T.C.          Mİ EĞİ M BAKANLIĞI           LLÎ Tİ       MEGEP  (MESLEKÎ EĞ Tİ VE ÖĞ             İ M      RETİ Sİ          ...
Milli Eğ Bakanlıı                    itim   ğ tarafı geliş                                  ndan  tirilen modüller; Talim...
İ NDEKİ                                                 Çİ    LERAÇIKLAMALAR ................................................
3.3.2. Bootstrap.............................................................................................................
AÇIKLAMALAR                 AÇIKLAMALARKOD               481BB0019ALAN              Biliş Teknolojileri                   ...
iv
Gİ Ş                                          Rİ                                      Gİ Ş                                ...
2
ÖĞRENME FAALİ                              YETİ                                 –1                 ÖĞRENME FAALİ          ...
1.1. Sistem Kaynakları       Sistem kaynaklarıbilgisayar sistemi içerisinde kullanı aygı n (seri, paralel, usb            ...
Resim1.1: Bir donanı için IRQ ayarı görme                                          m              nı         er           ...
kartından da veri geldiğinde bunları RAMe depolanması                                   n                   gerekebilir. B...
1.2. Bir İ         şletim Sisteminin Bileş                               enleri      Bir iş           letim sistemi, kavra...
donanı mlara doğrudan ulaş kiş önleyerek, onları                           an    ileri                 kendi sunduğ araçla...
Sürücü: Dosya ve klasörlerin saklanabileceğfiziksel ortamlardıve alfabede bulunan                                         ...
1.3.2. Uygulamaları Yönetimi                  n                             ş      Kullanı bir program çalı rmak istediğ  ...
Resim 1.3: Sistem araçları ulaş                                                       na   mak      Baş menüsünde donatı i...
Kullanı                                   cı                                            Uygulamalar                   İ   ...
mı           ı      Programcı , donanı n bu karmaş yapından etkilenmemelerini sağ                ları                     ...
1.4.2. Çoklu Görev (Multitasking) İ                                  şletim Sistemleri      Kullanılar sistemde aynı      ...
UYGULAMA FAALİ             YETİUYGULAMA FAALİYETİ      İlem Basamakları       ş                                           ...
b- Disk temizleme iş                   lemini gerçekleş                                  tiriniz.                         ...
c- Sistem bilgisi penceresinden sistem bilgilerinize   ıulaş z.    nı                                           17
ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİÖLÇME VE DEĞERLENDİRME                   RME       A- OBJEKTİ TESTLER (ÖLÇME SORULARI)                ...
ÖĞRENME FAALİ                                  YETİ                                     –2  AMAÇ                  ÖĞRENME ...
diskteki bölümün kapasitesine göre formatlama sı nda standart olarak                                                      ...
hangi cluster parçaların boşhangilerinin dolu olduğ gibi bilgiler FAT üzerine yazır.                       nı      ,      ...
      FAT 32: Windows 95, OS2, Windows 98, Windows             2000 ve Linux tarafı    ndan tanı p kullanı               ...
ayarlanabilir. Bu da disk üzerinde dosyaları parçalanması azaltarak hem bos                                               ...
UYGULAMA FAALİ             YETİUYGULAMA FAALİYETİ      İlem Basamakları       ş                                           ...
ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİÖLÇME VE DEĞERLENDİRME                   RME      A- OBJEKTİ TESTLER (ÖLÇME SORULARI)               F ...
8.   NTFS dosya sisteminde bir dosyanıuzunluğ en fazla ne kadar olabilir?                                     n       u   ...
ÖĞRENME FAALİ                              YETİ                                 –3 AMAÇ                 ÖĞRENME FAALİ     ...
Normal olarak her iş tipik olarak 0. adresten baş                          lem,                           layarak yukarı d...
