Your SlideShare is downloading. ×
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Spss дээр судалгаа хийх
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Spss дээр судалгаа хийх

35,298

Published on

6 Comments
90 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total Views
35,298
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
7
Actions
Shares
0
Downloads
1,462
Comments
6
Likes
90
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Нэгдүгээр бүлэг. SPSS-ийн зохион байгуулалт, зарчмууд1.2 SPSS-ийн товч танилцуулгаТоон мэдээллийг статистик аргаар боловсруулдаг BMDF, SAS, SPSS,STATGRAPHIC зэрэг олон программ байдгаас, социологйин хэрэглээнд зориулагдажтүгээмэл тархсан нь SPSS юм. Эл программ нь бидний ашиглаж заншсан Windowsпрограмм шиг цонхны зохион байгуулалттай, хэрэглэхэд хялбар, программчлалын нарийнмэргэжил шаарддаггүй тул судлаач, социологич, сэтгэл зүйчдын талархлыг хүлээж дэлхийдаяар дэлгэрэн мэдээллийг боловсруулахад өргөн хэрэглэгдэх болсон билээ. Энэ систем ньдээхэн үеийн тооцоолон бодох том машинаас (ЭВМ) улбаатай агаад өнөөгийн персоналкомпьютерт зохицон өөрчлөгдсөөр иржээ. SPSS нь MS DOS дээр суурилсан байснааWindows хангамжтай болохдоо 6.0,7.0, 7.5, 8.0, 9.0 гэсэн хэдэн хувилбарыг дамжинбайрлалт, зохион байгуулалтын хувьд улам боловсронгуй болон шинэчлэгдсээр байна.1.2. SPSS-ийн үндсэн цонх (Window)Бидний авч үзэж буй SPSS-ийн сүүлийн үеийн хувилбарууд Widows-ийн дэмжлэгтэйболохоор зохион байгуулалт ба ажиллах зарчим нь Windows-тэй төстэй. Тухайлбал цонхнызохион байгуулалт, идэвхжүүлэлт, мэдээлэл хувилах, оруулах, оруулах, солих, хадгалахүйлдлүүд нь бичиг баримтын хяналтын Microsoft Word-тай адил. Програмд орохын тулдStart, Programs, SPSS-ийнхээ тэмдгийг сонгож дарна. Тэгэхэд дэлгэц дээр хоосон хүснэгттэйцонх гарч ирнэ. SPSS-ийн 8.0, 9.0 дугаар хувилбарууд нь бас танд шинэ мэдээлэл оруулах,хадаглагдаж буй файлыг ашиглах зэрэг үйл ажиллагааны хэлбэрийг сонгох санал болгоно.6.0, 7, 7.5 дугаар хувилбарт хоосон хүснэгт бий болгоно.Зураг 1.1 SPSS-руу ороход гарч ирдэг цонх (Data Editor)
  • 2. Үүнд шинэ мэдээлэл шивж, хадгалаж буй файлыг нээн өөрчилж болно. Харин хоосонхүснэгтэнд шинэ мэдээлэл оруулбал файлдаа нэр өгч хадгалахаа мартуузай. Тоо хийхтохиолдолд заавал урьдчилан аливаа нэгэн файл (мэдээлэл бүхий хүснэгт) өгөгдсөн байхѐстой.SPSS систем нь 3 үндсэн цонхноос бүрддэг. Data Editor – (мэдээлэл хянах цонх) Viever window – (гагах цонх) Syntax – ( биелүүлэх даалгавар-үйлдлээ бичдэг цонх)Аливаа статистик программ нь үндсэндээ мэдээлэл оруулах, боловсруулах, дүнгээ гаргах бахарах гэсэн гурван үетэй байдаг бөгөөд SPSS-д үе болгон нь тусгай цонхонд байрладаг.Иймээс цонхыг мэдээлэлтэй харилцах хэлбэр гэж ойлгож болох юм.Програм руу ороход хамгийн түрүүнд гарч ирдэг, мэдээллийг шивэх, засварлах,өөрчлөх, боловсруулах зориулалттай энэхүү цонхыг SPSS-ийн хэллэгээр Data Editor-мэдээллийг хянах цонх гэх бөгөөд үүнд ажиллаж буй идэвхтэй файлын мэдээлэл барлана.Зураг 1.2 Data Editor – мэдээлэл хянах цонхы дүрслэлТухайлбал, эл зураг дээрх Data Editor нь Jagai 99 гэсэн файлтай ажиллаж байгааг харжболно. Бодсон дүн, гаргасан хүснэгт (нэг хэмжээст, хоѐр хэмжээст г.м статистикүзүүлэлтүүд), графикууд нь тооцоо хийх даалгавар хийхэд өөрөө гарч ирдэг гаргах (Vieverwindow, Output гэсэн гарчигтай) цонхонд агуулагдана. Гаргах цонх (Output)-ыг ажилдууссаны дараа шинэ файл үүсгэн хадгалж болно.
  • 3. Зураг 1.3 Viewer-ын дүрслэлГаргах цонхны зүүн талд нь биелүүлсэн даалгаваруудын тойм, баруун талд нь гарч ирсэнхүснэгт, графикууд байрлана. Таны ажиллаж, дэлгэцэнд харагдаж байгаа зүйлийг идэвхтэйцонх гэдэг. Цонхнуудын талаарх мэдээлэл дэлгэцний доод талд байдаг ба нэгээс нөгөө цонхруу шилжихийн тулд доор байрлах цонхны хаягийг идэвхжүүлнэ. Тухайлбал, SPSS Viewer– т ажиллаад мэдээллээ харах хэрэгтэй бол дэлгэцний хамгийн доод талд орших Data Editorгэсэн товчлуур дээр дарна.Зураг 1.4 Цонхны талаарх мэдээллийн байрлалЭнэ үндсэн хоѐр цонхноос гадна бас хэдэн төрлийн гаргах цонх байдаг. Үүнд Draft Veiwer – нэгтгэсн дүнг хүснэгтээр бус ердийн хэлбэрээр гаргэх цонх Pivot Table Editor- гаргах цонхонд буй болсон хүснгэтээ засах цонх. Гаргахцонх (output) –ын хүснэгт (pivot tables) –ийг сонгож хулганаар (mouse) хоѐрудаа хурдан дарахад идэвхждэг эл хүснэгтийн засварлэгч (pivot table editor)цонхонд хүснэгтийг мөр,багана,өнгө, бичгийн хэлбэр , үсгийн хэлбэрийгсонгох (фонд),Олон хэмжээст болгох, гарчиг нэмэх зэрэг олон знзаарзасан өөрчилж болно. Chart Editor- график засварлахад хэрэглэддэг гарагх цонхны өөр нэг төрөл . Үрдүнгээ график хэлбэрээр гаргасан бол уг цонход Та графикийнхаа өнгө, үсгийнфонд , гурвах хэмжээст болгож, хэлбэр дүрсийг хь хүртэл засаж залруулахбололцоотой юм. Text Output Editor- бичиг засдаг гаргах цонх.1.3 Цэс (menus)- ийн зохион байгуулалт
  • 4. Программ руу үрмогц мэдээлэл хяналтын цонх(data editor) идэвхжиж хамгийн дээр ньхэдэн товчлуур – цэс гарч ирнэ. Энэ цэс файлаа дуудаж ажилуулах , мэдээллээ хэрхэнболовсруулах зэрэг бүх үйлдлүүдийг тодорхойлно.Зураг1.6 SPSS –ийн цэсийн дүрслэлЦэсийн ерөнхий зохион байгуулалт , зарчим нь мөн Microsoft word –тэй төсөөтэй чанхаарууштай зарим нэг ялгааг авч үзеь. File, edit, veiw , хэмээх гурван товчлуурерөнхийдөө mictosoft word -тай адил байдаг.File- аар хадгалах, хэвлэхээс гадна шинэ , хуучин файлын төрөл , ( команд бичих ,гаргах , мэдээллийн – хүснэгтийн зохион байгуулалт, хаанаас авах )г,м -ийг томъѐолно. edit-ын option –оор бүх цонхны зохион байгуулалтыг тодорхойлно. Харин datatransform, statics, graphs, utilities, зэрэг нь зөвхөн. Spss -д хамааралтай үйлдлүүдийгтусгасан. data нь хувьсагч ( variable), тохиолдол (case) –той харилцах , хувьсагчийннэрийг оруулх , өөрчлөх файлаа нийлүүлэх , тодорхой тохиолдол (case)-ийг сонгох зэрэгүйлдлүүдийг хийнэ. transform –аар мэдээллийг бүлэглэж , тодорхой тооцооний үндсэндээр шинэ хувьсагч үүсгэж болдог. statistics – нь тооцоооний аргыг тодорхоилно.graphs нь төрөл бүрийн график гаргах үйлдлүүдийг багтаана. Utilities нь хувьсагчфайлын тухай мэдээлллийг агуулна. Бид цаашид data, transform, st sastistics,graphs –ын зарим үндсэн үйлдлүүдийг үзэх болно.Даалгавараа хэрхэн өгөх вэ?Команд даалгаврыг цэсээс зааагдсан үйлдлйиг товчлуур дарах байдлаар эсвэлпрограмм зохиож байгаа маягаар тусгай цонхонд өөрөө бичих хоѐр аргаар өгч болохбөгөөд хоѐрдугаар тохиолдолд гэх команд бичдэг цонхыг ашиглана. Эхнийхувилбаруудад энэ цонх идэвхтэй ашиглагддаг байсан боловч сүүлдээ товчлуурдардаг хэлбэр зонхилох болсон. өөрөөр хэлбэл , туршлагагүй хэрэглэгчийнсонирхолыг давуу таньж программыг хялбаршуулан, командаа бичихгүйгээр заавраауншиж товчлуур дараад тооцоо хийх бололцоотой болгосон.
