî¸ð äàõèí õóâààãäàí äºðâºí áººì ¿¿ñýõýä ýñèéí ýçëýõ¿¿í íèëýýä òýëæ, Ẻì òóñá¿ðèéã ïðîòîïëàçì õ¿ðýýëíý. Ýñèéí äýýä ¿ç¿¿ðò Ẻðºíõèé òîëãîéòîé äºðâºííàðèéí õîîëîé ¿¿ñíý. Ò¿¿íèé òîëãîéíóóäàä áàçèäàò ýñýýñ íýã Ẻì ïðîòîïëàçìòàéõàìò øèëæèí äºðâºí áàçèäèñïîð áîëãîíî. ¯¿ññýí áàçèäèñïîðóóä ãàäààä áàéäëààðààõîîðîíäîî àäèëõàí áîëîâ÷ ýð, ýì ìèöåëë ¿¿ñýõ ÷àíàðûí ÿëãààòàé þì. Áàçèäèñïîðûíáîëîâñîð÷ ã¿éöýõýýð òîëãîéí ¸ðîîëûí íàðèéí õîîëîé øèëáýýð òàñðàí îé÷èæ óðãààäìèöåëëè áîëíî. Áàäèäûí ýñ á¿õëýýð ¿ëäâýë õîëîáàçèä ãýõ áºãººä õýäýí õýñýã (ãîëòºëºâ äºðºâ) õóâààãäâàë ôðàãìîáàçèä ãýíý. Ýíý øèíæýýð áàçèäàò 캺ãèéãõîëîáàçèäàò, ôðàãìîáàçèäàò õýìýýí õî¸ð äýä àíãèä õóâààíà. Äýä àíãèóä íü äîòðîîáàãóóä áîëæ õóâààãäàíà. Áèä òýäãýýðýýñ õºäºº àæ àõóéí óðãàìàëä ÿíç á¿ðèéí ºâ÷èí¿¿ñãýäýã ãàñòåðîìèöåò, ãåìèíîìèöåò, õàðóó, çýâ 캺㿿äèéí áàãóóäûã àâ÷ ¿çüå. Õîëîáàçèäàò 캺ãèéí äýä àíãè – Holobasidiomycetiidae Ãåìèíîìèöåò 캺ãèéí áàã – Hymenomycetales. Ýíý áàãò çàðèì íü õ¿íñòýæýýëèéí à÷ õîëáîãäîë á¿õèé çàäãàé ¿ðò áèåòýé ìàëãàéò îëîí 캺ã áàãòàíà. Ýäãýýð 24
  • 캺㿿ä õºðñ áîëîí ÿíç á¿ðèéí óðãàìëûí ¿ëäýãäëýýð õîîëëîõ ñàïðîôèò àìüäðàëòàéáºãººä çàðèì íü èõ àþóëòàé ïàðàçèòóóò þì. Ýíý áàãèéí çàðèì ýãýë á¿òýöòýé캺ãíèé ¿ðò áèå îðîîöîëäñîí ñèéðýã ãèôýýñ òîãòñîí õàëüñàðõóó ç¿éëèéí äýýä òàëäààáàçèäòûã ¿ñãýæ áàéñàí áîë öààøäûí õºãæèë íü ¿ðò áèåèéã íÿãòðóóëàõ, òîì áîëãîõ÷èãëýëýýð ÿâàãäñàíààñ ãàäíà ¿ðò áèåèéí äîîä òàëä ýñâýë ò¿¿íèé äîòîîä ÷ºëººòãàäàðãà äýýð ãèìåíèé äàâõðàãà ¿¿ñãýõ áîëæýý. Ãèìåíîìèöåò 캺ãíèé ¿ðò áèåèéí ìàëãàéí äîîä òàëä ãèô¿¿ä íü ìàøîëíîîðîî îðîîöîëäñîíîîñ ãèìåíèé äàâõðàãà ¿¿ñýæ ò¿¿íä áàçèäèñïîð á¿ðýëäýíý. Ýíýáàãò áàãòàõ 캺㿿äýä çààâàë ãèìåíèé äàâõðàãà áàéõ áºãººä ò¿¿íä ïàðàôèç áàçèäõî¸ð ñººëæèëñºí áàéäàëòàé îðøèíî. ¯ðò áèåèéí ãèìåíèé äàâõðàãà á¿õèé äîîä ãàäàðãûã (ìàëãàéí äîîä òàë)ãèìåíîôîð ãýíý. Çàðèì 캺ãíèé çàëóó ¿åä ìàëãàéí äîîä òàëûí ãèìåíèé äàâõàðãûãäàëäàëñàí íèìãýí õàëüñààð á¿ðõýãäñýí áàéæ áàéãààä ñ¿¿ëäýý ñïîð áîëîâñðîõîäóðàãäàæ ¿ã¿é áîëîõ áóþó ýñâýë 캺ãèéí øèëáèéí äýýä õýñýãò óãëàðãà ìàÿãòàéãààðõîöðîíî. Ãèìåíîôîðûã ãóóðñò áà ñàëáàíò ãýæ õî¸ð àíãèëíà. ¯¿íýýñ óëàìæëàíìàëãàéò 캺ãèéã ãèìåíîôîðûí á¿òöýýð ñàëáàíò ãóóðñò ãýæ õî¸ð îâîãò àíãèëíà. Ñàëáàíò 캺ãèéí îâîã – Agaricaceaea. Ýíý îâãèéí 캺ãíèé ìàëãàéí äîîä õýñýãòòîéðãèéí ðàäèóñ ìàÿãààð áàéðëàñàí îëîí òîîíû ñàëáàíãóóäûí õî¸ð òàëààð(ãèìåíîôîð) ãèìåíè ¿¿ñíý. ̺ºãèéí ìàëãàé òóñãàé øèëáýòýé áàéíà. Áèäíèé 캺ããýæ íýðëýäýã õýñýã íü çºâõºí ò¿¿íèé ¿ðò áèå áºãººä òýð íü ìàëãàé øèëáý õî¸ðîñá¿ðäýíý. Ñàëáàíãóóäûí õî¸ð õàæóóãààð ºòãºí áàçèä áàéõ áºãººä ò¿¿íýýñ áàçèäè ñïîðãàð÷ ñàëáàíãèéí õîîðîíäóóð îé÷íî. Ìàëãàéò 캺ã îðãàíèê áîäèñîîð áàÿëàã õºðñºíäóðãàõ áà çàðèìäàà ìîäíû ÿëçàð÷ áàéãàà õîæóóë äýýð óðãàñàí òîõèîëäîíî. Ò¿¿íèé ¿ðòáèå ãàçðûí õºðñºíä ýõëýýä æèæèã öàãààí Ẻö ìàÿãèéí ç¿éë á¿ðäýæ ààæèìäààòîìðîí ãàçðààñ èë ãàðíà (11-ð çóðàã). 11-ð çóðàã. Ìàëãàéò 캺ãíèé ¿ðò áèåÃàçðààñ ãàðñàí äàðóéäàà 캺ãíèé ¿ðò áèåèéí ìàëãàé íü øèëáýòýéãýý íèéëæ åðºíõèéá¿ðõýã÷ýýð õó÷èãäàæ áàéãààä ñ¿¿ëäýý ìàëãàé òîìðîõûí õàìò á¿ðõýã÷ óðàãäàíà. Èõýíõè ñàëáàíò 캺ãèéã (Psalliota campestris, Armillaria mellea ãýõ ìýò) õ¿ì¿¿ñõîîëîíä õýðýãëýõ áîëîâ÷ çàðèì íü õîðòîé áàéäàã. Amonita muscaria 캺ã ìàøõîðòîé. Ãóóðñò 캺ãíèé îâîã (Polyporaceae) íü ìàø øèã¿¿ ãóóðñàí ãèìåíîôîðòîéáàéäàã. Ãèìåíîôîð íü ¿ðò áèåèéã õºíäëºí îãòîëæ ºñãºõ áàãàæààð õàðàõàä íàðèéíãóóðñ ìýò ¿çýãäýõ áºãººä ãàäíààñàà ç¿¿ãýýð øèâñýí ìýò õàð öýã¿¿ä õàðàãäàíà (12-ðçóðàã). 25
  • 12-ð çóðàã. Òóðóó 캺ã. 1. ¿ðò /ò¿ð¿¿/, 2. ãóóðñò ãèìåíîôîðûã äàéðóóëàí õºíäëºí îãòîëáîë Ãóóðñíû äîòîð áàçèäèñïîðóóä á¿ðýëäýõ áºãººä ò¿¿íèé íýýãäýõýä ãàäàãø ãàð÷ñàëõèàð òàðíà. Òóðóó õýëáýðò ¿ðò áèå èõýíõè 캺ãºíä ÿìàð íýã áèåèéí ãàäàðãàäáýõëýãäýíý. Çàðèì ãóóðñò 캺ãíèé ¿ðò áèå ìàëãàéò 캺ãèéí àäèë ìàëãàé, øèëáýõî¸ðîîñ òîãòîõ áºãººä ò¿¿íèé ìàëãàéí äîîä òàëä ãèìåíîôîðóóä îðøèíî. Ýíý îâãîîñ ãýðèéí 캺ã, öàãààí 캺ã, òóðóó 캺ã çýðýã òºëººëºã÷èéã ¿çüå. Ãýðèéí 캺ã (Merulius lacrimans) áîë ãýð, àæ àõóéí ìîäîí õýðýãëýë áîëîõáàéøèíãèéí øàë, ìîäîí òóóðãà, ø¿¿ãýý çýðýã áîëîí îãòîëñîí ìîäíû õîæóóë ìýòìîäëîã ýäýýð õîîëëîã÷ ñàïðîôèò 캺ã þì. Ýíý 캺ã ãýðèéí ìîäîí ýäëýëèéã ÿëçàëæãýìòýýõ òóë ãýðò ñàëõè îðóóëàõ, ýäëýëèéã õóóðàé ìîäîîð õèéæ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõçîðèëãîîð 3 õóâèéí ôòîðò íàòðèéí õàëóóí óóñìàëààð óãààõ çýðýã çîõèõ òýìöëèéãÿâóóëíà. ßëàíãóÿà øèëì¿¿ñò ìîäîîð õèéãäñýí ýäëýëèéã èõ ñ¿éòãýäýã òóë ãýìòñýíøàë, äýýâýð òóóðãà àìàðõàí ÿëçàð÷, õýðýãöýýã¿é áîëíî. Õýðýâ ãýð îðíû õýðýãëýëä ýíý캺ãèéí ýõ ¿¿ñâýð ¿çýãäâýë ò¿¿íèéã òýð òóõàéä íü øàòààæ óñòãàíà. Ãýðèéí 캺ã áóñàä 캺ãèéí àäèë ººðèéíõºº õºãæèëä ÷èéãòýé, õàðàíõóéîð÷èíã øààðääàã ó÷èð ÷èéãòýé ìîäîí ýäëýë äýýð óðãàæ õºâºí ìýò, íîéòîí (ãàðààðøàõàõàä óñ ãàðíà) ìèöåëëè ¿¿ñãýäýã þì. ̺ºãèéí ìèöåëëè ìîäëîã ýäèéã íýâòëýíîðæ ñ¿¿ëäýý òîõèðîìæòîé íºõöºë áóé áîëîõûí õàìò èë ãàðíà. Ãýðèéí 캺ãèéí ñïîð,çºâõºí ø¿ëòëýã îð÷èíä óðãàíà. Ôîìåñ (Fomes) áîë îëîí íàñò òóðóó áóþó òàë ìàëãàé õýëáýðòýé ¿ðò áèå á¿õèé캺ã þì. Óëèàñ, öàðñ, õóñ çýðýã íàâ÷èò ìîäîíä øèìýã÷èëæ, ò¿¿íèéã ÿëçëààä, õºíäèéáîëãîäîã îéí àæ àõóéä èõ õîð õºíººëòýé 캺ã þì. Ôîìåñ 캺㿿ä ýõëýýä àìüä óðãàìàë äýýð ïàðàçèòààð àìüäàð÷ áàéãààä ýçýíóðãàìëûã ¿õýõèéí õàìò ñàïðîôèò àìüäðàëä øèëæèíý. ¯ðò áèåèéí äîòîîä õýñýã ìàøñýâñãýð òóë õàòààãààä õýòíèé óóë õèéæ àøèãëàæ áàéæýý. Õóñíû, óëèàñíûõ òîì áàéõáºãººä ò¿¿íèéã ýìíýëýãò ºâ÷èí íàìäààõ ýì áîëãîæ àøèãëàíà. Ôîìåñ 캺ãèéã æèíõýíý (Fomes fomertarius) õóóðàì÷ (Fomes igniarius) ãýæ õî¸ðõóâààíà. Æèíõýíý ôîìåñ 캺㿿ä óðãàæ ã¿éöñýí õóñ ýâýð ìîäíóóäàä òîõèîëäîõáºãººä òóðóó ìàÿãèéí îëîí íàñò ¿ðò áèåòýé áàéäàã. ¯ðò áèåèéí äîîä òàëä 26
  • áàçèäèñïîðûã ¿¿ñãýã÷ ãóóðñíû ãèìåíîôîð áàéõààñ ãàäíà äýýä òàëäàà îëîí êîíèäèéãáóé áîëãîíî. Æèíõýíý ôîìåñ 캺㿿ä ìîäëîã óðãàìëûí ãàäàðãààñ ýõëýí ã¿íäÿëçðóóëàí ãýìòýýíý. Õàðèí õóóðàì÷ ôîìåñ 캺ã ìîäíû äîòîð òàëààñ ãýìòýýäýã òóëèõýâ÷ëýí õºíäèé áîëãîäîã áèëýý. Öàãààí 캺ã (Boletus) - èéí òºðºëä õ¿íñýíä õýðýãëýäýã îëîí 캺㿿ä (Boletusedulius, B. Scaber, B. versipellis) áàãòàõ áºãººä òýäãýýðýýñ Boletus edulius íü õàòààõàäºí㺠áîëîí øèì òýæýýëèéí áîäèñîî àëäàõã¿é õ¿íñíèé ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì.Ýäãýýð 캺㿿ä óñ áàãàòàé áºãººä øèì òýæýýëèéí áîäèñîîð áàÿëàã òóë õ¿íñýíäèõýýõýí ¿íýëýãäýíý. Ãàñòåðîìèöåò 캺ãèéí áàã (Gasteromycetales) Îéí íóãûí ÿëçìàã èõòýé õºðñºíä óðãàäàã áèò¿¿ áºìáºëºã ¿ðò áèå á¿õèéñàïðîôèò 캺ã þì. ¯ðò áèå íü ãîë÷îîðîî 50 ñì õ¿ðýõ áºãººä ò¿¿íèé äîòîð áàçèäóóäáóé áîëîí ìàø îëîí áàçèäèñïîðûã ¿¿ñãýäýã þì. ¯ðò áèå áîëîâñðîõûí õàìò îðîé íü çàäàð÷ ãàäàãø áàçèäèñïîðûã öàöíà. Ýíýáàãò ä¿ëèé (Lycoperdon) 캺ãèéí òºðë¿¿ä áàãòàíà. Ôðàãìîáàçèäàò 캺ãíèé äýä àíãè – Phragmobasidiomycetiidae Ýíý¿¿ äýä àíãèàñ õºäºº àæ àõóéí óðãàìëûí õàðóó, çýâ ºâ÷íèéã ¿¿ñãýäýãõºíººëò 캺ãíèé áàãóóäûã àâ÷ ¿çüå. Õàðóó 캺ãíèé áàã – Ustilaginales. Õàðóó 캺ãíèé áàãò òàðèìàë áà çýðëýã ¿åòóðãàìëûã ïàðàçèòëàí àìüäàð÷ õàðóó ºâ÷íèéã ¿¿ñãýäýã õýäýí çóóí ç¿éëèéí 캺㿿äáàãòàíà. Õàðóó ºâ÷íººð ºâ÷èëñºí óðãàìëûí ò¿ð¿¿íä, ¿ð áîëîâñðîõ îðîíä õàð ºíãèéííóíòàã òîîñîðõóó ç¿éëñ¿¿ä ¿¿ñäýã áºãººä òýð íü óóë 캺ãíèé ñïîðóóä þì. Öýöãèéí ¿ðýâ÷èíä 캺ã îðæ óðãàñíààñ öýöãèéí áóñàä õýñãèéã ãýìòýýí ýöýñòýýçºâõºí ò¿ð¿¿íèé óë ¿ëääýã áàéíà. Îëîí ñàëáàðëàñàí ¿åò ìèöåëë íü ýñ õîîðîíäûíçàéä ¿¿ñýí, óëìààð ñîðóóë íàðèéí õýñãýýðýý ýñèéí õàíûã íýâòðýíý. Ýíý 캺ãíèéñïîðûã õëàìèäîñïîð ãýõ áºãººä òýð íü ãèô¿¿äèéí òàñàðõàé àæãóó. Ãèôèéí º÷¿¿õýí òàñàðõàé õýñýã ñàëñæèæ ãàäóóðàà õàð ºíãèéí çóçààíá¿ðõ¿¿ëýýð õó÷èãäàí ýöýñòýý íýãýí ýñò õëàìèäîñïîð áîëîí õóâèðíà. Õàðóó 캺ãèéí ç¿éë òóñ á¿ðèéí ñïîðóóä íü (õëàìèäîñïîð) óðãàìëûí èø, íàâ÷,öýöýã ãýõ ìýò òîäîðõîé ýðõòí¿¿äèéã ºâ÷ë¿¿ëíý. Õàðóó 캺ã çàðèìäàà ýçýí óðãàìëûíýäèéã èõ õ¿÷òýé ºñãºõ òóë ò¿¿íèé áàã öýöýãò òîì óð ìýò ñºðºâãºð ç¿éë ¿¿ñíý (13-ðçóðàã). 27
  • 2 4 1 2 3 13-ð çóðàã. Áóóäàéí õàòóó õàðóóíû õºãæëèéí öèêë Ì-ìåéîç, 1. õàòóó õàðóóãààð ºâ÷èëñºí áóóäàéí ò¿ð¿¿, 2. òåëèîñïîðîîð ä¿¿ðñýí ¿ð, 3. òåëèîñïîð, 4. ýð¿¿ë ¿ðò íààëäñàí òåëèîñïîð, 5. áàçèäèîñïîð áèé áîëîõ áà òåëèîñïîðûí óðãàëò, 6. áàçèäèîñïîðûí îéðòîëò , 7-10 ¿ðýí äýõü äèêàðèîíû ãèô ¿¿ñ÷ áàéãàà íü, 11. 캺ãèéí ãèôòýé áóóäàéí ñî¸î Õàðóó ºâ÷íèé 캺ãíèé ñïîð õóóðàé îð÷èíä àðâààä æèë õ¿ðòýë óðãàõ ÷àäâàðààõàäãàëñààð áàéæ ÷àäàõ òºäèéã¿é òàðèàëàíãèéí òàëáàéä íèëýýä ò¿ðãýí òàðõäàã áàéíà. Õàðóó ºâ÷èí ãóðâàí àðãààð õàëäâàðëàíà. ¯¿íä: 1. Ãàäíà õàëäâàð õàìãèéí èõ òîõèîëäîõ áºãººä ¿ð òàðèàã öàéðóóëàõ ¿åä 캺ãíèé ñïîð ýð¿¿ë óðãàìëûí ¿ðýíä íààëäàí õàëäâàðëóóëæ ¿ð óðãàõàä öóã óðãàæ ìèöåëë íü çàëóó óðãàìàëä íýâòðýí ãàäààä ÿìàð íýãýí ìýäýãäýõ øèíæ òýìäýãã¿éãýýð ºâ÷ë¿¿ëæ ýõëýíý. Òàðèà òîëãîéëîõ ¿åä 캺ãèéí ìèöåëë ÿâñààð öýöãýíä õ¿ðìýãö ò¿¿íèéã ºâ÷ë¿¿ëýí ºâ÷íèé òýìäýã èëðýíý. 2. Äîòîð õàëäâàð ýçýí óðãàìëûí öýöýãëýëòèé ¿åä öýöãèéí ¿ð áîëîâñðîõ îðíû àìñàðò 캺ãíèé ñïîð ñàëõèàð õ¿ð÷ î÷îîä óðãàæ ò¿¿íèé ìèöåëë ¿ðò íàõèàíä íýâòðýí îðíî. Öýöãèéí ¿ðýâ÷ ìºí ò¿¿íýýñ ãàðàõ ¿ð çýðýã íü õàëäâàðëàõûí õàìò ¿õäýãã¿é, õàðèí õ¿÷òýé óðãàõ áà ò¿¿íèé äîòîð 캺ãèéí ãèô¿¿ä îðøèíî. ¯ð áîëîâñðîõ ¿åä ¿ð òàðèàíû ò¿ð¿¿íä õàðóóò 캺ãèéí õàð ºíãºòýé ñïîðóóä áóé áîëîí ñàëõèàð òàðæ ººð ýð¿¿ë óðãàìëûã ºâ÷ë¿¿ëíý. 3. Ýðäýíý øèøèéí öýâð¿¿ò õàðóóíû 캺ãèéí ñïîð ¿ðýýð äàìæèí çóíû òóðø óðãàìëûã ºâ÷ë¿¿ëýí ò¿¿íýýñ óíàæ õºðñºíä óðãàæ äàõèí ñïîð ¿¿ñãýíý. ¯¿ññýí ñïîð íü øàâæ ñàëõèàð òàðæ ººð óðãàìàëä õàëäâàðëàíà. Èéíõ¿¿ íýã çóíû äîòîð ýíý 캺ã õýäýí ¿åèéã ýýëæë¿¿ëýí ÿâóóëíà. Ýíýõ¿¿ ãóðàâäóãààð àðãààð çºâõºí ýðäýíý øèøèéí öýâð¿¿ò õàðóó òàðõäàã þì. Õàðóó õýäèéãýýð ìàø îëîí ç¿éë áàéõ áîëîâ÷ òýä òîäîðõîé óðãàìëûãºâ÷ë¿¿ëäýã îíöëîã øèíæòýé áàéäàã. Ýðäýíý øèøèéí õàðóó ºâ÷íèéã ¿¿ñãýã÷ 캺ãáóóäàéã ºâ÷ë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é æèøýýòýé. Èéì ó÷ðààñ õàðóó ºâ÷íèéã ýðäýíý øèøèéí,õàð áóäààíû, áóóäàéí, îâú¸îñíû ãýõ çýðãýýð àíãèëíà. Áóóäàéí òîîñò õàðóó – Ustilago tritica ãýäýã 캺㠺â÷ë¿¿ëýõ áºãººä óðãàöàëäóóëæ áóóäàéí ¿ðèéí àæ àõóéä ìàø èõ õºíººë ó÷ðóóëíà. ªâ÷èëñºí óðãàìëûíøèíæ çºâõºí ò¿ð¿¿ëýëòèéí ýõýí ¿åä ìýäýãäýõýýñ áóñ, ò¿¿íýýñ óðüä ãàäààä áàéäëààðààýð¿¿ë óðãàìëààñ îãò ÿëãàãäàäã¿é. Ýíý 캺ãèéí õëàìèäîñïîð áóóäàéí ò¿ð¿¿ öóõóéõàäõàð, íóíòàã òîîñîðõóó ç¿éë ãàðíà. ̺ºãèéí òýäãýýð ñïîð òàðèàíû ò¿ð¿¿ã þó ÷ ¿ã¿é 28
  • ºâ÷ë¿¿ëñíýýñ çºâõºí ò¿¿íèé ãîë ¿ëäýíý. Íàâ÷íû óãëàðãààñ ºâ÷èëñºí ò¿ð¿¿ öóõóéöãàðàõàä õëàìèäîñïîð ñàëõèàð òàðæ ººð ýð¿¿ë óðãàìëûí öýöãèéí ¿ð áîëîâñðîõ îðíûàìñàð äýýð øèëæèí óðãàæ ò¿¿íèé ìèöåëë ¿ðèéí ÿìàð íýã õýñýãò íýâòðýí îðíî. ¯ðöààøäàà õºãæèæ áîëîâñðîõîä ìèöåëë õàìò óðãàíà. Èéíõ¿¿ òîîñò õàðóóãààðõàëäâàðëàñàí ¿ðèéã òàðèõàä ºâ÷òýé óðãàìàë óðãàõààñ ººð ãàðöààã¿é õýðýã áîëíî.Òîîñò õàðóóãààð îâú¸îñ, àðâàé áîëîí áóñàä òàðèàíû ¿åò óðãàìëóóä ºâ÷èëíº. Áóóäàéí õàòóó õàðóó (Tilletia tritici) áîë áóóäàéã ºâ÷ë¿¿ëýã÷ òóë ¿ðèéí àæ àõóéäèõ õîõèðîë ó÷ðóóëäàã ïàðàçèò àìüäðàëòàé 캺ã þì. ̺ºãèéí ñïîð ñàëõè þìóó áóñàä àðãààð òàðõàæ áóóäàéí ¿ðýíä íààëäàæ õàìòòàðèãäàí áóóäàéí ò¿ð¿¿íä õàòóóâòàð áèå ñïîð ¿¿ñãýíý. Ýíýõ¿¿ ñïîðóóä ìóóõàé¿íýðòýé áàéäàã ó÷èð óóë ºâ÷íèéã ¿íýðò (ºìõèé) õàðóó ãýæ íýðëýäýã òàë áèé. Áóóäàéí õàòóó õàðóó ýçýí óðãàìëûí öýöýãëýëò õ¿ðòýë ìýäýãäýõã¿é áàéãààäöýöãýíä ò¿¿íèé ãèô õóðäàí óðãàæ ÿëàíãóÿà ¿ðýâ÷èéã ºâ÷ë¿¿ëíý. ªâ÷èëñºí ¿ðýâ÷åðèéí õýìæýýíýýñ áàðàã õî¸ð äàõèí òîìîð÷ öýöãèéí äîõèó𠺺ð÷ëºãäºíº. ¯ð áîëîâñðîõûí ¿åä ¿ðò íàõèàíä òîî òîéìã¿é îëîí õëàìèäîñïîð ¿¿ñ÷ òàðèàöàéðóóëàëòààð ãàäààä áàéäëààð ýð¿¿ë ìýò áàéñàí ¿ð ýâäðýí ò¿¿íèé äîòðîîñ ñïîðóóäòàðõàæ ýð¿¿ë ¿ðèéí ãàäàðãàä íààëäàí õàâàð õàìò òàðèãäàíà. Ýðäýíý øèøèéí öýâð¿¿ò õàðóó (Ustilago myadis). Ýíý 캺ã ýðäýíý øèøèéíèøèéí ¿å, çàéäàì, íàâ÷, çàëóó ¿íäýñ çýðýã ýðõòýíã ºâ÷ë¿¿ëýõ áîëîâ÷ ãîë òºëºâöýöãèéã ºâ÷ë¿¿ëíý. ̺ºãèéí õëàìèäîñïîð óðãàìàëä õàëäìàãö ìèöåëëèéã ¿¿ñãýí ìàøîëîí ñïîðòîé òîì õàâäàð áóé áîëãîíî. Ìàíàé îðíû íýãäýë, ñàíãèéí àæ àõóéí òàðèàëàíãèéí òàëáàéä õàðóó ºâ÷èííèëýýä áàéãàà ÿâäàë óëñàä ÿìàð íýã õýìæýýãýýð õîõèðîë ó÷ðóóëæ áàéãàà þì. Ýíýàþóëò ºâ÷èíòýé çîõèõ òýìöëèéã ÿâóóëàõûí çýðýãöýýãýýð ºâ÷èí ¿¿ñãýõ óðüä÷èëñàííºõöëèéã õààõ, ºâ÷èëñºí óðãàìëûã çîõèõ æîð, ä¿ðìèéí äàãóó ýñýðã¿¿öýõ áîäèñûãõýðýãëýæ óñòãàõ õýðýãòýé áàéíà. Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõýä ýð¿¿ë òàëáàéãààñ õóðààæàâñàí ¿ð òàðèàëàõ íü òýðã¿¿í à÷ õîëáîãäîëòîéãîîñ ãàäíà òàðèàí óðãàìëûí óðãàëòûãò¿ðãýòãýõ àãðîòåõíèêèéí àðãà õýìæýýí¿¿äèéã öàã õóãàöààíä íâ àâàõ ÿâäàë óóëºâ÷íèé ãàðàëòûã çîõèõ õýìæýýãýýð áàãàñãàíà. Õàðóó ºâ÷íººð çºâõºí òàðèàíû ¿åò óðãàìàë ºâ÷뺺ä çîãñîõã¿é çýðëýã óðãàäàã¿åò óðãàìàë ºâ÷èëäºã þì. Ýíý ÿâäàë óóë ºâ÷èíòýé òýìöýõ òýìöëèéã òºâºãòýé áîëãîõòºäèéã¿é çîõèõ àðãà õýìæýý àâàõã¿é áîë ìàëûí òýæýýëèéí ¿íýò óðãàìàë æèëýýñ æèëäóëàì èõ ºâ÷ëºõ áîëíî. Õàðóó ºâ÷íèé ñïîð ìàëä õîðòîé ó÷èð ºâ÷èëñºí òàðèàíû ¿ð áîëîí çýðëýã ¿åòóðãàìëààð áýëòãýñýí òýæýýëèéã ìàë àæ àõóéä àøèãëàõ ÿâäàë ýðñ õîðòîé. Çýâ 캺ãèéí áàã (Urdinales) çýâ 캺ãèéí áàãò ¿ð òàðèàíû ¿åòýí áîëîí áóñàäóðãàìëûã ºâ÷ë¿¿ëäýã ïàðàçèò àìüäðàëòàé îëîí ç¿éëèéí 캺㿿ä áàãòàíà. Áèîëîãèéíõýä õýäýí îíöëîãîîð ýíý 캺ã áóñàä 캺ãí¿¿äýýñ ýðñ ÿëãààòàé áºãººä ò¿¿íèéõºãæëèéí á¿õ öèêë çààâàë õýä õýäýí òºðëèéí ñïîð ¿¿ñãýæ ã¿éöýò ÿâàãäàõààñ ãàäí຺ðèéíõºº á¿òýí õºãæèëä õî¸ð ýçýí óðãàìëûã äàìæäàã. Çýâ 캺㺺ð äýýä óðãàìëûíîëîí îâãèéí óðãàìàë ºâ÷ëºõ áîëîâ÷ ãîëäóó ¿åò óðãàìàë íýðâýãäýõäýý õÿëáàðõàíáàéäàã. Óðãàìëûí ºâ÷èëñºí ýðõòýí äýýð øàð ºíãèéí òîëáóóä áàéõ íü ýíý 캺ãèéíñïîð áîëîé. ̺ºãèéí ìèöåëëè ñïîð õî¸ð øàð ºíãºòýé áàéõ ÿâäàë ò¿¿íä ëèïîõðîìïèãìåíòýýð áóäàãäñàí òîñëîã áðäèñ áàéäãààñ áîëäîã áàéíà. Òàðèìàë ¿åò óðãàìëóóäàä øóãàì çýâ, òèòåìò çýâ, îäîé çýâ çýðýã ºâ÷èí íèëýýäýëáýã ¿çýãäýíý. Øóãàì çýâ áîë Puccinia graminis 캺㺺ñ ¿¿ñíý. Ýíý 캺㠺ºðèéíõººõºãæëèéã á¿ðýí ÿâóóëàõûí òóëä áóóäàé, øàð ìîä (Berberis) õî¸ðûã àøèãëàíà. Õàâàðøàð ìîäíû íàâ÷íû ìàõëàã õýñýãò çýâ 캺ãíèé ìèöåëëè ¿¿ñ÷ óëìààð ãàäàãø öóõóéíòîäîðõîé õàðàãäàõ ÿãààí òîëáóóä áóé áîëîõ íü òýðõ¿¿ 캺ãèéí óðãàæ áàéãààáàçèäèñïîð þì. Ýíýõ¿¿ áàçèäèñïîð íü øàð ìîäíû íàâ÷èí äýýð î÷èæ ººðèéí õºãæ뺺ÿâóóëíà. Ýõëýýä øàð ìîäíû íàâ÷íû äýýä ãàäàðãóóãèéí 纺ëºí ýäýíä õàâðûí ýõíèéñïîð áîëîõ ëîíõ õýëáýðèéí ïèêíèñïîð õºãæäºã. Õàðèí ýíý ñïîð íü øàð ìîäíûíàâ÷íû äîîä òàëä î÷èí õºãæèæ äóóëãàðõóó õýëáýðèéí ýöèäèñïîð áîëæ õºãæèíº. Ýíý 29
  • ýöèäèñïîð áóþó õàâðûí ñïîð íü ººðèéí ýçýí óðãàìàë áîëîõ ¿åò óðãàìàë äýýð î÷èæõºãæèíº (14-ð çóðàã). 14-ð çóðàã. ¯åò óðãàìëûí çýâ ºâ÷èí 1. Øàð ìîäíû ºâ÷èëñºí íàâ÷íû îãòëîë (à. ïèêíèä á. ýöèäè, ) 2. Áîëîâñðîîä õàãàðñàí ýöèäèéí îãòëîë (à. ïåðèäèé, á. õàâðûí ñïîð, â. ãèôèéí Ẻãíºðºë) ¯åò óðãàìàëä î÷èæ õýä õîíîã õºãæñºíèé äàðàà øàð ºíãèéí óðåäîñïîð áóþóçóíû ñïîð áîëîí õºãæèíº. Çóíû ñïîðûí ¿åäýý ìàø õóðäàí õàëäâàðëàäàã þì. Çóí ¿åò óðãàìëûí íàâ÷ áîëîí íîãîîí èøèéí äýýð öàãààí ÿãààí áóþó áîð øàðºíãºòýé çóðààñ áóé áîëäîã íü 캺ãèéí çóíû ñïîð (óðåäîñïîð) þì. Çóíû ñïîð áîëíàðèéí óë äýýð áýõëýãäñýí õîñ Ẻì á¿õèé ÿãààâòàð ºíãèéí çóóâàí ýñ áîëíî. Çóíûñïîð áîëîâñîð÷ ò¿¿íèé íàðèéí õºë õóãàðàí ñàëõèíä õèéñ÷ óðãàìàëä õàëâàðëàíà. Òàðèà áîëîâñðîõîä çýâèéí 캺㠺âëèéí ñïîð (òåëîñïîð) á¿õèé õàð ºíãºòýéæèíò¿¿ ìýò ç¿éë ¿¿ñãýíý. ªâëèéí ñïîð (òåëîñïîð) åðºíõèé á¿ðõ¿¿ëòýé õî¸ð ýñýýñòîãòîõ áà òàðèàíû ãóóðñàíä ºâºë溺ä õàâàð óðãàí áàçèäèñïîð á¿õèé õî¸ð áàçèä¿¿ñãýí çàâñðûí ýçýí øàð-ìîäîíä õàëäâàðëàíà (15-ð çóðàã). 15-ð çóðàã. Çýâ ºâ÷íèé 캺ãèéí õºãæëèéí çàðèì ¿å 1. Ñïîð ¿¿ñãýã÷ áîäèñ: ç. Çóíû ñïîð (óðåäîïñîð) à. ºâëèéí ñïîð (ïåëåéòñïîð) 2. ªâëèéí ñïîðûí óðãàõ áàéäàë: ô. Ôðàãìîçèä áóé áîëîõ, á. áàçèäîñïîð Äýýðõýýñ ¿çýõýä çýâ ºâ÷íèé 캺㠺ºðèéí õºãæèëä çààâàë õî¸ð ýçýí (áóóäàé,øàð ìîä) øààðäàõ áºãººä õºãæëèéíõºº õóãàöààíä ïèêíèñïîð, ýöèäèñïîð ãýñýíõàâðûí øàòíû õî¸ð ñïîð, óðåäîñïîð ãýñýí çóíû øàòíû ñïîð, òåëîñïîð, áàçèäèñïîðãýñýí õî¸ð ºâëèéí øàòíû ñïîðûã òóñ òóñ ¿¿ñ÷ áàéíà. Èéíõ¿¿ çýâ 캺ã íü õàâðûíøàòàíäàà 2 ñïîð (ïèêíèñïîð, ýöèäèñïîð), çóíû øàòàíäàà 1, ºâëèéí øàòàíäàà 2 ñïîð(áàçèäèñïîð, òåëîñïîð) ¿¿ñãýäýã îíöëîãòîé. 30