11-İşletim Sistemleri Temeller
11-İşletim Sistemleri Temeller
11-İşletim Sistemleri Temeller
11-İşletim Sistemleri Temeller
11-İşletim Sistemleri Temeller
11-İşletim Sistemleri Temeller
11-İşletim Sistemleri Temeller
11-İşletim Sistemleri Temeller
11-İşletim Sistemleri Temeller
11-İşletim Sistemleri Temeller
11-İşletim Sistemleri Temeller
11-İşletim Sistemleri Temeller
11-İşletim Sistemleri Temeller
11-İşletim Sistemleri Temeller
11-İşletim Sistemleri Temeller
11-İşletim Sistemleri Temeller
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

11-İşletim Sistemleri Temeller

3,418

Published on

Published in: Business, Technology
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
3,418
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
33
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

11-İşletim Sistemleri Temeller

  1. 1. T.C. Mİ EĞİ M BAKANLIĞI LLÎ Tİ MEGEP (MESLEKÎ EĞ Tİ VE ÖĞ İ M RETİ Sİ M STEMİ N Nİ GÜÇLENDİ LMESİ Rİ PROJESİ ) Bİ ŞM TEKNOLOJİ Lİİ LERİİLETİ SİŞ M STEMLERİTEMELLER ANKARA 2007
  2. 2. Milli Eğ Bakanlıı itim ğ tarafı geliş ndan tirilen modüller; Talim ve Terbiye Kurulu Baş ğnı 02.06.2006 tarih ve 269 sayı Kararı ı kanlı n lı ile onaylanan, Mesleki ve Teknik Eğ Okul ve Kurumları kademeli olarak itim nda yaygı tılan 42 alan ve 192 dala ait çerçeve öğ nlaşrı retim programlarında amaçlanan mesleki yeterlikleri kazandı rmaya yönelik geliş tirilmişöğretim materyalleridir (Ders Notları r). dı Modüller, bireylere mesleki yeterlik kazandı rmak ve bireysel öğrenmeye rehberlik etmek amacı öğ yla renme materyali olarak hazı ş rlanmı denenmek ve , geliş tirilmek üzere Mesleki ve Teknik Eğ itim Okul ve Kurumları nda uygulanmaya baş ş lanmı r. tı Modüller teknolojik geliş melere paralel olarak, amaçlanan yeterliğ i kazandı rmak koş ile eğ ulu itim öğ retim sı nda geliş rası tirilebilir ve yapı lması önerilen değ iklikler Bakanlı ilgili birime bildirilir. iş kta Örgün ve yaygı eğ kurumları letmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik n itim , iş ı kazanmak isteyen bireyler modüllere internet üzerinden ulaşlabilirler. Bası ş lmımodüller, eğ kurumları öğ itim ılı nda rencilere ücretsiz olarak dağtır. Modüller hiçbir ş lamaz ve ücret karş ğ ekilde ticari amaçla kullanı ıı lı nda satı lamaz.
  3. 3. İ NDEKİ Çİ LERAÇIKLAMALAR ...................................................................................................................iiiGİ Ş.......................................................................................................................................1 RİÖĞ RENME FAALİ YETİ 1 ...................................................................................................3 -1. İLETİ Sİ Ş M STEMİ N TEMELLERİ Nİ ...............................................................................3 1.1. Sistem Kaynakları ..........................................................................................................4 1.1.1. Kesme İ stekleri (IRQ)............................................................................................4 1.1.2. Doğ rudan Bellek Eriş (DMA) ..........................................................................5 imi /Çı ş 1.1.3. Giriş kıAdresleri (I/O) .....................................................................................6 1.2. Bir İşletim Sisteminin Bileş enleri ..................................................................................7 1.2.1. Kullanı Arabirimi................................................................................................7 cı 1.2.2. Çekirdek................................................................................................................. 