  • 5. Товчлуур дардаг бэлэн командуудыг харилцах хайрцаг (dialog box) -аас сонгодог.Харилцах хайрцгийг хэрэглэвэл та компьютертайгаа үргэлж интрактив байдлааражиллах шаардлагагтай. Нэг үйлдлээ сонгно зохих товчлуурыг дараад дараагынүйлдлээ тодорхойлох зэргээр spss – байнга харилцаатай ажиллана. Нэг талаас үйлажиллагааны хувьд харилцдаг , нөгөө талаас хайрцаг шиг дөрвөлжин хэлбэртэйболохоор харилцах хайрцаг гэж нэрлэх болсон юм. ( Хувьсагчын туйлын давтамжыгбодох харилцах нэг хайрцагны жишээг зураг 1.7 –с хар)Зураг 1.7 харилцах цонхны жишээТа тодорхой хэдэн командаа тогтмол ашигладаг бол үүнийг (dialog box) харилцаххайрцгаас paste оруулах товчлуураар syntax- ийн цонхруу шилжүүлж шинэ файлболгон хадгалаад цаашид хэрэглэж болно. Бүх командуудаа бичээд гүйцэтгэ гэжзаасны дараа spss өөрөө бүгдийг гаргах учраас syntax -ыг ашиглах нь цаг хэмнэхдавуу талтай.1.4 spss –ээр мэдээллийг шинжлэх дараалалI шат II шат III шат IV шат1. хувьсагч үүсгэж (spss-ийн хэллэгээр dictinory-толь) мэдээллээ (анкет) шивэхdata editor-ын цонхонд ажлын файл үүсгэх2. хийх үйлдлээ ( тооцоо хүснэгт график ) зохих цэсээс сонгох3. хувьсагчидтай зүүн цонхноос хувьсагчаа (variables) сонгон идэвхжүүлэхтодруулж цонхнуудын дунд орших суман дээр дарвал баруун гар талынМэдээллээData Editor-доруулахЦэсээсөгөх командсонгож авнаШинжлэххувьсагчийгсонгохOutput-дгарсанүр дүнгээшинжих
  • 6. хоосон цонхруу шилжинэ. Дараа нь шаардлагатай статистик тооцоо гаргаххэлбэрээ сонгож гүйцэтгэ буюу ( ok ) гэсэн товчлуур дээр дарна.4. гаргах цонх (viewer window output) -д гаргасан үр дүнгээ шинжлэх . үр дүннь хүснэгт эсвэл төрөл бүрийн графикийн хэлбэрээр гарч болно.Хоѐрдугаар бүлэг. Мэдээллийг компьютерт оруулах, өөрчлөх аргачлал2.1 Мэдээлэл оруулах аргуудМэдээлэлийг компьютерт дараах гурван агаар оруулж болно.1. Мэдээлэл оруулахад ашиглагддаг Data Entry II гэдэг тусгай программ хэрэглэжболно. Энэ программ нь MS DOS дээр суурилсан, SPSS-ийн нэг хэсэг мөн боловчсистемээс гадна байдаг. Иймээс та SPSS-тэй боловч үүнийг компьютертаа бас давхарсуулгах хэрэгтэй болно. Анкетаа оруулж дуусахад мэдээлэл тань тусгай файл болохба үүнийг SPSS систем рүү шилжүүлнэ.2. Excel, dBase, Access зэрэг хүснэгт хийхэд зориулагдсан програмаар мэдээлэл оруулжболно. Тухайлбал,SPSS Excel хоѐр програм харилцан хөрвөдөг учраас Excel дээрбичигдсэн мэдээлэлийг SPSS төвөггүй уншина. Data Entry II програм байхгүйтохиолдолд энэ аргыг хэрэглэх боломжтой.3. SPSS системийг хэрэглэж болно. Ингэхдээ мэдээллээ Data Editor мэдээлэл хяналтынцонхны хүснэгтэнд шууд ирнэ.2.2. Хувьсагч үүсгэх тодорхойлох аргаХувьсагчийн төрөлТоо, үсэг, цаг хугацаа, мөнгөн тэмдэгт зэрэг олон төрлийн хувьсагч байдаг. Тоонхувьсагчийг Numeric ба үсгэн хувьсагчийг string variables гэнэ. Жишээлбэл, 7 дугаархуудсан дээр байгаа Data Editor-ийн дүслэлээс (зураг 1.2) 1-р багана –тоо 2, 3, 4-р баганаүсэг, 5-р багана тоо г. м хувьсагчуупд байгааг харж болно. Харилцах хайрцгаас харахадхувьсагчийн төрөл болгон өөрийн гэсэн тэмдэгтэй бөгөөд тоон хувьсагч #, үсгэн нь А гэжтэмдэглэнэ.Зураг 2.1 Хувьсагчийн тэмдэглэл
  • 7. Хувьсагч үүсгэх,тодорхойлох аргаМэдээлэл оруулахын өмнө анкетын асуултуудыг бичих бас нэг ажил байдаг.Хувьсагчийннэр,утгыг тодорхойлохдоо мэдээлэл оруулах гуравдугаар арга буюу spss-ын системийгхэрэглэе.Data editor буюу хоосон хүснэгтийн мөрөнд нэг анкет буюу тухайн респондентын дугаарорно.Энэ мөрийг case-тохиолдол гэх бөгөөд хувьсагч байрлах баганыг variables гэнэ.Зураг2.2-аас үүнийг харж болно.Зураг 2.2.Тохиолдол,хувьсагчийн байрлалХувьсагчХүснэгтэн мэдээллийн 1 дүгээр багананд респондентын дугаар,хоѐрдугаартнас,гуравдугаарт нь хүйс,цаашилбал,оршин суугаа газар,сууц зэрэг хувьсагчуудоржээ.Мөрөнд нь респондентын нэр буюу анкетын дугаар байна.3 дугаар мөрийг үзвэл 3дугаар анкет-(тохиолдол),16 настай,хөдөө гэрт амьдардаг эрэгтэй хүүхдийн хариулт юм.Угжишээнээс хувьсагчид тоогоор бас зарим нь үсгээр илэрхийлэгдсэнийг та анзаарсан байх.Хувьсагчаа хэрхэн үүсгэх вэ?Хувьсагчаа хэрхэн үүсгэж болно.1.Data цэсээс Define variables үйлдэл сонгоно.Зураг 2.3.Хувьсагч үүсгэх үйлдлийг цэсээс олох нь
  • 8. 2.Data Editor-ын хүснэгтээс өөрчлөх гэж байгаа хувьсагчийнхаа эхний нүд дээр хоѐр удаахурдан дарна.Тэгэхэд дараах харилцах хайрцаг гарч ирнэ.Зураг 2.4 Хувьсагч тодорхойлох харилцах хайрцаг(зураг орно)Variables name гэдэг нүдэн дотор нэрийг нь оруулна.Жишээлбэл ,хүйс гэж бичье.Measurement хувьсагчийн шкалыг(нэрлэсэн,эрэмбийн,тоон), Type нь хувьсагчийн төрөлхэлбэрийг заана.Үсгэн хэлбэрээр оруулах бол үүнд String гэснийг сонгоно,бид хүйсийгтоон хэлбэрээр илэрхийлэх учир Numeric гэж тодорхойлов.Зураг 2.5.Хувьсагчийн төрлийг тодорхойлох ньColumn format хувьсагчийн эзлэх зай,байрлалыг заана, Missing values нь хувьсагчийнхариулагдаагүй утгыг тэмдэглэнэ. Labels (шошго) нь хувьсагчийг тодорхойлж өгнө.Үүнийтулд labels товчлуур дээр дараад Define labels-руу орно.Зураг 2.6. Шошго (labels)- ор хувьсагчийг тодорхойлох нь(зураг орно)Дээд талын нүдэнд хүйс гэж бичээд эрэгтэйг 1, эмэгтэйг 2 гэсэн тоогоор тэмдэглэе.
  • 9. Add товчуурыг дарж үйлдлээ баталгаажуулааад continue дээр дарж definr variable руубуцаж ороод ok товчлуурыг дарна. (бидний энэ сая хийсэн үйлдэл нь харилцах хайрцагийгхэрэглэх бас нэг жишээ болно.)Мэдээлэлийг data editor-д хэрхэн оруулах вэ?Ердийн тоон мэдээлэлийг компьютерт хялбархан оруулдаг. Хүснэгтээсээ оруулах нүдээсонгож идэвхжүүлээд тоогоо бичнэ. Тоо нь хянах дээд талын хоосон зайнд гарч ирнэ.Зураг 2.7.Enter дарж баталгаажуулахад эл тоо тэр нүдэнд орж ирнэ . та хувьсагчдаа тусгайлан нэрөгөөгүй бол data editoр өөрөө var 001, var 002 (хувьсагч 001,002) гэх мэтээр дугаарлаж нэрөгнө.Зураг 2.8.Шинэ хувьсагч оруулах ньData editor өөрөө хувьсагчийг дугаарлаад var ,001 002, гэх мэт үүсгэх боломжтой хувьсагчоруулах шаардлагатай болбол яах вэ?Шинэ хувьсагч оруулахын тулд урд талын хувьсагчийн баганыг идэвхжүүлсний дараа dataцэснээс insert variables үйлдлийг сонгоно. (зураг 2,3-с үз) тэгэхэд data editor –ын хүснэгт
  • 10. дээр шууд хувьсагч –var ....гээд data editor оруулах бол ү01 хувьсагчийн баганыгидэвхжүүлэх хэрэгтэйЗураг 2.9. шинэ хувьсагч оруулсан байдалТа шинэ хувьсагчийн нэрийг өөрчлөхдөө дээр үзсэн хоѐр аргыг алийг нь ч хэрэглэж болно.Тохиолдлуудын дунд шинэ тохиодол оруулах бол data цэснээс insert case –г сонгоно.Delete, copy, paste зэрэг үйлдлээр хувьсагч , тохиолдлыг арилгаж, зөөж, засварлаж болно.2.3 хувьсагчтйг өөрчлөх аргаData editor –тухай ярьж байхдаа хувьсагчаа хэрхэн тодорхойлох тухай авч үзсэн бол одооэнэ хувьсагчийн утгыг өөрчлөх мэдээллээ дахин нэгтгэх аргатай танилцая.Байгаа хувьсагчаа өөрчлөх , нэгтгэхСоциологийн судалгаанд хуучин хувьсагчийн утгыг өөрчлөх өөр янзаар бүлэглэн нэгтгэхтохиолдол их гардаг. Spss –д энэ үйлдэл төвөгүй хийгддэг учир та мэдээллээ дэлгэрэнгүйбайдлаар оруулах нь зүйтэй . жишээлбэл , респодеитын насыг нээлттэй асуултаар аваад ,түүнийгээ компьютерт оруулж бүлэглэж болно. Энэ нь уг программын бас нэг давуу талюм.Үүний тулд : та data editor -ын цэснээс transform өөрчлөхRecord Дээр дарахад into same variables (тухайн хувьсагч руу)Into different variable (өөр хвьсагч руу)хуучин хувьсагчаа дотор нь бүлэглэх, өөр хувьсагч болгон өөрчлөх гэсэн заалтуур гарчирнэ.Зураг 2.10