  • Øóãàìàí çýâýýñ ãàäíà ýðäýíý øèøèéí çýâ, îâú¸îñíû òèòåìò çýâ, àðâàéí îäîéçýâ, íàðàí öýöãèéí çýâ ãýõ ìýò îëîí çýâ áàéäãààñ íàðàí öýöãèéí çýâ ãàíö óðãàìàë äýýðàìüäðàíà. Ìàíàé îðîíä çýâ ºâ÷íèé õî¸ðäîã÷ ýçýí óðãàìàë ãàíöõàí øàð ìîä òºäèéã¿éçàðèì çýâä (õ¿ðýí çýâ) Thalictrum (öºñ ºâñ) çýðýã óðãàìëóóä ýçíèé îðûã ã¿éöýòãýíý. Çýâ ºâ÷èí õºäºº àæ àõóéí òàðèìàë óðãàìëûí óðãàö áóóðóóëäàã õºíººëòýéó÷èð ò¿¿íòýé çîõèõ òýìöëèéã ÿâóóëàõ, ÿëàíãóÿà çàâñðûí ýçýí áîëîõ øàð ìîä, öºñ ºâñçýðãèéã çóëãààõ ýñâýë òðàêòîðààð ¿íäýñòýé íü õàìò óñòãàõ çýðýã ìåõàíèê àðãààðóñòãàõààñ ãàäíà îé ìîäíîîñ çàéäóó óðãàñàí äýýðõ óðãàìëóóäûã õîîëíû äàâñ (NaCl)öàöàæ óñòãàõ õèìèéí àðãà õàâàð ýðò õýðýãëýæ áîëîõ þì. Òàðèàíû óðãàìëûí çýâ ºâ÷èíòýé òýìöýõ õàìãèéí îíîâ÷òîé àðãà áîë ºâ÷èëñºíòàðèàíû ãóóðñûã (íîäíèí æèëèéí òàðèàíû ¿ëäýãäýë èø) øàòààæ óñòãàõ ÿâäàë ìºí. Çàâñðûí 캺ãèéí àíãè (Fungei imferfecti) Çàâñðûí 캺ãíèé àíãèä çºâõºíêîíèäîîð ¿ðæäýã ¿åò ìèöåëë á¿õèé îëîí ç¿éëèéí á¿ðýí ñóäëàãäààã¿é áàéãàà 캺㿿äáàãòàíà. Ýäãýýð 캺㿿äýä óóò, áàçèäûí àëü àëü íü áàéõã¿é áºãººä çàðèì øèíæòýìäýýð äîîä 캺ãòýé òºñººòýé áàéíà. Õýäèéãýýð îëîí ç¿éëèéí 캺ã ýíý àíãèäáàãòàõ áîëîâ÷ ôóçàðèóìûí (Fusarium) òºðºë õºäºº àæ àõóéí òàðèìàëóóäûã çàëóó èøíàâ÷èéã ãýìòýýäýã ïàðàçèò àìüäðàëòàé òóë ýíý 캺ãèéí àìüäðàëòàé òîâ÷ òàíèëöàÿ.Ýíý 캺㺺ð ºâ÷ëºõèéã ôóçèîðîç ãýõ áºãººä (íýõìýëèéí ìààëèíãà, õºâºíò, óëààíëîîëü, õîøîîíãîð) ºâºëæèõ òàðèà çýðýã óðãàìàëä õàëäâàðëàíà. Ôóçàðèóì 캺ãæèøýýëáýë ìààëèíãûã ãýìòýýñíýýñ òýð íü åðºíõèé人 áîðëîæ èø íü õàòààä ¿ð æèìñºãäºãã¿é áîëíî. Õàðèí õîøîîíãîð ôóçàðèîç ºâ÷íººð õàëäâàðëàâàë ¿íäýñíèé óãòöàãààí ºíãºð áóé áîëîí ÿëçàð÷ ñ¿¿ëäýý ¿õíý. Ýíý ºâ÷íèéã àãðîíîìóóä ¿íäýñíèé óãíûºìºí ¿¿ ãýäýã þì. Ôóçàðèîç ºâ÷èí ÿëàíãóÿà áîðîî õóð ýëáýãòýé ¿åä èõýýõýí äýëãýðýíý. Ñ¿¿ëèéí¿åä çàâñðûí 캺ãèéã íàðèéâ÷ëàí ñóäàëæ çîõèõ àíãèóäàä õóâèàðëàõ áîëæýý. 31
  • Ëåêö ¹ 6 Áººìòýé, ïëàñòèäòàé äîîä óðãàìëûí ñàëáàð àéìàã ÇÀÌÀà (ALGAE)-èéí õ¿ðýýíèé åðºíõèé øèíæ. Äîîä óðãàìàë äîòðîîñ ýëáýã òàðõñàí á¿ëýã óðãàìàë áîë çàìàã þì. Çàìàãõëîðîôèëëûí íîãîîí ìºõëºãòýé ó÷èð àâòîòðîô (ººðºº) àìüäðàëòàé í¿¿ðñõ¿÷ëèéíõèéã øèíãýýí àâ÷ îðãàíèê áîäèñ áóé áîëãîíî. Çàìàã óñàíä óðãàäãààðàà áóñàäóðãàìëààñ ÿëãàãäàõ áîëîâ÷ õààÿà õóóðàé ãàçàð óðãàõ ÿâäàë òîõèîëäîíî. (Ãýâ÷ çàðèìäýýä óðãàìàë ìºí óñàíä óðãàíà). Ãàíö øèðõýã º÷¿¿õýí ýñò àñàð òîì çàìàã ÷ áàéíà.Èéìýýñ çàìàã òóí îëîí ÿíç áàéäàã áºãººä õºãæëèéíõºº ÿâöàä áèå áèåýñýý õîë ñàëæñàðíèñàí òóë îäîî ¿åä òýäãýýðèéí õîîðîíä íèéòëýã øèíæ áàðàã ¿ã¿é áîëæýý. Ýíýÿâäàë çàìãóóäûí õîîðîíä òºðëèéí õîëáîîã òîãòîîõîä èõ áýðõøýýëòýé áîëãîíî.Õàðèí ýíãèéí á¿òýöòýé çàìàã øèëá¿¿ðòíèé àíãèòàé òºñòýé þì. Øèëá¿¿ðòýíãýýñîäîî ¿åèéí íîãîîí çàìàã ¿¿ñýëòýé áîëíî. Çàðèì õëîðîôèëëûí ìºõëºãã¿éøèëá¿¿ðòýíã àìüòíû àéìàãò îðóóëäàã þì. Îäîîõîíäîî áàòëàãäààã¿é áîëîâ÷øèëá¿¿ðòýíã¿¿ä áîë óðãàìàë áà àìüòíû àéìãèéí õîîðîíäûí öýã äýýð îðøèõ áèå ìàõáîäü ãýæ ¿çíý. Çàìàã áîë õóóðàé ãàçðûí óðãàìëûí ºâºã íü áàéæ ìàãàäã¿é. Çàìàã õýäèéãýýðäîîä óðãàìàë ìºí áîëîâ÷ áàêòåðèéã áîäâîë íàðèéí á¿òýöòýé áèå ìàõáîäü þì. Çàìãèéí áèå – èø íàâ÷ ¿íäýñ ãýäýã òóñãàé ýðõòí¿¿äýä õóâààãäàõã¿é áºãººäò¿¿íèéã òàëëîì áóþó ñëîåâèùå ãýæ íýðëýíý. Äýýä óðãàìëûí ýñ¿¿ä òîäîðõîé ¿¿ðýãã¿éöýòãýõ îíöëîãòîé áàéõàä òàëëîìûí ýñ¿¿ä òèéì áóñ áîëîé. Ýñèéí õàëüñ íèìãýí, àìàðõàí ñàëñæèíà. Íàðèéí á¿òýöòýé çàìãèéí ýñýä Ẻì,ïðîòîïëàçì, ìºõëºã áèé. Çàìãèéí õëîðîôèëëûí ìºõëºãèéã õðîìàòîôîð ãýíý. Õðîìàòîôîð ãàäààäáàéäëààðàà òóóç þìóó ýñâýë õàâòãàé áºãººä õëîðîôèëëûí ìºõëºãèéí ¿¿ðãèéãã¿éöýòãýäýã íîãîîí ºíãºòýé áèå þì. Çàðèì çàìãèéí õðîìàòîôîðò óóðãèéí áîäèñîîðáàÿëàã ïèðåíîèä ãýæ íýðëýãääýã öîãöîñ áèé áà ò¿¿íèéã õ¿ðýýëýí öàðäóóëûí ìºõëºãîðøèíî. Õëîðîôèëëûí ïèãìåíòýýñ ãàäíà óëààí, õºõ, õ¿ðýí çýðýã ºí㺠¿¿ñãýäýãïèãìåíò¿¿ä áàéõ ó÷èð çàìàã ìºí èéì îëîí ÿíç áîëîé. Çàìãèéí ºí㺺ñ øàëòãààëàíò¿¿íèé îðøèæ áàéãàà óñíû ºí㺠áèé áîëíî. Æèøýýëáýë Ãðåíëàíäûí àðëûí ýðãýýðõàâàð áîëîõîä óñ óëààí ºíãºòýé áîëäîã ÿâäàë ò¿¿íä óëààí çàìàã ìàø îëíîîðîî ºñºæ¿ðæñýíòýé õîëáîîòîé þì. Åð íü çàìãèéí ºí㺠ÿíç á¿ð áàéõ íü ò¿¿íèé çîõèëäëîãî ìºí. ÿíçãèé óñíû¸ðîîëä áàéãàà çàìàãò ºäðèéí ãýðýë õóâüñàí òóñàõ áºãººä åð íü óñ áîë õºõ íîãîîíòóÿàã ñàéí íýâòð¿¿ëæ, óëààí øàð òóÿàã ñàéí øèíãýýõ øèíæ ÷àíàðòàé áàéäàã. Óñíû èõã¿íä çºâõºí õëîðîôèëë ïèãìåíòýýð íîãîîí ãýðëèéã áàðèõ íü õàíãàëòã¿é ó÷èð íýìýëòóëààí ïèãìåíòòýé áàéæ íîãîîí òóÿàã õÿëáàðõàí øèíãýýíý. Èéìýýñ óëààí çàìàãäàëàéí óñíû ã¿í ¸ðîîëä óðãàäàã þì. Çàìãèéí à÷ õîëáîãäîë. Çàìàã áàéãàëüä áà àðäûí àæ àõóéä ìàø èõ à÷ õîëáîãäîëòîé þì.Ôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññ ÿâóóëàí äàëàé, òýíãýñ, íóóð öººðìèéí óñàíä èõ õýìæýýãýýðàøèãã¿é ñóë õýâòýæ áàéãàà áîäèñóóäûã õóâèðãàí îðãàíèê íýãäë¿¿äèéã áóé áîëãîæò¿¿ãýýð óñíû øàâæ, çàãàñ, æàðààõàé õîîëëîäîã þì. Õ¿í òºðºëõòºí ýðò äýýð äýýð ¿åýñýõýëæ óñíû àìüòäûã áàðüæ õîîë õ¿íñýíäýý õýðýãëýõ áóþó ýñâýë ÿìàð íýãýí áîäèñûããàðãàæ àâàõàä àøèãëàäàã áîëñîí áàéíà. Çàìàã áîë çàãàñíû õîîë áîëîõîîñ ãàäíàõ¿÷èëòºðºã÷ººð õàíãàæ ºãäºã þì. Åð íü çàãàñíû ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýõ ÿâäàë óñíûçàìàãòàé øóóä õîëáîîòîé, îãò çàìàãã¿é íóóð öººðºìä çàãàñ ¿ðæ¿¿ëæ áîëîõã¿é áèëýý.Óñíû í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéã øèíãýýí, àñàð èõ õýìæýýíèé õ¿÷èëòºðºã÷èéã ÿëãàðóóëñíààðçàìàã óñûã öýâýðëýäýã àæãóó. Äàëàé òýíãýñèéí çàìãèéã ø¿¿í àâ÷ íîéòíîîð áóþó õàòààæ, ýñâýë äàðøëààäìàëûí òýæýýëä ºðãºí õýðýãëýíý. Çàðèì çàìàã õºðñºíä ñàéí ÷àíàðûí ÿëçìàã ¿¿ñãýäýã 32
  • òóë ãàçàð òàðèàëàíä áîðäîî õèéæ õºäºº àæ àõóéí òàðèìàë óðãàìëûí óðãàöûãíýìýãä¿¿ëíý. Çàðèì íýã çàìãèéí õèìèéí íàéðëàãàä ÿíç á¿ðèéí ÷óõàë ýëåìåíò¿¿äíèëýýä áàéäàã ó÷èð ò¿¿íèéã ãàðãàí àâ÷ àøèãëàíà. Æèøýýëáýë íèëýýä çàìàãò èîä,áðîì çýðýã áîäèñ áàéõ òóë ýäãýýð çàìãèéã ò¿¿õèé ýä áîëãîí ¿éëäâýðò õýðýãëýíý.Êëàäîôîð ìýòèéí çàðèì çàìãààð öààñ õèéíý. Óëààí, õ¿ðýí çàìãóóäûã áóöàëãàæ áè÷èë-àìü ñóäëàëûí ëàáîðàòîðèä òºðºëá¿ðèéí ìèêðîáûã ¿ðæ¿¿ëýõ òóðøëàãûí àæèëä õýðýãëýäýã òýæýýëò îð÷èí àãàð-àãàðûããàðãàæ àâíà. Àãàð-àãàðûã ìºí ÷èõýð áîîâíû ¿éëäâýðò õýðýãëýäýã þì. Çàìàã çàðèì òàëààð õºíººë ó÷ðóóëäàã ÿâäàë áèé. Æèøýýëáýë òýíãýñèéí óñíààóðãàäàã çàìàã óñíû îíãîö ÿâàõàä áýðõøýýëòýé áîëäîã. ̺ºã çàìàã èõýýð ¿õýæñºíºñíººñ äàëàé òýíãýñèéí óñ ìóóäàæ çàãàñ áîëîí áóñàä àìüòíû àìüäðàëä ìóóãààðíºëººëíº. 33
  • Ëåêö ¹7 Çàìãèéí àíãèëàë Çàìãèéí àíãèëàëûí òîéì. Îäîî äýëõèé äýýð íèéòäýý 40000 -ººä ç¿éë çàìàã òàðõàæ áàéãààã ñóäëàà÷èäèëð¿¿ëýýä áàéíà. Ýäãýýð çàìãóóä òàëëîìûí çîõèîí áàéãóóëàëò, ýñèéí á¿òýö, ¿ðæèõàðãà, õºãæëèéí øàò, ºí㺠áîëîí òàðõàö ýêîëîãèéí îíöëîã áàéäëûã õàðãàëçàí 10-12õ¿ðýý áîëãîí õóâààäàã. ¯¿íä: 1. Õºõ íîãîîí çàìãèéí õ¿ðýý – Cyanophyta 2. Ýâãëåí çàìãèéí õ¿ðýý - Euglenophyta 3. Ïèððîôèò çàìãèéí õ¿ðýý - Pyrrophyta 4. Àëòëàã çàìãèéí õ¿ðýý - Chrysophyta 5. Öàõèóð çàìãèéí õ¿ðýý - Bacillariophyta 6. Øàð íîãîîí çàìãèéí õ¿ðýý - Xanthophyta 7. Óëààí çàìãèéí õ¿ðýý - Rhodophyta 8. Õ¿ðýí çàìãèéí õ¿ðýý - Paeophyta 9. Íîãîîí çàìãèéí õ¿ðýý - Chlorophyta 10. Õààð çàìãèéí õ¿ðýý - Charophyta ¯¿íýýñ ìîíãîë îðíû íóòàã íóòàã äýâñãýð äýýð 9 õ¿ðýýíèé 1000 îð÷èì ç¿éëèéíçàìàã óðãàäàã. Ýäãýýð 9 õ¿ðýýíèé çàìãààñ ìàíàé îðíû íóòàãò ºðãºí òàðõàëòòàé, îëîíç¿éëèéã õàìàðñàí îâãîîñ ãàäíà àæ àõóéí ºíäºð à÷ õîëáîãäîëòîé õºõ íîãîîí, öàõèóð,óëààí, õ¿ðýí, íîãîîí, õààð çàìãèéí õ¿ðýýíèé òóõàé ¿çýõ áîëíî. ÖÀÕÈÓÐ ÇÀÌÃÈÉÍ Õ¯ÐÝÝ – BACILLARIOPHYTA Ýíý õ¿ðýýíä òýíãýñèéí áîëîí öýíãýã óñàíä áººíººð þìóó ãàíö íýãýýð óðãàäàãíèéòäýý 10000-ààä ç¿éëèéí çàìàã áàãòàíà. Òàëîì íü áîð øàð ºíãèéí íýãýí ýñòýé ìàøæèæèã áºãººä ýñèéí á¿òýö íü íèëýýä ñîíèí áàéäàã. Ýñèéí õàëüñ åðºíõèé人 ïåêòèíáîäèñîîñ òîãòîõ áîëîâ÷ öàõèóðûí áîäèñ øèíãýýõ òóë õàòóó ÷óëóó ìýò áàéõ áàòýíãýñèéí ¸ðîîëä ñºíºñºí äèàòîì çàìàã ìàø èõýýð õóðèìòëàãäàíà. Äèàòîì çàìãèéíöàõèóðæèæ ÷óëóóæñàí õàâòãàé õàâòàñ ìàø áºõ áàò ÷àíàðòàé áºãººä øóâóó àìüòíûãýäñýíä åð áîëîâñðîãääîãã¿é áà äàëàé, òýíãýñèéí ¸ðîîëä õýäýí ìÿíãàí æèëýýð÷àíàðàà àëäàõã¿é õýâýýð õàäãàëàãääàã þì. Ýíý çàìãèéí òàëëîì áèå áèåäýý óãëàãäñàíõî¸ð (ñàâàíãèéí õàéðöàã ìýò) õàâòàñòàé àæãóó. Õàâòñóóäûí ãàäàðãà õàðèëöàí àäèëã¿é çóçààð÷ îâîí òîâîí ¿¿ñýõ áºãººä òýð íü¿åýñ ¿åä óäàìøèíà. Õàâòñàí ãàäàðãûí æèãä áóñ áàéäàë äèàòîì çàìãèéã àíãèëàõ ÷óõàëøèíæ òýìäýã áîëíî. Õàâòàñíû íàðèéí òàëä á¿ñë¿¿ð ãýäýã (õî¸ð õàâòñûí äàâõöàà)õýñýã áàéõ áºãººä íºãºº ºðãºí òàëä (íýã ¿ç¿¿ðýýñ íºãºº ¿ç¿¿ð õ¿ðñýí) õèéí ñîëèëöîî,õîîëëîõ, õºäëºõ çýðýãò à÷ õîëáîãäîëòîé íàðèéí çàâñàð áàéäãèéã çààäàñ ãýíý.Çààäàñíû äóíä õýñýã ìºí õî¸ð ¿ç¿¿ðò íü çàíãèëàà (õàâòàñíû åðäèéí çóçààðàëò) ãýäýãòîëáóóä áèé (1-ð çóðàã). 34
  • Ä È 1-ð çóðàã. Диатом замаг (Pinnularia) À. Á¿ñë¿¿ð òàëààñ Á. Õàâòàñ òàëààñ Â. Òóóø îãòëîë Ã.Õºíäëºí îãòëîë Ä. Âåãåòàòèâ ¿ðæèë: 1. ýïèòåê õàâòàñ , 2. ãèïîòåê õàâòàñ, 3. çààäàñ, 4. çàíãèëàà, 5. õëîðîïëàñò, 6.ïèðåíîèä, 7. öèòîïëàçì, 8.Ẻì, 9. âàêóîëü Äèàòîì çàìàã Ẻðºíõèé, ãîíçãîé äºðâºëæèí, çóóâàí äóãóé, ìóøãèà, òóóçìýòèéí ìàø îëîí õýëáýð ä¿ðñòýé. Äèàòîì çàìàã áîë Ẻì ïðîòîïëàçìààñ ãàäíà íýãáóþó õýä õýäýí õðîìàòîôîðòîé îðãàíèçì þì. Õëîðîôèëëýýñ ãàäíà õðîìàòîôîðòäèàòîìèí ãýäýã ïèãìåíò áàéäãààñ áîð øàð ºíãºòýé áàéíà. Äèàòîì çàìãèéí ýñýíäòîñëîãèéí ç¿éë áýëòãýë áîëîí õàäãàëàãäàõ áà öàðäóóë åð áàéäàãã¿é þì. Íèëýýä ºâºðìºö ÿâàãääàã õóâààãäëûí çàìààð äèàòîì çàìàã ¿ðæèíý.Õóâààãäàõäàà ïðîòîïëàñò òîìîð÷ õî¸ð õàâòñûã àíãàéëãàí ñàëãàæ õóâààãäàíà. ¯¿ñýõõî¸ð ýñ òóñ á¿ð ýõ ýñèéí ºðººñºí õàâòàñòàé áàéõ áºãººä õî¸ð äàõ õàâòàñ íü õóó÷èíõàâòàñíû äîòóóð øèíýýð ¿¿ñýõ òóë õóâààãäàæ ¿ðæèõ äóòàì çàìãèéí õýìæýýæèæãýðäýã. Èéíõ¿¿ æèæãýðýëò áàéíãà ÿâàõã¿é ò¿¿íèéã ýñðýã àóêñîñïîðûí (ñïîðûíºñºëò) ¿¿ñæèëò ÿâàãäàíà. Àóêñîñïîð áýëãèéí ¿ðæèëòýé õîëáîîòîé þì. ¯¿íäõàâòñàíä áàéñàí ïðîòîïëàñòóóä ãàäàãøèëæ õîñ õîñîîðîî íèéëæ õóðäàí òîìîðäîãàóêñîñïîðûã (çèãîò) ¿¿ñãýí, õàâòàñíû ãàäàðãàò öàõèóðûí õóðèìòëàë áèé áîëæ ýõëýíý.Çèãîò ¿¿ñýõèéí ºìíº ãàìåòûí ýñ ðåäóêöè õóâààãäëààð ¿ðæèæ äºðâºí øèðõýã ýñèéã¿¿ñãýæ òýäãýýðèéí ãóðâàí íü ¿õýæ íýã íü ¿ëäýíý. Íýãýíò öàõèóðòàé áîëîõûí õàìòýñèéí ºñºëò öààøäàà ÿâàãäàõã¿é. Èíãýæ ºññººð áàéãààä åðäèéí õýìæýýíä õ¿ðýýääàõèí õóâààãäàæ æèæãýðíý. ÓËÀÀÍ ÇÀÌÃÈÉÍ Õ¯ÐÝÝ – RHODOPHYTA Óëààí çàìàã ãîëäóó òýíãýñèéí óñàíä áàéãàà áºãººä àãóóëæ áàéãààïèãìåíòýýñýý øàëòãààëæ óëààí, õºõ, õàð ºíãºòýé áàéíà. Õëîðîôèëëýýñ ãàäíàôèêîýðèòðèí (óëààí ºíãºòýé), ôèêîöèàí (õºõ íîãîîí ºíãèéí) ïèãìåíò¿¿ä áàéíà.Óëààí çàìàã òàëëîìûí ãàäààä õýëáýð ä¿ðñýýð ìàø îëîí ÿíç áºãººä ò¿¿íä 3000 îð÷èìç¿éë áàãòàíà. Èõýíõ íü äýýä óðãàìàëòàé òºñòýé, äîòîîä ýäèéí òàëààð õ¿ðýí çàìàãòàéáàðàã àäèëõàí áîëîé (2-ð çóðàã). 35
  • 2 1 2-ð çóðàã. Óëààí çàìãóóä 1. Delesseria 2. Polysifonia Óëààí çàìàã áóñàä íîãîîí áîëîí õ¿ðýí çàìãèéã áîäâîë óñíû íèëýýä ã¿íäóðãàäàã þì. Ýíý îíöëîã ÷àíàð ò¿¿íèé ïèãìåíòýýñ øàëòãààëäàã. ¯¿íä ôîòîñèíòåçèéíïðîöåññ ÿâóóëàõàä õýðýãëýãäýõ íàðíû ãýðëèéí õºõ, íîãîîí òóÿàíóóäûã óëààí ïèãìåíòáàðüæ àâàõäàà ñàéí áàéäàã þì. Óëààí çàìàã ôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññ ÿâóóëàõàä åðäèéí öàðäóóëûã ¿¿ñãýäýãã¿é,õàðèí èîäûí óóñìàëä áîð-óëààí ºí㺺ð áóäàãääàã áàãðÿíêèéí öàðäóóëûã áóéáîëãîíî. Óðäèéí öàðäóóë òîäûí óóñìàëä õºõ ºíãºòýé áîëäãèéã áèä ìýäíý. Ò¿¿íèé ýñïèðåíîèäã¿é õðîìàòîôîðòàé áàéäàã. Áýëýã áóñ, áýëýã, âåãåòàòèâ àðãóóäààð ¿ðæèíý.Áýëýã áóñ àðãààð ¿ðæèõäýý çîîñïîð ¿¿ñãýõã¿é, ìîíîñïîð ãýæ íýðëýãäýõ øèëá¿¿ðã¿éñïîð áóé áîëãîíî. Çàðèì óëààí çàìãèéí ñïîðàíãè òóñ á¿ð íü õºäºë㺺íã¿é äºðâºíñïîð ¿¿ñãýíý. Æèøýýëáýë ãàçðûí äóíäàò òýíãýñò óðãàäàã Callithamnion çàìàã þì.Ýäãýýð íýã áóþó äºðâºí øèðõýã ñïîðóóä ñïîðàíãèéí áîëîâñðîõîä ãàäàãø ãàð÷ óñíûóðñãàëààð óðñàí ÿìàð íýã áèåä áýõëýãäýýä çàëóó çàìàã ¿¿ñãýíý. Óëààí çàìãèéí áýëãèéí ¿ðæèë íèëýýä ººð ÿâàãäàíà. Ãàíö ýñýýñ òîãòñîíàíòåðèäààñ øèëá¿¿ðã¿é íýã øèðõýã ýð ãàìåò (ñïåðìàöè) ãàð÷ óñíû óðñãàëààð ÿâñààðáàéãààä ºíäãºí ýñòýé íèéëíý. ªíäãºí ýñ íü ëîíõ õýëáýðòýé êàðïîãîí ãýæ íýðëýãäýõòóñãàé ýðõòýí äîòîð ¿¿ñíý (3-ð çóðàã). 3-ð çóðàã. Håìàëèîí ãýäýã óëààí çàìãèéí áýëãèéí ¿ðæëèéí õýñýã 1. àíòåðèä 2. êàðïîãîíè 3. êàðïîñïîð 36
  • Êàðïîãîíû äýýä íàðèéññàí õýñãèéã òðèõîãåí ãýíý. Óñíû óðñãàëààð ýð ãàìåòòðèõîãåíä èðæ íààëäàæ, óëìààð òýäíèé õàëüñ íÿëöãàéðàí óóñàæ ¿ã¿é áîëîõûí õàìòïðîòîïëàñòóóä íèéëæ ºíäãºí ýñòýé ¿ð òîãòîíî. ¯¿ññýí çèãîòûã êàðïîñïîð ãýíý. Êàðïîñïîð óðãàõàä øèíý çàëóó óðãàìàë ãàðíà. Äýýðõýýñ ¿çýõýä óëààí çàìàãòøèëá¿¿ð á¿õèé ÿìàð íýã ýñ ¿¿ñäýãã¿é íü óñíû ã¿íä äàðàëò èõ áàéäàãòàé õîëáîîòîéáàéæ áîëçîøã¿é þì. Óëààí çàìãèéí õ¿ðýýíä Delliseria, Polysifonia, Nemalion çýðýã îëîí çàìãóóäáàãòàõ áºãººä òýäãýýð íü ãîë òºëºâ òàëëîìûí á¿òöýýð õîîðîíäîî ÿëãàãäàíà. Õ¯ÐÝÍ ÇÀÌÃÈÉÍ Õ¯ÐÝÝ – PHAEOPHYTA Ýíý õ¿ðýýíä 1500 –ààä ç¿éë áàãòäàã. Õ¿ðýí çàìãèéí õðîìàòîôîðòõëîðîôèëëýýñ ãàäíà ôóêîêñàíòèí ïèãìåíò çîíõèëîõ ó÷èð òèéíõ¿¿ õ¿ðýí ºíãºòýéáîëäîã þì. Ò¿¿íýýñ ãàäíà êñàíòîôèëë, êàðîòèí çýðýã ïèãìåíò¿¿ä áàãà çýðýã áàéíà.Õ¿ðýí çàìãèéí òàëëîì ººð ººð ýäèéí á¿òýöòýé áàéõ ó÷èð äýýð ¿çñýí çàìãóóäààñíèëýýä íàðèéí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé áàéíà. Ò¿¿íýýñ ãàäíà õ¿ðýí çàìãèéí çàðèìòºðºë (Macrocystis) àñàð òîì õýìæýýòýé áºãººä 400 ìåòð õ¿ðòýë õýìæýýòýé áàéäàã. Õ¿ðýí çàìàã îëîí ýñò îðãàíèçì áºãººä ãàäààä áàéäëààð óòñàí, õàâòãàé ãýõ ìýòõýëáýð¿¿äòýé áàéíà. Ýñ íü èõýâ÷ëýí íýã Ẻì õýä õýäýí õðîìàòîôîðòîé, ãàäóóðààñàëñæäàã õàëüñààð õó÷èãäàíà. Õ¿ðýí çàìãèéí õðîìàòîôîð íîãîîí çàìãèéíõûã áîäâîëîëîí òºðëèéí õýëáýð ä¿ðñ áàéõã¿é, çºâõºí ìºõëºã ìàÿãòàé áºãººä ò¿¿íä ïèðåíîèäîãò ¿ã¿é áîëîé. Àññèìëÿöèéí ïðîöåññîîð öàðäóóë ¿¿ñäýãã¿é õàðèí ãëþêîç áîëîíïîëèñàõðèä ëàìèíàðíûã ¿¿ñãýíý. Ýíý áîë ëàìèíàð çàìàãò èõ áàéäàã ó÷èð ò¿¿íèéíýðýýð íýðëýãäñýí í¿¿ðñ óñ þì. Áóñàä ïîëèñàõðèäûã áîäâîë óñàíä óóñíà. ¯¿íýýñãàäíà áýëòãýë áîëãîí òîñëîãèéí ç¿éëèéã íººöëºíº. Õ¿ðýí çàìàã îëîí õýëáýðýýð¿ðæèíý. Ãýâ÷ áýëãèéí ¿ðæëèéí íèëýýä á¿ä¿¿ëýã õýëáýð áîëîõ èçîãàìè ïðîöåññáàéõààñ ãàäíà íèëýýä íàðèéí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé ëàìèíàðè ìýòèéí çàìàãòõºäºë㺺íòýé áÿöõàí ýð áýëãèéí ýñ ñïåðìàòîçîèä, íººö øèì òýæýýëèéí áîäèñàãóóëñàí òîì ºíäãºí ýñ á¿õèé îîãàìè ¿ðæèë áàñ òîõèîëäîíî. Õ¿ðýí çàìãèéí áýëãèéíáóñ ¿ðæèë íü ìàø îëíîîðîî ¿¿ñäýã çîîñïîð ãàðãàõ çàìààð ÿâàãäàíà. Çîîñïîð æèãäáóñ õî¸ð øèëá¿¿ðýýðýý ñýëýí ÿâíà. Óðò øèëá¿¿ð íü áèåèéí óðä òàëä áîãèíî øèëá¿¿ðíü àð òàëä òóñ òóñ áýõëýãäñýí áàéíà. Õ¿ðýí çàìãèéí áàãèéí òºëººëºã÷ ýêòîêàðïóñ, ëàìèíàðè õî¸ðûã àâ÷ ¿çüå. Ýêòîêàðïóñ (Ectocarpus) íü ãàäààä áàéäëààðàà êëàäîôîð çàìàãòàé òºñòýé,ñàëààëñàí óòàñëàã òàëëîìòîé áàéäàã. Ýêòîêàðïóñ áîë òºäèé ë òîì òàëëîìã¿é áºãººäººð çàìãèéí áèåä áóþó óñàí äîîðõ ÷óëóóíä áýõëýãäýæ óðãàíà. Ò¿¿íèéã íýã ýãíýýýñ¿¿äýýñ òîãòñîí îëîí ñàëàà óòàñëàã òàëëîìûí ¿ç¿¿ðò ãàíö ¿¿ðòýé ºíäºã ìàÿãèéíñïîðàíãè ¿¿ñýõ áºãººä ò¿¿íèé äîòîð õî¸ð òèéøýý ÷èãëýñýí æèãä áóñ øèëá¿¿ðòçîîñïîð áóé áîëæ áýëýã áóñààð ¿ðæèíý (4-ð çóðàã). 4-ð çóðàã. Ýêòîêàïóñ çàìàã. 1. çàìãèéí ãàäààä áàéäàë, 2. çîîñïîðàíãè, 3. çîîñïîð, 4. áýëãèéí ýñèéã á¿ðýëä¿¿ëýã÷ ãàìåòàíãè, 5. ãàìåòóóä 37