7 1.2.3. Dosya Yönetim Sistemi .........................................................................................8 1.3. İşletim Sisteminin İ ş levleri ............................................................................................8 1.3.1. Dosya ve Klasör Yönetimi.....................................................................................8 1.3.2. Uygulamaları Yönetimi .....................................................................................10 n 1.3.3. Yardı Programları mcı Destekleme ...................................................................... 10 1.3.4. Bilgisayar Donanı nı mı Kontrol Etme .................................................................. 11 1.4. İşletim Sistemi Tipleri.................................................................................................. 13 1.4.1. Çoklu Kullanı (Multiuser) İ cı ş letim Sistemleri ................................................... 13 1.4.2. Çoklu Görev (Multitasking) İ ş letim Sistemleri ................................................... 14 1.4.3. Çoklu İ ş lemci (Multiprocessing) İ şletim Sistemleri............................................14 1.4.4. Çoklu Görev (Multithreading) İ ş letim Sistemleri............................................... 14 UYGULAMA FAALİ YETİ ............................................................................................... 15 ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME .....................................................................................18ÖĞ RENME FAALİ YETİ 2 ................................................................................................. 19 -2. DOSYA YÖNETİ ......................................................................................................... 19 Mİ 2.1. Fat Dosya Yönetim Sistemi .........................................................................................20 2.1.1. FAT (File Allocation Table –Dosya Yerleş Tablosu-) Nedir? ........................ 20 im şı 2.1.2. FAT NasıÇalır? ............................................................................................... 20 l 2.1.3. FAT Çeş (FAT16, FAT32, VFAT) .............................................................. 21 itleri 2.2. NTFS Dosya Yönetim Sistemi .....................................................................................22 2.2.1. NTFS Nedir?........................................................................................................22 UYGULAMA FAALİ YETİ ............................................................................................... 24 ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME .....................................................................................25ÖĞ RENME FAALİ YETİ 3 ................................................................................................. 27 -3. BELLEK YÖNETİ ........................................................................................................27 Mİ 3.1. Bellek Yönetimi Nedir? ............................................................................................... 27 3.2. Bellek Tipleri ............................................................................................................... 28 3.2.1. Geleneksel Bellek (Conventional Memory) ........................................................ 29 3.2.2 Üst Bellek Alanı (UMA –Upper Memory Area-) ve Geniş letilmiş Bellek .......... 29 3.2.3. Uzatı ş lmıBellek (Extended Memory)................................................................. 30 3.2.4. Geniş letilmiş Bellek (Expanded Memory ) .........................................................32 3.2.5. Yüksek Bellek (High Memory Area-HMA)........................................................ 32 3.3. Diğ Bellek Çeş er itleri................................................................................................... 33 3.3.1. Sanal Bellek (Swap file veya Page file)............................................................... 33 i