  • 11. Шинэ нэр өгөлгүй хуучнаар нь байлгах бол (into same variable) эхний заалтан дээрдарна.Хувьсагчаа өөр нэрээр өөрчлөх бол хоѐр дахь заалтыг сонгоно.Адил нэртэй хувьсагчболгон (into same variables) өөрчлөх өд товчлуур дээр дарахад хоѐр цонхтой харилцаххайрцаг бий болно.Зураг 2.11.Дараа нь та хэрэгтэй хувьсагчийнхаа нэрийг идэвхжүүлээд хоѐр цонхны дунд байрлахсуман дээр хоосон цонхруугаа оруулна.Нөхцөл болзол өгөгдөх тохиолдолд if (хэрэв)-ээрзааж old and new values(шинэ ба хуучин утга)-ыг бүлэглээд add ,Continue дарж буцаж ороодгүйцэтгэ (Ok)гэсэн товчлуур дарна.Зураг 2.12 Шинэ ба хуучин утгыг тодорхойлох (насаар)(Зураг орно)if (хэрэв )болзол ,нөхцлөө заахдаа эхлээд if-дээр дарахад баруун талдаа хувьѐагчийн нэрбүхий ,зүүн талдаа хоосон хоѐр цонхтой харилцах хайрцаг нээгдэнэ.Дээрээ include all cases(бүх тохиолдлоо сонгох),include if satisfies condition(нөхцөл биөлэгдвэлоруулах)заалтуудаас сүүлчийнхийг идэвхжүүлээд баруун цонхноос хувьсагчаа ,доод талааслогик үйлдэл эсвэл арифметик ,статистик томьѐогоо заагаад continue-г дарна.Зураг 2.13 Хэрэв болзол заах харилцах хайрцаг
  • 12. (Зураг орно)Насыг (v01-р хувьсагч)25 хүртэл гэж хязгаарлахад 25-аас дээш настай хүмүүсийн хариулттооцогдохгүй болно.Өөр нэртэй хувьсагч болгон (into different variables)өөрчлөх into Different Variables гэсэнтовчлуур дарахад мөн хоѐр цонх гарч ирнэ. Дээрээ Input variables-Output variables гэсэнбичэгтэй хоосон цонхонд өөрчлөх шаардлагатай хувьсагчийн нэрийг өөрөө бичиж буюусумаар оруулаад зүүн талд байрлах Output variables хаягтай нүдэнд шинэ хувьсагчийннэрийг бичиж Change товчлуурыг дарахад input variables-Output variables цонхонд хуучин(input)ба шинэ (Output)хувьсагчдын нэрс бий болно.Зураг2.14 Хувьсагчийг өөр нэрээр өөрчлөх(Зураг орно)Болзол заах эсвэл дотор нь бүлэглэх тохиолдолд Input variables-Output variables цонхныдоор байрлах Хэрэв (if) ба шинэ хуучин утга (Old and New values) командуудыг хэрэглэнэ.Энэ даалгаварыг Syntax-ын цонхоор хэрхэн өгөгхийг харуулъя.v01 хэмээх респондентын насыг тодорхойлж буй хувьсачийг өөрчилье.RECODE v01(lowest thru 20=1) (21 thru 40=2) (41 thru 60=3) (61 thru Highest=4)INTO Age.Execute.Гэсэн заавраар v01 буюу бүлэглэгдээгүй орсон насыг илэрхийлсэн хувьсагч нь20 хүрэл – 121-ээс 40 хүртэл-241-ээс 60 хүртэл-361-ээс дээш – 4Гэсэн дөрвөн бүлэг болж нэгтгэхдээ Age нэртэй шинэ хувьсагчийг үүсгэнэ.Үүнд: lowest thru нь хувьсагчийн утгийн хамгийн доод хилThru- хувьсагчийн утгын дундын дээд,доод хилThru Highest – хувьсагчийн утгын хамгийн дээд хилEXECUTE- гүйцэтгэ хэмээх үгс юм.
  • 13. Гуравдугаар бүлэг. Нэг хэмжээст тархалт3.1 Нэг хэмжээст тархалтын цувааХувьсагч нь явар шкалаар хэмжигдэж байгаагаас хамааран тухайн нэг хэмжээсттархалтын хувьд харилцан адилгүй параметр, хэмжигдэхүүнийг боддог. Хувьсагчийгхэмждэг шкалыг дараах 3 хэв маягт хувааж болно.Нэрлэсэн шкал нь хувьсагчийн утгыг ямар нэгэн анги бүлэгт багтаахыг үзүүлнэ.Жишээ нь эрэгтэй, эмэгтэй гэх мэт. Энд үүссэн анги нь эрэмбэлэгдэхгүй.Эрэмбийн шкал нь хувьсагчийг утгаар нь ангилаад зогсохгүй, эрэмбэ дараалалдоруулна. Тухайлбал сайн, муу, дунд гэсэн гурван утга өгч болно.Тоон ( интервал) шкал нь утгуудыг эрэмбэлэх төдийгүй бие биенээс ялгагдаххэмжээг тодорхойлно. Тухайлбал гэр бүлийг орлогоор нь ангилж, тэдний хоорондохялгааг тогтооно.Шкал тус бүрт статистик боловсруулалтын янз бүрийн арга хэрэглэнэ. Тухайлбал хувьагчнэрлэсэн шкалтай бол медиан, дундажийг бодож болохгүй, харин моодыг олж хэрэглэжболно. Хувьсагч эрэмбийн шкалтай үед моод, медианыг, харин тоон шкалтай бол ямар чстатистик арга хэрэглэж болох жишээтэй.Хувьсагч ямар ч шкалтай байсан эхлээд бүх төрлийн давтамжуудийг бодож болно. Нэгхэмжээст тархалтыг бодох даалгаврыг харилцах хайрцаг, Syntax зэргийг ашиглан хоѐрянзаар өгч болно. Харилцах хайрцаг хэрэглэвэл:Data Editor- мэдээлэл хянах цонхны дээр байрлах цэснээс Statistics, Summarize,Frequencies гэсэн товчлуурууд дээр дарахад хувьсагчийн нэр бүхий ба хоосон хоѐрцонхиой харилцах хайрцаг гарна.Зураг 3.1. Нэг хэмжээст тархалтын харилцааны хайрцагТоолох шаардлагатай хувьсагчийн нэрийг идэвхжүүлж хоосон сумаар зөөгөөд OK товчлуурдарахад гарах цонх Output-д хувьсагчийн нэг хэмжээст тархалтыг үзүүлсэн хүснэгт гарч
  • 14. ирнэ. Хэрэв та энэхүү тархалтыг хүснэгтээс гадна ба графикаар дүрслэх хэрэгтэй бол Okгэж дарахын өмнө доор байрлах charts гэсэн товчлуур дээр дарж түүнээс графикийнхэлбэрийг сонгоод Continue товчлуур дээо дарна. Тархалтын параметрийг тодорхойлохтохиолдолд charts- ын хажууд байрлах Statistics үйлдлээр арифметикийн дундаж, хазайлтзэрэг олон үзүүлэлтүүдийг бодож болно. Format үйлдлээр багаас ихрүү, ихээс багаруузэрэг хүснэгтэд гарах тооны эрэмбийг тодорхойлно. Энэ даалгаварыг Syntax-ын цонхоорхэрхэн өгөхийг үзье.v01 v02 v03 нэртэй хувьсагчдын давтамжийг бод гэсэн команд дараах байдлаар бичиглэнэ:FREQUENCIES VARIABLE = v01,v02,v03.Тухайлбал FREQUENCIES/VARIABLE sex.Гэсэн командаар судалгаанд оролцогсдын хүйсний талаарх дараахи хүснэгт гарч ирнэ.Нэг хэмжээст тархалт (хүйсээр)Хүснэгт 1Sexfrequency Percent ValidPercentCommulativePercentValid maleFemaleTotalMissing SystemTotal1014106420785208348.751.199.80.2100.048.851.2100.048.8100.0Ualue label – гэсэн эхний багананд хувьсагчийн авах утга бичигдэнэFrequency – гэсэн багананд тухайн утгын давтамж бичигдэнэPersent - гэсэн багананд давтамжийн хувь гарч ирнэValid Percent - гэсэн багананд хариулт өгсөн хүний тоонд бодсон хувьCommulative Percent - гэсэн багананд тухайн утга болон түүний өмнөх утгуудад харгалзахдавтамжийн нийлбэр хувь буюу хуримтлагдсан давтамж бодогдоно.Хүснэгтээс харвал судалгаанд хамрагдсан 2083 хүний 1014 нь буюу 48,7 хувь нь эрэгтэй,хариулаагүй хүмүүсийг хасвал 48,8 хувь болно.Статистик хэмжигдэхүүнийг бодох
  • 15. Хувьсагчийн интервал буюу тоон шкалаар хэмжигдсэн бол статистик хэмжигдэхүүнийгхэрхэн бодох вэ?Тоон шкалаар илэрхийлэгдсэн хувьсагчийг статистикийн олон аргаар хэмжиж үзэж болохбөгөөд үүний тулд өмнө өгүүлсний дагуу адил хийнэ. Харилцах хайрцаг хэрэглэж байгаабол Statistics товчлуур дээр дараад хүссэн үйлдлээ сонгож Continue , дараа нь нэг хэмжээсттархалтын үнсэн хайрцгын ok-г дарна.Зураг 3.2. Нэг хэмжээт тархалтын статистик хэмжигдэхүүнийг харилцах хайрцагSyntax-ийг ашиглаж байгаа тохиолдолд командаа бичихдээ тодорхой зааж өгөх эсвэлбүгдийг нь үзье гэвэл:FREQUENCIES/VARIABLES (нэр)/ STATISTICS ALL. Гэсэн даалгаварыг бичнэ. Энэдашрамд Syntax цонхыг ашиглахад даалгавар бичсэнийхээ дараа цэг заавал байхшаардлагатайг анхаарах хэрэгтэй.Ямар статистик үзүүлэлтийг хэмжиж болох гэдгийг дурдья.Minimum- хувьсагчийн хамгийн бага утгаMaximum- хамгийн утгаMedian- түүврийг хоѐр тэнцүү хэсэгт хувааж буй утгаMode- хамгийн их тохиолдож буй утгаStd.Dev- дундаж квадрат нь дисперсиэс язгуур гаргасантай тэнцүүVariance- ДисперсиKurtosis- эксцесс. Тархалтын муруйн орой нь байрласныг үзүүлнэ. Хэвийн тархалтын үедE=0 байх ба эксцессыг бодохдоо хэвийн тархалтын муруйтай харьцуулан гаргана. Төвийнm эрэмбийн момент