  • Ýêòîêàðïóñûí áýëãèéí ¿ðæèë èçîãàìè õýëáýðýýð ÿâàãäàíà. Îëîí ºðººãàìåòàíãè äîòîð ãàìåòóóò ¿¿ñ÷, ýì ãàìåò íü óñàí äîîðõè ÿìàð íýãýí ç¿éëä áýõëýãäýõáºãººä ýð ãàìåò óñàíä õºâºí ÿâñààð ºíäãºí ýñòýé íèéëæ çèãîò ¿¿ñãýíý. Çèãîòîîñòºäèé ë óäàõã¿é çàìãèéí çàëóó óòàñ óðãàí ãàðíà. Ëàìèíàðè (Laminaria) áîë äàëàéí óñíû ¸ðîîëä ýëáýã óðãàäàã 60 ìåòð õ¿ðòýëóðò òàëëîìòîé òîìõîí çàìàã þì. Ò¿¿íèé îëîí ñàëáàíò èëòýñ ìýò áèå íü áàðèóëòàéáàéõ áºãººä ðèçîèäóóäààð óñíû ¸ðîîëûí ÷óëóóíä áýõëýãäýíý. Áàðèóëûí äýýðõèñàëáàí èëòñ¿¿ä íü æèë á¿ð ¿õýæ îðîíä íü øèíýýð òºðíº (5-ð çóðàã). 5-ð çóðàã. Ëàìèíàðè çàìàã 1. íàâ÷àà ñîëüæ áàéãàà çàìàã, 2. çîîñïîðàíãè á¿õèé èëòñèéã (íàâ÷) õºíäëºí îãòëîë, 3. àíòåðèäòàé õýñýã, 4. îîãîíèòîé õýñýã Ýíý ñàëáàíò èëòýñíèé äýýð õîñ øèëá¿¿ðò çîîñïîðûã ¿¿ñãýäýã çîîñïîðàíãè áóéáîëíî. Çîîñïîðîîñ õýäõýí ýñýýñ òîãòñîí æèæèã çàìãóóä áóé áîëæ òýäãýýðèéí çàðèìäíü ºíäãºí ýñò îîãîíè òóñ òóñ ¿¿ñíý. ¯ð òîãòîëòûí äàðàà çèãîòîîñ æèæèã ëàìèíàðèçàìàã óðãàæ öààøäàà òîìðîíî. Èéíõ¿¿ ëàìèíàðè çàìàãò áýëýã, áýëýã áóñ ¿ðæëèéíñîëèãäîë ÿâàãäàíà. Ëàìèíàðè çàìãèéí òàëëîì óóë óðãàìëûí áýëýã áóñûí ¿ðæëèéí ¿å ñïîðîôèòìºí áºãººä çîîñïîð ¿¿ñýõýä ðåäóêöè õóâààãäàë ÿâàãäàæ öààøäàà ò¿¿íýýñ àíòåðèäáîëîí îîãîíè á¿õèé ãàìåòîôèòûí õýíç áèå óðãàíà. Åð íü ëàìèíàðè çàìãèéíõºãæëèéí á¿õ ÿâöàä áýëýã áóñûí ¿ðæëèéí ¿å ñïîðîôèò çîíõèëíî. Õ¿ðýí çàìàãõýäèéãýýð äýýð ¿åèéí óðãàìàë ìºí áîëîâ÷ ãàäààä, äîòîîä á¿òöèéí íàðèéí çîõèîíáàéãóóëàëòòàé, òàëëîì íü òîäîðõîé õýñã¿¿äýä õóâèàðëàãäñàí çýðýã øèíæ¿¿äýýð äýýäóðãàìàëòàé òºñòýé ó÷ðààñ çàðèì ýðäýìòýä äýýä óðãàìëûí ºâºã ãýæ ¿çäýã þì. ÍÎÃÎÎÍ ÇÀÌÃÈÉÍ Õ¯ÐÝÝ – CHLOROPHYTA Ýíý õ¿ðýýíä 20000 –èîä ç¿éëèéí çàìàã áàãòäàã áºãººä íîãîîí ºíãºòýé áàéäàã.Íîãîîí çàìãèéí õëîðîôèëë äýýä óðãàìëûíõòàé àäèëõàí þì. Íýã áà îëîí ýñò êîëîíèàìüäðàëòàé, ýñèéí á¿òýöã¿é çýðýã òàëëîì á¿õèé íîãîîí çàìãóóä òîõèîëäîõ áºãººäîëîí ýñò çàìãèéí ýñ¿¿ä íýãýí ýãíýýãýýð áàéðëàíà. Íîãîîí çàìàã ýñëýã ýñâýë ïåêòèíáîäèñîîñ òîãòñîí àìàðõàí ñàëæäàã á¿ðõ¿¿ëòýé, ýñèéí äîòîð ïðîòîïëàçì, Ẻì,õðîìàòîôîð çýðýã îðãàíîèäóóäòàé. Õàðèí áýëãèéí ýñ¿¿ä, ìºí á¿ä¿¿ëýã á¿òýöòýéçàìãàíä á¿ðõ¿¿ëã¿é ýñ áàéíà. Íîãîîí çàìãèéí ýñ¿¿äýä ÿíç á¿ðèéí íàéðëàãàòàéáýëòãýë øèì òýæýýëèéí áîäèñ íººöëºãäºíº. Ïðîòîïëàçì ýñèéí õàíàíä îðøèõ Ẻì,òºâ õýñýãòýý ø¿¿ñýýð ä¿¿ðãýãäñýí òîì âàêóîëüòàé áàéíà. Ýñèéí ïðîòîëàçìûí õàìòãîë òºëºâ ýñèéí õàíà îð÷èì áàéðëàñàí áàéõ áîëîâ÷ ñïèðîãèð çàìãàíä ýñèéíõýý òºâäòàë òàëààñàà õàíà ðóó ïðîòîïëàçìààð òàòàãäñàí áàéäàëòàé áàéäàã. Íîãîîí çàìãèéí 38
  • ýñ êàðèîêèíåç õóâààãäëààð ¿ðæèõ áºãººä áýëãèéí ýñ áîëîí ñïîð ¿¿ñýõýä ðåäóêöèõóâààãäàë ÿâàãäàíà. Õðîìàòîôîð ò¿¿íèé òºëººëºã÷ á¿ðä õàðèëöàí àäèëã¿é,öàðäóóëààð õ¿ðýýëýãäñýí íÿãò óóðãèéí áîäèñ ïèðåíîèä èõýâ÷ëýí îðøèíî. Ýíý çàìãèéí õëîðîôèëë áóñàä óðãàìëûíõòàé àäèë <à> áà <á> õýñãýýñòîãòîõîîñ ãàäíà êàðîòèí, êñàíòîôèëë ìýòèéí ïèãìåíò áèé. Ôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññÿâóóëæ öàðäóóë ¿¿ñãýõ áîëîâ÷ âîøåðè ìýòèéí çàìàãò öàðäóóë ¿çýãäýõã¿é õàðèíòîñëîãèéã íººöºëñºí áàéäàã þì. Ýíý ø¿¿ñýíä õóðãàíà ÷èõèéí õ¿÷ëèéí êàëüöè,èäýýë¿¿ëýõ áîäèñ àíòîöèàí ãýäýã áóäàã÷ áîäèñ òóñ òóñ îðîëöîíî. Ýíãèéí á¿òýöòýé íýã ýñò íîãîîí çàìàã áèåèéíõýý óðä õýñýãò áýõëýãäñýíøèëá¿¿ðòýé ó÷èð òîãòìîë õºäºë㺺íòýé áàéíà. Õàðèí êîëîíèîð îðøèõ çàìãèéí á¿õýñ¿¿ä øèëá¿¿ðòýé õýâýýð áàéõ áóþó ýñâýë êîëîíèéí çºâõºí çàõûí ýñýä øèëá¿¿ðõàäãàëàãäàõ òóë õºäºë㺺íòýé áàéíà. Õàðèí óòñàí áóþó õàâòãàé çàìãóóä óðãàæáàéãàà ¿åäýý ÿìàð÷ õºäºë㺺íã¿é áàéäàã íü àìüòíû àéìãààñ ÿëãàãäàõ ÷óõàë øèíæòýìäýã áºãººä çîîñïîð, ãàìåòóóò (áýëãèéí ýñ¿¿ä) íü õºäºë㺺íòýé áàéíà. Íîãîîí çàìãèéí áýëýã áóñ ¿ðæëèéí ¿íäñýí õýëáýð¿¿ä. Íýã ýñò íîãîîí çàìãóóäõóâààãäàõ çàìààð ¿ðæèíý. Îëîí ýñò óòñàí çàìàã òàñàð÷ õýä õýäýí õýñýã áèå ¿¿ñãýæ¿ðæèíý. Óòñàí çàìãèéí òàñàðõàé õî¸ð ¿ç¿¿ðò ýñèéí õóâààãäàë ÿâàãäàæ õî¸ð òèéøýýºñíº. Íîãîîí çàìàã ãîë òºëºâ õºäºë㺺íò íýã áóþó õýä õýäýí ñïîðûã (çîîñïîð)ñïîðàíãèéí ýñèéí äîòîð ¿¿ñãýíý. Çîîñïîð áîë Ẻì, õðîìàòîôîðòîé áºãººä óðäòàëäàà øèëá¿¿ð¿¿äòýé í¿öãýí ýñ þì. Çîîñïîð èõýâ÷ëýí ëèéð áóþó çóóâàí äóãóéõýëáýðòýé áàéõààñ ãàäíà ò¿¿íä óëààí í¿ä, àãøèæ ñóíàõ âàêóîëü áàéäàã. Í¿ä áîëêàðîòèíòàé òºñòýé óëààí ïèãìåíò á¿õèé öîãöîñ þì. ¯¿íèé òóñëàìæòàéãààð çîîñïîðãýðëèéí òóÿàã ìýäðýí òýð ç¿ãò õºäºëäºã þì. Àãøèæ ñóíàõ âàêóîëü áîë ÿëãàðóóëàõýðõòýí áºãººä õºäºë㺺íã¿é âåãåòàòèâ ýñ¿¿äýä í¿ä áîëîí àãøèæ ñóíàõ âàêóîëüáàéäàãã¿é ÿâäàë íèëýýä ñîíèí ç¿éë þì. Ýõ ýñèéí äîòîð íýãýíò áóé áîëñîí çîîñïîð õàëüñ õàãàðàõàä ãàäàãø ãàð÷ óñàíäñýëýí ÿâæ áàéãààä ÿìàð íýãýí áèåä áýõëýãäýõèéí õàìò ò¿¿íèé øèëá¿¿ð ¿ã¿é áîëæãàäóóðàà õàëüñæèæ óðãàí øèíý áèåèéã ¿¿ñãýíý. Çàðèì íîãîîí çàìàã øèëá¿¿ðã¿é ñïîðûã ¿¿ñãýõèéã àïëàíîñïîð ãýæ íýðëýíý. Íîãîîí çàìãèéí áýëãèéí ¿ðæèë, ò¿¿íèé ààæèì õóâüñàëò (ýâîëþöè). Íîãîîíçàìàãò áýëãèéí ¿ðæëèéí ÿíç á¿ðèéí õýëáýð¿¿ä áàéíà. Áýëãèéí ¿ðæèëä ýð, ýì áýëãèéíýñ¿¿ä (ãàìåò) íèéëíý. Òýäãýýð íü ýõ óðãàìàëä (ãàìåòàíãè) ¿¿ñýõ áºãººä õýëáýð ä¿ðñ,á¿òöýýðýý çîîñïîðòîé ìàø òºñòýé þì. Õàðèí áýëãèéí ýñ¿¿ä ãàìåòàíãèàñ ñóëëàãäàõûíõàìò õîñ õîñîîðîî íèéëýí Ẻì ïðîòîïëàçì íü õîëüöîëäîíî. Ãàìåòóóëûí íèéëñíýýñ ¿¿ññýí çèãîòóóä ãàäóóðàà çóçààí õàëüñààð á¿ðõýãäýíõýñýã õóãàöààãààð òàéâàí áàéñíû äàðàà óðãàæ ýõëýíý. Èõýíõ íîãîîí çàìãèéí çèãîòûíóðãàõ àíõíû ¿åä Ẻì ðåäóêöè õóâààãäëààð õóâààãäàæ öààø ýíãèéí õóâààãäëààðõºäºë㺺íòýé þìóó ýñâýë õºäºë㺺íã¿é äºðâºí ýñ ¿¿ñ÷ ýñ òóñ á¿ð øèíý çàìàã áîëíî.Íîãîîí çàìãèéí ¿ðæèëä áýëãèéí ¿ðæëèéí ãóðâàí õýëáýð (èçîãàìè, ãåòåðîãàìè,îîãàìè) áàéíà. Íîãîîí çàìãèéí àíãèëàë. Íîãîîí çàìãèéí õ¿ðýýã æèãä øèëá¿¿ðòýí (Euchlorophyceae), êîíúþãàöè(Conjugaceaea) çàìãèéí àíãè ãýæ õóâààäàã. Æèãä øèëá¿¿ðòíèé àíãè (Euchlorophyceae). Ýíý àíãèä âîëüâîêñ, ïðîòîêîêê, óëîòðèêñ, ñèôîí çàìãèéí áàãóóä áàãòàíà. Âîëüâîêñ çàìãèéí áàã – Volvocales. Ýíý çàìãèéí òºëººëºã÷ öºì øèëá¿¿ð á¿õèéíýã áóþó îëîí ýñòýé áàéõààñ ãàäíà çàðèìäàà êîëîíèîð(áººíººð) óðãàíà. ¯¿íèéòºëººëºã÷ áîëîõ õëàìèäîìîíàä, âîëüâîêñ õî¸ðûã àâ÷ ¿çüå. Õëàìèäîìîíàä (Chlamydomonas). Ýíý áîë íýã ýñýýñ òîãòñîí áºãººä õºäºë㺺íò(132-ð çóðàã) çàìàã áºãººä òîãòìîë óñ, àêâàðèóìä ýëáýã òîõèîëääîã. Õëàìèäîìîíàäçàìàã ýëáýã óðãàñàí óñ íîãîîí ºíãºòýé áîëñîí áàéäàã (6-ð çóðàã). 39
  • 6-ð çóðàã.Õëàìèäîìîíàä Õëàìèäîìîíàäûí ýñ ºíäãºðõ¿¿ õýëáýðòýé, äîòðîî ïðîòîïëàçì Ẻìòýé áàéíà.Ýñèéí íàðèéí ¿ç¿¿ðò óðò áîãèíîîð àäèëõàí õîñ øèëá¿¿ð áèé. Òàõ õýëáýðèéíõðîìàòîôîð íü õî¸ð ¿ç¿¿ðýýñýý ýñèéí áººì ººä õàðæ áàéðëàõààñ ãàäíà æèæèã óëààíí¿äòýé áºãººä ýñèéí ø¿¿ñýýð ä¿¿ðãýãäñýí æèíõýíý òîì âàêóîëèîñ ãàäíà àãøèæ ñóíàõõîñ âàêóîëüòîé áîëîé. Õëàìèäîìîíàä çàìàã áýëýã áýëýã áóñûí àðãààð ¿ðæèíý. Áýëãèéí áóñ ¿ðæèë íüýñ õóâààãäàõ çàìààð ÿâàãäàíà. Ýñ õóâààãäàæ ¿ðæèõèéí ºìíº øèëá¿¿ðýý ãýýæ ýõëýýäẺì, õðîìàòîôîð õî¸ð, õàìãèéí ýöýñò ïðîòîïëàçì òóñ òóñ õóâààãäàíà. Èéíõ¿¿õóâààãäñàíààñ äºðâºí çîîñïîð áèé áîëîí äàõèí øèëá¿¿ð ¿¿ñãýíý. Õóâààãäëààð ¿¿ññýíçîîñïîðóóä ýõíèé ¿åä ýõ ýñèéí õàëüñàí äîòîð áàéãààä õàëüñ ñàëñæèæ õàãàðàõàäãàäàãø ãàðíà. Õàðèí áýëãèéí ¿ðæëèéí ïðîöåññ ç¿éë á¿ðä õàðèëöàí àäèëã¿é, çàðèìä íüèçîãàìè, õýëáýð çîíõèëæ áàéõàä íºãººä íü ãåòåðîãàìè, áàñ íºãººä íü îîãàìè õýëáýðçîíõèëîõ æèøýýòýé áàéäàã. Õëàìèäîìîíàä çàìàã ôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññ ÿâóóëàõààñ ãàäíà óñàíä áàéãààîðãàíèê áîäèñûã øèíãýýí õîîëëîæ ÷àääàã þì. Ò¿¿íèé àãøèõ ñóíàõ âàêóîëü, óëààí í¿ä õî¸ð íü òîõèðîìæòîé ãýðýë áîëîíàãààð á¿õèé îð÷èíã ýðæ îëîõîä òóñ áîëäîã ó÷èð õëàìèäîìîíàä èõýâ÷ëýí óñíûãàäàðãàä îéðõîí, ñàéí ãýðýëòýã÷ õýñýãò àìüäðàíà. Âîëüâîêñ çàìàã (Volvox). Ýíý çàìàã èõýâ÷ëýí òîãòìîë óñàíä óðãàäàã êîëîíè¿¿ñãýí àìüäàðäàã. Âîëüâîêñ çàìàã íü ñàëñààð ä¿¿ðãýãäñýí áºìáºëºã êîëîíè ¿¿ñãýäýã.Õîñ øèëá¿¿ð á¿õèé Ẻðºíõèé õýëáýðòýé ýñ¿¿ä íü áºìáºëºã õýëáýðèéí êîëîíè¿¿ñãýõäýý øèëá¿¿ð¿¿ä ãàäàãø õàðàí áàéðëàõäàà õîîðîíäîî ïëàçìîäåñìèéí óòñààðõýëõýãäñýí áàéíà. Èéì ó÷èð ýðãýí òîéðîí æèãä øèëá¿¿ðòýé áºìáºëºã õýëáýðòýéáàéäàã. Ýñ òóñ á¿ð Ẻì, àÿãà õýëáýðò õðîìàòîôîð, óëààí í¿ä, ïðîòîïëàçì çýðãýýñòîãòîíî. Ýñ á¿ðä áàéõ õîñ øèëá¿¿ð, ò¿¿íèéã õºäºëãºõ ÷óõàë ýðõòýí þì (7-ð çóðàã). 7-ð çóðàã. Âîëüâîêñ áà õëîðîêîêê çàìàã Âîëüâîêñûí áºìáºëºã áàðàã ýíãèéí í¿äýíä ¿çýãäýõ áºãººä íýãýí áºìáºëºãìàø îëîí òîîíû (50 000 îð÷èì) ýñòýé áàéäàã. 40
  • Âîëüâîêñûí áºìáºëºã õýëáýðèéí áèå, í¿ä á¿õèé õºäºëãºõ òîì ýñ¿¿äòýéòàëààðàà óðàãø äàâøèí õºäºëíº. Ò¿¿íèé íºãºº õýñýãò ¿ðæèõ çîõèëäëîãî á¿õèéøèëá¿¿ðã¿é öººí òîîíû òîì ýñ¿¿ä áàéíà. Ò¿¿íýýñ áóñàä õýñýã íü òýæýýõ çîðèëãîòîéîëîí òîîíû æèæèã ýíãèéí ýñ¿¿ä þì. Á¿õ ýñèéí øèëá¿¿ð¿¿ä çºâøºëöñºí ìýò íýã÷èãëýëä õºäëºíº. Âîëüâîêñûí öººí òîîíû ýñ õóâààãäàæ ¿ðæèõ ÷àäâàðàà õàäãàëñàí áàéäàã þì.Âîëüâîêñ áýëýã áýëýã áóñûí çàìààð ¿ðæèíý. Áýëýã áóñààð ¿ðæèõäýý õóâààãäàõ ÷àäâàðòàé öººí òîîíû (7-10 øèðõýã) òîìýñ¿¿ä õóâààãäàõàä èðìýã íü õóìèãäàæ ààæìààð õºíäèé áºìáºëºã ¿¿ñãýäýã èëòñ¿¿äõºãæèõ áºãººä èëòñ¿¿äýýñ ¿¿ññýí æèæèã áºìáºëºã¿¿ä ýõ áºìáºëºãèéí ä¿ðñòýé áîëæýõèéí õºíäèéä öºìðºí îðæ òýíäýý õºäëºí áàéíà. Óëìààð æèæèã áºìáºëºã¿¿äèéííýìýãäýõýä ýõ áºìáºëºã õàãàð÷ òóñ á¿ð áèå äààñàí çàìãóóä ãàðíà. Èíãýæ õ¿¿õýäáºìáºëãèéã òºð¿¿ëìýãö ýõ áºìáºëºã ¿õíý. Âîëüâîêñ çàìãèéí áýëãèéí ¿ðæèë çºâõºí îîãàìèàð ÿâàãääàã. Ýíý ¿ðæèëÿâàãäàõäàà âîëüâîêñèéí áºìáºëºã õýëáýðèéí áèåèéí çàðèì íýãýí ýñ ýð áýëãèéíýðõòýí áîëîõ àíòåðèä áîëîí õóâèð÷ õîñ øèëá¿¿ðòýé îëîí òîîíû óðò ñïåðìàòîçîèäûãáóé áîëãîíî. Õàðèí ýì áýëãèéí ýðõòýí áîëîõ îîãîíè íü âåãåòàòèâ ýñèéã áîäâîë òîì8-10 øèðõýã ýñýýñ á¿ðäýõ áºãººä ò¿¿íèé äîòîð õºäºë㺺íã¿é íýã øèðõýã ºíäãºí ýñ¿¿ñíý. Àíòåðèäèéí á¿ðõ¿¿ëèéã õàãàëæ ñïåðìàòîçîèäóóä ãàäàãøëàõûí õàìò óñàíäõºâæ îîãîíè äýýð î÷èæ ºíäãºí ýñòýé íèéëæ ¿ð òîãòîí çèãîò ¿¿ñãýíý. Íýãýíò ¿¿ññýíçèãîò ãàäóóðàà çóçààí õàëüñààð õó÷èãäàæ òîäîðõîé õóãàöààíä òàéâàí áàéäàëä îðæ,áýëòãýë øèì òýæýýëèéí áîäèñ õóðèìòëóóëààä ºâºëæèíº. Õàâàð áîëìîãö çèãîòûí ýñõóâààãäàæ ìàø îëîí òîîíû ýñ á¿õèé õºíäèé áºìáºëºã ¿¿ñãýíý. Èíãýæ çèãîòîîñ øèíýâîëüâîêñ çàìàã óðãàíà. Ïðîòîêîêê çàìãèéí áàã (Protococcales). Ýíý áàãò ÷èéãòýé ãàçàð, áàéøèíãèéíõàíà, öýöãèéí ñàâ áîëîí óñàí ñàíä óðãàäàã õºäºë㺺íã¿é íýã ýñýýñ òîãòñîí õëîðîêîêêçàìàã (Chlorococcum) áàãòäàã áºãººä ýëáýã òîõèîëääîã. Õëîðîêîêê çàìàãòõºäºë㺺íòýé ¿å øàò íü çºâõºí áýëãèéí ¿ðæëèéí ¿åä áàéäàã. Õëîðîêîêê çàìàã Ẻðºíõèé õýëáýðòýé íýã ýñýýñ òîãòñîí áºãººä íýã Ẻìòýé,àÿãàðõóó õýëáýðèéí õðîìàòîôîðòîé, ýñèéí õàíà íü õàðüöàíãóé çóçààí áàéäàã (133-ðçóðàã). Ýíý çàìàã ãîë òºëºâ áýëýã áóñûí ¿ðæëýýð ¿ðæèõ áºãººä ò¿¿íèé äîòîð õîñøèëá¿¿ðòýé íèëýýä îëîí òîîíû (8-32 øèðõýã) çîîñïîð ¿¿ñäýã þì. Çîîñïîð íü ýõ ýñýýññàëàõûí õàìò õýñýã õóãàöààíä ñýëæ ÿâààä øèëá¿¿ðýý ãýýæ õàòóó õàëüñ ¿¿ñãýýä äàõèíøèíýýð õºäºë㺺íã¿é áºìáºëºã ýñ (çàìàã) áîëíî. Õëîðîêîêê çàìàã çàðèì íýã캺ãòýé íèéöýí àìüäàð÷ õàãèéã ¿¿ñãýíý. Ïðîòîêîêê çàìãèéí áàãò ìºí íýã ýñýýñ òîãòñîí àòëàà êîëîíèîð öýíãýã óñíû¸ðîîëä óðãàäàã Pediastrum ãýäýã çàìàã áàãòàíà. Ýíý çàìàã ãàäàãø ñýðòýíã¿¿ä ¿¿ñãýíêîëîíè ¿¿ñãýäýã áºãººä Ẻðºíõèé õýëáýðòýé áàéäàã. Ïåäàñòðèì çàìàã çºâõºí áýëýãáóñûí ¿ðæèë çîîñïîðîîð ¿ðæèíý. Óëîòðèêñ çàìãèéí áàã (Ulotrichales). Ýíý áàãààñ òºëººëºã÷ áîëãîí óòñàí çàìàãóëîòðèêñûã ¿çýõ áîëíî. Óëîòðèêñ (Ulotrix) áîë áèåèéí äîîä õýñãèéí íèëýýä ñóíàñàí ºíãºã¿é ýñ¿¿äýýðóñíû ¸ðîîëûí áèå¿äýä áýõëýãäýæ óðãàäàã óòñàíöàð çàìàã þì. Íýã ýãíýý ýñ¿¿äýýñòîãòñîí çàìãèéí óòàñ óðòààøàà àìàðõàí ºñºõ áîëîâ÷ åð íü ñàëàà ìº÷èð ¿¿ñãýäýãã¿éîíöëîãòîé þì. Óòàñ ¿¿ñãýã÷ ýñ¿¿äýä Ẻì ïðîòîïëàçìààñ ãàäíà ïèðåíîèä á¿õèéõàâòãàéâòàð õðîìàòîôîð áàéíà (8-ð çóðàã). 41
  • 8-ð çóðàã. Óëòîðèêñ (Ulotrichales) À. Óëîòðèêñ (Ulotrix): 1. óòàñëëàã òàëëîì, 2. çîîñïîð, 3. èçîãàìè ¿ðæèë, Á. Óëüâà (Ulva): 1. äýýä òàëëîìûí ýñ¿¿ä, 2. èëòýñëýã òàëëîì Óëîòðèêñ çàìàã ãîë òºëºâ áýëýã áóñûí çàìààð õî¸ð õîñ øèëá¿¿ðòýé çîîñïîðûã¿¿ñãýæ ¿ðæèíý. Çîîñïðóóä ñýëýí ÿâæ ººðèéí òîõèðîìæòîé ãàçðûã ñîíãîí óñíû¸ðîîëûí ç¿éë äýýð ñóóæ óðãààä øèíýýð óòàñ ¿¿ñãýäýã þì. Áýëãèéí ¿ðæèë íü èçîãàìè áîëíî. Ò¿¿íèé áèåèéí ÿìàð íýã õîñ øèëá¿¿ðòýéãàìåòóóäûã ¿¿ñãýæ òýäãýýð íü óñàí äîòîð íèéëýí çèãîò áîëæ õàòóó, çóçààí õàëüñààðá¿ðõýãäýí òàéâàí áàéäàëä îðíî. Òàéâàí ¿åèéã ºíãºðººìºãö óðãàõûí ºìíº ìåéîçõóâààãäëûí ¿ð ä¿íä áóé áîëñîí õºäºë㺺íã¿é äºðâºí ýñ óðãàí öààøèä òóñ á¿ðýýñ íüóëîòðèêñ çàìãèéí óòñàí áèåèéã ¿¿ñãýäýã þì. Áýëãèéí ¿ðæëèéí ýð, ýì áýëãèéí ýñ¿¿äãàäààä áàéäëààðàà áèå áèåýñýý áàðàã ÿëãàãäàõã¿é áîëîâ÷ òóñ òóñäàà ººð ººð óòñàíäáèé áîëíî. Ñèôîí çàìãèéí áàã (Siphonales). Ýíý áàãò áàãòäàã çàìãóóä îëîí Ẻìòýé òîìýñýýñ òîãòäîã. Ñèôîí çàìãèéí áèåèéí ýñ¿¿äýä ýñèéí õºíäëºí õàíóóä áàéäàãã¿é (ýñòá¿òýöã¿é) þì. Ýíý áàãèéã òºëººë¿¿ëýí Êëàäîôîð (Cladophora), Êàóëåðïà (Caulerpa)õî¸ð çàìãèéã àâ÷ ¿çíý. Êëàäîôîð çàìàã (Cladophora) –èéí áèå ìàø èõ ñàëààëæ ìº÷èðëºñºí áºãººäò¿¿íèé ýñ¿¿ä íü òîì, îëîí Ẻìòýé áàéäàã (9-ð çóðàã). Ýíý çàìãèéí õðîìàòîôîðïèðåíîèäòîé áà ýñèéí õàíûí äàãóó áàéðëàäàã þì. 42
  • 9-ð çóðàã. Êëàäîôîð çàìàã (Cladophora) A. óòàñëàã òàëëîì Á. õëîðîïëàñòòàé ýñ Â. çîîñïîðàíãèòàé ýñ: 1. õëîðîïëàñò Êëàäîôîð çàìàãò áýëãèéí ¿ðæëèéí èçîãàìè õýëáýð áàéõ òóë ýð, ýì áýëãèéí ¿ëÿëãàãäàõ ýñ¿¿ä íèéëæ çèãîò ¿¿ñãýíý. Õàðèí áýëýã áóñûí ¿ðæëèéí ¿åä óòàñíûõàæóóãèéí ñàëààíä õîñ øèëá¿¿ðòýé çîîñïîð ¿¿ñäýã áºãººä ýíý àðãààð çîíõèëîí¿ðæèíý.(Conjugaceaea) ØÀÐ ÍÎÃÎÎÍ ÇÀÌÃÈÉÍ Õ¯ÐÝÝ – XANTHOPHYTA ÁÓÞÓ ÆÈÃÄ ÁÓÑ ØÈËÁ¯¯ÐÒ ÇÀÌÃÈÉÍ Õ¯ÐÝÝ –HETEROCONTAE Ýíý çàìãèéí õ¿ðýýíä øèëá¿¿ð íü èæèë áóñ ãîëäóó øàð íîãîîí ºíãºòýé öººíç¿éëèéí çàìàã îðäîã. Øàð íîãîîí áóþó èæèë áóñ øèëá¿¿ðòýí çàìãèéí çîîñïîð óðòáîãèíî õî¸ð øèëá¿¿ðòýé, ò¿¿íèé íýã íü óðò àòëàà ãàäóóðàà ºäëºã ñàëáàíãóóäòàé,íºãºº íü ãºëãºð áîãèíîõîí áàéíà. Øàð íîãîîí ºíãèéí çýýðýíöýã ìýò æèæèãõðîìàòîôîðóóäòàé. Ýíý òºëººëºã÷ººð Âîøåðè (Vaucheria), Âîòðóäèóì (Botrydium)õî¸ð çàìãèéã ¿çýõ áîëíî. Âîòðóäèóì (Botrydium) íü 1-2 ìì ãîëòî÷òîé öýâð¿¿ ìàÿãèéí íýã ýñýýñ òîãòñîíòàëëîìòîé. Öýâð¿¿ ìýò òàëëîìûí äîîä õýñýã íàðèéñ÷ ñ¿¿ëäýý àöëàí õîñ ñàëààðèçîèäûã ¿¿ñãýýä ò¿¿ãýýðýý õºðñºíä áýõëýãäýíý (9-ð çóðàã). 9-ð çóðàã. Áîòðèäèóì çàìàã 1. áîòðèäèóì çàìãèéí òàëëîì 2. çîîñïîð 3. óðò øèëá¿¿ð 4. áîãèíî øèëá¿¿ð 5. ðèçîéä 43
  • Áîòðèäèóìûí ýñ îëîí Ẻìòýé öýâð¿¿íèé òºâä ýñèéí ø¿¿ñýýð ä¿¿ðñýíâàêóîëüòîé áºãººä ïðîòîïëàçì íü õàíà îð÷èíä áàéðëàíà. Áººì õðîìàòîôîð îëîíòîéáàéäàã. Áýëãèéí áóñ àðãààð ¿ðæèõäýý öýâð¿¿íèé òºâ õýñýãò îëîí òîîíû çîîñïîð¿¿ñíý. Õóóðàé îð÷èíä ýñèéí ïðîòîïëàñò íÿãòðàí ãàäóóðàà õàòóó õàëüñààð á¿ðõýãäýæºâºëæèíº. Áîòðèäèóì çàìãèéí òàëëîìûí äîîä õýñýã (ðèçîèä á¿õèé) óñûã ñîðîí àâ÷äýýä õýñãýýð óóðøóóëíà. Âîøåðè (Vaucheria). Ýíý çàìàã íü òîãòìîë áà óðñãàë óñàíä ýëáýã óðãàäàã àöñàëààòàé óòñàí çàìàã þì. Óñàíä áàéãàà ÿìàð íýã áèåòýé ººðèéí òàëëîìûí ðèçîèäîîð(ºíãºã¿é óòàñ ìýò ç¿éë) áýõëýãäýíý (10-ð çóðàã). 10-ð çóðàã. Vaucheria çàìàã 1. òàëëîìûí õýñýã, 2. çîîñïîðàíãèéí ¿¿ñýæ áàéãàà íü, 3. çîîñïîðîî öàöñàí çîîñïîðàíãè, 4. îëîí øèëá¿¿ðò çîîñïîð, 5. çîîñïîðîîñ øèíý òàëëîì óðãàõ áàéäàë, 6. ðèçîéä, 7. ñïåðìàòîçîéä á¿õèé àíòåðèä (áýëãèéí ýðõòýí) Âîøåðè çàìãèéí áýëýã áóñûí ¿ðæèë óòàñíû ¿ç¿¿ðò áóé áîëäîã çîîñïîðîîðÿâàãäàíà. Çîîñïîð ¿¿ñýõýä óòàñëàãèéí ¿ç¿¿ð á¿ä¿¿ð÷ çîîñïîðàíãè ¿¿ñ÷ òàëëîìîîñõºíäëºí õàíààð òóñãààðëàãäàíà. Ýíý òóñãààðëàãäñàí õýñãèéí ïðîòîïëàñòẺ쿿äèéíõýý õàìò îëîí øèëá¿¿ðò íýã òîì çîîñïîð áîëîí õóâèð÷ õàëüñàà õàãàëæãàäàãø ãàð÷ øèíý çàìàã áîëæ óðãàíà. Áýëãèéí ¿ðæèë íü îîãàìè þì. ¯¿íä óòñàí äýýð áèå áèåäýý àëü áîëîõîîð îéðàíòåðèä, îîãîíè õî¸ð áóé áîëîí îîãîíèãîîñ íýã Ẻìòýé ãàíö òîì ºíäãºí ýñ ¿¿ñíý.Õàðèí ñïåðìàòöîèä íü õîñ øèëá¿¿ðòýé áàãà çýðãèéí õðîìàòîôîð á¿õèé æèæèã ç¿éëþì. ªíäãºí ýñ ñïåðìàòçîèä õî¸ð íèéëæ çèãîò ¿¿ñíý. Êàóëåðïà (Caulerpa) – Äóëààí îðíû òýíãýñèéí óñàíä óðãàäàã îëîí Ẻìò íýãýñò çàìàã þì. Ýíý íü õýäèéãýýð äîîä óðãàìàë áîëîâ÷ òàëëîìûí á¿òöýýð äýýäóðãàìàëòàé òºñººòýé õàðàãääàã. Ò¿¿íèé ñàëàà ñàëáàíò òàëëîì íü äýýä óðãàìëûí èøáºãººä ðèçîèä íü ¿íäýñòýé àäèëõàí þì. Þìàí äýýã¿¿ð óðãàõäàà ìºëõºã÷ èøòýéòºñººòýé áîëîé (11-ð çóðàã). 11-ð çóðàã. Êàóëåðïà (Caulerpa) Çàðèìäàà òàëëîìóóä íü îðîîëäîæ áººíººð îãòëîë À. Òàëëîì Á. Òàëëîìûí õºíäëºíóðãàõ íü óñàí äîòîðõè øèðýíãý ìýòáàéíà. Ýíý çàìãèéí óðò 20-100 ñì õ¿ðýõ ÷ òàë áèé. Õýäèéãýýð òèéì òîì õýìæýýòýéáàéäàã áîëîâ÷ ò¿¿íèé ýñ íýã åðºíõèé ïðîòîïëàñòòàé, ººðººð õýëáýë çºâõºí ãàíö òîìýñ áàéäàã þì. Ýñ ãàäóóðàà õàìãààëàõ çóçààí õàëüñòàéãààñ ãàäíà ìåõàíèê ýäèéí ¿¿ðýã 44