  4. 4. 3.3.2. Bootstrap.............................................................................................................. 34 3.4. Bellek Çakışmaları ....................................................................................................... 35 3.5. Korumalı Modda Bellek Adresleme ............................................................................35 UYGULAMA FAALİ YETİ ............................................................................................... 37 ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME .....................................................................................38MODÜL DEĞ ERLENDİ RME .............................................................................................. 40CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 41ÖNERİ LEN KAYNAKLAR.................................................................................................. 43KAYNAKÇA .........................................................................................................................44 ii
  5. 5. AÇIKLAMALAR AÇIKLAMALARKOD 481BB0019ALAN Biliş Teknolojileri imDAL/MESLEK Alan OrtakMODÜLÜN ADI İletim Sistemleri Temeller şMODÜLÜN TANIMI İşletim sistemlerinin temellerini tanı öğ tan renme materyalidir.SÜRE 40/16ÖN KOŞULYETERLİ K İ şletim sisteminin yönetimini yapmak Genel Amaç: Bu modül ile; gerekli ortam sağ ğnda, iş landıı letim ş sistemi yönetimi ve sistemin çalıması ilgili bilgileri ile bilecek ve kullandıı z ğnı iş letim sisteminin yapı rması yapabileceksiniz. landı nı Amaçlar: Bu modül ile gerekli ortam sağ ğnda; landııMODÜLÜN AMACI 1. İ şletim sisteminin temellerini bilecek ve yapı rma yapabileceksiniz landı 2. Dosya yönetiminin nasıyapı ğnıbilecek ve l ldıı gerekli ayarlamalarıyapabileceksiniz 3. Bellek yönetimi nası yapır bilecek ve bellek l lı yapını sı ayarlayabileceksiniz.EĞİ M ÖĞRETİ Tİ M Bilgisayar laboratuarı bu ortamda bulunan bilgisayar, veORTAMLARI VE bilgisayar masaları lisanslıiş , letim sistemi programı ,DONANIMLARI sabit disk ve bellek modülleri Her faaliyet sonrası nda o faaliyetle ilgili değ erlendirme soruları ile kendi kendinizi değ erlendireceksiniz. Modül içinde ve sonunda verilen öğ retici sorularla edindiğ iniz bilgileriÖLÇME VE pekiş tirecek, uygulama örneklerini ve testleriDEĞERLENDİ RME gerekli süre içinde tamamlayarak etkili öğ renmeyi gerçekleş tireceksiniz. Sı yla araşrma yaparak, rası tı grup çalı ş maları katı na larak ve en son aşamada alan öğretmenlerine danı şarak ölçme ve değ erlendirme uygulamaları gerçekleş nı tiriniz. iii
  6. 6. iv
  7. 7. Gİ Ş Rİ Gİ Ş Rİ Sevgili Öğ renci; ş Bilgisayarları çalı n abilmesi için gereken temel yazım iş lı letim sistemidir.Bilgisayarlar çeş donanı ürünlerinin belli bir tasarı göre bir araya getirilmesiyle itli m maoluşturulur. Ancak kendilerinden beklenen iş leri gerçekleş tirmeleri için bu sadecedonanı mdan oluş altyapı an yeterli değildir. Bir kelime iş yazımı belge oluş lem lı ile turabilmek için önce bilgisayarı açı , n lmasıdonanı ürünlerinin birbirlerini tanı m masıve birlikte çalı ş acaklarışartları sağ n lanmasıgerekecektir. Kullanı cıklavyede bir tuş bastıı bir harfin ekranda görüntülenmesi, a ğnda,yazı lanları saklanmak istendiğ n inde belgenin disk üzerine yazı , belgeye bir dosya adı lmasıverilebilmesi yapılabilecek iş arası ler ndadır. Kullanı yazım ne tür olursa olsun bazı lan lı temel işlemler hep aynı r. Dosyaları dı ndiske yazı , diskten alı p ekrana görüntülenmesi, bir dosyanı bası lması nı n lmak üzere yazıya cıgönderilmesi... Bu durumda tüm yazımlarıüzerinde çalı ı lı n şacağzemini oluş turmak ve temelişlemleri gerçekleştirmek üzere kullanı yazım ile karş ır. Bu, iş lan lı ı lı laş letim sistemidir. 1