  • 16. mnkiimixxn 0)(1344sEэксцесс нь E=… гэсэн томьѐогоор бодогдоно. Үүнд: М4 – дөрөвдүгээр эрэмбийн төвийнмомент, S4дундаж квадрат хазайлтын дөрвөн зэрэг. Хэрэв E>0 бол тархалтын муруй хурцоройтой, өөрөөр хэлбэл утгууд дундаждаа ойр байрласан, E<0 бол муруй мохоо оройтойбайна. E-ийн доод хязгаар нь 2 байх ба энэ үед бие даасан хоѐр муруй үүсэж, тархалтынцуваа нэг төрөл бус байгааг үзүүлнэ.Skewness- асимметрия. Тэгш хэмгүй байдал буюу дундаж нь аль нэг тийшээ хэрхэншилжсэнийг үзүүлнэ. Хэвийн тархалтын үед энэ хэмжигдэхүүн тэгтэй тэнцүү.Зураг 3.3 Тэгш хэмгүй тархалтЗүүн тийшээ тэгш хэмгүй Баруун тийш тэгш хэмгүйТэгш хэмгүй байдлын коэффициент болгон гуравдугаар эрэмбийн нормчлогдсон моментыгхэрэглэнэ.0; 3333 rsrБол зүүн талдаа тэгш хэмгүй, r3<0 бол баруун талруугаа тэгш хэм алдарсан байна.Түүнчлэн статистик командаар тухайн хувьсагчийн дундаж, түүний алдаа, итгэмжийнинтервал зэргийг тооцож болно.Жишээлбэл: Та хэдэн настай вэ? Гэсэн асуулт (мэдээлэл хяналиын цонхонд v01 гэжтэмдэглэсэн )-ын нэг хэмжээст тархалт, статистик хэмжигдэхүүн, графикийг авч үзье.Харилцах цонхоор өгвөл цэсээсStatistics, Summarize, Frequencies, v01 хувьсагчийнхээ нэрийг хоосон цонх руу зөөгөөдCharts –аас графикийнхээ хэлбэр (гистограммыг), Statistics-аас шаардлагатай статистикхэмжигдэхүүнийг, Format-аас өгсөх, уруудах дарааллыг сонгож авна.Тархалтын гистограммыг гаргаж авах нь сонирхолтой байдаг. Гистограмм нь ажиглалтынтоотой пропорциональ урт бүхий баганаар дүрслэгдэнэ. Тасралтгүй хувьсагчийн хувьдHISTOGRAM хэрэглэнэ. Энэ тохиолдолд утгын бүх тэнхлэг заагдсан алхамтай интервалхуваагдана. Дараа нь баганын уртыг тухайн интервалд байгаа ажиглалтын утгыннийлбэртэй пропорциональ байхаар сонгож авна.Syntax-аар өгвөл дараах командыг бичнэ.FREQUENCIES/v01/STATISTICS ALL /HISTOGRAM NORMAL.Эсвэл статистик үзүүлэлтийг хэмжих бүх даалгавраа дурьдвал
  • 17. VARIABLES=v01/ STATISTICS =STDDEV VARIANCE RANGE MINIMUM MAXIMUMSEMEAN MEAN MEDIAN MODE SUM SKEWINES SESKEW KURTOSIS SEKURT/HISTOGRAM NORMAL.Тэгэхэд дараах статистик хэмжигдэхүүн, хүснэгт, график гарч ирнэ.Нэг хэмжээст тархалт, статистик үзүүлэлт (насаар)Хүснэгт 2AgeFrequency Percent ValidPercentCumulativePercentValid 9.00 7 0.3 0.3 0.310.00 139 6.7 6.7 7.011.00 82 3.9 3.9 11.012.00 142 6.8 6.8 17.813.00 219 10.5 10.5 28.314.00 286 13.7 13.7 42.015.00 338 16.2 16.2 58.316.00 308 14.8 14.8 73.117.00 196 9.4 9.4 82.518.00 165 7.9 7.9 90.419.00 188 9.0 9.0 99.520.00 11 0.5 0.5 100.0total 2081 99.9 100Missing System 2 0.1Total 2083 100.0StatisticsN Valid Missing 2081Mean 2Std Error of Mean 14.8976Median 5.547E-02Mode 15.0000Std.Deviation 2.5303Variance 6.4025
  • 18. Skewness -0.184Std Error of Skewness 0.054Kurtosis -0.644Std Error of Kurtosis 0.107Range 11.00Minimum 9.00Maximum 20.00Sum 31002.00Зураг 3.4. Гистограммыг хэвийн тархалтын графиктай харьцуулан үзүүлсэн нь ( насаар)Дөрөвдүгээр бүлэг. Хувьсагчдын хоорондын хобоо, хамааралСолбицуулсан хүснэгтСолбицуулсан хүснэгт гаргахын тулд CROSSTABS командыг хэрэглэнэ:Харилцах хайрцгаар эл команд өгөх бол: Statistics Summarize Crosstabs гэсэн (хүснэгт 3.1-ийг үз) товчлуур дээр дарахад нэг талдаа хувьсагчийннэр бүхий цонх нөгөө талд гурван цонхтой дараах харилцах хайрцаг гарна.Зураг 4.1 Хоѐр хэмжээст тархалтын харилцах хайрцагХарьцуулах хувьсагчдын мөр (Row), багана (Column)- д байрлуулна. Cells гэсэнтовчлуураар гаргах цонхны хүснэгтийн нүдэнд байх үзүүлэлт, тоо, хувь (мөр-Row,Зураг 4.2. Хоѐр хэмжээст тархалтын Cells харилцах цонх
  • 19. баганаар-Column гаргах эсэх)-ийг Continue, дараа нь үндсэн харилцах хайрцагтаа ok гэждарна. (Зөвхөн туйлын давтамжийг бодох үед Cells-руу орохгүй Statistics товчлуурыгдарвал хувьсагч хоорондын хамаарлыг бодох харилцах хайрцаг гарч ирнэ. ) Тэгэхэд гаргахцонх Output –дээр хувьсагчдыг харьцуулсан хүснэгт гарч ирнэ. Тухрайлбал, 1999 онд өсвөрнасны хүүхдийн дунд явуулсан судалгааны дүнгээс эцгийн мэргэжлийг хүүхдийн мэргэжилсонголттой харьцуулж үзье. Эцгийн мэргэжил v7_fath, хүүхдийн мэргэжил сонголтыгv12_oc гэж тэмдэглэсэн бол Syntax-ын цонхонд v7_fath хувьсагчийн утгыг v12_ocхувьсагчийн утгатай харьцуул гэсэн даалгавар дараах байдлаар өгөгдөх болно.CROSSTABS/TABLES=v7_fath BY v12_oc/FORMAT=AVALUE TABLES/CELLS=COUNT ROW COLUMN. Дараа нь цэсээс RUN(гүйцэтгэ) товчлуур дарахад хоѐр хувьсагчийг харьцуулан туйлын давтамж, тохиолдлынхувийг мөр баганаар нь үзүүлсэн солбицуулсан хүснэгт гарч ирнэ.Хүснэгт 3Хоѐр хэмжээст тархалтЭцгийн мэргэжлийг хүүхдийн мэргэжил сонголттой харьцуулсан ньХүүхдийн мэргэжил сонголт бүгдЭцгийн Малчин ТоогоорМэргэжил МөрөөрБаганаарАжилчин ТоогоорМөрөөрБаганаарАлбан ТоогоорХаагч МөрөөрБаганаарХувийн ТоогоорБизнес МөрөөрБаганаар
  • 20. Бүгд ТоогоорМөрөөрБаганаарХүснэгтээс үзвэл эцэг нь мал малладаг, өөрөө малчин болох хүсэлтэй хүүхдүүд 64 байна.Эхний мөрөнд малчин эцэгтэй хүүхдүүдийн хариулт байх бөгөөд тэдний 26.6% нь эцгийнмэргэжлийг сонгох сонирхолтой гэжээ. Тэгвэл малчин болох сонирхолтой хүүхдүүдийгилэрхийлж буй нэгдүгээр баганаас тэдний 82% нь малчин эцэгтэй байгаа харагдаж байна.Олон хэмжээст хүснэгтСоциологид хоѐроос дээш тооны хувьсагчдыг харьцуулан бүлэглэж, олон хэмжээст хүснэгтнь судлагдахуунаа ангилах, логик зүй тогтлыг илрүүлэх, хоорондын холбоо хамаарлыгтодорхойлох үндэс суурь болж өгнө.Өсвөр үеийнхний хэрэгцээг судалсан судалгаанд архи, тамхи, мансууруулах бодисыгхэрэглэдэг (буюу хэрэглэж үзсэн) эсэхийг сонирхсон юм. Тэдгээрийн гурван хэмжээстсолбицуулсан хүснэгт зохиоѐ.Харилцах хайрцгийг хэрэглэвэл: Statistics, Summarize, Crosstabsгэж ороход дээрх 4.1. дугаар зураг гарч ирнэ. Row- мөр гэсэн эхний нүдэнд архины хэрэглээv46_1, column –багана гэсэн хоѐр дахь нүдэнд тамхины хэрэглээ –v 46_2,Layer- давхар мөргэсэн гурав дахь нүдэнд мансууруулах бодисыг хэрэглэж үзсэн –v46_3-р хувьсагчдыгоруулж зөвхөн туйлын давтамжийг үзье гэж бодож Cells-д юм тэмдэглэлгүй ok гэж дарна.Syntax-ийн цонхыг ашиглавал:CROSSTABS/TABLES=v46_1 BY v46_2 BY v46_3/FORMAT=AVALUE TABLES/CELLS=COUNT. гэж бичнэ.Гарч ирсэн хүснэгт 4-ыг харвал нүдэнд хавьгүй дан тоо-туйлын давтамж байна. Гурванхэмжээст солбицуулсан хүснэгт (туйлийн давтамжаар)Хүснэгт 4Архи, тамхи, мансууруулах бодисын хэрэглээний харьцуулалтСountХүснэгт оруул
  • 21. Хүснэгтээс архи, тамхи, мансууруулах бодисыг алийг нь ч хэрэглэдэггүй, хэрэглэж үзээгүйгэж 1636 хүүхэд хариулсан бол, гурвууланг хэрэглэдэг гэж 9 хүүхэд хариулжээ. Мөн архи,тамхи хоѐуланг хэрэглэгч 150, зөвхөн архийг уудаг гэсэн нь 108, зөвхөн тамхи татдаг нь 140байна. Энэхүү гурван хэмжээст хүснэгтэд тулгуурлан судлагдагсдыг логик аргаар ангилжболно.Энэ мэтээр 4,5 г.м хэмжээст солбицуулсан хүснэгт зохиож болно. Энэ мэтээр 4,5 г.мхэмжээст солбицуулсан хүснэгт зохиож болно.Хамааралгүй болох тухай таамаглал шалгах ньСолбицуулсан m x n мөр, багана бүхий хүснэгтийг ашиглан хоѐр хувьсагчийн хоорондхолбоо хамаарал байгаа эсэхийг шалгахдаа тэдгээрийн хооронд хамаарал байхгүй гэсэн тэгтаамаглал дэвшүүлж, Хи квадрат шалгуур хэрэглэнэ.Харилцах хайрцгаар хийвэл:Statistics,Summarize гээдCrosstabs-руу орж Statistics гэсэн доод товчлуур дээр дарахад хэдэн хэдэн статистикхамаарлын хэмжигдэхүүний нэр гарна.Зураг 4.3. Хамаарал шалгах харилцх хайрцагТэндээс Chi-Square гэснийг сонгоод Continue дээр дарна.Бусад үйлдлүүдийг нь хоѐр хэмжээст тархалтын өгөгдөлтэй адил хийгдэнэ.Syntax-ийг ашиглах бол:CROSSTBAS /TABLAS=v7_fath BY v12_oc/FORMAT=AVALUE TABLES/STATISTIC=CHISQ.