  • ã¿éöýòãýäýã “áàëîê” ãýæ íýðëýãäýõ ç¿éëýýð ýñèéí íýã òàëûí õàíà íºãºº òàëûíõòàéãààõîëáîãäñîí áàéäàã áîëîâ÷ òýðõ¿¿ òàëëîìûã ýñ¿¿äýä õóâààäàãã¿é þì. Êàóëåðïà çàìàã âåãåòàòèâ àðãààð òàëëîìûí òàñàðõàé õýñã¿¿äýýð ¿ðæèæ÷àäàõààñ ãàäíà áýëãèéí ¿ðæëèéí èçîãàìè õýëáýð áèé. 45
  • Ëåêö ¹8 Õàãèéí õ¿ðýý ÕÀÃÈÉÍ Õ¯ÐÝÝÍÈÉ ÅЪÍÕÈÉ ØÈÍÆ – LYCHENES ÁÓÞÓPHYCOMYCOT. Õàã áîë ìàø ºâºðìºö á¿òýöòýé äîîä óðãàìàë þì. Ò¿¿íä 20000 ãàðóé ç¿éëáàãòàõ áºãººä ìîíãîë îðîíä 1000-ààä ç¿éë óðãàäàã. Õàã íü 캺ã çàìàã õî¸ðûí íèéöàìüäðàëààñ ¿¿ññýí óðãàìàë þì. Õàãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä îðîëöñîí 캺ã, çàìãóóä áèåáèåý òýòãýäýã áºãººä çàìàã àâòîòðîô àìüäðàëòàé áîëîõîîð ôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññÿâóóëàí îðãàíèê áîäèñ ¿¿ñãýæ 캺ãíèé õýðýãöýýã õàíãàõ áà 캺ã ôîòîñèíòåçÿâóóëäàãã¿é ó÷èð ýðäýñ áîäèñ óñààð çàìãèéã õàíãàäàã þì. ̺ºã ººðèéíõºº ãèôýýðçàìãèéí óòàñòàé îðîîöîëäñîíû ¿ð ä¿íä õî¸óëàà íèéëýí ãàäààä äîòîîä á¿òöýýðòîãòìîë áèå ìàõáîäü õàãèéã ¿¿ñãýíý. Õàãèéí òîãòöîä îðîëöîõ 캺ã çàìàã õî¸ð áèå áèåèéíõýý àìüäðàëûã òýòãýíäýìæäýãýýñ ãàäíà õîîðîíäîî øèì òýæýýëèéí áîäèñûã áóëààöàëäàí òýìöýëääýã þì.Õàã áîë çºâõºí õî¸ð óðãàìëûí ãýì õîðã¿é íèéö àìüäðàë áèø áºãººä õàðèí ïàðàçèòìàÿãèéí àìüäðàëòàé þì. Õàã õýäèéãýýð 캺ã çàìãèéí íèéö ìºí áîëîâ÷ òóñãàé áèåìàõáîäü áîëîõûí õóâüä çàìàã 캺ãèéí àëü àëèíä íü áàéäàãã¿é öîî øèíý ÷àíàðòàéòóë óðãàìëûí àíãèëàëä òóñãàé õ¿ðýý áîëîí îðäîã þì. Õàãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä ãîë òºëºâ óóòàò 캺ã áàéõ ÿâäàë òîõèîëäîõ áºãººäçàìãààñ íýã ýñò íîãîîí çàìàã ýñâýë õºõ íîãîîí çàìàã çýðýã õýä õýäýí õ¿ðýýíèé çàìàãîðîëöäîã. Õàãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä îðîëöñîí 캺ã, çàìàã õî¸ðûã çîðèóä ñàëãàõàä çàìàãáèåý äààæ àìüäàð÷ ÷àäàõ áà 캺㠺ºðòºº àøèãòàéãààð íèéöýí àìüäàð÷ áàéñàíáîëîõîîð äîðîî ¿õíý. Õàãèéã õºâäòýé àíäóóð÷ îéëãîõ ÿâäàë íèëýýä ¿çýãääýã þì. Õàãàíä õºâäòýéàäèë èø ¿íäýñ áàéõã¿é áºãººä òýäãýýð íü ºí㺺ð ÿëãàãääàã þì. Õàã áîð, áîð íîãîîí,øàð, ÿãààí, õàð áàðààí, öàéâàð íîãîîí, ñààðàë çýðýã îëîí ÿíçûí ºíãºòýé áàéäàã.Õàðèí õºâä íü èõýíõäýý íîãîîí ºíãºòýé áàéäàã. Õàãèéã ñàÿõàí õ¿ðòýë òàëëîìò ñïîðò óðãàìàë õýìýýí òóñãàé àíãè áîëãîæ ¿çýæáàéñàí áºãººä îðîñûí ýðäýìòýí À.Ñ.Ôàìèíöûí Î.Â.Áàðàíåöêèé íàð 캺ã, çàìãèéííèéö àìüäðàë ãýäãèéã òîãòîîæýý. Õàãèéí àíàòîìè (äîòîîä) á¿òýö. Õàãèéã äîòîîä á¿òöýýð íü ãîìåîìåð, ãåòåðîìåð ãýæ àíãèëíà. Ãîìåîìåðá¿òýöòýé õàã áîë íèëýýä á¿ä¿¿ëýã áºãººä õºíäºí ç¿ñýæ ¿çýõýä õàãèéí òàëëîì äîòîðõºõ íîãîîí çàìãèéí õ¿ðýýíèé íîñòîê çàìãèéí óòàñëàã æèãä òàðõñàí áàéäàëòàéîðøèíî (1-ð çóðàã). Ãîìåîìåð õàã áàéãàëüä öººí òàðõñàí áàéäàã. 1-ð çóðàã. Õàãèéí äîòîîä á¿òýö 1. ãîìåîìåð õàãèéí òàëëîìûí á¿òýö, 2. ãåòåîìåð õàãèéí îãòëîë: à-äýýä äàâõðàãà, á- äîîä äàâõðàãà, â- äóíä äàâõðàãà, ã- ãîíèäèîëü äàâõðàãà, ð- ðèçîèä Ãåòåðîìåð õàã ìàø ýëáýã, ò¿¿íèé òàëëîì äýýä äîîä, äóíä ãîíèäèàëü ãýäýãäºðâºí äàâõðàãàòàé áàéäàã. ̺ºãèéí ãèôèéí îðîîöîëäîî á¿õèé äýýä, äîîä íÿãòäàâõðàãà, ìºí ñèéðýã áàéðëàñàí ãèôýýñ òîãòñîí äóíä äàâõðàãà, äýýä áà äóíä 46
  • äàâõðàãûí õîîðîíä çàìãèéí óòàñëàãóóä á¿õèé ãîíèäèîëü äàâõðàãà òóñ òóñ áàéíà.Äîîä äàâõðàãûí ãàäàðãààñ íàðèéí ðèçèí ãýæ íýðëýãäýõ ñºðòºí óðãàæ ò¿¿íèéã îðøèõãàðäàðãàä áýõëýíý (1-ð çóðàã). Õàãèéí ¿ðæèë. Õàã îëîí ÿíçààð ¿ðæèæ ÷àäíà. Ãîë òºëºâ âåãåòàòèâ ¿ðæëèéí àðãà ñîðåäè áóþóõèãëýã, èçèäè áóþó õèãýýð ¿ðæäýã. Õèãëýãýýð ¿ðæèõýä õàãèéí òàëëîìûí ãàäàðãà äýýð캺ãèéí ãèôýýð õ¿ðýýëýãäñýí íýã áóþó õýäýí ýñ, çàìàã çýðãýýñ òîãòñîí æèæèã íàõèàìýò òîâãîð ¿¿ñ÷ ýõ áèåýñ (õàã) òàñðàí òóñãàé áèå ìàõáîäü áîëíî. Ñîðåäè áîë õàãèéí¿ðæëèéí îíöãîé ýðõòýí ìºí áºãººä áóñàä ÿìàð÷ óðãàìàëä ýíý ¿ðæèë òîõèîëäîõã¿é.Èçèäè áóþó õèã áîë õàãèéí äýýä ãàäàðãà äýýð ¿¿ñýõ çàìàã, 캺ãèéí º÷¿¿õýí õýñýãá¿õèé æèæèã óíæëàãà áºãººä õºãæëèéí òîäîðõîé ¿åèéã ºíãºðìºãö òàñðàí ñàëõè,óñààð òàðõàí òîõèðîìæòîé íºõöºë á¿õèé îð÷èíä óðãààä øèíý çàëóó õàã áîëíî. Õàã âåãåòàòèâ àðãààð èéíõ¿¿ ¿ðæèõýýñ ãàäíà ò¿¿íèé 캺ã, çàìàã áèå áèåýñýýøàëòãààëàõã¿é òóñ òóñûíõàà ¿ðæëýýð ¿ðæèõ òîõèîëäîë áàéäàã. Õàãèéí 캺ã ñïîðûã¿¿ñãýýä ãèô áîëîí óðãàæ çàìàãòàé õàìòðàí øèíý õàãèéã ¿¿ñãýäýã òîõèîëäîë áèé. 47
  • Ëåêö ¹9 Õàãèéí àíãèëàë Õàãèéí àíãèëàë, òàðõàëò. Õàãèéã ãàäààä õýëáýð á¿òöýýð íü ãóðâàí á¿ëýãò õóâààäàã. ¯¿íä: 1.Íààëäìàë õàã íü ãîë òºëºâ ìîäíû õîëòîñ, õàä ÷óëóóíä áýõëýãäýæ óðãàõ ýãýë á¿òýöòýé òàëëîì á¿õèé îëîí ç¿éëèéí õàã áàãòàíà. Ýäãýýð õàãóóä ñóóðüòàà íààëäàæ óðãàñíààñ ñàëãàæ àâàõàä òóí áýðõ áàéäàã. Íààëäìàë õàã èõýâ÷ëýí ìîäíû õîëòñîí äýýð ãîëäóó ñààðàë, øàð, õàð áàðààí ºíãºòýé íèìãýí õàëüñàí òîëáî ìýò ¿çýãäýíý. 2.Èëòýñëýã õàã íü á¿òýí þìóó öóóëáàðëàãäñàí íàâ÷ ìýò òàëëîì íü äîîä õýñãýýñýý ãàðñàí ðèçîèäûí òóñëàìæòàéãààð áýõëýãäýí îðøèíî. Áèåèéí õýëáýð áàéäàë íü õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. 3.Áóòëàã õàã íü ñàëààëæ ìº÷èðëºñºí òàëëîìòîé áºãººä òýäãýýð íü ñóóðèàñàà ãàðñàí ðèçîèäîîð áýõëýãäýí àìüäðàíà. Ýíý õàã íü ñóóðèéí ãàäàðãà äýýð îëîí ñàëàà áèå ¿¿ñãýæ áîñîî þìóó ýñâýë ìîäíû ìº÷èð çýðãýýñ ä¿¿æëýãäýæ óðãàíà. Õàã ãàäààä îð÷íû íºõöëèéã ãîö èõ øààðäàõã¿é òóë õàä àñãà, ìîäíû õîëòîñ, ¿ðæèëøèì ìóóòàé õºðñò ãàçðóóäààð óðãàäàã áîëîâ÷ öýâýð àãààð áîë ò¿¿íèé óðãàõàä ÷óõàëíºõöëèéí íýã áîëäîã þì. Òýð íü õ¿õðèéí õîëüöòîé àãààð á¿õèé îð÷èíä óðãàõã¿é òóë¿éëäâýð õºãæñºí õîòóóä, ò¿¿íèé îð÷èì ãàçðóóäààð òîõèîëääîãã¿é þì. Õàðèí õàëóóíõ¿éòíèéã òýñâýðëýõäýý ìàø ñàéí ó÷èð õ¿éòýí îðîíä àñàð èõ òàëáàé ýçëýí óðãàíà. Õàããàíã òýñâýðëýíý. Ãàíòàé ¿åä óðãàõàà ò¿ð çîãñîæ, áîðîî îðîõûí õàìò äàõèí óðãàíà.Õàã, ººð ÿìàð÷ óðãàìëûí óðãàæ ýñ ÷àäàõ õºðñã¿éãýýð óðãàæ áóñàä óðãàìàë óðãàõíºõöºë á¿ðä¿¿ëýõ òóë í¿öãýí ãàçðûã óðãàìàëæóóëàõ ïèîíåð áîëäîã. Åð íü õàã íüáóñàä óðãàìàëä áàéäàãã¿é õàãèéí õ¿÷èë ãýñýí ºâºðìºö áîäèñòîé áºãººä ýíý áîäèñ íüõàä ÷óëóóã õàãàëæ áóòàëäàã áºãººä ýíý õàãàð÷ áóòàðñàí õàä ÷óëóóí äýýðýý ººðººóðãàõûí çýðýãöýý áóñàä óðãàìàë óðãàõ íºõöëèéã áóé áîëãîäîã þì. Õàãèéí à÷ õîëáîãäîë èõ áºãººä õîéò õ¿éòýí îðîíä öàà áóãûí ºâºë öàãèéí¿íäñýí òýæýýë áîëäîã þì. Öàà áóãà ò¿¿íèéã öàñàí äîðîîñ óõàæ èäíý. ̺í õàã èõóðãàäàã îðîíä ò¿¿ãýýð ìàë òýæýýíý. Õàã øèì òýæýýëýýð ñàéí óðãàìàë þì. Æèøýýëáýëáóãûí õºâäèéí (Cladonia rangiferina) õóóðàé áîäèñûí íàéðëàãûí 88% í¿¿ðñ óñ, 4%ïðîòåèí, 2% ººõ, 6% îð÷èì ¿íñ áîëíî. Àçè, Àôðèêèéí çàðèìäàã öºë, öºëººð “í¿¿äýë÷èí õàã” ãýæ íýðëýãäýõ, ñàëõèíäõèéñ÷ ÿâäàã õàã óðãàäàã, ò¿¿íèéã íóòãèéí õ¿ì¿¿ñ õ¿íñýíä õýðýãëýíý. Õàã õàä ÷óëóóòàé ãàçðààð óðãàæ, ººðººñºº ÿëãàðàí ãàðàõ õ¿÷ëýýð ò¿¿íèéãçàäëàí õºðñ áîëãîíî. Çàðèì õàã òóõàéëáàë òóíäðò óðãàäàã Cetraria cuculata ãýäýã õàã íü âèòàìèí Ñýëáýãòýé ó÷èð ýìíýëãèéí àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Õàã á¿ãä òýæýýëèéíõîëáîãäîëòîé áóñ çàðèì íü õîðòîé áàéíà. Æèøýýëáýë Letharia vulpina õàãààð ÷îíûíõîð áýëäýíý. Çàðèì õàãààð ÿíç á¿ðèéí áóäàã, ëàêìóñûã ãàðãàæ àâäàã þì. 48
  • Ëåêö ¹10 Èø ìº÷èðã¿é, àðõåãîíèò äýýä óðãàìëûí ñàëáàð àéìàã Äýýä óðãàìëûí ãàðàë ¿¿ñýë, åðºíõèé øèíæ. Äýýä, äîîä óðãàìëûí ãîë ÿëãàà áîë óðãàõ îð÷èí þì. Äýýä óðãàìàë óðò óäààíõºãæëèéí ¿ð ä¿íä óñíû àìüäðàëààñ õîëäîæ øèíý íºõöºë ýõ ãàçðûí àìüäðàëäçîõèëäæýý. Äýýä óðãàìàë ãàäààä îð÷íû øèíý íºõöºë áîëîõ ýõ ãàçðûí àìüäðàëäçîõèöîõäîî ýðõòí¿¿äèéã ÷èãëýëæ¿¿ëýõ, äîòîîä á¿òöýý íàðèéí áîëãîõ çýðýãçîõèëäëîãîîíû îëîí øèíæ òýìäýã¿¿äòýé áîëîí ººð÷ëºãäºíº. Äýýä óðãàìëûíäîòðîîñ óñàíä óðãàäàã ÿâäàë îëîíòîé òîõèîëääîã áºãººä ýíý íü õî¸ðäîã÷ ¿¿ñëèéí¿çýãäýë áîëíî. Äýýä óðãàìëààñ ÿëàíãóÿà á¿ðõ¿¿ë ¿ðò óðãàìëûí õ¿ðýý ýõ ãàçðûí àìüäðàëäáóñäààñ èë¿¿ çõèîëäæýý. Ýõ ãàçðûí øèíý àìüäðàëä ¿å ¿å òîõèîëäîõ õàíãàëóóí ÷èéã,õààÿà òîõèîëäîõ ãàí ãàìøèã çýðýãò äýýä óðãàìàë çîõèöîí ººðèéí á¿òöèé㺺ð÷ëºñíººð äîîä óðãàìëààñ ýðñ ÿëãàãäàõ áîëæýý. Äýýä óðãàìëûí áèå ìàõáîäüíàðèéí á¿òýöòýé èø, íàâ÷, ¿íäýñ çýðýã òîäîðõîé ýðõòýí áîëîí ñàëáàðëàæýý. Ãýõäýýäýýä óðãàìëààñ çºâõºí õºâä õýëáýðòýíä æèíõýíý ¿íäýñ õºã溺ã¿é áàéäàã. Äýýä óðãàìàë îëîí ýñò áèå ìàõáîäü ó÷ðààñ ýñ¿¿ä íü óðò óäààí õóâüñàëõºãæëèéí ÿâöàä íàðèéí á¿òýö, òîäîðõîé ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõ äàìæóóëàõ, ìåõàíèê,á¿ðýëä¿¿ëýõ ãýõ ìýò ýä ¿¿ñãýí ÿëãàðñàí áàéíà. Äýýä óðãàìàëä áýëãèéí (ãàìåòîôèò),áýëýã áóñ (ñïîðîôèò) ¿ðæëèéí ñººëæëºëò òîäîðõîé ÿâàãäàæ, áýëýã áóñûí ¿ðæèëò¿¿íèé àìüäðàëä çîíõèëíî. Äýýä óðãàìëààñ çºâõºí õºâä õýëáýðòýíä áýëãèéí ¿ðæëèéíøàò çîíõèëíî. Äýýä óðãàìëûí áýëãèéí ¿ðæëèéí ïðîöåññ óëàì íàðèéñàí õºãæèæ ºíäãºí ýñèéãòîõèðîìæã¿é íºõö뺺ñ (õàòàëòààñ) õàìãààëàõ áýëãèéí îëîí ýñò ýðõòýí áóé áîëæýý.Äýýä óðãàìëûí ºíäãºí ýñ õºäºë㺺íã¿é áºãººä ýð áýëãèéí ýñèéã áîäâîëõýìæýýãýýðýý àðàé òîì áà ýíý íü áýëòãýë øèì òýæýýëèéí áîäèñ õàäãàëàãäñàíòàéõîëáîîòîé þì. Ýð áýëãèéí ýñèéí á¿òýö, ôèçèîëîãèéí òàëààð ààæèìäàà ººð÷ëºãäºæ íàðèéíá¿òýöòýé áîëñîí òºäèéã¿é äýýä óðãàìàëä øèëá¿¿ðã¿é ñïåðìè áàéõ òóë ººðèéí áèåäààñàí õºäºë㺺í îãò áàéõã¿é. Äýýð ¿åèéí, ýõ ãàçðûí àìüäðàëòàé îéì, õºâä, øèâëýý, øèâýðñýí çýðýãóðãàìëóóäûí ¿ð òîãòîõ ïðîöåññ îäîî õ¿ðòýë óñàí îð÷èíòîé õîëáîîòîé õýâýýð áàéõàäíàðèéí á¿òýö á¿õèé á¿ðõ¿¿ë ¿ðò óðãàìàë áîëîí èõýíõ í¿öãýí ¿ðò óðãàìàëä ¿ðæëèéíïðîöåññ óñòàé ÿìàð ÷ õîëáîîã¿é áîëæýý. Íàðèéí á¿òýö á¿õèé äýýä óðãàìàë ò¿¿õýí õºãæëèéí ÿâöàä ¿ð òîãòîëòûí äàðààõºâðºë á¿õèé “¿ð” ãýäýã ¿ðæëèéí òóñãàé ýðõòýíã ¿¿ñãýäýã íü ò¿¿íä çóðøèë áîëñîíáàéíà. Äýýä óðãàìëûí ¿ðèéí õºâðºë íü ºíäãºí ýñòýé ýð áýëãèéí ýñ íèéëýõýä ýõóðãàìëûí áèåä áóé áîëîí òýæýýãäýíý. Õàðèí äîîä óðãàìàëä õºâðºë áàéõã¿é, ò¿¿íèéçèãîò ýõ óðãàìëààñ õàðààò áóñ, áèå äààæ øóóä óðãàõ ÷àäâàðàà õàäãàëñààð èðæýý. Äýýä óðãàìëûí áýëãèéí ýðõòýí àðõåãîí, àíòåðèä õî¸ð îëîí ýñýñ òîãòäîã áîëäîîä óðãàìëûí áýëãèéí ýðõòýí ãàíö þìóó õî¸ð ýñýýñ ë òîãòäîã þì. Á¿ðõ¿¿ë ¿ðòóðãàìàëä àðõåãîí áàéõã¿é, õºâä, ïñèëîôèò õýëáýðòýí, øèâýðñýí, øààíòàã íàâ÷òàí,îéì, í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí õ¿ðýýíä àðõåãîí áàéäàã. Ýäãýýð óðãàìëóóä õýäèéãýý𠺺ðººð ãàðàë ¿¿ñýëòýé áîëîâ÷ ýì áýëãèéí ýðõòýí àðõåãîíòîé òóë àðõåãîíèò óðãàìàë ãýíý. Ýì áýëãèéí ýðõòýí àðõåãîí íü îëîí ýñýýñ òîãòñîí áºãººä äîîãóóðàà ºðãºññºíõýñãèéã õýâëèé, äýýã¿¿ðýý íàðèéññàí õ¿ç¿¿ ãýæ íýðëýãäýõ õî¸ð õýñãýýñ òîãòäîã.Àðõåãîíû õýâëèéí õýñãèéí ¿ðæèëã¿é ýñòýé õàíûí äîòîð òàëä ºíäãºí ýñ îðøèíî. ªíäãºí ýñýýñ äýýø õýâëèéí ñóâãèéí ýñ¿¿ä îðøèõ áºãººä ò¿¿íèé ãàäóóð¿ðæèëã¿é ýñýýñ òîãòñîí õ¿ç¿¿íèé õàíà áàéíà. Ýíý õ¿¿ õàíûí äîòóóð öóâàð÷ õ¿ç¿¿íèéñóâãèéí ýñ¿¿ä îðøèíî (1-ð çóðàã). 49
  • 1-ð çóðàã. Àðõåãîíû á¿òýö 1. áîëîâñðîîã¿é, çàëóó àðõåãîíû áàéäàë: à-ºíäãºí ýñ, á-õýâëèéí ñóâãèéí ýñ, â- õ¿ç¿¿íèé ñóâãèéí ýñ¿¿ä, ã- ñóâãèéí ýñèéã õ¿ðýýëñýí ¿ðæèëã¿é ýñ, 2. áîëîâñîð÷ ã¿éöýýä õàãàðñàí àðõåãîí (ò¿¿íèé ñóâãèéí ýñ¿¿ä ¿ã¿é áîëæýý), 3. àðõåãîíèä ¿ð òîãòîõûí õàìò, ò¿¿íèé õ¿ç¿¿ ãàíäàæ ºíäãºí ýñ õóâààãäàæ ýõëýíý. ªíäãºí ýñ áîëîâñðîõîä ò¿¿íèé ñóâãèéí ýñ¿¿ä ñàëñæèí àðõåãîíû äýýä ¿ç¿¿ðîíãîéæ, õ¿ç¿¿íèé îðîéãîîñ ºíäãºí ýñ õ¿ðòýë ñóâãèéí ýñèéí îðîíä ñàëñààð ä¿¿ðñýííàðèéí ñóâàã ¿¿ñíý. Ýíý ñàëñààð äàìæèí ýð áýëãèéí ýñ áîëîõ ñïåðìàòîçîèä ÿâñààðàðõåãîíûí õýâëèéí õýñýãò îðæ ºíäãºí ýñòýé íèéëýí ¿ð òîãòîîíî. ¯¿íýýñ ¿çýõýä àðõåãîíòîé äýýä óðãàìëûí ºíäãºí ýñ, äîîä óðãàìëûíõûã áîäâîëõàìãààëàãäñàí áàéõ áºãººä ¿ð òîãòîëò ÿâàãäñàíû äàðàà çèãîò ýì óðãàìëààñ ñàëàíîäîõã¿é, àðõåãîíû äîòîð öààø õºãæèíº. Äýýä óðãàìëûí ýð áýëãèéí ýñ ñïåðìàòçîèä áîë îëîí ýñò óóò õýëáýðèéí ýðõòýíàíòåðèäèéí äîòîð á¿ðýëäýíý. Àðõåãîíèò óðãàìëûí áýëýã, áýëýã áóñûí ¿ðæëèéíñººëæèëò òîäîðõîé ÿâàãäàíà. Áýëãèéí ¿ðæëèéí ¿åä ýð, ýì áýëãèéí ýðõòýí àðõåãîí, àíòåðèä áóé áîëîí, áýëýãáóñ ¿ðæëèéí ¿åä îíöãîé ýðõòýí ñïîðàíãè äîòîð ñïîðóóä á¿ðýëäýíý. ªíäãºí ýñòýé ñïåðìàòîçîèä íèéëæ ¿ð òîãòîîí çèãîò ¿¿ñãýñíèé äàðàà áýëýãáóñûí ¿ðæëèéí ¿å ýõëýí ñïîð ¿¿ñãýæ, ò¿¿íýýñ ýöýñòýý áýëãèéí ¿ðæèë ÿâàãäàõæèøýýòýé öààøèä ýíý õî¸ð ¿ðæèë ñººëæëºëöºíº. Í¿öãýí ¿ðò óðãàìëààñ áóñàäàðõåãîíèò óðãàìëóóä ãîë òºëºâ ñïîðîîð ¿ðæèõ ó÷èð òýäãýýðèéã õààÿà ñïîðò äýýäóðãàìàë ãýæ íýðëýíý. Àðõåãîíèò óðãàìëûí äîòðîîñ í¿öãýí ¿ðò óðãàìàë õºãæ뺺ðñàéí, íàðèéí á¿òýöòýé òóë ¿ðýýð ¿ðæäýã. Àðõåãîíèòîé óðãàìëûã íýã ãýðò, õî¸ð ãýðòãýæ àíãèëíà. Íýã ãýðò óðãàìàëä àðõåãîí, àíòåðèä íü íýã áèå äýýð õî¸óëàà áàéõ áºãººäõî¸ð ãýðò óðãàìàëä òýäãýýð íü òóñ òóñäàà ººð áèå ìàõáîäèä òóñãàé îðøèíî. ªºðººðõýëáýë íýã ãýðò óðãàìëûã ýð, ýì ãýæ àíãèëäàãã¿é, õàðèí õî¸ð ãýðò óðãàìëûã òèéíõ¿¿àíãèëíà. Äýýä óðãàìëûí ýâîëþöè õºãæ뺺ñ ¿çýõýä óðãàìàë õºãæèõ äóòàì àðõåãîíèéíá¿òýö õÿëáàð áîëñîîð, ýöýñòýý á¿ð ìºñºí ¿ã¿é áîëäîã áàéíà. Äýýä óðãàìàë ãàðàë ¿¿ñëýýð çàëóó áºãººä ýõ ãàçðûí àìüäðàëòàé þì. Óñíààãàð÷ ýõ ãàçðûí ãàäààä îð÷íû ÿíç á¿ðèéí íºõöºëä ººðèéí áèåèéí á¿òöèéã ººð÷ëºõ,øèíý øèíæ îëæ àâàõ çýðãýýð çîõèöîí àìüäðàëàà ÿâóóëæ èðæýý. 50
  • Äýýä óðãàìàë õýäèéãýýð ãàäààä îð÷íû ÿíç á¿ðèéí íºõöºëä çîõèöîí õóâüñ÷îëîí ç¿éëèéí õýëáýð ä¿ðñòýé áîëñîí áîëîâ÷ òýäãýýðò òîäîðõîé íèéòëýã á¿òýö áàéäàãáàéíà. Äýýä óðãàìëûã àðõåãîíèò, ¿ð áîëîâñðóóëàõ îðîíò ãýæ õî¸ð õóâààíà. Íýãä¿ãýýðõýñýãò îéì õýëáýðòýí, õºâä, ïñèëîôèò õýëáýðòýí, øèâýðñýí, øààíòàã íàâ÷òàí, í¿öãýí¿ðò çýðýã óðãàìëûí õ¿ðýýí¿¿ä, õî¸ðäóãààðò æèíõýíý öýöýãò óðãàìëûí õ¿ðýý òóñ òóñáàãòàíà. Ýâîëþöè õºãæëèéí õóâüä íýãä¿ãýýð á¿ëýãò áàãòàõ óðãàìëààñ õî¸ðäóãààðõýñãèéí óðãàìëóóä ¿¿ñæýý. Àðõåãîíèò óðãàìàëä çààâàë àðõåãîí áàéõ áºãººä ¿ðáîëîâñðîõ îðîíò óðàìàëä ¿ð áîëîâñðóóëàõ îðîí áàéíà. ¯ð áîëîâñðóóëàõ îðîíò óðãàìëûí ¿ð áîëîâñðîõ îðîí íü ¿ðò íàâ÷èñ íèéëýíóðãàñíààñ ¿¿ñýõ áºãººä ò¿¿íèé äîòîðõ õºíäèéä îð÷íû òîõèðîìæã¿é íºõö뺺ñõàìãààëàãäàæ ¿ðò íàõèà îðøèíî. Èéì ó÷ðààñ ¿ð áîëîâñðîõ îðîíò óðãàìëûã äàëä ¿ðò(Angiospermae) óðãàìàë ãýæ íýðëýäýã þì. Äýëõèéä òàðõñàí ìàø îëîí ç¿éëèéí óðãàìëààñ äýýä óðãàìàë çîíõèëíî. Îäîî¿åä 300 000 ãàðóé ç¿éë äýýä óðãàìàë áàéãààãèéí èõýíõ íü äàëä ¿ðò óðãàìàë þì. Áèäýíýõ¿¿ ñóðàõ áè÷èãò äýýð äóðüäñàí àðõåãîíèò óðãàìëûí 6 õ¿ðýý, ¿ð áîëîâñðîõ îðîíòóðãàìëûí 1 õ¿ðýýã òóñ òóñ ¿ç¿¿ëýõ áîëíî. Õºâä õýëáýðòíèé õ¿ðýýíèé åðºíõèé øèíæ –Bryophyta. Õºâäèéí õ¿ðýýíä õàíãàëòòàé áóþó õýòýðõèé ÷èéãòýé îð÷èíä óðãàäàã íèëýýäýãýë á¿òýöòýé óðãàìëóóä áàãòàíà. Õºâä íîãîîí, õ¿ðýí çàìãààñ ¿¿ñýí ãàð÷ýý. Ìàøäýëãýð òàðõñàí, äýëõèéí áºìáºðöãèéí õ¿éòýí òóéëä áóñàä óðãàìëûí óðãàëòûíõÿçãààðò õ¿ðòýë òîõèîëääîã. ªíäºð óóëñûí îðîéä óðãàñàí ¿çýãäýíý. Õºâä, õàã õî¸ð ìîäíû ¸ðîîëîîð ýëáýã óðãàíà. Ãàíä ìàø ñàéí òýñâýðòýé, õýäýíæèë õàäãàëñàí õºâäèéí ãåðáàðèéã ÷èéãòýé ãàçàð òàâèõàä äàõèí óðãàíà. Õºâäõëîðîôèëëûí ìºõëºãòýé ó÷èð ôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññ ÿâóóëàõ àâòîòðîô àìüäðàëòàéþì. Á¿ä¿¿ëýã á¿òýöòýé õºâäºä èø, íàâ÷ áàéäàãã¿é ó÷èð ò¿¿íèé áèå ìàõáîäüòàëëîì ìºí áºãººä íàðèéí á¿òýöòýé çàðèì òºëººëºã÷èä äýýðõè ýðõòí¿¿ä òîäîðõîé¿çýãäýíý. Á¿õ õºâä õýëáýðòýíä ¿íäýñ ãýäýã òóñãàé ýðõòýí ¿ã¿é áºãººä øèì òýæýýëèéíáîäèñûã ñîðîí àâàõ, ñóóðèéíõàà ãàäàðãàä áýõëýãäýõ çýðãèéã ýïèäåðìèñèéí ýñýýñö¿ëõèéæ ãàðñàí ðèçîèä ã¿éöýòãýíý. Èõýíõ õºâä õýëáýðòýíä áàãö öîðãî ìàÿãòàé äàìæóóëàõ ñèñòåì áàéõã¿é, õàðèííàðèéí á¿òýöòýé öººí òîîíû õºõºº ìààëèíãûí îâãèéí (Polytrichaceae) õºâäºäøèãø¿¿ðò õýëáýðò õîîëîé, òðàõåéäòàé òºñººòýé äàìæóóëàõ ýëåìåíò áàéõ íü ¿çýãäýíý. Õºâä õýëáýðòýí õýäèéãýýð ýõ ãàçðûí óðãàìàë áîëîâ÷ ãîë òºëºâ íàìàã, îé,÷èéãòýé íóãà ãàçðààð ýëáýã óðãàäàã áºãººä õààÿà øóóä óñàí äîòîð óðãàõ ç¿éëòîõèîëäîíî. Õºâä õýëáýðòýí áýëýã, áýëýã áóñ, âåãåòàòèâ àðãóóäààð ¿ðæèíý. Õºâäèéí ñïîðçàìãèéí óòàñëàã áèåòýé òºñòýé, ñàëààëñàí íîãîîí óòñûã (ïðîòîíåìà) ¿¿ñãýíý. Çàìãèéíóòàñëàãààñ ïðîòîíåì òàñàëãààíóóäààð ÿëãàãäàõ áºãººä òýð íü çàìãèéí ýñèéí õî¸ðõàíûã áàðàã ýãö õîëáîñîí áàéõàä õºâäèéíõ òàøóó õîëáîñîí áàéäàã þì. Ïðîòîíåìáîë õºâäèéí õºãæëèéí ýõíèé øàò ìºí òóë ò¿¿íýýñ öààøäàà áèå ã¿éöñýí õºâä óðãàíà.Ãàçàð äîîðõè ìº÷èð áèåèéí õýñýã, íàõèà çýðãýýð âåãåòàòèâ àðãààð ¿ðæèíý. Õºâäèéí áýëãèéí ¿ðæèë àðõåãîíè, àíòåðèäèéã ¿¿ñãýæ ÿâàãäàíà. Õºâäõýëáýðòíèé àìüäðàëûí öèêëä áýëãèéí ¿ðæëèéí õºãæëèéí øàò (ãàìåòîôèò) áýëýãáóñûí ¿ðæëèéí õºãæëèéí øàòààñ (ñïîðîôèò) çîíõèëäîã íü ò¿¿íèé îíöëîã øèíæ þì. ªºðººð ºã¿¿ëýõýä ñïîðîôèò õºâä õýëáýðòýíä ìóó õºãæñºí áàéíà. Ñàéíõºãæèëòýé ãàìåòîôèòûí äýýð ñïîðîôèò áàéðëàæ, ãàìåòîôèòûã ò¿øèãëýí õàãàñïàðàçèò àìüäðàëûã ÿâóóëíà. ¯¿íä ñïîðîôèò òóñãàé ñîðóóëààð ãàìåòîôèòààñ óñ, øèìòýæýýëèéã àâäàã áîëîâ÷ ººðºº õëîðîôèëëûí ìºõëºãòýé òóë ôîòîñèíòåçèéã ÿüóóëæ÷àääàã þì. 51