  8. 8. 2
  9. 9. ÖĞRENME FAALİ YETİ –1 ÖĞRENME FAALİ YETİ 1 - AMAÇ İ şletim sisteminin temellerini bilecek ve yapı rma yapabileceksiniz. landı ARAŞ TIRMA Bu faaliyet öncesinde yapmanıgereken öncelikli araşrmalar ş z tı unlardır:  Çevrenizdeki bilgisayarlarda kullanı lan iş letim sistemlerinin isimlerini öğ reniniz.  ş z. ı Farklı letim sistemlerinin ortak noktaları kendinizce belirlemeye çalını iş nı  IRQ ayar tablosunu araşrı z. tını  DMA tablosunu araşrız.tını  I/O adres aralı tablosunu araşrı z. kları tını  Farklı iş letim sistemlerini birbirinden ayı ran en belirgin özelliklerini ş z ı belirlemeye çalınıve bütün bu bilgileri sıfta arkadaş nı paylaş z. nı ları zla ı nı 1. İLETİ Sİ Ş M STEMİ N TEMELLERİ Nİ Bilgisayarlarda iş letim sistemi, donanı n doğ mı rudan denetimi ve yönetiminden, temelsistem iş lemlerinden ve uygulama programları ş nıçalı rmaktan sorumlu olan sistem tıyazımı r. lı dı En yaygı olarak kullanı iş n lan letim sistemleri iki ana grupta toplanabilir: MicrosoftWindows grubu ve UNIX benzeri iş letim sistemlerini içeren grup (bu grup içinde pek çokUnix versiyonu, Linux ve Mac OS sayılabilir). İşletim sistemi, bütün diğ yazımları belleğ girdi/çı er lı n e, ktıaygı na ve dosya tlarısistemine erişimini sağ Birden çok program aynı lar. ş ı anda çalıyorsa, işletim sistemi her ıprograma yeterli sistem kaynağ ayı ş nı rmaktan ve birbirleri ile çakımamaları sağ nı lamaktanda sorumludur. 3
  10. 10. 1.1. Sistem Kaynakları Sistem kaynaklarıbilgisayar sistemi içerisinde kullanı aygı n (seri, paralel, usb , lan tlarıport, fare v.s.), programları kontrol edilebilmesi, kullanılara hizmet edebilmesi için n cıgerekli mekanizmalarıanlatmak için kullanı kelimelerdir. Sistem kaynakları sistem lan ,içerisindeki donanı elemanları n CPU ile haberleş m nı ebilmesi için paylaşrır. tılı Sistem kaynaklarıiki veya daha fazla donanı n aynızamanda haberleş mı meye ş nı engeller. CPU’nun sistem aygı nı tanıçalıması tları mlayabilmesini ve onlar ilehaberleşebilmesini sağ lar.1.1.1. Kesme İ stekleri (IRQ) IRQ İ ngilizce karş ğ Interrupt Request, yani kesme isteğ kelimelerinin ıı lı ikısaltması r. IRQ ile donanı dı mlar sistem iş lemcisi ile iletiş kurarlar. Bir nevi her imdonanı n özel adresi denebilir. mı Bilgisayarı zı merkezi iş ünitesi olarak CPU çevre birimleri ile olan tüm mın lemiletiş imleri baş r, onları yönetimini elinde tutar. Peki herhangi bir çevre birimi CPUnun latı n l layacak, onun dikkatini nasıçekecek. İ bu noktada IRQkendisi ile ilgilenmesini nasısağ l şte(Donanı kesmeleri) devreye girer. IRQ, çevre birimlerinin dikkat çekmek için kullandı m ğıbir yöntemdir.  Kesmeler (IRQ) NasıÇalır? l şı Bilgisayarı zdaki kesmeler Intel 8259 öncelikli kesme denetleyicisi (PIC) tarafı mı ndansağ r. Önceleri ayrıbir çip olarak bulunan bu kesme denetleyicisi, günümüz lanıbilgisayarları anakartı çipsetinde yerleş olarak bulunmaktadı Bir kesme talebi nda n ik r.geldiğ inde 8259 CPUyu elindeki iş geçici olarak durdurmaya ve hemen bu kesmeyi iyönetmesine olanak sağ layan bir programı şrmaya iter. CPU kesme hizmet programı çalı tı nadallanı dönüşadresini yıı hafı rken ğ n zada saklar ve iş bitince iş i leme yine kaldıı ğ yerdendevam eder. Birçok aygıaynı t anda kesme hizmeti isteyebilir. Sistem tarafından belirlenmiş ıöncelik sı na göre talepler karş r. Genelde kesme hizmet programı rası lanı yüksek önceliğ esahip bir iş tarafı lem ndan kesilebilir. Ama daha öncelikli veya eş seviyedeki bir cihazdan itkesme talebi gelirse o anki kesme programı bitene kadar bu istek saklanır. 4