  • 22. гэж Syntax-ийн цонхонд бичнэ. Энд бичигдсэн хувьсагчдийг бид собицуулсан хүснэгтийнжишээн дээр авч үзсэн болохоор утгыг нь санаж байгаа байх..Тэгэхэд дараах хоѐр хүснэгтгарч ирнэ. Бид энэ жишээн дээр/CELLS=COUNT ROW COLUMN. гэж команд өгөөгүй учраас зөвхөн туйлийн давтамж гарчбуйг анзаараарай. Нүдэнд мөр баганаар нь хувь бод гэж даалгавар өгсөн бол хүснэгт 2 гарчирэх байсан.Солбицуулсан хүснэгт Хүснэгт 5Crosstabsv7_fath*v12_oc CrosstabulationCountV12 oc1.00 2.00 3.00 4.00V7_fath 1.00 64 112 31 33 2402.003.00 34 29 12 754.00 7 210 101 73 391Total 78 602 257 162 1095Хүснэгт 6Эцгийн мэргэжил, хүүхдийн мэргэжил сонголтын хамаарал (Хи квадрат)Chi-Square TestsDf AsympSig. (2 sided)Pearson Chi-Square 202 163a9 0.000Likelihood 167.912 9 0.000Linear-by-LinearAssociatian45.066 1 0.000N of Valid Cases 1099a. 0 cell (.0%) have expected count less than 5. The minimum expected count is 5.32.6-р хүснэгтийн Pearson гэсэн мөрийг авч үзье. Энэ мөрөнд Хи квадратын статик утга, хи-квадрат тархалтын чөлөөт зэргийн тоо , итгэлцүүрийн учир холбогдлын түвшин(Significance) гэсэн 3 тоо бичигдсэн байна. Учир холбогдлын түвшин нь 0,05-тай тэнцүүюмуу бага байвал , X,Y хамааралгүй болох тухай таамаглал няцаагдана. Энэ шалгуурхүлээж буй бүх утгууд нь 5-тай тэнцүү буюу их байх тохиолдолд үйлчилнэ. Хүснэгтийн
  • 23. төгсгөлд хамгийн бага хүлээгдэж буй утгын тоо гардаг. Хи квадрат хүснэгтээс үзэхэд 0гарсан тул дээрх хоѐр хувьсагч ( эцгийн мэогэжил, хүүхдиын мэргэжил сонголт) хоорондоохамааралгүй байн гэж үзнэ. Хи квадратын үнэний хэвинй итгэлцүүр дараагийн мөрөндбодогджээ. Түүнийг логарифмын шугаман загварын статистик шалгуур болгон хэрэглэнэ.Сүүлчийн итгэлцүүр нь зөвхөн тоон хувьсагчийн хувьд ашиглагдана. Энэ мэт шкалын хэвмаягт тохирсон бусад олон статистик шалгуур хэрэглэж болно.4.4 Корреляцийн коэффициентX, Y хоѐр хувьсагчийн хамаарлыг дараах томъѐогоор боддог.),( yxcorХ ба Y хамааралгүй болох (X,Y)=0 юмуу тэгд ойрхон өөрөөр хэлбэл 0.1Y)//cor(X, болно.Харин X ба Y хамааралгүй бол 1Y)//cor(X, эсвэл 1-д ойр тухайлбал, 0.9Y)//cor(X,байна. Энэ томъѐо X,Y хоорондоо шугаман хамааралтай эсэхийг тогтооно. Шугамантэгшитгэл ньY=K*X+b; Үүнд:K=Sy/SxSy, Sx стандарт хазайлт, yx нь х ба у-ын дундаж юм. в= SxSyyy /*Хоѐр хувьсагчийн хоорондох корреляцийн коэффициент бодохдоо: даалгаварыг харилцаххайрцгаар өгөх бол цэсээсStatistics,Correlate,Bovariate гэж дараадЗураг 4.4.
  • 24. Нээгдсэн харилцах цонхноосЗураг 4.5Variables- хувьсагчдыг, Correlation Coeffifients- бодох коэффициентыг, шаардлагатай болOption –оос давхар тоолох статистик хэмжигдэхүүнийг тэмдэглэж ok-г дарна.Тоон хувьсагч нь хэвийн тархалттай бол Пирсоныг, тархалт нт хэвийн бус юмуу, эсвэлэрэмблэгдсэн хувьсагчтай бол Кендаллийн Тауг давтамжийн их багаар олон дугааруудынхоорондох холбоог ольѐ гэвэл Спирмены коэффициентыг сонгож хэрэглэнэ. Нэрлэсэншкалын хувьд зарим статистик арга тохиромжгүй. Харин давтамжийг ихээс багаруу (эсвэлбагаас ихрүү) дэс тоогоор дугаарлан эрэмбийн шкалд шилжүүлбэл илүү үр дүнд хүрнэ. Энэүйлдлийг дараах даалгавар хийнэ. Харилцах хайрцгаар:Data Editor-ын цэсээсTransform, Rank Cases…Гээд хувьсагчдыг сонгоод Ties дээр шиэн дугаарлагдаж буй хувьсагчийн үүсгэх аргыг,Rank-дээр хувьсагчийн утгыг бодох аргыг тодорхойлж ok дарна.Syntax-аар:RAN KVARIABLES =хувьсагчийн нэр (A) BY хувьсагчийн нэр /RANK/ PRINT=YES/TIES=MEAN.Тэгэхэд SPSS систем өөрөө заасан аргуудын дагуу Data Editor-ын цонхонд шинэ хувьсагчүүсгэж хувьсагчийн нэрийн өмнө r гэсэн үсэг нэмж нэрлэж болно.Зураг 4.6.
  • 25. Дугаарлагдсан хувьсагчийг ашиглан Спирмены рангийн корреляци бодож болно.Жишээлбэл: v12 гэсэн хувьсагчийг v7 хувьсагчийн дагуу эрэмблэ гэсэн даалгавар өгөөдтэдний хоорондох рангийн корреляцийг бодохдоо Syntax-дSyntax-аар:RAN KVARIABLES =v12 (A) BY v7 /RANK/ PRINT=YES/TIES=MEAN./ VARIABLES=rv12v7/PRINT=SPEARMAN TWOTAIL NODIG/MISSING=PAIRWISE. Гэж бичнэ./ VARIABLES=v12v7 гэсэн мөрөнд эрэмбэлэгдсэн байгааг анхаарна уу?Хувьсагчдын хоорондох корреляцийн матриц нь тэгш хэмтэй, квадрат хэлбэртэй юм. (6-рбүлгээс хүснэгт –ыг үз)
  • 26. Тавдугаар бүлэг. Кластер шинжилгээКластер шинжилгээг тохиолдол болон шинж тэмдгүүдийг ангилан нэг төрөл бүлэг үүсгэхэдхэрэглэдэг. SPSS багц програмд шаталсан хийгээд К-дунджийн гэсэн 2 аргаар кластер (нэгтөрөл бүлэг) байгуулж болно. Нэг бүлэгт орох тохиолдол болон хувьсагчийг тодорхойлход“зай” гэсэн ойлголтыг оруулж ирдэг. Тохиолдлоор бүлэг байгуулахдаа Eвклидын зай,Химмингийн зай зэрэг зайн олон хувилбарыг хувьсагчаар кластер үүсгэе гэвэл корреляцийнтөрөл бүрийн коэффициентийг хоѐр хувьсагчийн хоорондох зай болгон хэрэглэж болно.Иймээс кластер шинжилгээ хийхийн тулд эхлээд зайн матриц эсвэл корреляцийн матрицбайгуулна.Шаталсан кластер нь тухайн К тохиолдол ( эсвэл К хувьсагч)-оос эхлээд хамгийн ойрбайгаа хоѐр тохиолдол (эсвэл хувьсагч)-ыг олж, К-1 кластер үүсгэх зэргээр 1 кластер болтолзайн матрицыг шат дараалан байгуулж, үр дүнг дендрограммаар дүрслэнэ.Тэгвэл К дунджийн арга эхлээд к тохиолдлуудыг кластеруудын төв болгон авч үе шатбүхэнд хамгийн ойрхон төвүүдтэй кластерыг нэгтэх зэргээр ижил үйлдэл давтаж,кдастерын төвүүд өөрчлөгдхөө болих юмуу ижил үйлдлийн давтамж дээд хэмжээндээхүртэл энэ үйл явц үргэлжилнэ.Кластерын тоог урьдчилан өгч болно. К дунджийн аргыгтохиолдлын тоо олон байхад хэрэглэнэ. Шаталсан кластерын тохиолдол, хувьсагчийналинийг нь ч нэг төрөл бүлэг болгон хуваахад ашигладаг бол К дунджийн аргаар зөвхөнтохиолдлыг ангилах боломжтой.Кластер шинжилгээний дээрх төрлүүд объектыг нэгигэх олон янзын шалгууртай байдаг.Кластер шинжилгээг тоон болон дихотоми (тий, үгүй гэсэн хоѐр утгатай) хувьсагчидхэрэглэнэ. Хэрэв хувьсагч нт харилцан адилгүй нэгжээр хэмжигдсэн бол, нормчилсон(стандарт) хувьсагчид шилжүүлдэг.Түүврийн хэмжээ бага байхад SPSS системээр хийх кластер шинжилгээний горим нь зайгбодох, ангилах үйл явцыг эрэх аргачлалыг удирдах олон боломжтой авч, бид том хэмжээтэйтүүвэрт хийгддэг хялбарчилсан горимыг авч үзье.Том түүврийн үед (200 ажиглалтаас их) CLUSTER горимоор ажиллахад бэрхшээлтэйболдог. Ийм түүвэрт QUICK CLUSTER горим хэрэглэнэ. Энэ горимоор ажиллахдаазайлшгүй гарагх кластерийн тоог тодорхой зааж өгөх хэрэгтэй болдог. Түүнчлэнкластерийн төвийг (нэг кластерт орсон ажиглалтуудын дундаж утга) тодорхойлж болно.Хичнээн кластер байж болохыг урьдчилан хэлж мэдэхгүй бол, уг олонлогоос санамсаргүйаргаар ялгаж авсан бага хэмжээний дэд түүвэрт CLUSTER горимыг хэрэглэн бүлгийн тоогтодорхойлж болно.