  • Ïñèëîôèò õýëáýðòíèé õ¿ðýý- Psilophyta. Ýíý õ¿ðýýíèé óðãàìëóóä ýðò äýýð ¿åä õóóðàé ãàçàð óðãàæ áàéñàí áºãººä îäîîñºíºæ ìºõñºí þì. Òýäãýýðèéí ¿ëäýãäëèéã Õÿòàä, Åâðîï, Òºâ Àìåðèê, Àâñòðàëè çýðýããàçðààñ óõàæ îëæ àâñàí ÿâäàë ïñèëîôèò õýëáýðòýí äýýð ¿åä ìàø èõ òàðõàæ áàéñíûããýð÷ëýõ áºãººä ò¿¿íèéã ñóäëàõ íü îäîî ¿åä óðãàæ áàéãàà äýýä áîëîí äîîä óðãàìëûíõîîðîíäûí õîëáîîíû ãîãöîîã îëæ áîëîõ à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Çàðèì óðãàìàë÷èä ò¿¿íèéã øèâëýý, øèâýðñýí, îéì ìýòèéí äýýä óðãàìëûí ºâºããýæ ¿çäýã áîëîâ÷ ãàðöààã¿é ýõ ãàçðûí õàìãèéí àíõíû óðãàìàë ìºí þì. Ïñèëîôèòõýëáýðòýí õýäèéãýýð ìºõñºí óðãàìàë áîëîâ÷ ýíý õ¿ðýýíèé (Psilotales) àíãèä áàãòàõçàðèì òºëººëºã÷èä õàëóóí îðíû ÷èéãòýé ãàçðóóäààð õîâîð òîõèîëäîíî. Ïñèëîôèò õýëáýðòýí æèæèã ìîäëîã áóþó ºâñëºã óðãàìàë áàéñàí áºãººäò¿¿íèé áèå ìàõáîäü õºíäëºí áà áîñîî ÷èãëýëýýð óðãàíà. Íàâ÷ íü íàðèéí æèæèãõàéðñàðõóó ç¿éë áàéíà. ¯íäýñ ¿ã¿é çºâõºí ðèçîèäîîð øèì òýæýýë ñîðæ àâíà. Ýíýõ¿ðýýíèé ïñèëîôèò, ïñèëîòûí àíãèéí óðãàìëóóä äýýð ¿åä ýõ ãàçðààð èõýýõýí òàðõàæáàéñàí òóë òýäãýýðèéã òîâ÷ ¿çüå. Ïñèëîôèòûí àíãè- Psilophytineae. Ïñèëîôèòûí àíãèä îãò íàâ÷ã¿é áóþó ýñâýëæèæèã õàéðñàí íàâ÷òàé, Ẻðºíõèé, íàðèéí, 20-25 ñì ºíäºð èøòýé, á¿ä¿¿ëýã á¿òýöá¿õèé ýõ ãàçðûí óðãàìëóóä áàãòàíà. Ïñèëîôèò¿¿ä ¿íäýñã¿é, ò¿¿íèé îðîíä èøèéíñàëààíóóäààñ äîîø óíæñàí ðèçîèäòàé áàéíà. Òýäãýýðèéí äîòîîä á¿òýö íèëýýä á¿ä¿¿ëýã áºãººä ãàäàðãûí (ýïèäåðìèñ) äîòîðòàëä óñ õàäãàëàãääàã ñèéðýã õýñýã áàéäàã íü óñíû àìüäðàëààñ ýõ ãàçðûí àìüäðàëäçîõèöîí ¿ëäñýí ç¿éë þì. Ýïèäåðìèñèéí ýñèéí ãàäíà õàíà, êóòèêóëûí äàâõðàãàòàéí äýýð, ýíä òýíäçóçààðàí õààÿà íèìãýí õýñã¿¿äýýð àìñàð ìýò æèæèã ç¿éë¿¿ä ¿ëäýíý. Ïñèëîôèòûíèøèéí çºâõºí îðîéä ñïîðàíãè ¿¿ñýõýýñ áóñ, ò¿¿íèé ¸ðîîëûí õýñýãò áóé áîëäîãã¿é.Áýëãèéí ¿ðæèë áàéñàí ýñýõ íü ìýäýãäýýã¿é òóë áýëýã, áýëýã áóñûí ¿ðæëèéíñººëæëºëò ÿâàãääàã, ýñýõ íü òîäîðõîé áóñ þì. Ïñèëîòûí àíãè – Psilotineae. Ïñèëîòûí àíãèéí óðãàìëóóä áîë îäîî ¿åäÀâñòðàëè, Øèíý Çåëàíäèéí ýõ ãàçðóóäàä öººí òîîãîîð óðãàäàã æèæèã á¿ëýã óðãàìàëþì. Çàðèì ïñèëîòóóò äýýðõè îðíóóäûí ìîäëîã óðãàìëóóäûí èøèéí äýýð áýõëýãäýíýïèôèò àìüäðàëûã ÿâóóëíà. Ýäãýýðèéí èø îëîí òîîíû èðìýã¿¿äòýé, çýâ õýëáýðòøèð¿¿í íàâ÷òàé þì. Èøèéí äîòîð òóóøòàà áóñ, ýíä òýíä òàñàðõàéòñàí æèíõýíýäàìæóóëàõ áàãö áàéíà. Èø íü àöëàí ñàëààëàõ áºãººä ò¿¿íèé ¿å¿ä äýýð æèæèã áóëöóóìýò ¿çýãäýõ ñïîðàíãè ¿¿ñíý. Ïñèëîòûí áýëãèéí ¿ðæèë õºðñºí äîîð ÿâàãäàíà. Ýðáýëãèéí ýñ õýä õýäýí øèëá¿¿ðòýé ñïåðìàòçîèä áîëíî. 52
  • Ëåêö ¹11 Õºâäèéí àíãèëàë Õºâä õýëáýðòýíä íèéòäýý 20 000 ãàðóé ç¿éëèéí óðãàìàë áàãòàõ áºãººäòýäãýýðèéã ýëãýí õºâä (Hepiticae), íàâ÷èò õºâä (Bryopsida) ãýäýã õî¸ð àíãèä õóâààíà. Ýëãýí õºâäèéí àíãè –Hepaticae. Ýíý àíãèéí èõýíõ òºëººëºã÷èä èø, íàâ÷ ãýäýã òóñãàé ýðõòýíã¿é ñàëáàíìàÿãèéí òàëëîì áèå ìàõáîäèòîé, ò¿¿íèé ãàìåòîôèò íü õîîðîíäîî ýðñ ÿëãààòàéíóðóó, õýâëèé òàëààñ òîãòîíî. Öººí òîîíû óðãàìàë òàëëîìã¿é õàðèí èø, íàâ÷òàéáàéäàã þì. Һ뺺ëºã÷ áîëãoí ìàðøàíö (Marschantia polymorpha) õºâäèéã àâ÷ ¿åüå. Ýíý õºâäèéí ýð, ýì áýëãèéí ýðõòýíã¿¿ä ººð ººð áèå äýýð áàéðëàõ ó÷èð õî¸ðãýðò óðãàìàë þì. ªºðººð õýëáýë ìàðøàíö ýð, ýì óðãàìàë ãýæ õ¿éñèéí ÿëãààòàé þì. Õºâäèéíòàëëîì çàõààðàà áàãà çýðýã óõàãäñàí ñàëáàíò õàâòãàé áèåýñ á¿ðäýæ ò¿¿íèé äýýð ýð(àíòåðèä) áà ýì áýëãèéí ýðõòýíãèéí (àðõåãîí) àëü íýã ¿¿ñíý. Ýð, ýì áýëãèéí ýðõòýíàäèëõàí íàðèéõàí òàâèóð äýýð áýõëýãäýí îðøèõ áîëîâ÷ òýä õýëáýð á¿òöýýðýýÿëãààòàé (1-ð çóðàã). 1-ð çóðàã. Ìàðøàíöè ãýäýã õºâä. À- ýð ìàðøàíöè, á- ýì ìàðøàíöè Ýð áýëãèéí ýðõòýí àíòåðèä çóóâàí çýýðýíöýã õýëáýðòýé, ò¿¿íèéã õºíäëºíîãòëîõîä äîòðîî ãàíö, ãàíö àíòåðèä á¿õèé õºíäèéí¿¿ä ¿çýãäýíý. Àíòåðèäàä õîñ øèëá¿¿ðò ñïåðìàòîçîèä ¿¿ñíý. Ìàðøàíöûí ýì óðãàìëûíòàëëîìûí äýýä ãàäàðãàä æèæèã òàâèóð äýýð áàéðëàñàí îëîí öàöðàãò ñàãñ õýëáýðòýéýì áýëãèéí ýðõòýí àðõåãîíè áóé áîëäîã. Ò¿¿íèéã õºíäëºí îãòîëáîë öàöðàã òóñá¿ðèéí õîîðîíäóóð àðõåãîíèóä õýä õýäýýð áàéðëàñàí áàéíà. Àðõåãîíè åðºíõèé人æèæèã ëîíõ õýëáýðòýé, ò¿¿íèé ¸ðîîëä ºíäãºí ýñ îðøèíî. Àðõåãîíè àíòåðèä á¿õèé òàëëîì áîë ìàðøàíö õºâäèéí áýëãèéí ¿å ÿâàãäàæáàéãàà þì. Áýëãèéí ýðõòýíã¿¿ä áóé áîëîõûí õàìò òàâèóð áîãèíî áàéõàä ¿ð òîãòîõïðîöåññ ÿâàãäàíà. ªíäãºí ýñèéã îëîõîä ñïåðìàòîçîèäîä áîðîîíû óñ, ø¿¿äýð òóñëàíà.Áîëîâñîðñîí àðõåãîíû õ¿ç¿¿íèé ñóâãèéí ýñèéí õàíà ¿ã¿é áîëæ ñàëñààð ä¿¿ðýõ òóëò¿¿íèé äîòóóð ñïåðìàòîçîèä ÷ºëººòýé íýâòðýí îðæ ºíäãºí ýñòýé íèéëíý. Èéíõ¿¿ ¿ðòîãòîõ ïðîöåññ ÿâàãäàæ ºíãºðºõºä ìàðøàíöûí áýëãèéí áóñ ¿ðæëèéí ¿å ýõëýíý. ¯ðòîãòîëòîíä îðîëöñîí ºíäãºí ýñ õóâààãäàæ ãàìåòîôèòýýñ õýìæýýãýýð æèæèã áºìáºëºãñïîðîôèò (ñïîðîãîíèé) ò¿¿íýýñ óðãàæ ãàðíà. ªíäãºí ýñèéí ¿ð òîãòñîíû äàðàà òàâèóðóðòñàí ñïîðûã òàðààõàä õÿëáàð áîëîõûí òóëä òàëëîìîîñ äýýø ñºðâèéí îðøèíî. Ñïîðîãîíèéí äîòîð ìóøãèðñàí ýñòýé ñïîðóóä ¿¿ñíý. Ñïîðóóä òîõèðîìæòîéîð÷èíä óíàõûí õàìò óðãàæ ÿëòàñ ìàÿãèéí òàëëîìò ìàðøàíöè õºâä áîëîí õºã溺äáýëãèéí ¿ðæëèéí ¿åèéã ÿâóóëæ ýõýëíý. 53
  • Ìàðøàíö âåãåòàòèâ àðãààð ¿ðæèõäýý äàëüáàðààò ñàãñûí äîòîð äàëüáàðààòíàõèàã òàëëîìûí äýýä òàëä ¿¿ñãýí, áîðîîíû óñààð òýðõ¿¿ íàõèà ñàãñààñ ñàëæ õºðñºíäýýð îé÷ìîãö äàõèí øèíýýð õºâä áîëîí óðãàíà. Äàëüáàðààò íàõèà ãàäààä õî¸ð ¿ç¿¿ðòýý óðãàõ öýãòýé õîíõîðõîé á¿õèé çóóâàíìàÿãèéí ÿëòàñ áºãººä òýð íü îëîí ðèçîèäòîé. Õýðýâ òýð äàëüáàðààò ñàãñûã îãòîëáîëõºãæëèéíõºº òºðºë á¿ðèéí øàòàíä áàéãàà º÷íººí òº÷íººí íàõèàíóóäûã ¿çýæ áîëíî. Ìàðøàíöèéí äîòîîä á¿òýö òàëëîìûí äýýä (íóðóóí òàë) äîîä òàëä (õýâëèé)õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã þì. Òàëëîìûí äýýä, äîîä ãàäàðãàä ÿëãààã¿é ýïèäåðìèñèéíá¿ðõ¿¿ë áàéõ áîëîâ÷ äîîä òàëûíõààñ ðèçîèä ãàð÷ ò¿¿íèéã ñóóðèíä áýõëýíý. Õàðèíòàëëîìûí äýýä ãàäàðãûí ýïèäåðìèñò õèéí ñîëèëöîî ÿâóóëàõûí òóëä òóñãàé ñàëõèâ÷ñ¿â àìñàð áàéäàã (2-ð çóðàã). 2-ð çóðàã. Ìàðøàíöûí òàëëîìûã ç¿ññýí áàéäàë 1- áè÷èë õàðóóðûí æèæèã ºñãºëòºíä, à- ðèçîèä, á- ôîòîñèíòåç ÿâóóëàõ ïàðåíõèìè ýñ¿¿ä, â- àìñàð, ã- õèéí õºíäèé Àìñàð íü õààã÷ ýñ¿¿äýýñ á¿ðäýõã¿é, õàðèí áèå áèå äýýðýý äàâõöàí áàéðëàñàíîëîí ýñ¿¿ä áàéäàã þì. Òàëëîìûí äýýä ýïèäåðìèñèéí äîîãóóð, õëîðîôèëëûí íîãîîí ìºõëºãººðáàÿëàã, õýäýí äàâõàð ýñ¿¿äòýé ôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññ ÿâóóëàã÷ õýñýã îðøèõ áºãººäò¿¿íèé ýñ¿¿ä õîîðîíäîî õîë õîë áàéðëàñàí òóë ýñ õîîðîíäîõ çàéä àãààðûí õèéä¿¿ðãýãäýíý. Àññèìëÿöûí ïàðåíõèìè ýñ¿¿ä áà äîîä ýïèäåðìèñ õî¸ðûí çàâñàð ºíãºã¿éẺðºíõèéâòºð ýñ á¿õèé õýñýãò öàðäóóë, òîñëîã çýðýã áýëòãýë øèì òýæýýë ìàÿãòàéõàäãàëàãäàíà. Äîîä ãàäàðãûí ýïèäåðìèñ, áýëòãýë øèì òýæýýë õàäãàëàõ ïàðåíõèìèýñ¿¿äýýñ õèé á¿õèé çàâñðààð òóñãààðëàãäàõã¿é øóóä õîîðîíäîî õîëáîãäîíî. Õàðèíäýýä ãàäàðãûí ýïèäåðìèñ àññèìëÿöèéí ïàðåíõèìýýñ õèéí õºíäèé㺺ðòóñãààðëàãäàíà. Ìàðøàíö îé, íàìàã, ãîðõè, øóóäóóíû ýðýã äàãóó, ìºí ò¿éìýðò ò¿ëýãäñýíãàçðààð óðãàõ áºãººä òýæýýëèéí áîëîí áóñàä ïðàêòèêèéí ÿìàð íýãýí à÷õîëáîãäîëã¿é óðãàìàë þì. Íàâ÷èò õºâä – Musci áóþó Bryopsida. Íàâ÷èò õºâäèéí áèå íü òîäîðõîé ìýäýãäýõ èø, øèã¿¿ãýýð öóâàð÷ þìóóçýðýãöýæ áàéðëàñàí íàâ÷ çýðýã õýñýãò õóâààãäàíà. Èøíèé îðîéä ãóðâàëæèí ýñ áàéõáºãººä òýð íü ãóðâàí ÷èãëýëýýð õóâààãäàæ ¿ðæèíý. 54
  • Ýíý õºâäºä ñàéí õºãæñºí îëîí ýñò ðèçîèäóóä áàéíà. Õàðèí öàãààí õºâä áóþóñôàãíóì õºâäºä ðèçîèä áàéäàãã¿é. Íàâ÷èò õºâäèéí àíãèàñ èõýýõýí òàðõñàí õºâä áîëõºõºº ìààëèíãà, õ¿ëýðèéí õºâä þì. Áèä òýäãýýðèéã òîâ÷ àâ÷ ¿çüå. Õºõºº 캺ëèíãà (Polytrichum commune) íü íàìàã îéí ÷èéãòýé õºðñ á¿õèéãàçðààð íîãîîí õèâñ ìýò ¿ðãýëæëýí óðãàíà. Õºõºº ìààëèíãà õýìýýã÷ õºâäèéí áèåóëààâòàð ºíãèéí Ẻðºíõèé íàðèéí èø, îëîí òîîíû æèæèã øîâõ íàâ÷òàéí ãàäíàñàéí õºãæèëòýé ðèçîèäîîð ãàçðûí õºðñºíä áýõëýãäýíý. Ýíý õºâä ñïîðîîð ¿ðæäýãõî¸ð ãýðò îëîí íàñò óðãàìàë þì. Õºõºº ìààëèíãàä ýð, ýìèéí ÿëãàà áàéõ áºãººäáýëãèéí ýðõòýíã¿¿ä èøèéí îðîéä ¿¿ñíý. Ýð óðãàìëûí èø óëààâòàð ºíãºòýé áºãººä ò¿¿íèé îðîé îëîí òîîíû íÿãò,òýâãýí òîìõîí íàâ÷íóóäòàé áºãººä ýð áýëãèéí ýðõòýí àíòåðèä èøèéí äýýä õýñãèéíîðîéí ºðãºññºí õýñýãò ¿¿ñäýã þì. Ò¿¿íèé çóóâàíäóó õýëáýðèéí àíòåðèäààñ õîñøèëá¿¿ðò ñïåðìàòîçîèä ¿¿ñäýã. Õàðèí ýì áýëãèéí ýðõòýí àðõåãîí ìºí ýì óðãàìëûí èøèéí îðîéä ¿¿ñíý. Ýìóðãàìàëä òýâãýí óëààâòàð íàâ÷èñ áàéõã¿é òóë ýð óðãàìëààñ õÿëáàðõàí ÿëãàãäàíà.Àðõåãîíûí õýâëèéí á¿ä¿¿ðñýí õýñýãò íýã øèðõýã ºíäãºí ýñ á¿ðäýíý. Áîðîî õóð ýëáýãòýé áóþó ø¿¿äýðòýé ¿åä ýð óðãàìëûí àíòåðèä îðîéãîîðîîõàãàð÷ ñïåðìàòîçîèäûã ãàäàãø ãàðãàíà. Àðõåãîíèä ºíäãºí ýñ áîëîâñðîõîä õ¿ç¿¿íèéñóâãèéí ýñýýñ ¿¿ññýí õîîëîéí äýýä õýñýã õàãàðàõ áºãººä ýíý ¿åä ºíäãºí ýñèéí äýýðîðøèõ õýâëèéí ñóâãèéí ýñ òàðæ ¿ã¿é áîëîí ñïåðìàòîçîèä íýâòðýí îðîõîä ñààäã¿éáîëíî (3-ð çóðàã). 3-ð çóðàã. Õºõºº ìààëèíãè (Polytrichum) 1. àíòåðèä á¿õèé ýð óðãàìàë, 2. ñïîðàíãèò ýì óðãàìàë, 3. ñïîðîãîíè, 4. õîíõîðöãèéí õºíäëºí îãòëîë: à. õîíõîðöãèéí òàã, á. ãîë, â. ñïîð ¿¿ñãýã÷ ñïîðàíãè, ã. õ¿ç¿¿íèé õýñýã Ñïåðìàòîçîèä øèëá¿¿ðýýð áîðîî ø¿¿äðèéí óñàíä ñýëýí ÿâñààð àðõåãîíèäèðæ, õîîëîéí îíãîðõîéí õýñãýýð äàìæèí äîòîãø îðîîä ºíäãºí ýñòýé íèéëýí ¿ðòîãòîîõûí õàìò àðõåãîíèéí õ¿ç¿¿íèé õýñýã õàãäðàí óíàíà. ¯ð òîãòñîí ºíäãºí ýñýýñîðîé äýýðýý õîíõîðöîãòîé íàðèéõàí èø ìýò ñïîðîôèò (ñïîðîãîíè) óðãàí ãàðíà.Õîíõîðöãèéí äýýä ¿ç¿¿ðò øîâõ îðîéòîé ìàëãàéãààð õó÷èãäñàí òàã áàéíà. Èøíèé¿ç¿¿ðò îðøèõ ýíýõ¿¿ ìàëãàé áîë àðõåãîíèéí äýýä õóâèðñàí õýñýã ìºí áºãººä ò¿¿íèéäîòîð ãîëûã ýðãýí òîéðîí áàéðëàñàí ñïîðàíãèä ñïîðóóä ¿¿ñýí õºãæèíº. Ñïîðóóä ýõëýýä äºðºâ äºð⺺ð Ẻãíºðºí áàéãààä ñ¿¿ëäýý, áîëîâñðîõûí ºìíºñàëæ òóñ òóñäàà îðøèíî. Õîíõîðöîã áîëîâñðîõîä ýõëýýä ò¿¿íèé ìàëãàé äàðàà íü òàãäýñ äàðààëàí óíàíà. Õîíõîðöãèéí ¿ç¿¿ðò áàéõ ø¿äí¿¿ä õóóðàé öàã àãààðòàé ¿åä 55
  • õîíõîðöãèéã îíãîéëãîæ óëìààð ñïîðûã ãàäàãø öàöàõàä çîõèõ íºëººòýé þì.Õîíõîðöãîîñ ãàäàãø öàöàãäñàí ñïîð ÷èéãòýé õºðñºíä óíàõûí õàìò ïðîòîíåì ãýæíýðëýãäýõ õëîðîôèëë á¿õèé íàðèéí óòàñëàã ñàëààíóóäûã ¿¿ñãýíý. Ïðîòîíåìä áóé áîëîí ò¿¿íýýñ öààøäàà çàëóó æèæèã õºõºº ìààëèíãà õºãæèæãàðíà. Õºõºº ìààëèíãûí ñïîðóóä ãàäààä áàéäëààðàà àäèëõàí áîëîâ÷ òýäãýýðèéíçàðèìààñ ýð óðãàìàë óðãàæ ãàðàõàä íºãºº õýñãýýñ ýì óðãàìàë óðãàíà. Ýì ãàìåòîôèòûí ºíäãºí ýñ ¿ð òîãòñîíû äàðàà ñïîðîãîíè ¿¿ñãýí ìààëèíãûíáýëýã áóñ ¿ðæëèéí ¿å ÿâàãääàã ó÷èð ò¿¿íèé àìüäðàëûí öèêëä áýëýã, áýëýã áóñ¿ðæëèéí ñººëæëºëò èëò ÿâàãäàæ áàéíà. Ãýõäýý áýëãèéí ¿ðæëèéí ¿å (ãàìåòîôèò áîë) áýëýã áóñûí ¿ðæëýýñ (ñïîðîôèò)çîíõèëîí àìüäðàëûí èõýíõèéã ýçýëäýã þì (4-ð çóðàã). 4-ð çóðàã. Õºõºº ìààëèíãèéí àìüäðàëûí öèêë 1- àíòåðèä á¿õèé ýð óðãàìàë, 2- ñïîðàíãèò ýì óðãàìàë, 3- ñïîðîãîíè, 4- õîíõîðöãèéí õºíäëºí îãòëîë, à- õîíõîðöãèéí òàã, á- ãîë, â- ñïîð é Õºõºº ìààëèíãûí áýëýã, áýëýã áóñ ¿ðæèë òóñ á¿ð õºãæèë人 õàðèëöàí àäèëã¿éãàäààä îð÷íû íºõöëèéã øààðäàíà. Ýì ãàìåòîôèòýýñ ¿¿ññýí ñïîðîôèòûí õºãæèëä óñõýðýãöýýã¿é, õàðèí õóóðàé îð÷èí øààðäàãäàíà. Ó÷èð íü ñïîðîôèò ãàìåòîôèòýýñõýðýãöýýò óñàà àâíà. Õîíõîðöîã õóóðàé áàéäàã ó÷èð ò¿¿íèé äîòîð ñïîðóóä óðãàäàãã¿é þì. Õàðèíáýëãèéí ¿åä ¿íäýñ áàéõã¿é òóë ãàçðûí õºðñíººñ áóñ àãààðààñ ÷èéã àâäàã ó÷ðààñçààâàë õàíãàëòòàé ÷èéã á¿õèé îð÷èí øààðäàíà. Ò¿¿íýýñ ãàäíà õºõºº ìààëèíãûíáýëãèéí ¿ðæëèéí ¿åä ñïåðìàòîçîèäûí òàðõàëòàä çîõèõ õýìæýýíèé óñ ÷èéã áàéõ ÿâäàë¿ð òîãòîëòûí ïðîöåññûã õóðäàñãàõ à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Õºõºº ìààëèíãûí äîòîîä á¿òýö (àíàòîìè) íèëýýä íàðèéí þì. Èøèéí ãàäíàíýã äàâõðàãà ýñýýñ òîãòñîí á¿ðõ¿¿ë ýä áàéõ áà ò¿¿íèé äîð ìåõàíèê ýä îðøèíî. Èøèéíãîëä óðò ýñ á¿õèé á¿ä¿¿ëýã á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãöóóä áàéðëàõ áºãººä ò¿¿íèéãàäóóð ìåõàíèê ýä ¿íäñýí ýäèéí ïàðåíõèìè ýñ¿¿ä áàéäàã þì. 56
  • Äàìæóóëàõ áàãöûã óðò ýñò ôëîýìûí õýñýã õ¿ðýýëíý. Ôëîýìûí ýñ¿¿ä ãàäààäáàéäëààðàà øèãø¿¿ð õýëáýðò õîîëîéòîé òºñººòýé áîëîâ÷ ò¿¿íèé õºíä뺺ø õàíàíäæèæèã í¿õ ñ¿â¿¿ä áàéõã¿é þì. Íàâ÷íû ýñýä õëîðîôèëëûí ìºõëºã áàéõààñ ãàäíà òîäîðõîé ¿çýãäýõ òºâèéíñóäàëòàé. Íýã èøèéí äýýð îðøèõ íàâ÷óóä ãàäààä áàéäëààðàà õàðèëöàí àäèëã¿é,èøèéí äîîä õýñãèéí íàâ÷ ãîë òºëºâ æèæèãõýí, íîãîîí ºíãºã¿é, õàéðñ õýëáýðòýé,äóíä áà äýýä õýñãèéí íàâ÷ íîãîîí ºíãºòýé, òîì õýìæýýòýé áàéäàã. Èøèéí äîîä õýñýãò èõýâ÷ëýí íàâ÷ áàéõã¿é, ò¿¿íýýñ ãàçàð äîîãóóð õºíäëºíÿâñàí ¿íäýñëýã èø óðãàæ ðèçîèäûã ñàëáàðëóóëàí ãàðãàíà. ¯íäýñëýã èøýýñ øèíý õºâäóðãàíà. Õºõºº ìààëèíãà îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë þì. Ò¿¿íèé ýð ýì óðãàìëààñàíòåðèä, àðõåãîíè õî¸ð á¿ðýëäýõ áîëîâ÷ ýð óðàìàë íü òýäãýýðèéã ¿¿ñãýýä ìºõºõã¿éäàõèí çàëãóóëàí óðãàæ äàðàà æèëèéí õàâàð øèíýýð áýëãèéí ¿ðæëèéí ýðõòýíã¿¿ä¿¿ñãýíý. Õºõºº ìààëèíãà ïðàêòèêèéí òºäèé ë à÷ õîëáîãäîëã¿é áîëîâ÷ ìàëûí áàéðàíääýâñýõ, ä¿íç ìîäîí áàðèëãûí çàâñðûã ÷èãæèõ çýðýãò àøèãëàíà. Õ¿ëðèéí õºâä (Sphagnum) Ýíý òºðëèéí õºâäºä äýëõèéí áºìáºðöãèéí õîéäõàãàñûí îé, íàìàãòàé ãàçðóóäààð óðãàäàã 400-ààä ç¿éë áàãòàíà. Õ¿ëðèéí õºâäíàâ÷ààð á¿ðõýãäñýí îëîí ñàëààëñàí, òóÿ ìóóòàé íàðèéõàí èøòýéãýýñ ãàäíà ò¿¿íä¿íäýñ, ðèçîèä ìýò ç¿éë îãò ¿ã¿é þì. Èøèéí ¿ç¿¿ðýýð äýýø óðãàõ áºãººä ºñºõ äóòàìò¿¿íèé äîîä õýñýã ¿õýæ, äýýä àìüä õýñýã íü óñ ÷èéãýý çàëãóóëíà. Èõ ÷èéãòýé íàìàã õºðñºíä ýíý õºâä îëîí çóóí æèëèéí òóðø óðãàõäàà èøèéíäîîä ¿õñýí õýñãýýð çóçààí õ¿ëðèéã ¿¿ñãýõ ó÷èð õ¿ëðèéí õºâä ãýæ íýðëýæýý. Õ¿ëðèéí õºâäèéí íàâ÷èíä ãîë ñóäàë áàéõã¿é áºãººä á¿òöýý𠺺ð, õî¸ðòºðëèéí íýã äàâõàð ýñýýñ òîãòîíî. Òýäãýýðèéí çàðèì ýñ õëîðîôèëëûí ìºõëºãòýé,íàðèéí óðò áºãººä ôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññ ÿâóóëíà. Õëîðîôèëëûí ìºõëºã á¿õèéýñ¿¿äèéí õîîðîíäóóð ñ¿â á¿õèé íèìãýí õàíàòàé ¿õñýí, òîì çóóâàí (óñò ýñ) ýñ¿¿ä áàéõòóë ò¿¿ãýýð äàìæóóëæ ãàäíààñ øèì òýæýýëèéí áîäèñûã õ¿ëýýí àâíà (5-ð çóðàã). 5-ð çóðàã. Õ¿ëðèéí õºâä (Sphagnum) 1. õ¿ëðèéí õºâäèéí ãàäààä áàéäàë, 2. íàâ÷íû äîòîîä á¿òýö: à. õëîðîôèëëûí ìºõëºãò ýñ¿¿ä, á. óñò ýñ¿¿ä, ò¿¿íèé õîîðîíäîõ ñ¿â¿¿ä 57
  • Õî¸ð äàõü òºðëèéí ýñ¿¿ä íü ãîë òºëºâ óñààð ä¿¿ðãýãäñýí áºãººä åð íü óñøèíãýýæ àâàõäàà ìàø ÷àäâàðëàã þì. Óñàí ýñ õàòàõäàà àãààðûí õèé ä¿¿ðñíýýñ õºâä öàãààí ºíãºòýé áîëäîã ó÷èðçàðèìäàà ò¿¿íèéã öàãààí õºâä ãýæ íýðëýíý. Õàòñàí õ¿ëðèéí õºâä èõ õýìæýýíèé óñûã øèíãýýæ ÷àäàõ áà ò¿¿íèé óñò ýñíàâ÷íû ãàäàðãûí èõýíõèéã ýçëýíý. Õ¿ëðèéí õºâä íýã ãýðò óðãàìàë þì. Ò¿¿íèéàíòåðèä, àðõåãîíè õî¸ð íýã èøèéí ººð ººð ñàëààíóóäàä ¿¿ñýõ òóë ýð, ýì áýëãèéíýñ¿¿ä íü õàâàð ýðò óñààð äàìæèí íèéëæ ¿ð òîãòîí çèãîò áîëíî. Çèãîò óðãàæ òàãòàéáºìáºëºã õîíõîðöãîí ñïîðîôèò áîëíî. Õîíõîðöãîîñ ñïîðóóä ãàäàãø ãàðàõûí õàìòãàçàðò óíàæ ðèçîèä á¿õèé ïðîòîíåìèéã ¿¿ñãýæ öààøèä áèå ã¿éöñýí õ¿ëðèéí õºâäáîëäîã þì. Õàðèí ðèçîèä íü óðãàìàë òîìðîõîä ¿ã¿é áîëäîã. Ñïîðîîñ óðãàæ ãàðàõøèíý, çàëóó óðãàìëûí íàâ÷íû ýñ¿¿ä õëîðîôèëëò, óñò ãýæ ÿëãàãäàõã¿é áºãººä õºâäõºãøðºõºä òýðõ¿¿ ÿëãàà òîäîðõîé áîëíî. Õ¿ëðèéí õºâä óëñ àðäûí àæ àõóéä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé óðãàìàë þì. Ò¿¿íèé¿¿ñãýñýí õ¿ëðèéã ò¿ëø áîëãîí àøèãëàõààñ ãàäíà ìàëûí áàéðàíä øýýñ, ÷èéã óñûã ñàéíøèíãýýäýã ÷àíàðûã íü àøèãëàæ äýâñýõ áà òàðèìàë óðãàìëûí óðãàöûã íýìýãä¿¿ëýõýäáîðäîî áîëãîí õýðýãëýíý. 58