  11. 11. Resim1.1: Bir donanı için IRQ ayarı görme m nı er mı m mı ru ş Eğ bilgisayarı zda bir donanı cihazı z doğ çalı yor ise aygı yöneticisi mı tpenceresinden donanı elemanı seçerek çift tı z ve de açı sekmede kaynaklar m nı kları lansekmesi ile boş olan bir irq seçmeliyiz. Ancak unutmamak gerekir ki, bu ayarlar için bilgidüzeyimiz yeterli değ ise müdahale etmememiz gerekir. il1.1.2. Doğrudan Bellek Eriş (DMA) imi DMA İ ngilizce karş ğ ı ıDirect Memory Access anlamı gelen direkt lı nahafı eriş kelimelerinin kı za imi saltmasır. Özellikle disk sürücüleri ve benzeri dıcihazlar için bu seçeneğ aktif halde olmasıbelli bir performans artı in şısağ lamaktadı Çünkü bu durum sayesinde cihaz gerek duyduğ bilgileri r. uişlemciye uğ ramadan direk olarak sistem belleğ inden elde edebilir. Bu kanallar sistem belleğ bazı tları (ses kartıethernet kartı ine aygı n , gibi) erişiminihızlandı rmak için kullanırlar. Bir sabit disk disk denetleyicisi sabit diskten bazı lı verilerialdı sonra bunları ktan ş im ı RAMe depolamak ister. Aynı ekilde yerel iletiş ağ (ethernet) 5
  12. 12. kartından da veri geldiğinde bunları RAMe depolanması n gerekebilir. Bunları adresleri I/Oüzerinden CPUya oradan da RAMe göndermek yerine bazı kartları kullanabildiğ DMA n i(Direct Memory Access - direk bellek eriş kanalları tası daha hı ve CPUyu da imi) vası yla zlımeş etmeden direk RAMe ulaşrmak mümkün. Bu sayede CPU meş edilmemiş gul tı gulolacak ve de bizim isteğimiz daha hı bir ş zlı ekilde yerine getirilmiş olacaktı r. Tekrar özetlersek DMA verileri bir çevre biriminden RAMe veya RAMden çevrebirimine CPUnun müdahalesine gerek kalmadan aktarabilmeyi sağ Çevre birimlerinin lar.birbirine direk ulaş na imkan sağ ması layamaz. Sisteminize DMA kullanmak üzere kaç tanekart takılabileceğ sırlı r. i nı dı Hafı eriş bilgilerini de kaynaklar sekmesinden görebiliriz. Ancak eriş adres za im imbilgileri çoğunlukla bizim değ tirebileceğ iş imiz bilgiler değ ildir. Bütün donanı kartları m ileilgili eriş adresleri bilgilerini bilmemiz gerekir ki bu da çok düş bir olasıktı im ük lı r.1.1.3. Giriş kıAdresleri (I/O) /Çı ş Bilgisayarı zı patronu olan CPUnun çevre aygı yla ve devre kartları mın tları (ses kartı ,ethernet kartıvs.) ile iletiş kurmak ve bu aygı im tlarıbirbirinden ayı edebilmek için rtkullandıığGiriş kı(Input/Output) adresleridir. Bu adresler "port adresleri" veya "donanı /Çı ş m ş ğadresleri" olarak da bilinir. Zaten CPUnun dıdünya ile iletiş kurmak için kullandı iki im ıyol vardı denilebilir. Bunlardan biri bilgisayarı zı ana belleğ r mın inin adresleri diğ de eribahsedildiğüzere I/O adresleridir. i  I/O Adres Çakı şmaları Her kartı mikroiş n lemci ile haberleş mesi için farklı I/O adresi vardı Birden fazla bir r.kartı aynı n adresi kullanmasıdurumuna çakı denir. İ kartı aynı ş ma ki n adresi kullanmasıdurumunda mikroiş lemci tarafı ndan gönderilen komutlar bu kartlar tarafı ndan doğrualgılanmaz. Bu durum kartlarıçalı n ş maması ya da hatalı ş na neden olur. na çalıması Çoğ çevre birimi ve kartlar tek bir I/O adres aralıı kullanı En basit ş u ğnı r. ekliyleklavyenizin kullandı ğıI/O adres aralıı ğ nıbaş bir kart kullanmaya kalkarsa, bu kart kaçalış ş ı mayacak, bununla birlikte klavyeniz de devre dı kalacaktı Zaten kart üretilirken r.klavyenin I/O adresini kullanacak bir kart tasarı yapı mı lmaz. Çünkü bu adres sabittir, klavyedenetleyicisi tarafından kullanı lmaktadı ve bir standart haline gelmiş Kartlar üretilirken r tir.bunlar göz önünde bulundurulan önemli kriterlerdir. "Peki o zaman I/O çakı şmaları