  • 27. Командын хялбар хувидбарыг авч үзвэл:QUICK CLUSTER (хувьсагчийн нэр)Хоорондоо хамгийн их зайтай хоѐр ажиглалтыг (объектыг) олж, дээрхи утгуудыг хоѐр өөркластерын төв болгон кластер шинжилгээг эхэлнэ. Мөн түүнээс өөр түүврийг ольѐ гэвэлдараах командыг өгнө.QUICK CLUSTER /хувьсагчийн нэр/ CRITERIA=CLUSTERS(n)/METHOD=KMEANS(NOUPDATE).n- нь кластерийн төвийн тоо болой.Энэ төвүүд нь бие биеэс хамгийн их алслагдсан n объект байна. Кластерийн төвүүдийг басзааж болно. Ингэсэн тохиолдолд заагдсан төвүүд өөрчлөглдөхгүй үлдэнэ.Үүний үр дүнд кластер болон хуваагдаж буйг үзүүлсэн шинэ хувьсагчийг гаргаж болно.Энэ хувьсагч нь 1-ээс К хүртэл утга авна. К-кластерын тоо. Ажиглалт бүрийн хувьд энэхувьсагчийн утга тухайн ажиглалт харьяалагдаж буй кластерын дугаартай тэцүү байна.Харилцах хайрцгаар даалгавараа өгвөл: ЦэсээсSTATISTICS,Classity,K-Means ClusterЗураг 5.1. Цэсээс К дунджийн кластер шинжилгээний даалварын сонгох ньгэж ороод хувьсагчдын нэр, бүлэглэх арга зэргийг тодорхойлно.Зураг 5.2.
  • 28. Syntax-ийн цонхонд хувьсагчдаар кластер үүсгэхийн тулдQUICK CLUSTERХувьагчдын нэр/MISSING=LISTWISE/CRITERIA=CLUSTER(2) MXITER(10) CONVERGE(0)/METHOD=KMEANS(NOUPDATE)/PRINT INITIAL.FREQVENCIES group/BARCHART. Команд хэрэглэнэ.Сүүлчийн команд нь хувьсагчийн шугаман тархалт, түүний гистограммыг байгуулжөгдөг.Жишээ 1. 39-р хувьсагч (V39) буюу баян болоход юу чухал гэж та боддог вэ? гэсэнасуултын хариултаар кластер шинжилгээг хийе.Хүснэгт 7Баян болох арга замын тухай өсвөр насныхны төсөөлөл (нэг хэмжээст тархалт)№ ИхнөлөөтэйНөлөөтэй ДундзэрэгБарагнөлөөгүйНөлөөгүй1. Зүтгэл 68.8 12,5 10,42. Азтуршилт19.7 15,5 22,83. Эрдэмболовсрол75.2 13,6 4,74. Аз 27.8 18,1 20,45. Урагтөрлийн22.2 24,3 22,5
  • 29. холбоо6. Харилцанойлголцохчадвар34.0 23,2 16,67. Хээлхахууль11.8 12,2 13,88. Улс төрдоролцох21.2 20,0 19,59. Гадаадгарчажиллах36.4 19,2 17,9v39_1 v39_2 v39_3 v39_4 v39_5 v39_6 v39_7 v39_8 v39_9/MISSING=LISTWISE/CRITERIA=CLUSTER(3) MXITER (10) CONVERGE(0/METHOD=KMEANS(NKUPDATE)/SAVE CLUSTER DISTANCE/PRINT INITIAL ANOVA CLUSTER DISTAN.Гэж өгөхөд дараахи хүснэгтүүд гарна.Хүсхэгт 8К-дунджийн аргаар хийсэн кластер шинжилгээний дүнQuick ClusterIntial Cluster centersCluster1 2 3Factors to become rich-diligence5.00 1.00 1.00Risk 5.00 5.00 1.00Education 5.00 1.00 5.00Luck 5.00 5.00 1.00Relatives 5.00 1.00 5.00Mutual understanding 5.00 1.00 1.00
  • 30. Bribe 5.00 4.00 1.00Enter in politics 5.00 1.00 4.00Work abroud 5.00 3.00 2.00Iteration historyiteration Change in cluster centers1 2 31 4210 3.750 4.5282 902 356 5883 504 227 2914 309 216 2155 227 113 9.242E-026 142 122 6.980E-027 7.578E-02 4.976E-02 6.592E-028 5.232E-02 1.594E-02 4.012E-029 1.776E-02 2.419E-0210 3.185E-02 1.502E-02Харилцах цонхоор энэ даалгаварыг өгвөл:Statistics,ClassifyHierarchical cluster гэж сонголт хийнэ.(Зураг 5.1. үз)Зураг 5.3. Шаталсан кластер шинжилгээний харилцах хайрцаг
  • 31. Variables: 37(1), 37(2),………………… 37(9),Cluster гэсэн мөрөөс энэ удаа хувьсагчдыг сонгоѐ.VariablesТохиолдлуудыг бүлэглэх бол Save as variables гэсэн үйлдлээр үүсгэсэн бүлэг, бүлэглэгдсэнтохиолдлуудыг шинэ хувьсагч болгон хадгалж болно. Эл шинэ хувьсагчийг хэв шинжүүсгэх, өөр харьцуулалт хийхэд хэрэглэдэг.Statistics……Зураг 5.4. Шаталсан кластер шинжилгээний харилцах хайрцагAgglomeration schedule. Шат бүрээр нь бүлэглэлтийн үйл явцыг үзүүлнэProximity matrix. Хоорондох зай ойр холыг тодорхойлноCluster Membership. Кластерын бүрэлдэхүүнийг үзүүлнэ (кластерын тоог 3-р хязгаарлав)Plots……..Зураг 5.5. Шаталсан кластер шинжилгээний дүрсийг тодорхойлох ньКластерын тухай мэдээлэл дендрограмм, lceccicle (айсикл) зэрэг хэлбэрээр дүрслэгдэнэ.Method…….Зураг 5.6. Шаталсан кластер шинжилгээний аргыг сонгох
  • 32. Measure:Pearson correlation,Transfrom MeasuresAbsolute values гэж өгч болно.Syntax-аар л командыг бичвэл:PROXIMITIES v37_ 1v37_ 2v37_ 3v37_ 4v37_ 5v37_ 6v37_ 7v37_ 8v37_9/MATRIX OUT („C:WINDOWS TEMP spssclus.tmp‟)/MEASURES= ABSOLUTE CORRELATION / PRINT NONE/STANDARDIZE= NONE.CLUSTER/MATRIX IN („C:WINDOWSTEMPspssclus.tmp‟)/METHOD BAVERAGE/PRINT SCHEDULE CLUSTER (3)/PLOT DENDROGRAM HICICLE.ERASE FILE= „C:WINDOWSTEMPspssclus.tmp‟.Тэгэхэд дараах хүснэгтүүд гарч ирнэ.Кластер шинжилгээний дүнClusterAverage Linkage (Between GroupsProximity MatrixCase Matrix File InputTrust inparentsTrust inteachersTrust insocialworkerTrust indoctorsTrust inpoliceTrust inpoliticiansTrustinpriestTrust infriendsTrustother
  • 33. trust inparents0.309 0.162 0.259 0.248 0.161 0.099 0.364 0.138Trust inteachers0.309 0.179 0.245 0.175 0.138 0.166 0.273 0.006Trust insocialworker0.162 0.179 0.318 0.267 0.328 0.190 0.204 0.136Trust indoctors0.259 0.245 0.138 0.479 0.268 0.234 0.301 0.165Trust inpolice0.248 0.175 0.267 0.479 0.321 0.327 0.227 0.153Trust inpoliticians0.161 0.138 0.328 0.268 0.321 0.302 0.107 0.003Trust inpriest0.099 0.166 0.190 0.234 0.327 0.302 0.070 0.083Trust infriends0.364 0.273 0.204 0.301 0.227 0.107 0.070 0.107Trustother0.138 0.006 0.136 0.165 0.153 0.003 0.081 0.107Agglomeration ScheduleStage Cluster Combined Coefficients Stage Cluster FirstAppearsNextStageCluster 1 Cluster 2 Cluster 1 Cluster 21 4 5 0.479 0 0 42 1 8 0.364 0 0 53 3 6 0.328 0 0 44 3 4 0.294 3 1 65 1 2 0.291 2 0 76 3 7 0.263 4 0 77 1 3 0.183 5 6 88 1 9 0.099 7 0 0
  • 34. Зургаадугаар бүлэг. Хүчин зүйлийн шинжилгээFACTOR ANALYSIS- Олон шинж тэмдэгийг хүчин зүйл гэж нэрлэгдэх цөөн шинжтэмдгээр солиход хүчин зүйлийн шинжилгээг хэрэглэдэг. Ингэхдээ хүчин зүйлүүдхоорондоо хамаарал багатай, харин нэг хүчин зүйлд орсон шинж тэмдгүүд өөр хоорондооилүү холбоотой байна гэж үзнэ.SPSS багц програм хүчин зүйлийг илрүүлэхдээ гол бүрдүүлэгч (principalcomponents), шинжлэгдээгүй хамгийн бага квадрат (unweighted teast squares), хамгийн ихүнэний хувийн (maximum likelihood) гэх зэрэг 7 аргаас сонголт хийдэг. Ингэхдээкорреляцийн буюу ковариацийн матрицыг хэрэглэнэ.Хүчин зүйлийн шинжилгээ нь хувьсагчдыг хүчин зүйлүүдийн шугаман хослолхэлбэрээр илэрхийлэх бөгөөд ерөнхйи загварыг дараах томъѐогоор илэрхийлж болно. Үүнд:22111 FaFaZ jj □ jmjm UFa1Z стандарчлагдсан хувьсагчид1F эгэл хүчин зүйлm хүчин зүйлийн тоо1U дурдсан хүчин зүйлээр үл тайлбарлагдах шинжийн хэлбэлзлийн утгыг тодорхойлохөөр хүчин зүйлjia хүчин зүйлийн ачаалал (жин)Хүчин зүйлийн шинжилгээний олон аргуудаас varimax эргүүлэлт бүхий гол бүрдүүлэгчийнарыг хэрэглэж, дүнг тайлбарлае.Үүний тулд цэсээс дараах командыг сонгож хэрэглэнэ.Зураг 6.1. Хүчин зүлийн шинжилгээг цэсээс олох нь
  • 35. Зураг 6.2. Хүчин зүлийн шинжилгээний харилцах хайрцагVariables: Хувьсагчдын нэр бичигдэнэ.Descriptives… Univariable descriptives Correlation MatrixCofficientsExtraction…Зураг 6.3.