  • Ëåêö ¹12 Èø ìº÷èðòýé àðõåãîíèò óðãàìëûí ñàëáàð àéìàã Øèâýðñíèé õ¿ðýýíèé åðºíõèé øèíæ ( Lycophyta) ×óëóóí í¿¿ðñíèé ¿åä øèâýðñýí 30 ìåòð õ¿ðòýë ºíäºð óðãàäàã áàéñàí áºãººäîäîî öàãò 70 ñì-ýýñ õýòýðäýãã¿é ºíäºð ºâñëºã óðãàìëóóä ¿ëäæýý. Äýýð ¿åèéí øèâýðñí¿¿äýýñ ìîäëîãóóä íü öºì ñºíºæ îäîî çºâõºí ºâñëºãóðãàìàë øèâýðñýí (Lycopodiales) ìàòðûí õóìñ (Selaginelales) çýðãèéí áàã ¿ëäæýý. Øèâýðñíèé áàã – Lycopodiales. Ýíý áàãèéí óðãàìëóóäûí ñïîðàíãèä õýìæýý,õýëáýð ä¿ðñýýð àäèëõàí ñïîð ¿¿ñãýäýã øèâýðñýíã¿¿ä áàãòàíà. Òýäãýýðèéí ñïîðóðãàõäàà äàâõàð õ¿éñòýé õýíç áèåèéã áóé áîëãîíî. Øèâýðñýíèé áàãò õî¸ð òºðºëá¿õèé íýã îâîã øèâýðñýí (Lycopodiaceae) áàãòàíà. Ìîíãîë îðîíä 5 ç¿éëèéí øèâýðñýí áàéäãèéí äîòîð Lycopodium clavatum áîëèõýýõýí òàðõæýý. Lycopodium clavatum 70 ñì õ¿ðòýë ºíäºð ìºëõºº èøòýé áºãººä ò¿¿íýýñ äýýøñàðâàéæ, àöëàí ñàëààëñàí èº÷èð á¿õèé ìºíõ íîãîîí óðãàìàë þì. Íàâ÷ íü øèëì¿¿ñìýò íàðèéí, øºâºã õýëáýðòýé áºãººä èøýý ýðã¿¿ëýã ìàÿãààð îðîîæ á¿ðõýí îðøèíî. ̺ëõºã÷ èøíýýñ õºðñºíä îëîí òîîíû äàãàâàð ¿íäýñ îðæ, ò¿¿ãýýð øèì òýæýýëñîðîí àâíà. Äýýø ñàðâàéæ ãàðñàí ñàëààíû ¿ç¿¿ðò ñïîðò õî¸ð ò¿ð¿¿õýé ¿¿ñíý (1-ðçóðàã). 1-ð çóðàã. Øèâýðñýí (Lycopodium clavatum). à - øèâýðñíèé åðºíõèé áàéäàë, á- ñïðîôèëë, â- ñïîð, ã- çàëóó óðãàìàë ä ñïîðò ò¿ð¿¿õýé Ýäãýýð ò¿ð¿¿õýéíèé äîîä èøèéí õýñýã øàðàâòàð ºíãèéí æèæèã øèëì¿¿ñýííàâ÷ààð á¿ðõýãäýõ áºãººä äýýøëýõ äóòàì (ò¿ð¿¿õýéä îéðòîõ á¿ð) íàðèéñíà. Ñïîðò ò¿ð¿¿õýé çààâàë óðüä æèë áóé áîëñîí ñàëààí äýýð ¿¿ñíý. Ò¿ð¿¿õýéí ãîëäýýð ñïîðò íàâ÷íóóä ñïîðàíãè á¿õèé íàâ÷ áóþó ñïîðîôèëë áýõëýãäýíý. Ò¿ð¿¿õýéí 59
  • äýýä õýñãèéí ñïîðò íàâ÷íóóäûí ¸ðîîëä ñïîðàíãè áóé áîëæ õýðõíýã õýëáýðòýé îëîíñïîðóóäûã ¿¿ñãýíý. Øèâýðñíèé ñïîð øàòàõäàà óòàà ãàðãàäàãã¿é, óñàíä æèâýõã¿é,íîðîõã¿é îíöëîãòîé þì. Èéíõ¿¿ áèäíèé ¿çýæ áóé ýíýõ¿¿ ìºíõ íîãîîí óðãàìàë áîë øèâýðñýíèéñïîðîôèò áóþó áýëýã áóñûí ¿ðæëèéí øàò ìºí áºãººä òýð íü àìüäðàëûí èõýíõèéãýçëýõ òóë ãàìåòîôèò áóþó áýëãèéí ¿ðæëèéí øàòààñ çîíõèëíî. Ñïîð áîëîâñðîõûí õàìò ñïîðàíãèàñ ãàð÷ õºðñºíä óíàæ, õýäýí æèëèéí äàðààóðãàí õýíç áèå ¿¿ñãýõ áºãººä ¿¿ãýýð øèâýðñíèé áýëãèéí ¿ðæëèéí (øàò) ãàìåòîôèòýõëýíý. Õýðýâ òýðõ¿¿ õýíç áèå õºðñºí äýýð èë óðãàâàë íîãîîí ºíãºòýé áàéõ áàñàïðîôèò àìüäðàëûã ÿâóóëíà. Øèâýðñíèé õýíç áèå ãàäóóðàà ýïèäåðìýýð á¿ðõýãäñýíïàðåíõèìè ýñ¿¿äýýñ òîãòñîí æèæèã áóëöóó ìàÿãòàé áºãººä îëîí òîîíû ðèçîèäîîðõºðñºíä áýõëýãäýæ äîòîîä 캺ãºí ¿íäýñ áóé áîëîõûí õàìò óðãàæ ýõëýíý. Õýíçáèåèéí äýýä õýñýãò àðõåãîíè àíòåðèä áóé áîëæ, àðõåãîíä ºíäãºí ýñ, àíòåðèäàä õîñøèëá¿¿ðò íýã ñïåðìàòîçîèä ¿¿ñíý. Àðõåãîíè, àíòåðèäûí õîîðîíä ¿ð òîãòîõ ïðîöåññ óñíû òóñëàìæòàéãààðÿâàãäàíà. Õýíç áèåèéí ¿ð òîãòñîí ºíäãºí ýñýýñ õºâðºë áóé áîëæ öààøäàà óðãààäøèâýðñýíèé øèíý áèå áîëîí õºãæèíº. Ýíý íü áýëýã áóñ ¿ðæëèéí ¿å ñïîðîôèò þì.Øèâýðñýíä ñïîð áóé áîëîõîîñ ýõëýýä õºâðºë ¿¿ñòýë ìàø óäààí õóãàöàà 12-20 æèëøààðäàãäàíà. Õàðèí ñïîðîîñ ñïîð áóé áîëîõ õóãàöàà á¿ð÷ óäààí þì. Øèâýðñýí áýëýã áóñ ¿ðæëèéíõýý ¿åä áèåèéí ìºëõºã÷ èøèéí õýñãýýð âåãåòàòèâ¿ðæëèéã ÿâóóëíà. Øèâýðñíèé ñïîð àðäûí àæ àõóéä èõ à÷ õîëáîãäîëòîé. Ò¿¿íèéãòºìðèéí ¿éëäâýðò òºìºð öóòãàõàä õýðýãëýõ áºãººä ìºí ýìíýëýãò àøèãëàíà.Øààíòàã íàâ÷òàíû õ¿ðýý- Sphenosida (Equisetophyta –Øèâëýýãèéí õ¿ðýý). Øààíòàã íàâ÷òàíû õ¿ðýýíä ýä¿ãýý ìºõñºí õýä õýäýí àíãèóä áàãòàõ áºãººäòýäãýýðýýñ áèä çºâõºí ìºõººã¿é ¿ëäñýí øèâëýýí îâãèéã (Equisetaceae) ¿çüå. Øèâëýýí îâîã –Equisetaceae. Øèâëýý äýýð ¿åä óðãàæ áàéñàí òîì á¿ëýã ìîäëîãóðãàìëûí ¿ëäýãäýë ìºí áºãººä îäîî ò¿¿íèé òºðºëä 25 ç¿éëèéí ºâñëºã óðãàìàëáàãòàíà. Ìàíàé îðíû õàíãàéí á¿ñýíä ãîë ìºðíèé ñàâ õºíäèé, îé çýðýã ÷èéãýýð áàÿëàãõºðñòýé ãàçðóóäààð 10-ààä ç¿éëèéí øèâëýý óðãàäàã þì. Øèâëýýí îâãîîñ ìàíàé îðîíä õýýðèéí øèâëýý áóþó Equisetum arvense õàìãèéíºðãºí òàðõàëòòàé áà õààÿà òàðèàëàíãèéí óñëàõ òàëáàé, àòàðæèæ áàéãàà õºðñòýéãàçàð, íàìàã, ãîëûí çàõ çýðýã ãàçðààð 40 ñì õ¿ðòýë ºíäºð áîëæ óðãàíà. Õàðèí íóãûíøèâëýý áóþó Equisetum pratense íü îéä ºðãºí òàðõàëòàé, ìº÷ð¿¿ä íü ýðãýæòàõèðàëäàí íóãàðñàí ãî¸ìñîã áàéäàë á¿õèé ãàäààä òºðõòýé óðãàìàë þì. Øèâëýý óðãàõ õóãàöààíäàà õî¸ð òºðëèéí ìº÷èð ¿¿ñãýíý. Õàâàð ýðò õºðñíººñ 15ñì õ¿ðòýë ºíäºð, øóëóóí èøòýé öýãýýí íîãîîí ºíãèéí æèæèã óðãàìàë óðãàí ãàðàõ íüò¿¿íèé áýëýã áóñûí ¿ðæëèéí ¿å þì. Ýíýõ¿¿ áýëýã áóñûí ¿ðæèëä èø íü îãòñàëààëààã¿é, ò¿¿íèé ãàäàðãàä ìóó õºãæèëòýé, ¸ðîîëîîðîî íèéëæ æèæèã õîîëîé¿¿ñãýñýí õàéðñàí íàâ÷íóóä áýõëýãäýíý. Èø íü áèå áèå äýýð äàâõàðëóóëàí òàâüñàí ìýò îëîí ¿åòýé. Èøèéí çàéäàìõºíäèé, õàðèí ¿å íü áèò¿¿ áàéíà. Èéì èøèéí îðîéä ñïîðò ò¿ð¿¿õýé ¿¿ñýõ áºãººäò¿¿íèéã ñïîðò ìº÷èð ãýíý (2-ð çóðàã). 60
  • 2-ð çóðàã. Õýýðèéí øèâëýý (Equisetum arvense) À. âåãåòàòèâ ìº÷èð, Á. ñïîðò ìº÷èð, Â.Ã. óãëàðãà Ä. ñïîðàíãèîôîð, Å-Ç. ñïîðóóä: 1. ¿íäýñëýã èø, 2. ñïîðò ò¿ð¿¿õýé, 3. äóóëãà, 4. ñïðîàíãè ñïîðàíãèòàé ò¿ð¿¿õýé, 4. ñïîðàíãè, 5. õºë, 6. óíæëàãà, 7. ýëàòåð Ãàçðûí õºðñºíä ã¿í îðøèõ ¿íäýñëýã èøèéí ¿åíýýñ äýýø èë ñïîðò ìº÷èð õýäõýäýýð óðãàæ ãàðíà. Õºðñºíä äàëä îðøèõ òýðõ¿¿ ¿íäýñëýã èøèä áýëòãýë øèìòýæýýëèéí áîäèñ íººöëºõ áóëöóóíóóä áàéäàã þì. Ñïîðò ìº÷ðèéí ò¿ð¿¿õýéí ãàäóóð áîãèíî áàðèóëààð áýõëýãäñýí ñàëáàíõýëáýðòýé ä¿ðñ õóâèðñàí íàâ÷ñóóä á¿ðõýíý. Ýäãýýð ä¿ðñ õóâèðñàí íàâ÷íóóä ñïîðûã¿¿ñãýõ òóñãàé ñïîðàíãè á¿õèé ñïîðò íàâ÷íóóä ìºí þì. Ñïîðàíãèä ãàäààä ä¿ðñýýðýýàäèë áîëîâ÷ äîòîîä ÷àíàðàà𠺺𠺺ð ñïîð ¿¿ñíý. Ñïîð îãòîëöñîí òóóç õýëáýðèéíõîñ óíæëàãàòàé. Ñïîð áîëîâñðîõûí ºìíº ìóøãèðñàí óíæëàãóóäààð îðîîãäîæ õýäõýäýýðýý Ẻí îðøèõ áºãººä áîëîâñðîõûí õàìò óíæëàãûí ìóøãèà ¿ã¿é áîëîí ñïîðûã÷ºëººëºí ãàðãàíà. Ýäãýýð óíæëàãà ýð, ýì ñïîðóóäûí çýðãýëäýý îéðîëöîî óðãóóëàõàäà÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã þì. Ñïîðóóäààñ öààøäàà ýð áîëîí ýì õýíç áèå óðãàíà. Øèâëýýí ýð õýíç áèå áîë õºðñòýé öººí òîîíû ðèçîèäîîð õîëáîãäñîí óõàãäñàíæèæèã èëòýñ ìýò áºãººä ò¿¿íèé ¿ç¿¿ðò îëîí øèëá¿¿ðò ñïåðìàòçîèäûã ¿¿ñãýäýãàíòåðèä áóé áîëíî. Õàðèí ýì õýíç áèå íü ýðýýñýý õýìæýýãýýð òîì, óõàãäñàí ºðãºíèëòñ¿¿äòýé áàéäàã þì. ¯ð òîãòîëòûí ïðîöåññ óñàí îð÷èíä ÿâàãääàã ó÷èð èõýíõèäýýáîðîîíû äàðààãààð ÿâàãäàíà. Ñïîðò ìº÷èð ñïîðûã á¿ðä¿¿ëñíèé ñ¿¿ëä óäàëã¿é ìºõºæ, ò¿¿íèé îðîíä ìºíòýðõ¿¿ ãàçàð äîîðõè ¿íäýñëýã èøýýñ âåãåòàòèâ èø óðãàí ãàðíà. Øèâëýýí ñïîðò ìº÷èð, 61
  • âåãåòàòèâ ìº÷èð õî¸ð á¿òöýýðýý õîîðîíäîî ýðñ ÿëãààòàé áàéíà. Âåãåòàòèâ ìº÷èðÿëãààã¿é ýãö øóëóóí áîëîâ÷ áàãöëàí áàéðëàñàí îëîí ñàëààíóóäòàéí ãàäíà äîîäõýñýãòýý ñïîðò ìº÷ðèéí àäèë º÷¿¿õýí õàéðñàí íàâ÷íóóäòàé áàéäàã. Âåãåòàòèâ ìº÷èð îðãàíèê áîäèñûã ¿¿ñãýõ õèéãýýä èø, ¿íäýñëýã èø, áóëöóóíäààáýëòãýë øèì òýæýýëèéí áîäèñ íººöëºõ ãîë ¿¿ðýãòýé þì. Äýýðõýýñ ¿çýõýä øèâëýýäàññèìëÿöèéí ïðîöåññ ÿâóóëàã÷ ñàëààëñàí èø á¿õèé çóíû áà âåãåòàòèâ ìº÷èð ãýäýãõî¸ð òºðëèéí ìº÷èð ¿¿ñíý. Îéì õýëáýðòýíèé õ¿ðýý –Pteropsida (Polypodiophyta). Îéì õýëáýðòýí ÷óëóóí í¿¿ðñíèé ¿åä áóþó öàã àãààðûí áàéäàë äóëààí, óñ ÷èéãýëáýã áàéõàä õºãæëèéíõýý äýýä õýìæýýíä õ¿ðýýä îäîî ñºíºí ìºõñºí óðãàìëóóä þì.Òýð ¿åä îéì õýëáýðòýí îé áîëîí íàìàã ãàçðààð 30-40 ì ºíäºð óðãàäàã áàéâ. Îäîî îéìõàëóóí îðîíä ìîä õýëáýðòýé òîõèîëäîõ áºãººä ìàíàé îðîí ìýò ñýð¿¿í íóòãààðçºâõºí ºâñëºã õýëáýðòýéãýýð óðãàíà. Óñàíä óðãàõ îéì õýëáýðòýí õîâîðõîí áàéíà.Îéìûã ïñèëîôèòýýñ ãàðàëòàé ãýæ ¿çäýã. Äýýð ¿åèéí îéìûí ç¿éë õýëáýð îäîî ÷óëóóíí¿¿ðñýíä òîäîðõîé çóðàã õºðºãòýé õýâýýð õàäãàëàãäñàíûã ¿çýõýä òýð ¿åä ºâñëºã,ìîäëîã óðãàìëóóä áàéñàí íü èë áàéíà. Îéì õýëáýðòýí òîäîðõîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ ¿íäýñ áàéõ áºãººä áýëãèéí áîëîíáýëýã áóñûí ¿ðæëèéí ñººëæëºëò èëýðõèé ÿâàãäàæ, àìüäðàëûí õóãàöààíä ñïîðîôèòçîíõèëíî. Îéì ãàçàð äýýðõè ýðõòýí áîëîõ èø áîëîí îëîí äàõèí öóóðñàí íàâ÷òàéãààñãàäíà õºðñºíä îðøèõ ¿íäýñëýã èøòýé. Îéì õýëáýðòýíä îé áà ÷èéãòýé ãàçðóóäààðóðãàäàã 10000 ãàðóé ç¿éëèéí óðãàìàë õàìààðàãäàíà. 62
  • Ëåêö ¹13 Øèâýðñýíèé õ¿ðýýíèé àíãèëàë Øèâýðñíèé õ¿ðýýíèé åðºíõèé øèíæ ( Lycophyta) ×óëóóí í¿¿ðñíèé ¿åä øèâýðñýí 30 ìåòð õ¿ðòýë ºíäºð óðãàäàã áàéñàí áºãººäîäîî öàãò 70 ñì-ýýñ õýòýðäýãã¿é ºíäºð ºâñëºã óðãàìëóóä ¿ëäæýý. Äýýð ¿åèéí øèâýðñí¿¿äýýñ ìîäëîãóóä íü öºì ñºíºæ îäîî çºâõºí ºâñëºãóðãàìàë øèâýðñýí (Lycopodiales) ìàòðûí õóìñ (Selaginelales) çýðãèéí áàã ¿ëäæýý. Øèâýðñíèé áàã – Lycopodiales. Ýíý áàãèéí óðãàìëóóäûí ñïîðàíãèä õýìæýý,õýëáýð ä¿ðñýýð àäèëõàí ñïîð ¿¿ñãýäýã øèâýðñýíã¿¿ä áàãòàíà. Òýäãýýðèéí ñïîðóðãàõäàà äàâõàð õ¿éñòýé õýíç áèåèéã áóé áîëãîíî. Øèâýðñýíèé áàãò õî¸ð òºðºëá¿õèé íýã îâîã øèâýðñýí (Lycopodiaceae) áàãòàíà. Ìîíãîë îðîíä 5 ç¿éëèéí øèâýðñýí áàéäãèéí äîòîð Lycopodium clavatum áîëèõýýõýí òàðõæýý. Lycopodium clavatum 70 ñì õ¿ðòýë ºíäºð ìºëõºº èøòýé áºãººä ò¿¿íýýñ äýýøñàðâàéæ, àöëàí ñàëààëñàí èº÷èð á¿õèé ìºíõ íîãîîí óðãàìàë þì. Íàâ÷ íü øèëì¿¿ñìýò íàðèéí, øºâºã õýëáýðòýé áºãººä èøýý ýðã¿¿ëýã ìàÿãààð îðîîæ á¿ðõýí îðøèíî. ̺ëõºã÷ èøíýýñ õºðñºíä îëîí òîîíû äàãàâàð ¿íäýñ îðæ, ò¿¿ãýýð øèì òýæýýëñîðîí àâíà. Äýýø ñàðâàéæ ãàðñàí ñàëààíû ¿ç¿¿ðò ñïîðò õî¸ð ò¿ð¿¿õýé ¿¿ñíý (1-ðçóðàã). 1-ð çóðàã. Øèâýðñýí (Lycopodium clavatum). à - øèâýðñíèé åðºíõèé áàéäàë, á- ñïðîôèëë, â- ñïîð, ã- çàëóó óðãàìàë ä ñïîðò ò¿ð¿¿õýé Ýäãýýð ò¿ð¿¿õýéíèé äîîä èøèéí õýñýã øàðàâòàð ºíãèéí æèæèã øèëì¿¿ñýííàâ÷ààð á¿ðõýãäýõ áºãººä äýýøëýõ äóòàì (ò¿ð¿¿õýéä îéðòîõ á¿ð) íàðèéñíà. Ñïîðò ò¿ð¿¿õýé çààâàë óðüä æèë áóé áîëñîí ñàëààí äýýð ¿¿ñíý. Ò¿ð¿¿õýéí ãîëäýýð ñïîðò íàâ÷íóóä ñïîðàíãè á¿õèé íàâ÷ áóþó ñïîðîôèëë áýõëýãäýíý. Ò¿ð¿¿õýéí 63
  • äýýä õýñãèéí ñïîðò íàâ÷íóóäûí ¸ðîîëä ñïîðàíãè áóé áîëæ õýðõíýã õýëáýðòýé îëîíñïîðóóäûã ¿¿ñãýíý. Øèâýðñíèé ñïîð øàòàõäàà óòàà ãàðãàäàãã¿é, óñàíä æèâýõã¿é,íîðîõã¿é îíöëîãòîé þì. Èéíõ¿¿ áèäíèé ¿çýæ áóé ýíýõ¿¿ ìºíõ íîãîîí óðãàìàë áîë øèâýðñýíèéñïîðîôèò áóþó áýëýã áóñûí ¿ðæëèéí øàò ìºí áºãººä òýð íü àìüäðàëûí èõýíõèéãýçëýõ òóë ãàìåòîôèò áóþó áýëãèéí ¿ðæëèéí øàòààñ çîíõèëíî. Ñïîð áîëîâñðîõûí õàìò ñïîðàíãèàñ ãàð÷ õºðñºíä óíàæ, õýäýí æèëèéí äàðààóðãàí õýíç áèå ¿¿ñãýõ áºãººä ¿¿ãýýð øèâýðñíèé áýëãèéí ¿ðæëèéí (øàò) ãàìåòîôèòýõëýíý. Õýðýâ òýðõ¿¿ õýíç áèå õºðñºí äýýð èë óðãàâàë íîãîîí ºíãºòýé áàéõ áàñàïðîôèò àìüäðàëûã ÿâóóëíà. Øèâýðñíèé õýíç áèå ãàäóóðàà ýïèäåðìýýð á¿ðõýãäñýíïàðåíõèìè ýñ¿¿äýýñ òîãòñîí æèæèã áóëöóó ìàÿãòàé áºãººä îëîí òîîíû ðèçîèäîîðõºðñºíä áýõëýãäýæ äîòîîä 캺ãºí ¿íäýñ áóé áîëîõûí õàìò óðãàæ ýõëýíý. Õýíçáèåèéí äýýä õýñýãò àðõåãîíè àíòåðèä áóé áîëæ, àðõåãîíä ºíäãºí ýñ, àíòåðèäàä õîñøèëá¿¿ðò íýã ñïåðìàòîçîèä ¿¿ñíý. Àðõåãîíè, àíòåðèäûí õîîðîíä ¿ð òîãòîõ ïðîöåññ óñíû òóñëàìæòàéãààðÿâàãäàíà. Õýíç áèåèéí ¿ð òîãòñîí ºíäãºí ýñýýñ õºâðºë áóé áîëæ öààøäàà óðãààäøèâýðñýíèé øèíý áèå áîëîí õºãæèíº. Ýíý íü áýëýã áóñ ¿ðæëèéí ¿å ñïîðîôèò þì.Øèâýðñýíä ñïîð áóé áîëîõîîñ ýõëýýä õºâðºë ¿¿ñòýë ìàø óäààí õóãàöàà 12-20 æèëøààðäàãäàíà. Õàðèí ñïîðîîñ ñïîð áóé áîëîõ õóãàöàà á¿ð÷ óäààí þì. Øèâýðñýí áýëýã áóñ ¿ðæëèéíõýý ¿åä áèåèéí ìºëõºã÷ èøèéí õýñãýýð âåãåòàòèâ¿ðæëèéã ÿâóóëíà. Øèâýðñíèé ñïîð àðäûí àæ àõóéä èõ à÷ õîëáîãäîëòîé. Ò¿¿íèéãòºìðèéí ¿éëäâýðò òºìºð öóòãàõàä õýðýãëýõ áºãººä ìºí ýìíýëýãò àøèãëàíà. Ìàòðûí õóìñíû áàã (Selaginellales). Ýíý áàãò ãîë òºëºâ õàëóóí îðíîî óðãàäàãíýã îâîãò (Selaginellaceae) õàìààðàãäàõ 500 îð÷èì ç¿éëèéí æèæèãõýí ºâñëºãóðãàìëóóä õàìðàãäàíà. Ìàòðûí õóìñ ãàäààä áàéäàë, èø íàâ÷íû á¿òöýýð øèâýðñýíòýéòºñòýé áîëîâ÷ ò¿¿íèé ñïîð õýä õýäýí îíöëîãóóäòàé ó÷èð õÿëáàðõàí ÿëãàãäàíà. Èõýíõè ìàòðûí õóìñ ìºëõºº èøòýé, ò¿¿íèé äýýð æèæèã ø¿äëýã çàõòàé ºíäãºíõýëáýðò íàâ÷íóóä ÷àãòëàã ñóóñàí áàéíà. Ñàëààíû ¿ç¿¿ðò íýã áóþó õîñîîð îðøèõ ñïîðò ò¿ð¿¿õýéòýé þì. Ìàòðûí õóìñáîë ñïîðûí áàéäëààð øèâýðñýíýýñ íèëýýä ÿëãààòàé þì. Ò¿¿íèé ãàäààä õýëáýð ä¿ðñ,á¿òöýýð ÿëãàãäàõ ìèêðî, ìàêðîñïîð ¿¿ñäýã þì. Ìàêðîñïîð ìàêðîñïîðàíãèä, ìèêðîñïîð ìèêðîñïîðàíãèä òóñ òóñ ¿¿ñýõ áºãººäòýäãýýð íü ò¿ð¿¿õýéí ñïîðò íàâ÷íû äýýä òàëä ãîëòîé íèéëñýí õýñýãò îðøèíî (2-ðçóðàã). 2-ð çóðàã. Ìàòðûí õóìñíû ò¿ð¿¿õýé 1. èøèéí äýýä õýñýã, 2. ò¿ð¿¿õýéí ãîëûã äàéðóóëàí îãòîëñîí áàéäàë: à. ìèêðîñïîðò ìèêðîñïîðàíãè, á. ìàêðîñïîðò ìàêðîñïîðàíãè, â. ò¿ð¿¿õýéí ãîë Ìèêðî áà ìàêðîñïîðàíãè ò¿ð¿¿õýéí óðòûí äàãóó òîäîðõîé äýñ äàðààëòàéáàéðëàíà. ¯¿íä ò¿ð¿¿õýéí äýýä õýñãèéí ñïîðò íàâ÷èíä ìèêðîñïîð áàéâàë äîîä õýñýãòíü ìàêðîñïîðàíãè áàéõ æèøýýòýé. Ìàêðîñïîðàíãè õýìæýýãýýð ìèêðîñïîðàíãèàñ àðàé òîì áºãººä òóñ á¿ðäýý 4øèðõýã ìàêðîñïîðûã ¿¿ñãýæ, öààøäàà ñïîð óðãàõûí õàìò àðõåãîíè á¿õèé ýì õýíç áèåõºãæèí ãàðíà. Ìèêðîñïîðàíãèä îëîí øèðõýã ìèêðîñïîðóóä áóé áîëíî. 64
  • Ìèêðîñïîð óðãàõäàà àíòåðèä á¿õèé ýð õýíç áèåèéã ¿¿ñãýíý. Ýì õýíç áèåèéíàðõåãîíä ¿ð òîãòîæ ºíäãºí ýñýýñ øèíý óðãàìàë óðãàæ ãàðíà. 65
  • Ëåêö ¹13 Øèâëýýí õ¿ðýýíèé àíãèëàë Øààíòàã íàâ÷òàíû õ¿ðýý- Sphenosida (Equisetophyta –Øèâëýýãèéíõ¿ðýý). Øààíòàã íàâ÷òàíû õ¿ðýýíä ýä¿ãýý ìºõñºí õýä õýäýí àíãèóä áàãòàõ áºãººäòýäãýýðýýñ áèä çºâõºí ìºõººã¿é ¿ëäñýí øèâëýýí îâãèéã (Equisetaceae) ¿çüå. Øèâëýýí îâîã –Equisetaceae. Øèâëýý äýýð ¿åä óðãàæ áàéñàí òîì á¿ëýã ìîäëîãóðãàìëûí ¿ëäýãäýë ìºí áºãººä îäîî ò¿¿íèé òºðºëä 25 ç¿éëèéí ºâñëºã óðãàìàëáàãòàíà. Ìàíàé îðíû õàíãàéí á¿ñýíä ãîë ìºðíèé ñàâ õºíäèé, îé çýðýã ÷èéãýýð áàÿëàãõºðñòýé ãàçðóóäààð 10-ààä ç¿éëèéí øèâëýý óðãàäàã þì. Øèâëýýí îâãîîñ ìàíàé îðîíä õýýðèéí øèâëýý áóþó Equisetum arvense õàìãèéíºðãºí òàðõàëòòàé áà õààÿà òàðèàëàíãèéí óñëàõ òàëáàé, àòàðæèæ áàéãàà õºðñòýéãàçàð, íàìàã, ãîëûí çàõ çýðýã ãàçðààð 40 ñì õ¿ðòýë ºíäºð áîëæ óðãàíà. Õàðèí íóãûíøèâëýý áóþó Equisetum pratense íü îéä ºðãºí òàðõàëòàé, ìº÷ð¿¿ä íü ýðãýæòàõèðàëäàí íóãàðñàí ãî¸ìñîã áàéäàë á¿õèé ãàäààä òºðõòýé óðãàìàë þì. Øèâëýý óðãàõ õóãàöààíäàà õî¸ð òºðëèéí ìº÷èð ¿¿ñãýíý. Õàâàð ýðò õºðñíººñ 15ñì õ¿ðòýë ºíäºð, øóëóóí èøòýé öýãýýí íîãîîí ºíãèéí æèæèã óðãàìàë óðãàí ãàðàõ íüò¿¿íèé áýëýã áóñûí ¿ðæëèéí ¿å þì. Ýíýõ¿¿ áýëýã áóñûí ¿ðæèëä èø íü îãòñàëààëààã¿é, ò¿¿íèé ãàäàðãàä ìóó õºãæèëòýé, ¸ðîîëîîðîî íèéëæ æèæèã õîîëîé¿¿ñãýñýí õàéðñàí íàâ÷íóóä áýõëýãäýíý. Èø íü áèå áèå äýýð äàâõàðëóóëàí òàâüñàí ìýò îëîí ¿åòýé. Èøèéí çàéäàìõºíäèé, õàðèí ¿å íü áèò¿¿ áàéíà. Èéì èøèéí îðîéä ñïîðò ò¿ð¿¿õýé ¿¿ñýõ áºãººäò¿¿íèéã ñïîðò ìº÷èð ãýíý (1-ð çóðàã). 66
  • 3-ð çóðàã. Õýýðèéí øèâëýý (Equisetum arvense) À. âåãåòàòèâ ìº÷èð, Á. ñïîðò ìº÷èð, Â.Ã. óãëàðãà Ä. ñïîðàíãèîôîð, Å-Ç. ñïîðóóä: 1. ¿íäýñëýã èø, 2. ñïîðò ò¿ð¿¿õýé, 3. äóóëãà, 4. ñïðîàíãè ñïîðàíãèòàé ò¿ð¿¿õýé, 4. ñïîðàíãè, 5. õºë, 6. óíæëàãà, 7. ýëàòåð Ãàçðûí õºðñºíä ã¿í îðøèõ ¿íäýñëýã èøèéí ¿åíýýñ äýýø èë ñïîðò ìº÷èð õýäõýäýýð óðãàæ ãàðíà. Õºðñºíä äàëä îðøèõ òýðõ¿¿ ¿íäýñëýã èøèä áýëòãýë øèìòýæýýëèéí áîäèñ íººöëºõ áóëöóóíóóä áàéäàã þì. Ñïîðò ìº÷ðèéí ò¿ð¿¿õýéí ãàäóóð áîãèíî áàðèóëààð áýõëýãäñýí ñàëáàíõýëáýðòýé ä¿ðñ õóâèðñàí íàâ÷ñóóä á¿ðõýíý. Ýäãýýð ä¿ðñ õóâèðñàí íàâ÷íóóä ñïîðûã¿¿ñãýõ òóñãàé ñïîðàíãè á¿õèé ñïîðò íàâ÷íóóä ìºí þì. Ñïîðàíãèä ãàäààä ä¿ðñýýðýýàäèë áîëîâ÷ äîòîîä ÷àíàðàà𠺺𠺺ð ñïîð ¿¿ñíý. Ñïîð îãòîëöñîí òóóç õýëáýðèéíõîñ óíæëàãàòàé. Ñïîð áîëîâñðîõûí ºìíº ìóøãèðñàí óíæëàãóóäààð îðîîãäîæ õýäõýäýýðýý Ẻí îðøèõ áºãººä áîëîâñðîõûí õàìò óíæëàãûí ìóøãèà ¿ã¿é áîëîí ñïîðûã÷ºëººëºí ãàðãàíà. Ýäãýýð óíæëàãà ýð, ýì ñïîðóóäûí çýðãýëäýý îéðîëöîî óðãóóëàõàäà÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã þì. Ñïîðóóäààñ öààøäàà ýð áîëîí ýì õýíç áèå óðãàíà. Øèâëýýí ýð õýíç áèå áîë õºðñòýé öººí òîîíû ðèçîèäîîð õîëáîãäñîí óõàãäñàíæèæèã èëòýñ ìýò áºãººä ò¿¿íèé ¿ç¿¿ðò îëîí øèëá¿¿ðò ñïåðìàòçîèäûã ¿¿ñãýäýãàíòåðèä áóé áîëíî. Õàðèí ýì õýíç áèå íü ýðýýñýý õýìæýýãýýð òîì, óõàãäñàí ºðãºíèëòñ¿¿äòýé áàéäàã þì. ¯ð òîãòîëòûí ïðîöåññ óñàí îð÷èíä ÿâàãääàã ó÷èð èõýíõèäýýáîðîîíû äàðààãààð ÿâàãäàíà. Ñïîðò ìº÷èð ñïîðûã á¿ðä¿¿ëñíèé ñ¿¿ëä óäàëã¿é ìºõºæ, ò¿¿íèé îðîíä ìºíòýðõ¿¿ ãàçàð äîîðõè ¿íäýñëýã èøýýñ âåãåòàòèâ èø óðãàí ãàðíà. Øèâëýýí ñïîðò ìº÷èð, 67
  • âåãåòàòèâ ìº÷èð õî¸ð á¿òöýýðýý õîîðîíäîî ýðñ ÿëãààòàé áàéíà. Âåãåòàòèâ ìº÷èðÿëãààã¿é ýãö øóëóóí áîëîâ÷ áàãöëàí áàéðëàñàí îëîí ñàëààíóóäòàéí ãàäíà äîîäõýñýãòýý ñïîðò ìº÷ðèéí àäèë º÷¿¿õýí õàéðñàí íàâ÷íóóäòàé áàéäàã. Âåãåòàòèâ ìº÷èð îðãàíèê áîäèñûã ¿¿ñãýõ õèéãýýä èø, ¿íäýñëýã èø, áóëöóóíäààáýëòãýë øèì òýæýýëèéí áîäèñ íººöëºõ ãîë ¿¿ðýãòýé þì. Äýýðõýýñ ¿çýõýä øèâëýýäàññèìëÿöèéí ïðîöåññ ÿâóóëàã÷ ñàëààëñàí èø á¿õèé çóíû áà âåãåòàòèâ ìº÷èð ãýäýãõî¸ð òºðëèéí ìº÷èð ¿¿ñíý. 68