  • 36. Display Scree plotRotation…Зураг 6.4.MethodVarimaxDisplay Loading plotsScores…Зураг 6.5.
  • 37. Options…Зураг 6.6.Coefficient Display Format Sorted by size Solute values less thanЖишээ 3. Өмнөх бүлэгт дурдсан v39. Баян болоход юу чухал гэж та боддог вэ? Гэсэнасуултын хариултыг ашиглан хүчин зүйлийн хийж үзье.FACTOR/VARIABLES v39_1 v39_3 v39_4 v39_5 v39_6 v39_7 v39_8 v39_9 / MISSINGLISTWISE /ANALYSIS v39_1 v39_3 v39_4 v39_5 v39_6 v39_7 v39_8 v39_9/PRINT UNIVARIATE CORRELATION EXTRACTION ROTATION FSCORE/FORMAT SORT BLANK (.30)/PLOT EIGEN ROTATION/CRITERA MINEIGEN (1) ITERATE (25)/EXTRACTION PC/CRITERIA ITERATE(25)/ROTATION VARIMAX/SAVE REG(ALL)/METHOD=CORRELATION.Дээрх командаар дараах хүснэгтүүд гарч ирнэ.Хүснэгт 11
  • 38. Хүчин зүйлийн шинжилгээний дүнFactor AnalysisDescriptive StatisticsMean Std.DeviationAnalysis NFactors to becomeRich-diligence1.6007 1.0713 1808Risk 3.0808 1.3949 1808Education 1.4397 0.9560 1808luck 2.7732 1.4121 1808relatives 2.8103 1.3813 1808Mutualunderstanding2.4906 1.4044 1808bribe 3.6881 1.4115 1808Enter in politics 2.9972 1.4311 1808Work aboard 2.5348 1.4436 1808Correlation MatrixFactorstobecomeRich-diligenceRisk Educationluck RelativesMutualunderstandingbribe EnterinpoliticsWorkaboardCorrelationFactors tobecomeRich-diligence1.0000 0.022 0.317 0.081 0.036 0.223 -0.0300.103 0.023Risk 0.022 1.000 -0.074 0.301 0.135 0.013 0.199 0.090 0.104Education 0.317 -0.0741.00 0.015 0.018 0.213 -0.1000.078 0.013luck 0.081 0.301 0.015 1.0 0.150 0.107 0.096 0.062 0.039relatives 0.036 0.135 0.018 0.150 1.00 0.180 0.063 0.117 0.063Mutualunderstanding0.223 0.013 0.213 0.107 0.180 1.000 -0.0210.166 0.073bribe -0.030 0.199 -0.100 0.096 0.063 -0.021 1.000 0.197 0.154Enter inpolitics0.103 0.090 0.078 0.062 0.117 0.166 0.197 1.000 0.333
  • 39. Work aboard 0.022 0.104 0.013 0.039 0.061 0.073 0.154 0.331 1.000(зураг орно)ComponentMatrixaExtraction Method: Principal Component Analysis.a. 3 components extractedCommunalitiesExtractionFactors to become rich-diligence 491Risk 563Education 542Luck 585Relatives 275Mutual understanding 443Bribe 410Enter in politics 625Work abroad 584Extraction Method: Principal Component Analysis.Component1 2 3Enter in politics 604 -504Mutual understanding 497 438Risk 450 -439 409Relatives 440Education 682Factors to become rich-diligence 393 574Bribe 370 -492Luck 464 578Work abroad 482 -558
  • 40. Total Variance ExplainedComponent Extraction Sums of Squared Loadings Rotation Sums of Squared LoadingsTotal % ofvarianceCumulative % Total % ofvarianceCumulative %1 1.824 20.267 20.267 1.582 17.580 17.5802 1.506 16.728 36.995 1.469 16.321 33.9013 1.189 13.207 50.203 1.467 16.301 50.203Extraction Method: Principal Component Analysis.Rotated Component MatrixaComponent1 2 3Education 728Factors to become rich-diligence 696Mutual understanding 629Work abroad 763Enter in politics 761Bribe 512Luck 757Risk 726Relatives 482Extraction Method: Principal Component Analysis.Rotation Method: Varimax with Kaiser Normalizationa. Rotation converqed in 5 iterations.Component Transformation MatrixComponent 1 2 31 493 626 6042 869 -315 -3833 049 -714 699Extraction Method: Principal Component Analysis.Rotation Method: Varimax with Kaiser Normalization
  • 41. (зураг орно)Component Score Coefficient MatrixComponent1 2 3Factors to become rich-diligence 441 -038 036Risk -115 001 502Education 468 -038 -091Luck 040 -148 542Relatives 100 -005 324Mutual understanding 390 039 092Bribe -191 335 144Enter in politics 101 525 -078Work abroad -009 542 -117Extraction Method: Principal Component Analysis.Rotation Method: Varimax with Kaiser NormalizationComponent ScoresComponent Score Coefficient MatrixComponent 1 2 31 1000 000 0002 000 1000 0003 000 000 1000Extraction Method: Principal Component Analysis.Rotation Method: Varimax with Kaiser NormalizationComponent ScoresШинжилгээний дүнгээс үзэхэд боловсрол, зүтгэл, харилцан ойлголцох чадвар гэсэншинжүүд нэгдүгээр; гадаадад гарч ажиллах, улс төрд оролцох, хээл хахууль авах ньхоѐрдугаар; аз туршилт, аз, ураг төрлийн холбоо гуравдугаар; хүчин зүйлийг үүсгэжбайна. Улс төрд оролцох, хээл хахууль авах гэсэн шинжүүд нэг хүчин зүйл орсон нь
  • 42. сонирхолтой бөгөөд шударга бус замыг төлөөлж байгаа бололтой. Хүчин зүйлийг 1.өөрийнзүтэл2. тойруу дам арга, 3. бусдад найдах арга хэмээн нэрлэж болно.Жишээ 4. Хүчин зүйлийн шинжилгээг дараах жишээн дээр хийснийг үзнэ үү?1-р жишээ. Чи дараах зүйлтэй санал нийлэх үү? (хариулт нь: тийм, үгүй)1. Эцэг эх намайг ойлгодоггүй2. Эцэг эх маань намайг хайхардаггүй3. Миний саналыг манай эцэг эх үргэлж хүндэлж үздэг4. Би гэртээ аз жаргалтай байдаг5. Би иэхэвчлэн сэтгэл тогтворгүй байдаг.6. Би голдуу ганцаардмал байдаг7. Би амьдралдаа сэтгэл хангалуун байдаг8. Би өөртөө итгэлтэй байдаг9. Манай эцэг эх надаас дэндүү ихийг шаарддаг.Factor AnalysisCommunalitiesInitial ExtractionParents don‟t understandme1.000 0.473Parents don‟t care me 1.000 0.559Parents respects my opinion 1.000 0.430I feel happy 0.558I feel uncomfortable 1.000 0.353I feel alone 1.000 0.335I feel satisfied with life 1.000 0.516I feel confident 1.000 0.377Parents request too much 1.000 0.353Extraction Method: Principal Component AnalysisTotal Variance Explainedcomponent Initial Eigenvalues Extraction Sums of SquaredLoadingsRotation Sums of SquaredLoadingtotal % ofVarianceCumulative Total % ofVarianceCumulative total % ofVarianceCumulative1 2.454 27.267 27.267 2.454 27.267 27.267 2.041 22.682 22.682 1.500 16.669 43.936 1.500 16.669 43.936 1.913 21.254 43.93
  • 43. 3 0.916 10.173 54.1084 0.842 9.352 63.4605 0.788 8.753 72.2126 0.704 7.819 80.0317 0.677 7.520 87.5518 0.596 6.623 94.1749 0.524 5.826 100.000Extraction Method: Principal Component AnalysisComponent Matrixacomponent1 2Parents don‟t understandme0.519 0.452Parents don‟t care me 0.535 0.523Parents respects my opinion -0.522 0.398I feel happy -0.605 0.438I feel uncomfortable 0.557I feel alone 0.521I feel satisfied with life -0.495 0.520I feel confident -0.424 0.444Parents request too much 0.504 0.316Rotated Component Matrixacomponent1 2Parents don‟t understandme0.747Parents don‟t care me 0.688Parents respects my opinion 0.587I feel happy 0.558I feel uncomfortable 0.555I feel alone 0.728
  • 44. I feel satisfied with life 0.717I feel confident 0.643Parents request too much 0.613Extraction Method: Principal Component AnalysisRotation Method:Varimax with Kaiser Normalizationa.Rotation converged in 3 iterations.Component Transformation Matrixcomponent 1 21 0.753 -0.6582 0.658 0.753Extraction Method: Principal Component AnalysisRotation Method:Varimax with Kaiser NormalizationЭргүүлэлт хийсэн матрицаас үзвэл эцэг эх намайг ойлгодоггүй, хайхардаггүй, тэд надаасдэндүү ихийг шаарддаг, би ихэвчлэн сэтгэл тогтворгүй байдаг, голдуу ганцаардмал байдаггэсэн гэр бүлийн дотоод харилцааны сөрөг хандлагыг харуулах шинж тэмдгүүд ньхоѐрдугаар хүчин зүйлийг тодорхойлж байна.Долоодугаар бүлэг. Графикийн аргаГрафикийн арга нь статистик шинжилгээний дүнг нийтэд илүү тодорхой ойлгоходхялбар дөхөм болгодог. SPSS систем нь график байгуулдаг тусгай хавсралт програмтай чүндсэн багц програмаараа төрөл бүрийн график байгуулах бололцоотой.