  • Ëåêö ¹15 Îéìûí õ¿ðýýíèé àíãèëàë Îéì õýëáýðòýíèé õ¿ðýý –Pteropsida (Polypodiophyta). Îéì õýëáýðòýí ÷óëóóíí¿¿ðñíèé ¿åä áóþó öàã àãààðûí áàéäàë äóëààí, óñ ÷èéã ýëáýã áàéõàä õºãæëèéíõýýäýýä õýìæýýíä õ¿ðýýä îäîî ñºíºí ìºõñºí óðãàìëóóä þì. Òýð ¿åä îéì õýëáýðòýí îéáîëîí íàìàã ãàçðààð 30-40 ì ºíäºð óðãàäàã áàéâ. Îäîî îéì õàëóóí îðîíä ìîäõýëáýðòýé òîõèîëäîõ áºãººä ìàíàé îðîí ìýò ñýð¿¿í íóòãààð çºâõºí ºâñëºãõýëáýðòýéãýýð óðãàíà. Óñàíä óðãàõ îéì õýëáýðòýí õîâîðõîí áàéíà. Îéìûãïñèëîôèòýýñ ãàðàëòàé ãýæ ¿çäýã. Äýýð ¿åèéí îéìûí ç¿éë õýëáýð îäîî ÷óëóóíí¿¿ðñýíä òîäîðõîé çóðàã õºðºãòýé õýâýýð õàäãàëàãäñàíûã ¿çýõýä òýð ¿åä ºâñëºã,ìîäëîã óðãàìëóóä áàéñàí íü èë áàéíà. Îéì õýëáýðòýí òîäîðõîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ ¿íäýñ áàéõ áºãººä áýëãèéí áîëîíáýëýã áóñûí ¿ðæëèéí ñººëæëºëò èëýðõèé ÿâàãäàæ, àìüäðàëûí õóãàöààíä ñïîðîôèòçîíõèëíî. Îéì ãàçàð äýýðõè ýðõòýí áîëîõ èø áîëîí îëîí äàõèí öóóðñàí íàâ÷òàéãààñãàäíà õºðñºíä îðøèõ ¿íäýñëýã èøòýé. Îéì õýëáýðòýíä îé áà ÷èéãòýé ãàçðóóäààðóðãàäàã 10000 ãàðóé ç¿éëèéí óðãàìàë õàìààðàãäàíà. Èõýíõ îéì ÷èéãòýé ñ¿¿äýðãàçðààð óðãàäàã áîëîâ÷ ìºí íàðëàã çàäãàé, õóóðàé õºðñòýé ãàçðààð óðãàñàí áàéõÿâäàë íèëýýä òîõèîëäîíî. Ýíýõ¿¿ õ¿ðýýíýýñ òºëººëºã÷ áîëãîí íèëýýä äýëãýðñýíæèíõýíý îéìûã ¿çüå. Æèíõýíý îéìûí àíãè – Filicineae, Poliopsida. Ýíý àíãèä ýð îéì (Dryopteris filixfemina) õàìààðàãäàíà. Ýíý îéì íü èøã¿é, ¿íäýñ, íàâ÷ á¿õèé îëîí íàñìò ºâñëºãóðãàìàë þì. Ò¿¿íèé èø, ãàçðûí õºðñºíä õ¿÷èðõýã ¿íäýñëýã èøèéí ä¿ðýýð îðøèõáºãººä ò¿¿íýýñ îëîí òîîíû ¿íäýñ ãàðäàã. ¯íäýñëýã èøèéí ¿ç¿¿ð ãàçðûí õºðñíººñ èë ãàð÷ íàâ÷èñ ¿¿ñãýíý. Ãàçðààñäºíãºæ öóõóéæ áàéãàà ¿íäýñëýã èøèéí ¿ç¿¿ð ýõëýýä äýãýý ìàÿãòàéãààð ìàõèðàëäñàíáàéõ áºãººä öààøäàà óðãàõ òîìðîõ äóòàì çàäàð÷ äýëãýíý (1-ð çóðàã). 1-ð çóðàã. Ýð îéì (Dryopteris filix femina) 1. îéìûí áýëýã áóñûí ¿ðæëèéí ¿å (äîîä õýñãýýð íü øèíýýð ãàð÷ áóé äýãýý õýëáýðòýé ìàõèðàëäñàí íàâ÷), 2. íàâ÷íû äýýä òàëä îðøèõ á¿ðõýâ÷ýýð á¿ðõýãäñýí Ẻö (ñïîðàíãè), 3. ñïîðàíãè, 4. Ẻöèéã õºíäëºí îãòîëñîí íü, 5 6 69
  • Îéìûí íàâ÷ èøèéí ãàðàëòàé áºãººä á¿ðõ¿¿ë ¿ðò óðãàìëûí íàâ÷íû àäèëñóóðèàðàà óðãàæ òîìðîõã¿é, îðîéãîîñîî óðãàíà. Õàðèí á¿ðõ¿¿ë ¿ðò óðãàìëûí íàâ÷ñóóðèàðàà ºñ÷ òîìðîíî. Ò¿¿íèé õîøîîä ºäëºã íàâ÷íóóä õ¿ðýí áîð ºíãèéí íàðèéíõàéðñààð õó÷èãäñàí óðò áàðèóë äýýð áýõëýãäýíý. Áèäíèé îéì ãýæ íýðëýæ áàéñíàà íîãîîí óðãàìàë áîë îéìûí áýëýã áóñ ¿ðæëèéí¿å ñïîðîôèò þì (1-ð çóðãààñ õàðíà óó). Ò¿¿íèé íàâ÷íû äýýä ãàäàðãàä òóñãàé Ẻö ãýæ íýðëýãäýõ ç¿éëèéí äîòîð ñïîð¿¿ñãýõ ñïîðàíãè áóé áîëíî. Áººöèéí á¿ðõýâ÷ äóíä õýñãýýðýý òóñãàé íàðèéí øèëáýýð îéìûí íàâ÷èíäáýõëýãäýæ, çàõààðàà íàâ÷èíä àðàé õ¿ðýëã¿é õºíäèé îðøèíî. Íýã Ẻöºíä îëîíøèðõýã ñïîðàíãèóä áàéõ áºãººä òýäãýýð íü íàðèéí èøýýð Ẻöèéí á¿òýýëãèéíøèëáýòýé õîëáîãäîíî. Ñïîðàíãèéí èðìýã õ¿ðýí ºíãèéí çóçààí õàëüñòàé ýñ¿¿äýýñòîãòîõ áîëîâ÷ åðºíõèé人 íèìãýí õàíàò íýã äàâõðàãà ýñ¿¿äýýñ òîãòäîã þì. Èðìýãèéíçóçààí õàíàò ýñ¿¿ä ñïîðàíãèéã ýðãýí òîéðîí æèãä õ¿ðýýëýõã¿é èðìýãèéí óðòûí 3/2îð÷èì õóâèéã õ¿ðýýëíý. Çàðèì õýñýãòýý íèìãýí õàíàòàé õýâýýð ¿ëäýæ, ñïîðáîëîâñðîõîä ò¿¿ãýýðýý õàãàðàí òýäãýýðèéã ãàäàãø öàöíà. Íýã ñïîðàíãèä ãîë òºëºâ 64øèðõýã ñïîð ¿¿ñäýã, òýä öºì èæèë áºìáºëºã õýëáýðòýé áàéäàã. Ñïîð òóñ á¿ð, ãàäààä,äîòîîä äàâõàð õàëüñààð õó÷èãäàíà. Îéì õýäýí ñàÿ ñïîð ¿¿ñãýõ òóë ñàëõèàð òàðæ÷èéãòýé îð÷èíä óíàõûí õàìò óðãàæ áóíäàí õýëáýðèéí íîãîî èëòýñ õýíç áèå¿¿ñãýñíýýð îéìûí áýëãèéí ¿ðæëèéí ¿å ãàìåòîôèò ãàð÷ áàéãàà þì. Òýð íü ººðèéíäîîä òàëä îðøèõ ðèçîèäîîð õºðñºíä áýõëýãäýõýýñ ãàäíà óõëààäàñíû îéðîëöîî ýìáýëãèéí ýðõòýí àðõåãîíè ¿¿ñíý. Àðõåãîíè õýâëèéí õýíç áèåèéí ìàõëàã õýñýãò øèãäýí, õ¿ç¿¿ íü ñºðòèéí¿çýãäýíý. Ðèçîèäûí õîîðîíäóóð àíòåðèäóóä òîäîðõîé æóðàìã¿é ìýò áàéðëàñàí áàéíà(2-ð çóðàã). 2-ð çóðàã. Îéìûí õýíç áèå. 1-àðõåãîí, 2- àíòåðèä, 3- ðèçîèä, à- õýíç áèåèéí õàâòãàéí äîîä òàë, á- àðõåãîí, â- áîëîâñîðñîí àíòåðèä õàãàð÷, ñïåðìàòçîèäîî ãàäàãø ãàðãàæ áàéãàà íü, ã- àðõåãîíû ¿ð òîãòñîí ºíäãºí ýñýýñ óðãàæ áóé çàëóó îéì. Àíòåðèä íü íýã äàâõàð ýñ¿¿äýýñ òîãòñîí á¿ðõ¿¿ë á¿õèé äóãóé áèå þì. Ò¿¿íèéäîòîð íýã ¿ç¿¿ðòýý öàöàã ìàÿãèéí øèëá¿¿ðòýé, ìóøãèà ñïåðìàòîçîèä á¿ðýëäýíý. Àðõåãîíè áîëîâñðîõîä ò¿¿íèé õ¿ç¿¿ òàñðàí îíãîéõîä ñïåðìàòîçîèä îðæºíäãºí ýñòýé íèéëýí ¿ð òîãòîëò ÿâàãäàíà. ¯ð òîãòñîí ºíäãºí ýñ (çèãîò) õóâààãäàæõºâðºë ¿¿ñãýí, ýõíèé ¿åä õýíç áèåèéí äîòîðõè áîäèñîîð õîîëëîõ áºãººä ñ¿¿ëäýý 70
  • ¿íäýñ, èø íàâ÷ áóé áîëîõîîð áèåý äààæ àìüäðàí ààæèìäàà çàëóó îéì áîëîí óðãàæîéìûí áýëýã áóñûí ¿ðæëèéí ¿å ñïîðîôèòûí àìüäðàë ýõëýíý. Îéì õýäèéãýýð íàðèéí á¿òýöòýé áîëîâ÷ ò¿¿íèé ¿ð òîãòîëòûí ïðîöåññ çààâàëóñíû îðîëöîîòîéãîîð ã¿éöýòãýäýã òóë óñíû àìüäðàëààñ á¿ð ìºñºí òàñðààã¿éíãýð÷èëãýý ìºí þì. Ýð áýëãèéí ýñ ñïåðìàòîçîèä íü óñàíä ººðèéí øèëá¿¿ðýýð ñýëæòàðõàíà. Ýð îéìîîñ ãàäíà îéì õýëáýðòýíä ýì îéì, áàâðàí (Pteridium aquilinum) óñíààóðãàäàã Salvinia natans ãýõ ìýòèéí îëîí óðãàìàë õàìààðàãäàíà. Ýäãýýð óðãàìëóóäïðàêòèêèéí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëã¿é áºãººä çºâõºí ýð îéìûí ¿íäýñëýã èøíýýñãýäýñíèé õîðõîé òóóëãàõ ýì ãàðãàæ àâäàã þì. 71
  • Ëåêö ¹16 Í¿öãýí ¿ðòíèé õ¿ðýýíèé àíãèëàë Í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí õ¿ðýý- Gymnospermae. ×óëóóí í¿¿ðñíèé ¿åèéí òºãñãºëººð öàã óóðûí áàéäàë ººð÷ëºãäºæ õóóðàéõ¿éòýâòýð áîëñîí ÿâäàë åðòºíöèéí óðãàìàëä çîõèõ íºëºº ¿ç¿¿ëñýí. ßëàíãóÿà ýíý¿åèéí äàðààãààð õîðâîîä ìàø èõ äýëãýðñýí îéì õýëáýðòýíèé èõýíõ ñºíºæ òýäãýýðèéíîðîíä ãàäààä îð÷íû íºõöºëä ñàéòàð çîõèöñîí í¿öãýí ¿ðò óðãàìëóóä áèé áîëæýý. Í¿öãýí ¿ðò óðàìàë ¿ðò îéì õýëáýðòýíãýýñ ãàðàë ¿¿ñýëòýé þì. Í¿öãýí ¿ðòóðãàìàë äýýð ¿çñýí ñïîðò äýýä óðãàìëûí àäèë àðõåãîíèòîé áîëîâ÷ òýäãýýðýýñ ¿ðòýéáàéäãààð ãîö ÿëãàãäàíà. Ýíý õ¿ðýýíèé óðãàìëóóä ñïîðîîð ¿ðæèõã¿é, õàðèí ¿ðòíàõèàíààñ õºãæèí áóé áîëäîã ¿ðýýð ¿ðæèíý. Õºâðºë á¿õèé ¿ðòýé áàéõ ÿâäàë òýäãýýð óðãàìàë ýõ ãàçðûí àìüäðàëä ñàéòàðçîõèöñîíû øèíæ òýìäýã ìºí áºãººä ò¿¿íä ¿ð áîëîâñðîõ îðîí ¿ã¿é ó÷èð ¿ðò íàõèà íü¿ðýâ÷èéí äîòîð áóé áîëäîãã¿é, õàðèí ìåãàñïîðîôèëë ãýäýã õàéðñàí íàâ÷èí äýýð èëçàäãàé ¿¿ñýí õºãæäºã òóë òèéíõ¿¿ í¿öãýí ¿ðò ãýæ íýðëýæýý. Í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí ¿ð íü õºâðºë áà ýíäîñïåðìòýé áàéäàã. Í¿öãýí ¿ðòóðãàìëûí ¿ðèéí õºâðºë ýíäîñïåðìèéí äîòîð øèãäýæ áàéðëàñàí çèãîòîîñ õºãæèõ áàºíäãºí ýñýä ¿ð òîãòîëòûí ïðîöåññ ÿâàãäàõààñ ºìíº ìåãàñïîðîîñ ýíäîñïåðì áóé áîëîõòóë á¿ðõ¿¿ë ¿ðò óðãàìëààñ ÿëãààòàé þì. ¯ðèéí ýíäîñïåðìä õàäãàëàãäñàí áýëòãýëøèì òýæýýëèéí áîäèñ õºâðºëèéí õºãæëèéí ýõíèé ¿åä ¿íäñýí òýæýýë áîëäîã ó÷èð÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áºãººä òýð íü çºâõºí ýõ óðãàìàëä áàéõäàà õóðèìòëàãäàíà. Í¿öãýí ¿ðò óðãàìàë õîðâîî åðòºíöºä ìàø ýëáýã äýëãýð÷ýý. Ìàíàé ìîíãîëîðíû õîéä õýñãýýð õàð ìîä, õóø, æîäîî, ãàöóóð, íàðñ, çýýðãýíý, àðö ìýòèéí ìîäëîã áàñººãëºã óðãàìëóóä òîõèîëäîíî. Èõýíõ í¿öãýí ¿ðò óðãàìëóóä ìºíõ íîãîîí ìîäëîãýñâýë ñººã áºãººä ºâñëºã óðãàìàë îãò áàéëàãã¿é þì. Í¿öãýí ¿ðò óðãàìëóóä àðäûí àæ àõóéä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Òýäãýýðèéíìîäëîãîîð áàðèëãûí ìàòåðèàë, ýä õºãøèë õèéõýýñ ãàäíà ò¿ëøèíä àñàð èõ õýìæýýãýýðõýðýãëýãäýíý. ̺í ñïèðò, öààñ ãàðãàæ àâàõààñ ãàäíà íàðñíû øèëì¿¿ñèéã (íàâ÷)ýìíýëýãò ºâ÷èí àíàãààõ ÷àíàðòàé õàíä õèéõýä õýðýãëýíý. Ýäãýýð ìîäëîã óðãàìëóóäûí ãîë èø íèëýýä óðò óðãàæ èõ á¿ä¿¿ðíý. Ãîë èøýýñîëîí òîîíû ñàëàà ìº÷èð ºãñºõ ñàëààëàëòààð öóâðàí ãàðñàí áàéíà. Í¿öãýí ¿ðò óðãàìàë õýäèéãýýð îéìîîñ ¿¿ñýëòýé áîëîâ÷ òýäãýýðèéí õîîðîíäá¿òöèéí ÿëãàà íèëýýä òîäîðõîé ¿çýãäýíý. ßëàíãóÿà íàâ÷íû á¿òöýýð èõ ÿëãààòàé.¯¿íä îéì öººí áîëîâ÷ óóðøóóëàõ ãàäàðãà èõòýé òîì íàâ÷òàé áàéõàä í¿öãýí ¿ðòóðãàìàë ãîëäóó ç¿¿ õýëáýðèéí íàðèí øèëì¿¿ñýí íàâ÷òàé áàéäàã. Îäîî ¿åä óðãàäàãí¿öãýí ¿ðò çàðèì óðãàìàë áîëîõ Cycus õèéãýýä äýýð ¿åä ñºíºñºí á¿ëýã óðãàìëóóäîéìûí àäèë èîì íàâ÷òàé áàéæýý. Äýýð ¿åèéí í¿öãýí ¿ðò óðãàìëóóä îäîî ¿åèéí òºëººëºã÷人ñ á¿òöýýðýý íèëýýäÿëãààòàé áàéäàã. Îäîî ¿åä óðãàæ áàéãàà í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí èø ìº÷ðèéí èõýíõèéãìîäëîã ýä ýçëýõ áºãººä õîëòîñ íü íèìãýí, ìóó õºãæñºí ãîëòîé áàéõàä ýðòíèé í¿öãýí¿ðò óðãàìàëä ãîë áà õîëòîñíû õýñýã ñàéí õºãæèæ, ìóó õºãæñºí ìîäëîã ýäòýé áàéñàíáàéíà. Í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí ìîäëîã ýäèéí á¿òýö íèëýýä ºâºðìºö áàéäàã þì. Á¿ðõ¿¿ë¿ðò óðãàìëûí ìîäëîã ýäèéã áîäâîë í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí äàìæóóëàõ ñèñòåì öîðãîõîîëîéã¿é, çºâõºí òðàõåéäýýñ òîãòñîí áàéíà. Í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí ¿ðæèë. Ýíý óðãàìëûí ¿ðæèë íü áýëýã áà áýëýã áóñ,âåãåòàòèâ àðãààð ¿ðæäýã. Áýëãèéí ¿ðæèë íü íèëýýä íàðèéí òºâºãòýé ÿâàãäàíà.Ýðòíèé ãàðàëòàé í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí ýð áýëãèéí ýñ ñïåðìàòîçîèä áèåý äààæõºäëºõºä çîõèöñîí øèëá¿¿ðòýé áàéõ òóë òîîñíû õîîëîéãîîð ÿâæ ýì áýëãèéí ýñòýéíèéëýí ¿ð òîãòîíî. Óðò óäààí õºãæëèéí ÿâöàä îäîîãèéí í¿öãýí ¿ðò óðãàìëóóäûí ýðáýëãèéí ýñ õýäèéãýýð øèëá¿¿ðýý ãýýñýí áîëîâ÷ ººðºº õºäëºí ÿâàõ îíöëîãòîé þì. Òýäãýýð íü øèëá¿¿ð ¿ã¿é àòëàà òîîñíû õîîëîéãîîð îðîîä ààæìààð ºíäãºíýñòýé íèéëíý. Ñïîðò äýýä óðãàìëóóäûí àäèë í¿öãýí ¿ðò óðãàìëóóäàä áýëýã áýëýãáóñûí ¿ðæëèéí ñººëæëºëò äýñ äàðààëàí ÿâàãäàíà. Í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí áýëãèéí 72
  • ¿ðæëèéí ¿å îéìûíõûã áîäâîë (ò¿¿íèé ºâºã äýýäýñ) íèëýýä õóâèðñàí áºãººä ýð, ýìãàìåòîôèòòàé áàéäàã þì. ¯ðò íàõèàíû õºâðºëèéí óóòíààñ (ìåãàñïîð) ýì ãàìåòîôèò¿¿ñ÷ ò¿¿íèé äîòîð õýä õýäýí àðõåãîíè áàéõ òóë í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûã àðõåãîíèò ãýæíýðëýäãèéí ó÷èð íü ýíý þì. Ýð ãàìåòîôèòýä àíòåðèä áàéõã¿é, òýð íü óðãàñàí òîîñþì. Ãýõäýý ñïîðò äýýä óðãàìàëä àíòåðèä áàéäàã áèëýý. Í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûã õýäýí àíãèä õóâèàðëàõ òóë áèä òýäãýýðýýñ ãóðâûã ¿çýõáîëíî. ¯¿íä: 1. Cycodophyta –ãèéí àíãèä ¿ðò îéìûí áàã Cycadales –èéí áàã,Bennettitales –èéí áàã õàìààðàãäàíà, 2. Øîøãîéтíû àíãè-Coniferophyta. Ýíý àíãèäCordatailes-ûí áàã, Gynkgoales –èéí áàã, Coniferales-ûí áàã (øèëì¿¿ñòíèé)õàìààðàãäàíà. 3. Gnetinae- èéí àíãè. Ýíýõ¿¿ àíãèä çýýðãýíèéí ÿçãóóð (Ephedraceae),Gnetaceae-èéí îâîã, Welwitschiaceae –èéí îâîã çýðýã áàãòàíà. Cycatophyta –èéí àíãè. Ýíýõ¿¿ àíãèä õàìààðàãäàõ óðãàìëóóä òîì ñàëáàíòíàâ÷óóä á¿õèé ñàëààã¿é èøòýé áàéíà. ¯ðò îéìûí áàã- Pteridospermae. Ýíý íü í¿öãýí ¿ðò óðãàìàë, îéì õî¸ðûã õîëáîã÷ øàò áàéñàí áºãººä îäîîñºíºæ ìºõñºí óðãàìàë þì. Óðãàæ áàéõ ¿åäýý òîì, æèæèã ìîäëîã óðãàìëóóä áàéñíûãîäîîãèéí ïàëåîáîòàíèêèéí øèíæèëãýý íîòîëäîã þì. Ãàäààä õýëáýð ä¿ðñýýð ìîäëîãîéìóóäòàé òºñººòýé áàéñàí áîëîâ÷ ¿ðýýð ¿ðæäýã îíöëîãòîé áàéæýý. ¯ðò îéìääàãàâàð ¿íäýñ, òîì ºäºëñºí íèéëìýë íàâ÷òàé áàéñàí. Çàðèì ¿ðò îéìä íàðèéí, óðòàñäàã èø áàéñàí íü çýðãýëäýý óðãàìëûã îðîîæ äýýø óðãàäàã áàéñíûã ãýð÷èëíý.Èøèéí äîòîîä á¿òýö íèëýýä ºâºðìºö áºãººä ò¿¿íèé ãîë èõ õºãæèëòýé, õààëòòàéäàìæóóëàõ áàãöòàé (êîëëàòåðàëü) äàìæóóëàõ áàãöòàé áàéñíààñ ãàäíà çàðèìòðàõåéäàä ýìæýýðò ñ¿â ¿çýãäýõ áîëæýý. Cycadales-èéí áàã. Ýíý áàãò ýðò äýýð öàãò óðãàæ áàéãààä ìºõºæ, îäîî ¿åäÄóíäàò Àìåðèêò áîëîí Ç¿¿í ºìíºä Àçèä ¿ëäñýí Cycas-èéí òºðºë õàìààðàãäàíà. Ýíýòºðºëä õî¸ð ãýðò 15 ç¿éëèéí ìîäëîã óðãàìëóóä áàãòàíà. Cycas íü îéì õýëáýðòýí, ¿ðòîéì çýðãýýñ ãîëëîñîí ¿íäýñòýéãýýð ýðñ ÿëãàãäàíà. Òýð íü øóëóóí, á¿ä¿¿í õàéðñààðõó÷èãäñàí èøòýé áàéäàã. Èøèéí á¿ðõ¿¿ë õàéðñóóä óíàñàí íàâ÷íû áàðèóëààñ áóé áîëîõ áºãººä äîòîîäõýñãèéã ãàäààä îð÷íû òîõèðîìæã¿é íºõö뺺ñ õàìãààëàõ ¿¿ðýãòýé þì. Èøèéí ãîëäöàðäóóë á¿õèé òîì òîì ýñ¿¿ä áàéíà. Íàâ÷ íü 2-3 ì óðò, ºäëºñºí äýëãýðýíã¿é, àñàð òîì áºãººä çýâ õýëáýðèéí íàâ÷èñò¿¿íèé áàðèóëûí õî¸ð òàëààð æèãä áàéðëàíà. Èøèéí äîîä õýñãýýñ ýõëýí íàâ÷èñ íüõàãäðàí óíàõ òóë çºâõºí èøèéí õýñýã íàâ÷òàé ìýò õàðàãäàíà. Cycas áîë õî¸ð ãýðò óðãàìàë ó÷èð ò¿¿íèé èøèéí îðîéä 50-70 ñì óðò ýðáîðãîöîé ¿¿ñ÷ áîðãîöîéí ãîë äýýð ìèêðîñïîð ¿¿ñãýõ ìèêðîñïîðàíãè áóé áîëíî. Ýìóðãàìëûí èøèéí îðîéä æèæèã åðäèéí íàâ÷ ìýò õàð ºíãºòýé, ìàêðîñïîðàíãè áóéáîëæ, ò¿¿íä ìàêðîñïîð ¿¿ñíý. Çàðèì Cycas-ò ìàêðîñïîðàíãè Ẻãíºðºí òóñãàé ýìáîðãîöîé ¿¿ñãýíý. Ñàëõèíû òóñëàìæòàéãààð òîîñ õ¿ðòýíý. ¯ð òîãòîëòîä îðîëöäîã ýð áýëãèéí ýñîëîí øèëá¿¿ðòýé áàéíà. ¯ð òîãòñîí ºíäãºí ýñýýñ õºâðºë ¿¿ñíý. ¯ðèéí õºâðºëèéíáîëîâñðîëò ¿ðò íàõèàã ãàçàð óíàñíààñ õîéø ÿâàãäàæ, á¿ðýí áîëîâñîðñîí õºâðºëäàíõíû èø áîëîí àíõäàã÷ ¿íäýñ áàéäàã àæýý. Õºâðºëä áàéäàã àíõíû èøèéí äýýäõýñýãò îðøèõ Ẻí íàâ÷èñ äóíä óðãàõ øîâãîð áàéíà. Õºâðºëèéã á¿ðõýí îðøèõýíäîñïåðì íü ¿ð óðãàõ õèéãýýä öààøäàà çàëóó óðãàìàëä øèì òýæýýë áîëãîíàøèãëàãäàíà. Cycas-ûí ãàäààä áàéäàë, õýëáýð ä¿ðñ, íàâ÷íû õýìæýý, á¿òýö õèéãýýäò¿¿íä áàéõ ¿ðò íàõèà, ¿ð çýðýã îíöëîã øèíæ íü ò¿¿íèéã ¿ðò îéìòîé òºñòýé áîëãîõòóë ò¿¿íýýñ ãàðàëòàé áàéæ áîëîõ þì. Bennettitales-èéí áàã. Íèëýýä óðãàìàë÷ ýðäýìòýä ýíý áàãèéí óðãàìëûã ºâºã ãýæ¿çäýã òóë áèä òýäãýýðèéã òîâ÷ áîëîâ÷ àâ÷ ¿çüå. 73
  • Ýíý áàãò õàìààðàãäàõ óðãàìëóóä ñºíºñºí äýýð ¿åèéí í¿öãýí ¿ðò ìîäëîãóðãàìëóóä áºãººä èø, íàâ÷íûõàà á¿òöýýð ¿ðò îéìòîé íèëýýä îéðîëöîî øèíæòýé þì. Áåííåò¿¿ä ìåçîçîéí ãàëàâûí þðèéí ¿åä åðòºíöèéã á¿ðõýæ áàéãààä á¿ðõ¿¿ë¿ðò óðãàìàë áóé áîëîõûí õàìò ààæìààð ò¿ðýãäýí ¿ã¿é áîëæ, îäîî çºâõºí ãàçðûíõºðñíèé ìàëòìàëààñ îëääîã áîëæýý. Îäîîãèéí á¿ðõ¿¿ë ¿ðò óðãàìëûí öýöãèéí á¿òýöÁåííåòèéí øîãøãîéòîé íèëýýä òºñººòýé òóë ò¿¿íèéã öýöýãò óðãàìëûí ºâºã ãýäýã þì. Ýíýõ¿¿ áàãèéí óðãàìëóóä ãàäààä õýëáýð ä¿ðñýýð Cycas-òàé îéðîëöîî. Ò¿¿íèéñàëàà ìº÷èðã¿é, ñàéí õºãæñºí ãîë á¿õèé ºíäºð èø íü õàéðñààð á¿ðõýãäñýí áàéíà.Èøèéí îðîéä ºäëºñºí òîì òîì íèéëìýë íàâ÷íóóä áàéäàã. Çàðèì óðãàìëûí èøìàíæèí ìýò á¿ä¿¿ðñýí áàéõ ÿâäàë òîõèîëäîíî. Á¿òýí íàâ÷òàé ºâñëºã òºëººëºã÷ ýíý áàãò áàéñàí íü ìºí ë á¿ðõ¿¿ë ¿ðòóðãàìëûí ãàðàë ¿¿ñëèéã ñóäëàõàä çîõèõ à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Áåííåòèéí ¿ðæëèéíýðõòýíã¿¿ä íàâ÷íûõàà ºâºðò áàéñàí áºãººä ãàäààä áàéäëààð ñïîðîôèò ìº÷èð ìýòáºãººä öýöýãò óðãàìëûí ýöãèéí àäèë ãàíö õ¿ðýý á¿ðõ¿¿ëòýé áàéæýý. Øîãøãîéí òºâäóðò ¿ñýýð õó÷èäñàí, òîäîðõîé áóñ òîîíû á¿ðõ¿¿ë íàâ÷óóä ìóøãèðñàí áàéäàëòàéîðøèíî. Ýäãýýð íàâ÷íû äîòóóð îéìûí ºäëºã íàâ÷ ýñâýë öýöãèéí òîîñîâ÷ á¿õèéäîõèóðòàé òºñòýé ìèêðîñïîðîôèëë áàéõ áà ò¿¿íèé ñàëáàíãóóä äýýð ìèêðîñïîðàíãèáóé áîëíî. Öýöãèéí á¿ð òºâä ìèêðîñïîðîôèëë ìàÿãòàé ¿ð áîëîâñðîõ îðîí îðøèõáºãººä òýð íü ¿ðò íàõèà òîîñíû õîîëîéòîé áàéäàã. Ñàëõèàð òîîñ õ¿ðòýñíèé äàðàà ¿ðòíàõèà óðãàí ñàéí õºãæñºí õîñ òàë á¿õèé ¿ð áîëæ õºãæèíº. Ýíý óðãàìëûí èäòàðõàëòûí ¿åä åðòºíö äýýð îëîí òºðëèéí øàâæ áóé áîëæ áàéñàí ¿åòýé äàâõöäàã òóëìàãàäã¿é òýäãýýðèéí òóñëàìæòàéãààð òîîñ õ¿ðòýýæ áàéñàí áàéæ áîëîõ þìàà.Áåííåò¿¿ä ¿ðæëèéí ýðõòýíãèéí ºâºðìºö áàéäëààð îäîî ¿åèéí á¿ðõ¿¿ë ¿ðò (öýöýãò)óðãàìàë, ñºíºæ ìºõñºí Cycas õî¸ðûí çàâñðûí áàéðàíä îðíî. Ýíý óðãàìëûí¿ëäýãäëèéã ºìíºò Àìåðèê, Áàðóóí Åâðîï, Ýíýòõýã, Îðîñûí Õîëáîîò Óëñ çýðýãîðíîîñ óõàæ îëæýý. Conniferaphyta-Øîøãîéòíû àíãè. Í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí ýíý àíãè õýä õýäýí áàãò õóâààãäàõ áºãººä áèä ò¿¿íýýñçºâõºí ìºíãºí ã¿éëñ, øèëì¿¿ñòýí õî¸ðûã ¿çüå. ̺íãºí ã¿éëñíèé áàã-Gynkgoales. Ýíý áàãèéí óðãàìëóóä ìºõºæ ñºíºñººðáàéãààä îäîî çºâõºí Áàðóóí ºìíºò Õÿòàäàä äýâ¿¿ð ìýò íàâ÷òàé, õî¸ð ãýðò ìîä áîëîõìºíãºí ã¿éëñ Ginkgo biloba ¿ëäæýý. ̺íãºí ã¿éëñ íü 30-40 ì ºíäºð óðãàõ áºãººäò¿¿íèé àöàëñàí ñóäàëò íàâ÷èñ íàìàð áîëîõîîð ãýýãäýíý. ̺íãºí ã¿éëñ áóñàä í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûã áîäâîë íèëýýä ººð á¿òýöòýé þì.Ãóðâàëæèí äýâ¿¿ð õýëáýðò íàâ÷ íü óðò íàðèéí áàðèóëààð èøèíä áýõëýãäýíý. Ýðóðãàìàëä ýýìýã áàã öýöýã ¿¿ñíý. Õàðèí ýì óðãàìëûí èø äýýð õîñ ¿ðò íàõèà á¿õèé àöáàéõ íü ìàêðîñïîðîôèëë áîëíî (1-ð çóðàã). 74
  • 1-ð çóðàã. ̺íãºí ã¿éëñ ¯ð òîãòîëòûí ïðîöåññ ÿâàãäàõàä ñàëõèàð òàðæ èðñýí òîîñ ¿ðò íàõèà äýýð ñóóæóðãàí òîîñíû õîîëîéã áóé áîëãîí, ò¿¿íä ¿ð òîãòîõûí ºìíºõºí øèëá¿¿ð¿¿ä á¿õèéõî¸ð ñïåðìàòîçîèä ¿¿ñ÷ ºíäãºí ýñòýé íèéëíý. Áººðºíõèé õýëáýðòýé òîì ¿ð ¿¿ñäýãèéã õ¿ì¿¿ñ õ¿íñýíä õýðýãëýíý. ̺íãºíã¿éëñ ãàäààä áàéäëààðàà íàâ÷èò ìîäòîé òºñòýé áºãººä ìåçîçîéí ãàëâûí þðèéí ¿åäåðòºíöºä ìàø èõ äýëãýð÷ áàéãààä ñ¿¿ëäýý ãàäààä îð÷íû íºõöºë ººð÷ëºãäºõèéí õàìòñºíºæ îäîî òóí ÿëèìã¿é ãàçàð ¿ëäæýý. Äýëõèéä äýëãýð÷ áàéõ ¿åäýý 15 òºðëèéíìºíãºí ã¿éëñ áàéñíûã îëîí ãàçðààñ îëäñîí ç¿éë¿¿ä òîäîðõîéëæ áàéíà. Øèëì¿¿ñòíèé áàã-Conniferales. Øèëì¿¿ñò óðãàìëûí áàãò í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí õ¿ðýýíä õàìààðàãäàõ áóñàäóðãàìëààñ ººðèéí òºðºë, ç¿éëýýð õàìãèéí áàÿëàã íü þì. Ýíý áàãò 40 îð÷èì òºðºëäõàìààðàãäàõ 460 ãàðóé ç¿éëèéí øèëì¿¿ñòýí áàãòäàã íü á¿õ í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí 75ãàðóé õóâèéã ýçëýíý. Øèëì¿¿ñòýíä øèëì¿¿ñýí íàâ÷ á¿õèé ãîë òºëºâ ìºíõ íîãîîí ìîäëîã õààÿàñººã óðãàìàë áàãòàõ áºãººä èøèéí äîòîð òðàõåé îãò ¿ã¿é, õàðèí ò¿¿íèé îðîíäºâºðìºö á¿òýöòýé ýõìæýýðò ñ¿â á¿õèé òðàõåéä áàéäàã. Øèëì¿¿ñòýí óðãàìàë ãîëòºëºâ äýëõèéí áºìáºðöãèéí ñýð¿¿í îðíóóäààð òàðõæýý. Ýíýõ¿¿ áàãò Taxaceae, Taxodiaceae Araucariaceae, Cupressaceae, Pinaceae (íàðñíû)çýðýã îâãóóä áàãòäàã þì. Ýäãýýðýýñ áèä íàðñ (Pinaceae), àðöíû (Cupressaceae)îâãóóäûã ¿çíý. Íàðñíû îâîã-Pinaceae. Íàðñíû îâîãò íàðñ (Pinus), æîäîî (Abies), ãàöóóð (Picea), õàð ìîä (Larix), õóø(Pinus sibirica) çýðýã ìîäëîã óðãàìëóóäûí òºðºë áàãòàõ áºãººä áèä òºëººëºã÷ áîëãîæíàðñûã íèëýýä äýëãýðýíã¿é, áóñäûã òîâ÷ ¿çüå. Íàðñ-Pinus sylvestris. Íàðñ íü òîõèðîìæòîé íºõöºëä 50 ì õ¿ðòýë ºíäºð óðãàäàã,íýã ãýðò, ñàëàíãè áýëýãò ìîäëîã óðãàìàë þì. Íàðñ ìàíàé îðíû îéò õýýðèéí ýëñýðõ¿¿õºðñòýé, ãîë òºëºâ ýíãýðä¿¿ ãàçðààð ýëáýã òîõèîëäîõ ãýðýëä äóðòàé óðãàìàë áîëíî.Íàðñ óðãààä áàéâàë 500 õ¿ðòýë íàñàëäàã ó÷èð ãîë èø íü èõ á¿ä¿¿ð÷ ò¿¿íýýñ ºãñºõñàëààëàëòààð îëîí ìº÷ð¿¿ä èøèéã òîéðîí æèë á¿ð áàãöàëñàí áàéäàëòàé ãàðàõ òóëò¿¿ãýýð íàðñíû íàñûã òîäîðõîéëæ áîëíî. Íàðñ ºòãºí óðãàñàí ãàçàðò ò¿¿íèé äîîäõýñãèéí ìº÷ð¿¿ä óíàæ ãóóæíà. Íàðñíû øèëì¿¿ñ õîñ õîñîîð ãàðíà. Ò¿¿íèé õ¿÷èðõýã 75
  • õºãæñºí ãîëëîñîí ¿íäýñ íü ãàçðûí õºðñíºº õàæóóãèéí ìàø îëîí ñàëáàð ¿¿ñãýæñàëààëíà. Íàðñíû áýëãèéí ¿ðæèë á¿òöýýðýý ÿëãàâàðòàé ýð, ýì øîãøãîéíòóñëàìæòàéãààð ã¿éöýòãýõ áºãººä ò¿¿íèé òîîñ ¿¿ñýëò áà òîîñ õ¿ðòýëò ¿ð òîãòîëòçýðýã ïðîöåññóóä ìàø íàðèéí ÿâàãäàíà. Öýöýãëýõýýñ ýõëýýä ¿ð áîëîâñðîõ õ¿ðòýëõïðîöåññ 2 æèëèéí õóãàöààíä ã¿éöýòãýíý. Íàðñíû õàâàð ãàðñàí óðò ìº÷ð¿¿äèéí ¸ðîîëä ò¿ð¿¿ õýëáýðòýé ¿ðò øîãøãîé (2-ð çóðàã) áóé áîëäîã íü ò¿¿íèé ýð øîãøãîé þì. 2-ð çóðàã. Íàðñ áóþó îéí íàðñ (Pinus sylvestris) 1. øîãøãîé, 2. ýð øîãøãîé, 3. õîñ ¿ðò ¿ðèéí õàéðñ, 4. ¿ðèéí äàëàâ÷, 5. ¿ð, 6. õèéòýé õîñ óóòàò òîîñ: à. âåãåòàòèâ ýñ, á. àíòåðèäèàëü ýñ, 7. ¿ðèéã õºíäëºí îãòîëñîí íü, 8. õîñ ¿ðò íàõèà á¿õèé ¿ðèéí õàéðñ, 9. äîõèóð Ýð øîãøãîé ìàõëàã ãîëòîé, ò¿¿íèé äýýð äîîä òàëäàà ìèêðîñïîð (òîîñ) ¿¿ñãýã÷ìèêðîñïîðàíãè á¿õèé ìèêðîñïîðîôèëë õàéðñ áýõëýãäýíý. Ìèêðîñïîðàíãèä ìèêðîñïîðóóä á¿ðäýæ áàéõäàà, òóñ á¿ð äºðâºí ýñýýñ òîãòñîíáàéõ áºãººä òýð íü òîîñ (ìèêðîñïîð) áîëîâñðîõûí ºìíº øàð ºíãºòýé 4 ¿ðëýí õýñýã(òîîñ) áîëîí çàäðàíà. Áîëîâñîð÷ ã¿éöñýí òîîñíû äàâõàð á¿ðõ¿¿ëèéí ãàäíàõ íü õèéíõîñ óóòûã ¿¿ñãýíý (2-ð çóðãèéí 6). Ýíý íü òîîñûã õºíãºí áîëãîæ ñàëõèàð òàðàõàäõÿëáàð áîëãîíî. Íàðñ ìýò øèëì¿¿ñòýí óðãàìëûí òîîñ õî¸ð ýñýýñ òîãòîõ áºãººäòýäãýýðèéí äýýä òàëûíõ íü õýìæýýãýýð æèæèã àíòåðèäèàëü ýñ áàéõàä äîîä òàëä íüòîì âåãåòàòèâ ýñ áàéäàã. Èéì á¿òýöòýé òîîñ ñàëõèíä õèéñýí ýì øîãøãîéí ¿ðòíàõèàíä î÷èæ ¿ð òîãòîîíî. Íàðñíû ýð øîãøãîéíîîñ àðàé òîì ýì øîãøãîé õàâðûíìº÷ðèéí ¿ç¿¿ðò ¿¿ñäýã þì. Ýì øîãøãîé, ýðèéí àäèë ãîëòîé, ò¿¿í äýýð õàéðñóóä õîñõîñîîðîî ýðã¿¿ëýã ìàÿãòàé áýõëýãäýíý. Õîñ õàéðñíû ãàäíà òàëûí æèæãèéã á¿ðõ¿¿ë õàéðñ, äîòîðõè òîìûã ¿ðèéí õàéðñãýíý. Á¿ðõ¿¿ë õàéðñ íèìãýí õàëüñ ìýò, ò¿¿íèé ºâºðò õî¸ð ¿ðò íàõèà á¿õèé ¿ðèéíìàõëàã õàéðñ (ìèêðîñïîðîôèëë) îðøèíî. Ýì øîãøãîéí õºãæëèéí ýõýí ¿åä õàéðñíóóäáèå áèåäýý íÿãò íèéëýõã¿é, òýäãýýðèéí õîîðîíä çàâñðààð òîîñ íýâòðýí îðíî. ¯ðòíàõèà îðîéãîîðîî îíãîðõîé èíòóãìåíòýýð õó÷èãäàõ áºãººä ò¿¿íýýñ íàðèéí õîîëîé¿ðò íàõèàã õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýí áàéäàã àæãóó. ¯ðò íàõèàíû òºâä äýýä õýñýãòýý õîñàðõåãîíè á¿õèé ýíäîñïåðì áàéíà (3-ð çóðàã). 76
  • 3-ð çóðàã. Íàðñíû ¿ðò íàõèà 1-¿ðò íàõèàã õºíäëºí ç¿ñýæ ¿ç¿¿ëáýë, 2-¿ðò íàõèàíû äýýä õýñãèéã òîìðóóëñàí íü à-èíòóãìåíò á¿ðõ¿¿ë, á-òîîñíû õîîëîé, â-àðõåãîíè, ã- ýíäîñïåðì, ä-íóöåëëóñ, ñ-òîîñ, ¸-àðõåãîíèé õ¿ç¿¿íèé ýñ, î-òîîñíû õîîëîéí Ẻì Íàðñíû ýíäîñïåðì áóñàä í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí ýíäîñïåðì àäèë ºíäãºí ýñýä ¿ðòîãòîõîîñ ºìíº áóé áîëæ õºâðºëèéí óðãàõàä øèì òýæýýë áîëîí õýðýãëýãäýíý.Àðõåãîíè òóñ á¿ð íýã òîì ºíäãºí ýñýýñ á¿ðäýíý. Ò¿¿íèé äýýä òàëä æèæèã äºðâºí ýñýýñ òîãòñîí àðõåãîíèéí õ¿ç¿¿íèé õýñýãáàéíà. Íàðñíû òîîñ ñàëõèíä õèéñýí ýì øîãøãîéä î÷èæ òîîñ õ¿ðòýýñíèé äàðààøîãøãîéí á¿ðõ¿¿ë õàéðñóóä áèå áèåäýý îéðòîí, ãàäíà òàëààðàà íèìãýí äàâèðõàéãààðõó÷èãäàõàä òîîñ ñàëõè, óñ, õ¿éòíýýñ õàìãààëàãäàí óðãàæ ýõëýõ áîëíî. ¯ð òîãòîõ ¿åäòîîñíû õàëüñ õàãàð÷ ò¿¿íèé âåãåòàòèâ ýñ ñóíàñààð áàéãààä àðõåãîíèéí õ¿ç¿¿íèéõýñãýýð íýâòðýí ºíäãºí ýñ õ¿ðòýë óðò íàðèéí õîîëîéã ¿¿ñãýíý (2-ð çóðãèéí á). ¯¿íèéõàìò òîîñíû àíòåðèäèàëü ýñ õóâààãäàí áèåý äààñàí õºäºë㺺íã¿é õî¸ð ýñ (ñïåðì)¿¿ñãýíý. ªíäãºí ýñýä òîîñíû õîîëîé õ¿ðìýãö õàãàðàõ òóë ñïåðì¿¿ä þ¿ëýãäýíý.Òîîñíû õîîëîéãîîñ ãàðñàí õî¸ð ñïåðìèéí íýã íü ºíäãºí ýñèéí Ẻìòýé íèéëæ ¿ðòîãòîòûã ÿâóóëæ õºâðºë áîëîí õºãæèõºä íºãººõ íü ìºõíº. ¯ð òîãòîëò ÿâàãäñàíûäàðàà ¿ðò íàõèà ¿ð áîëîí ººð÷ëºãäºõ áà ýíý íü òîîñ õ¿ðòýëòèéí ïðîöåññ ÿâàãäñàíûõîéòîí çóí ã¿éöýòãýãäýíý. ¯ðèéã áîëîâñðîõ ¿åä øîãøãîéí õàéðñ õàòàæ, õîîðîíäîî ñàëñíààñ çàé çàâñàðãàð÷ ¿ð ÷ºëººòýé òàðõàõ áîëîëöîîòîé áîëäîã þì. Íàðñíû ¿ðä õàëüñ ìýò íèìãýíõàâòãàé äàëàâ÷ áàéäàã ó÷èð ò¿¿ãýýð ñàëõèíä õÿëáàð õèéñýí àëñ õîë íèñýí òàðõàíà. Äýýðõýýñ ¿çýõýä íàðñíû òîîñ õ¿ðòýõýýñ ýõëýýä ¿ð ã¿éöýò áîëîâñðîõ õ¿ðòýë õî¸ðæèëèéí õóãàöàà õýðýãëýãäýõ ó÷èð íýã ìîäîí äýýð ºí㺠õýìæýý, ãàäààä áàéäëààðààÿëãàãäàõ ãóðâàí òºðëèéí øîãøãîé ¿¿ñíý. ¯¿íä: óëààâòàð ºíãºòýé æèæèã øîãøãîéõàâàð 5-ð ñàðä ¿¿ñ÷, ò¿¿íä äºíãºæ òîîñ õ¿ðòýëòèéí ïðîöåññ ÿâàãäàæ ñ¿¿ëäýý ¿ðòîãòîëòûí ¿å áîëîõîîð õýìæýýãýýð àðàé òîìîð÷ íîãîîí ºíãºòýé áîëíî. Õàðèí ¿ðáîëîâñðîõ ¿åäýý øîãøãîé õ¿ðýí ºíãºòýé áîëäîã þì. Äýýðõè ººð÷ëºëò¿¿ä çºâõºí ýìøîãøãîéä á¿ãä äºðâºí òºðëèéí øîãøãîéíóóä íýãýí óðãàìàëä ¿¿ñíý. Õóø (Pinus sibirica) íü òàâ òàâààð áàãöëàí ãàðñàí íèëýýä óðò øèëì¿¿ñ á¿õèé 30îð÷èì ìåòð ºíäºð óðãàäàã, õºõ ñààðàë õîëòîñòîé þì. Õóøíû áîðãîöîé ãýæíýðëýãäýõ, çàíãèäñàí ãàðûí õèðòýé ýì øîãøãîé íü èø áîëîí ò¿¿íèé ñàëààìº÷ð¿¿äèéí ¿ç¿¿ðò ¿¿ñíý. Øîãøãîé ¿ç¿¿ðýýðýý ýãö äýýø õàðæ áàéðëàõ áºãººä ñàìàðáîëîõîä ò¿¿íèé õàéðñóóä çàäðàõã¿é á¿õëýýðýý áàéíà. Õóøíû ¿ð ñàìàð ãýæ íýðëýíý.Ñàìàð ãàäíà òàëäàà õàòóó õàëüñòàé èíòåãóìåíò á¿ðõ¿¿ë, ò¿¿íèé äîòîð íèìãýí õàëüñìýò øàð á¿ðõ¿¿ëòýé íóöåëëóñûí ¿ëäýãäýë þì. Íèìãýí õàëüñíû äîòîð æèíõýíý ñàìàð 77
  • ýíäîñïåðì îðøèíî. Ñàìàð áîë ýðãýí òîéðîí ýíäîñïåðìýýð õ¿ðýýëýãäñýí õºâðºëººñòîãòîíî. Õóøíû ñàìðûã õ¿ì¿¿ñ òýð õýâýýð íü àìòàðõàí èäýõýýñ ãàäíà òîñûã øàõàæõ¿íñýíä áóþó òåõíèêèéí çîðèëòîéãîîð õýðýãëýíý. Õóø ìîä õºíãºí, 纺ëºí òóë ÿíçá¿ðèéí õýðýãëýë áîëîõ õààëãà, ¿¿ä, öîíõíû æààç ãýõ ìýò õèéõýýñ ãàäíà äàâèðõàéãíýðæ ñêèïèäàð, êàíèôîëü ãàðãàæ àâíà. Õóø áîë ìîíãîë Õºâñãºë îð÷ìûí óóë, Õýíòèé, Õàíãàéí íóðóóíä îéí á¿ñèéíäýýä õýñãýýð ýëáýã óðãàíà. Õýíòèéí íóðóóíû Õýðëýí ãîëûí ýõýíä Pinus pumila Pall.ãýäýã ÿâãàí õóø îéí á¿ñèéí äýýä çàõààð øèðýíãýëýí óðãàíà. Ýíý õóøíû ñàìàðñèáèðèéí õóøèéíõûã áîäâîë æèæèã þì. Ãàöóóð (Picea obovata). Áóñàä øèëì¿¿ñò ìîääûí íýãýí àäèë ò¿¿íèé õ¿÷èðõýãõºãæñºí ãîëëîñîí ¿íäýñíèé èõýíõ íü ãàçðûí ºíãºí õºðñºíä îëîí òîîíû ñàëààíóóäûã¿¿ñãýæ çàìõðàíà. Ãàöóóð ñ¿¿äýð ãàçðààð óðãàäàã, ñ¿¿äýðò òýñâýðòýé ìîäëîã óðãàìàëáºãººä ìº÷ðèéí ¿ç¿¿ðò íýã íýãýýð îðøèõ ãîë òºëºâ óëààâòàð ºíãºòýé, øºâãºð ýìøîãøãîé ¿¿ñýí ýõíèé ¿åä áîñîî áàéãààä ñ¿¿ëäýý ¿ð áîëîâñðîõ ¿åä óíæèíà. ̺÷ðèéíäîîä õýñýãò øàð áîð ºíãºòýé, îëîí æèæèã ýð øîãøãîé ¿¿ñãýæ, òîîñ íü ñàëõèíäõèéñýí, õººð÷ ýì øîãøãîéä òîîñ õ¿ðòýíý. Ãàöóóðûí øèëì¿¿ñ áóñàä øèëì¿¿ñòíèé àäèë áàãöëàí ãàðäàãã¿é ãàíöãàíöààðàà ãàðíà. Øèëì¿¿ñ íü õàð íîãîîí ºíãºòýé, õºíäëºí îãòëîë íü ðîìáîõýëáýðòýé. Ãàöóóð ìîä ìîíãîë îðíû Õºâñãºë, Õýíòèé, Õàíãàéí óóëñààð îéí á¿ñèéí äýýäõýñãýýð óðãàíà. Ãàöóóð íü ò¿ëø, ìîäîí ýäëýë õèéõýä òîõèðîìæòîéãîîñ ãàäíàáóðãàñíû õîëòîñòîé, ò¿¿íèé õîëòñûã õîëüæ àðüñ, øèð èäýýëýõýä õýðýãëýíý. Äýëõèéä íèéò 45 ç¿éëèéí ãàöóóð áàéäàã, ìîíãîë îðîíä çºâõºí Picea obovataãýäýã ç¿éë óðãàíà. Çàðèì íóòàãò ãàöóóð àñàð òîì óðãàäàã þì. Æèøýýëáýë Òÿíü-Øàíèéí óóëàíä äàëàéí òºâøíººñ äýýø 1500-3000 ìåòðèéí ºíäºðò óðãàäàã ãàöóóðûíºíäºð 40 ì îð÷èì, èøèéí á¿ä¿¿íèé ãîëòî÷ 2 ì õ¿ðäýã áàéíà. Æîäîî (Abies sibirica) íü ãýðýë äóòìàã îð÷èíä óðãàäàã òîì ìîä þì. Æîäîîãèéíøèëì¿¿ñ 纺ëºí, õî¸ð òàëààðàà íàðèéí öàéâàð çóðâàñòàé õàâòãàé õýëáýðòýé áàéäàã.Çóóâàí áóþó áîðòîãî õýëáýðèéí ýð øîãøãîéòîé, ýì øîãøãîé íü ãîíçãîé, èøèéí äýýðõàðæ áàéðëàíà. ¯ð áîëîâñðîõîä øîãøãîéí ¿ð õàéðñóóäûí õàìò óíàñíààñ ìîäîí äýýðçºâõºí ãîë íü ¿ëäýíý. úëãºð, áîð ñààðàë ºíãèéí õîëòîñòîé. Æîäîî äàâèðõàéã¿éøàõàì ó÷èð ò¿¿ãýýð õºãæìèéí ìîäîí õýðýãñýë õèéõýýñ ãàäíà ýìíýëýãò ãàâàð ãàðãàæàâäàã à÷ õîëáîãäîëòîé. Ìîíãîë îðîíä Õýíòèéí óóëûí èõ òàéãûí äýýä çàõààð Õ¿äýð ãîëûí ýõýíäóðãàäàã õîâîð ìîä þìàà. Õàð ìîä (Larix sibirica). Õàð ìîä íàðëàã ãàçàð óðãàæ øèëì¿¿ñýý æèë á¿ð ãýýäýãó÷èð íýã íàñò øèëì¿¿ñ ãýäýã. Õàð ìîäîíä óðò, áîãèíî ìº÷èð áàéäãèéí áîãèíî ìº÷èðäýýð íü 纺ëºí íàðèéí øèëì¿¿ñ¿¿ä îëíîîðîî áàãöëàí ñóóíà. Ýðò ìº÷èð íü öýãýýííîãîîí ºíãºòýé ò¿¿íèé äýýð øèëì¿¿ñ¿¿ä íü ìàø ñèéðýã, ýíä òýíä áàéðëàíà. Õàð ìîä áóñàä øèëì¿¿ñò ìîääûí àäèë íýã ãýðò, ñàëàíãè áýëýãò óðãàìàë þì.Ò¿¿íèé ýð øîãøãîé çàëóó áîãèíî ìº÷èð äýýð áóé áîëíî. Õàð ìîä ìîíãîë îðíû Õýíòèé, Õàíãàé, Ìîíãîë Àëòàéí íóðóóíû õîéä áèå,Ç¿¿í ãàðûí ãîâèéí Áàéòàã Áîãä, Õºâñãºëèéí óóëñ çýðýã îé á¿õèé ãàçðóóäààð ýëáýãóðãàæ ìàíàé îðíû îéí áàÿëàãò çîíõèëîõ ñóóðèéã ýçëýíý. Àðä ò¿ìíèé ìîäíûõýðýãöýýã ãîë òºëºâ õàð ìîä õàíãàäàã, ò¿¿ãýýð ò¿ëø, áàðèëãûí ìàòåðèàë, òºìºðçàìûí ðåéëñíèé ñóóðü, óóðõàéí òóëãóóð õèéõ çýðãýýð îëîí òàëòàé àøèãëàíà. Õàðìîäîíä äàâèðõàé èõ ó÷èð óñàíä ÿëçðàõäàà óäààí òóë ÿëàíãóÿà áàðèëãûí ìàòåðèàëáîëãîæ àøèãëàõàä èõ òîõèðîìæòîé. Ò¿¿íèé õàëüñàíä 10% èäýýë¿¿ëýõ áîäèñ áàéõó÷èð àðüñ èäýýë¿¿ëýõýä àøèãëàæ áîëîõ þì. Àðöíû îâîã (Cupressaceae). Ýíý îâîãò ìºíõ íîãîîí õàéðñ áóþó øèëì¿¿ñýí íàâ÷òàé íýã, õî¸ð ãýðò ìîä,áóòóóä îðîõ áºãººä ýäãýýðýýñ ìàíàé îðîíä áóòëàã óðãàìàë óðãàäàã. Íàâ÷èíäýôèðèéí òîñ èõ ó÷èð íóíòàãëàõ ¿åä àíõèëàì ¿íýð õàíõëàíà. 78
  • Ýíý îâãèéí óðãàìëóóä õýâòýý, áîñîî ÷èãëýëòýé óðãàäàã ãýæ ÿëãàâàðëàãääàãáºãººä ìàíàé îðîíä õýâòýý íü óðãàíà. Á¿ðõ¿¿ë õàéðñ á¿õèé áºìáºëºã õýëáýðòøîãøãîé íü ¿ð áîëîâñðîõîîð àéõàâòàð ìîäæèí õàòóóðíà. Àðöíû îâãèéí óðãàìëóóä áóñàä øèëì¿¿ñòíèé ÿçãóóðààñ øîãøãîéí á¿òöýýð ýðñàíãèëàãäàíà. Ò¿¿íèé øîãøãîéí õàéðñóóä áàãö áàãöààð áàéðëàõ áºãººä îëîí òîîíû¿ðò íàõèà, ¿ðò õàéðñíû ¸ðîîëä îðøèíî. Øèíý óðãàæ ãàðñàí íàâ÷íóóä ýõëýýä íàðèéíøèëì¿¿ñ ìýò áàéãààä ñ¿¿ëäýý õºãøðºõºä õàéðñ ìàÿãòàé áîëíî. Íàâ÷ íü èø äàãóóäáàãöëàí îðøèíî. Õºãøèí èø, ìº÷ðèéí õàéðñàí íàâ÷ ÷àãòëàí áàéðëàñàí áàéäàã. Ýíýõ¿¿ îâîãò àðö (Juniperus), àãàðóó (Cupressus), Thuja çýðýã òºðë¿¿ä îðäãîîñìîíãîë îðîíä àðöíû òºðºë òàðõäàã. Ýíý òºðºëä õîíèí àðö (Juniperus sabina), ÿìààíàðö (Juniperus sibirica), õóóðàì÷ õîíèí àðö (Juniperus pseudosabina), äàãóóð àðö(Juniperus dahurica) çýðýã ç¿éë¿¿ä óðãàäàã þì. Ýäãýýð ç¿éë¿¿ä ìàíàé îðíû óóëàðõàãíóòãèéí îé òàéãà, óóëûí õàä ÷óëóóòàé ãàçðààð òàðõäàã. Õàðèí Thuja íü ãîëäóóòàðèìàë áàéäëààð òîõèîëääîã. Ìîíãîë îðîíä ÷ ãýñýí òàñàëãààíû íºõöºëä òàðüæóðãóóëæ áàéãàà. Ãíåòèéí àíãè (Gnetinae). Ýíýõ¿¿ àíãèä çýýðãýíý (Ephedraceae), ãíåò (Gnetaceae),Âåëüâè÷ (Welwitschiaceae) –èéí îâîã áàãòäàã. Ýäãýýð îâãóóäààñ ìàíàé îðîíä çºâõºíçýýðãýíèéí îâãèéí óðãàìëóóä óðãàíà. Äýýðõè îâãóóäûí óðãàìëûí èøèíä äàâèðõàéíñóâàã áàéõã¿é, õàðèí æèíõýíý öîðãî õîîëîéòîé òóë øèëì¿¿ñò óðãàìëààñàíãèëàãäàíà. ¯ðèéí õîñ òàë, áàãöëàí áàéðëàñàí íàâ÷òàé çýðãýýð á¿ðõ¿¿ë ¿ðòóðãàìàëä øèëæèõ çàâñðûí äàìæëàãà ãýæ ¿çäýã ¸ñîí áèé. Çýýðãýíèéí îâîã (Ephedraceae). Çýýðãýíèéí îâîãò 100 ñì õ¿ðòýë ºíäºð óðãàäàã,ìºíõ íîãîîí, æèæèã ñººã óðãàìëóóä õàìààðàãäàíà. Çýýðãýíèéí èø áàãöëàíñàëààëñàí, îëîí ¿å¿äòýé áºãººä ýãö ãàðäàã ìº÷ð¿¿äèéí ¿ç¿¿ð ìóøãèðàëäàæ ýðãýëäñýíáàéäàã íü õîíèí çýýðãýíý (Ephedra Przewalskii) þì. Õàéðñ áîëæ õóâèðñàí íàâ÷íóóäèøíèé õî¸ð òàëä áèå áèåèéí ýñðýã õàðæ ÷àãòëàí áàéðëàíà. Èøèéí äîîä õýñýãìîäæèæ õàòóóðàí ìóøãèðàëääàã. Çýýðãýíý áîë õî¸ð ãýðò, õààÿà íýã ãýðò áàéäàã áºãººä ¿ðò íàõèàíä íü ãàäààäáàéäëààðàà àðõåãîíèòîé òºñòýé ç¿éë áàéäàã. Ýì öýöãèéí ¿ðò íàâ÷èñ íÿãò øàõàëäàæáàéðëàñíààñ ¿ðýâ÷ ìýò áîëæ ò¿¿íèé äîòîð ¿ðò íàõèà îðøèíî. ¯ðò íàõèàíû èíòåãóìåíòèéí äýýä õýñýã òîâîéæ, ¿ð áîëîâñðîõ îðíû àìñàð ìýò¿çíý. Äýýðõè áàéäëààð çýýðãýíý á¿ðõ¿¿ë ¿ðò óðãàìàëòàé îéðîëöîî ìýò áîëîâ÷á¿ðõ¿¿ë ¿ðò óðãàìàëä çóðøèë áîëîí ÿâàãäàõ äàâõàð ¿ð òîãòîëòûí ïðîöåññ ò¿¿íäáàéäàãã¿é þì. Çýýðãýíèéí òºðëèéí óðãàìëóóäàä ýôåäðèí, ìåòèë-ýôåäðèí, ïñåâäîýôåäðèíçýðýã õîðò áîäèñóóä áàéäàã ó÷èð ìàëûí òýæýýëä õîðòîé áîëîâ÷ ýìíýëýãò óóëáîäèñóóäûã ãàðãàí àâ÷ ÿíç á¿ðèéí ºâ÷íèéã àíàãààõàä õýðýãëýíý. Ìîíãîë îðíû óóë,õýýðèéí ÷óëóóðõàã ãàçðààð íýã ¿ðò çýýðãýíý áóþó ÿìààí çýýðãýíý (Ephedramonosperma), íàíãèàä çýýðãýíý (Ephedra sinica), õàðèí ãîâü öºëèéí á¿ñèéí ýëñýðõýãõºðñòýé ãàçðóóäààð õîíèí çýýðãýíý (Ephedra Przewalskii) ýëáýã óðãàäàã. 79
  • Ãàð÷èãËåêö ¹1 Óäèðòãàë ......................................................................................................... 1Ëåêö ¹2 Óðãàìëûí àéìãèéí àíãèëàë........................................................................... 4Ëåêö ¹3 Ýñã¿é äîîä óðãàìàë, Ẻìã¿é äîîä óðãàìëûí ñàëáàð àéìàã ...................... 5Ëåêö ¹4 Áººìòýé, ïëàñòèäã¿é, äîîä óðãàìëûí ñàëáàð àéìàã................................. 10Ëåêö ¹5 ̺ºãèéí àíãèëàë.......................................................................................... 14Ëåêö ¹ 6 Áººìòýé, ïëàñòèäòàé äîîä óðãàìëûí ñàëáàð àéìàã ................................ 32Ëåêö ¹7 Çàìãèéí àíãèëàë .......................................................................................... 34Ëåêö ¹8 Õàãèéí õ¿ðýý................................................................................................. 46Ëåêö ¹9 Õàãèéí àíãèëàë ............................................................................................ 48Ëåêö ¹10 Èø ìº÷èðã¿é, àðõåãîíèò äýýä óðãàìëûí ñàëáàð àéìàã........................... 49Ëåêö ¹11 Õºâäèéí àíãèëàë........................................................................................ 53Ëåêö ¹12 Èø ìº÷èðòýé àðõåãîíèò óðãàìëûí ñàëáàð àéìàã .................................... 59Ëåêö ¹13 Øèâýðñýíèé õ¿ðýýíèé àíãèëàë ................................................................ 63Ëåêö ¹13 Øèâëýýí õ¿ðýýíèé àíãèëàë ...................................................................... 66Ëåêö ¹15 Îéìûí õ¿ðýýíèé àíãèëàë ......................................................................... 69Ëåêö ¹16 Í¿öãýí ¿ðòíèé õ¿ðýýíèé àíãèëàë ............................................................. 72 80