  • 45. Зураг 7.1. SPSS –ийн графикийн төрөлЦаашид үндсэн зарим нэгийг нь сонирхоѐ.График байгуулах үйл явц (bar-ын жишээн дээр).График байгуулахдаа Data Editor-ын дээрх цэсээс Graphs-ийг сонгож, байгуулахграфикийн төрлийг заана. Тэгэхэд дараагийн шатны харилцах хайрцаг гарч, дүрслэгдэххэлбэр, тоологдох объектийг дахин сонгоно.Зураг7.2. Bar-ын хэлбэрийг тодорхойлох харилцах хайрцаг.Main chart galleryInteractive chart galleryBar ScatterLine HistogramArea Normal P-PPie Normal Q-QHigh-Low SequenceParetoBoxplots
  • 46. Жишээ нь: Bar-ыг сонгосны дараа Simple, Clustered, Stacked гэсэн гурван төрлийннэгийг тэмдэглэж, мэдээллийг хэрхэн боловсруулахыг тохиолдлоор юмуу хувьсагчаар эсвэлхувьсагчийн утгын давтамжаар график байгуулах уу гэдгийг нь зааж Define дээр дарна.Зураг7.3. Нэг хэмжээст тархалтыг bar-аар үзүүлэх ньDefine Simple Bar:Summaries for groups of cases Гарах графикCategory axis-т хувьсагчийн нэрийг оруулж, Bar represent-ээс туйлын давтамж, хувь,кумулятив хувь, өөр ямар статистик гаргахыг, Titles, Templates, Options дотор графикийнгарчиг, давхар гарчиг, эх сурвалж, мөр, баганын нэрийг хаана байрлуулахыг болонхариулагдаагүй тохиолдлыг заана. Мөн графикийн өнгө, зураас, үсгийн шрифт, текстийнбайрлалыг сонгох төдийгүй графикт сум, зураг зэргийг нэмж оруулж болно.Хоѐр хэмжээст тархалтын график.Шинж тэмдгийн холбоо хамаарлыг шугаман графикаар эсвэл диаграммаарилэрхийлж болно. Энд эдгээрээс нэг нь (цөөн утгатай) эрэмбийн, нэрлэсэн эсвэл интервалшкалтай байвал тохиромжтой.Харьцуулсан график.Хоѐр хэмжээст тархалтын цувааны графикийг 4-р бүлэгт дурьдсан жишээн дээр бүлэглэсэн(Clustered) bar-aaр байгуулъя. (Зураг 7.4.)Үүний тулд дараах үйлдлүүдийг гүйцэтгэнэ.GraphsBar, Clustered, Summaries for groups of cases, Defineгээд хамаарах хувьсагчийг Category axis-дүл хамаарах хувьсагчийг Define Clusteres by-д оруулаад Bars Represent- ээс N of cases-ийгсонгоход дараах бүлэглэсэн график гарна.
  • 47. Зураг 7.4.Clustered Bar Гарах графикDefine Clustered BarSummaries for groups of casesХарьцуулсан графикийг олон аргаар байгуулж болно.Өмнөх жишээг Stacked Bar-аар хэрхэн байгуулахыг үзье.Зураг 7.5.Define Stacked Bar: Гарах графикSummaries for groups of CasesChart Editor-оор байгуулсан графикийнхаа хэлбэр, дүрс, өнгө, чиглэл зэргийг сольж болохтул хувилбаруудыг нь дараах зургаас харна уу?Зураг 7.6.Талайн (area) график Шугаман (Line) графикБайгуулсан зургуудаас үзэхэд хүүхдүүд уламжлалт албан хаагчийн (багш, эмч, инженерг.м.) ажлыг илүү үнэлж байна. Шинэчлэлтэй холбоотой мэргэжлийг (менежер, брокер г.м.)ихэвчлэн албан хаагчдын хүүхдүүд сонирхож, малчин эцэгтэй хүүхдүүдийн дундуламжлалт албан хаагч, малчин болох хүсэлтэй өсвөр үеийнхэн илүүтэй байгаа юм.График байгуулах ерөнхий зарчим нь болохоор түгээмэл хэрэглэгддэг Bar-ыг илүүанхаарсан билээ. Нэг, хоѐр хэмжээст тархалтыг, хувь, туйлын давтамжаар үзүүлсэнграфикийг авч (Summaries for groups of Cases) үзлээ. Харин интервал шкалаар хэмжигдсэнхэдэн хувьсагчийн арифметик дунджаар график гаргах шаардлагатай бол Summaries ofseparate variables үйлдлийг ашиглана.Зураг 7.7.Define Stacked Bar: Гарах графикSummaries for separate variablesDefine Simple Bar, Summaries for separate variables харилцах хайрцгаас Change Summaryгэсэн товчлуур дээр дарж бодогдож гарах үзүүлэлтийг тодохойлно.Зураг 7.8.Секторон диаграммЧанарлаг шинж тэмдгийн тархалтыг багана, тууз, секторон диаграммаар үзүүлж болно.Секторон диаграмм хэрэглэхдээGraphs, Pie, Define, Variables-ийг болон графикийн хэмжээг сонгонЗураг 7.9. Хүүхдийн мэргэжлийн сонголтыг секторон диаграммаар байгуулсан нь
  • 48. Define Pie: Нэг хэмжээст тархалт (хувиар)Summaries for groups of casesШугаман график (Полигон)Шинж тэмдэг нь тасралтгүй өөрчлөлтийг харуулсан интервал шкалтай бол шугаманграфикийг ашиглаж болно. Шугаман графикийг байгуулахдаа Graphs, Line гээд Line Chart-аасЗураг 7.10. Шугаман графикийн төрлийг сонгох ньШаардлагатай зурагтай цонхыг, тоологдох объектын хамт тэмдэглэнэ. Бид MultipleSummaries of separate variables сонголоо. Define товчлуурыг дарахад шугаман графикийнхарилцах хайрцаг нээгдэж, түүнээс хувьсагчид болон шаардлагатай хэмжигдэхүүн зэргийгтодорхойлно.Зураг 7.11.Баян болох замын тухай төсөөллийг настай харьцуулан полигон байгуулъя.Variable-г сонгоод Category Axes, Line Represents гэсэн нүд рүү зөөнө.Line Represents-ын доорр Change Summary гэсэн товлуур дараад шаардлагатайхэмжигдэхүүнийг сонгоно. Бид Mean арифметикийн дундажийг сонголоо.Зураг 7.12. Шугаман графикийн жишээ:ХавсралтСтатистикийн зарим томъѐо, түүний товч тайлбарVARIABLE- хувьсагчийн (асуултын) дугаарVALUE LABEL - Хувьсагчийн нэрVALUE - Хувьсагчийн авах утгаFREQUENCE - Бүх утгын давтамжPERCENT - Давтамжийг ажиглалтын нийт тоонд харьцуулсан хувь
  • 49. VALID PERCENT -Давтамжыг хариулт өгсөн ажиглалтын тоонд харьцуулсан хувьTOTAL -Бүгд буюу давтамжийн нийлбэр дүнVALID CASES - Хариулт өгсөн тохиолдлын тооMISSING CASES - Хариулт өгөөгүй тохиолдлын тооMEAN - Арифметик дундажStd Err - Дундажийн стандарт алдаа гэдэг бол эх нийлбэрээс nхэмжээтэй авсан хязгааргүй тооны түүврийн дунджийнстандарт (дундаж квадрат) хазайлт юм. 95%-ийн итгэмжийнинтервал нь Mean 2.58 Std err гэсэн томъѐогоор бодогдоно.MEDIAN - Эрэмбэлэгдсэн цувааны яг дунд байрлаж буй шинж тэмдгийнутга буюу түүврийг хоѐр тэнцүү хэсэгт хувааж буй утга.MODE - Шинж тэмдгийн хамгийн их тохиолддог утга.VARIANCE - Дундаж квадрат хазайлтын квадратыг дисперси гэнэ.122nnxxSStd Dev(S) - Дундаж квадрат хазайлт (стандарт хазайлт) нь дисперсээс квадрат язгуургаргасан эерэг утгаар тодорхойлогдоно. Стандарт хазайлт ньхувьсагчийн утга дунджаасаа хэр зэрэг хэлбэлзэж байгааг үзүүлдэг.Sбага байвал уг бүлэг нэг төрөл бас дундаж хэмжигдэхүүн илүүнайдвартай байна гэсэн үг юм.ANOVA -Нэг ба олон хүчин зүйлийн дисперсийн шинжилгээ хийх горимMEANS -Горим нь дэд бүлгүүдийн арифметик дундаж, дисперсийг бодоходхэрэглэгддэг. Үүний тусламжжтайгаар бүх үл хамааран хувьсагчидэрэмбийн шкалаар хэмжигдсэн тохиолдолд нэг хэмжээст дисперсийншинжилгээ хийж болно.T-test -шалгуураар Стьюдентийн t-коэффициентийн тусламжтайгаар хоѐртүүврийг хооронд нь харьцуулж, дунджийн хоорондох ялгааны учирхолбогдлыг тогтоодог.Cluster - Кластер шинжилгээний команд нь төрөл объект болон хувьсагчдийнбүлгийг үүсгэнэ. Эхлээд нэг төрөл байх нөхцлийг хангаж буй объектболон хувьсагчдыг нэг кластерт нэгтгэж дараа нь хоѐр, гуравдугааркластерыг байгуулах зэргээр үйлдлийг давтана. Энэ горим К дундажийнболон шаталсан кластер шинжилгээ, дискриминантын шинжилгээ гэсэнаргуудаар нэг төрөл бүлэг үүсгэдэг.
  • 50. CORRELATE - Горим нь хосын, хэсгийн корреляцийн коэффициент, зайнфункцийг бодож учир холбогдлын түвшинг заадаг. Корреляцийнматрицыг бусад горим, тухайлбал кластер болон хүчин зүйлийншинжилгээнд ашиглаж болно.REGRESSION - Шулуун болон муруй шугаман регрессийн тэгшитгэл байгуулж,тохирох статистикийг бодно.PROBIT - Нэг буюу хэдэн хувьсах хэмжигдэхүүнүүд дихотоми хувьсагчиднөлөөлөх байдлыг үнэлж, Логистик регрессийн загвар байгуулна.DESCRIPTIVES - нь Frequencies горимтой төстэй боловч стандарт хувьсагчийг олдог, бастасралтгүй хувьсагчлын статистик бодоход илүү үр нөлөөтэй байдагонцлогтой.DISCRIMINANT - Ажиглалтын хоѐр юмуу түүнээс илүү бүлгийн хоорондох ялгааг олоходхэрэглэдэг хувьсагчийн шугаман хослолын статистик арга техник.FACTOR - Хүчин зүйлийн шинжилгээний алгоритмыг хэрэгжүүлэх горим.LOGLINEAR - Нэрлэсэн шкал бүхий хувьсагчдын гол бүрдүүлэгч болгодог аливаазагварын параметрийг үнэлэхэд хэрэглэдэг, логарифмын шугаманшинжилгээний ерөнхий горим.Plot - Хувьсагчийн хоѐр хэмжээст тархалтын графикаар дүрслэхэд хэрэглэдэг горим.Ном зүй1. Черенков А.А “Основы статистического анализа в программнрй системе SPSS”,Москва.,19942. Ростегаева Н.И. “Введенив в использование системы для статистического анализасоциологических данных - SPSS”, M.,1990.3. “SPSS Base 8.0 Applications Guide”, Chicago.,1998.4. “SPSS Base 8.0 User‟s Guite”, Chicago.,1998.

×