l nasıolabilir?" diye bir soru gelebilir aklıza. Bazı değ nı I/O erleri standart değ ildir, sorunları dazaten bu aralı değ k erlerini kullanan kartlarda görülmektedir. Ş ayet aynı adresi birden fazlakart için ayarlarsanıçakı z ş ı maya sebep olacağiçin kartlar görevlerini yapamayacaktı r. Giriş kıadresleri bilgilerini de kaynaklar sekmesinden görebiliriz. Dediğ -çı ş imiz gibibu bilgiler çoğ unlukla bizim değ tirebileceğ iş imiz bilgiler değildir. Bu bilgiler neden vardıöyleyse? Cevap basit: Programlama ile uğ anlar için gerekli r raşolabilir. Özel bir program geliş tirildiğ ı inde kullanacağ donanı birimi ile ilgili özel ayarlar mgerekir ise bu bilgilerden faydalanarak ayarlamaları yaparlar. nı 6
  13. 13. 1.2. Bir İ şletim Sisteminin Bileş enleri Bir iş letim sistemi, kavramsal olarak, üç grupta toplanabilecek bileş enlerden oluşur:kullanı cıarayüzü (bu bir grafik kullanı cıarayüzü ve/veya komut satı rıyorumlayısı cı["kabuk" da denir] olabilir), dosya yönetim sistemi ve bir çekirdek.1.2.1. Kullanı Arabirimi cı Genel olarak arayüz, herhangi bir ş eyin kullanı nı da onda etkileş sağ mı ya imi layankım olarak düş sı ünebilirsiniz Bir araba, gaz ve fren pedallarıile aracıyönlendirmeyisağ ı layan direksiyonu da içeren daha karmaş bir arayüze sahiptir. Bir bilgisayarı arayüzü k nklavye ve fare ile monitörde gözüken ve bilgisayarı birçok farklıişiçin kullanabilmemizisağlayan yazımlardan oluş lı ur. Macintosh bilgisayarları çı ş n kı ıve ardı ndan Microsoft’un Windows yazımı n lı nıgeliştirilmesinden beri birçok insan, arayüz dendiğinde otomatik olarak grafiksel kullanıcıarayüzünü (GUI –Graphic User Interface, grafik kullanı cıarayüzü-) düş ünmektedirler.Bilgisayar kullanı nı mı daha kolay hale getirmede görsel nesneler kullanı gittikçe geliş mı iyorolsa da bu nesneler bilgisayar ve kullanı cıarası etkileş sağ nda imi layan seçeneklertopluluğ unun sadece bir parçası r. dı Resim 1.2: Grafik kullanı arayüzü cı1.2.2. Çekirdek Çekirdek, diskteki dosyaları izlerini tutar, programları latıve yürütür, belleğ ve n baş r içeş süreçlerin kaynakları düzenler, ağ paketleri alıve gönderir, vb... Çekirdek kendi itli nı dan r ıbaş çok az işyapar, fakat diğ servislerin kullanabileceğ araçlarısağ Ayrı na er i lar. ca 7
  14. 14. donanı mlara doğrudan ulaş kiş önleyerek, onları an ileri kendi sunduğ araçları u kullanmayazorlar. Bu yolla çekirdek, kullanılarıdiğ kullanılara karş cı er cı ıkoruyacak bir yol izler.Çekirdek tarafından sağ lanan bu araçlar sistem çağ larıüzerinden kullanır. Sistem rı lıprogramları letim sisteminin ihtiyacı iş olan çeş servisleri yerine getirmek için çekirdek itlitarafı sağ ndan lanan bu araçları kullanı rlar. Çekirdek, iş letim sisteminin kalbidir. Adı ı ndan da anlaşlabileceğ gibi, "kabuk", içekirdeğ çevresini sararken, donanı iletiş kurmak da çekirdeğ iş in mla im in idir. Donanı <-> Çekirdek <-> Kabuk <-> Uygulamalar m Kimi iş letim sistemlerinde kabuk ve çekirdek tümüyle ayrıbileş enlerken, kimilerindebu ayrı yalnı kavramsaldı m zca r.1.2.3. Dosya Yönetim Sistemi İş letim sisteminin dosyalarıorganize etme ve yönetme için ne kullandıı gösteren ğnıifadedir. Dosya verilerin toplandııbirimlerdir. Sanal olarak bilgisayar bütün verilerini ğdosya olarak saklar. Bir çok dosya tipi vardı Program dosyaları veri dosyaları text r. , ,dosyaları gibi… Dosya sistemi adıverilen bir yol ile iş letim sistemi dosyaları içindeki nbilgileri organize eder. Genelde iş letim sistemleri hiyerarş dosya yönetim sistemini ikkullanı Bu sistem ağ yapı adı r. aç sı verilen klasörler içerisinde dosyaları organize eder. Buklasör sisteminin baş ç noktası dizindir (root directory, C:>). langı kök Sistem içerisindeki veri kümeleri dosya (kütük) olarak adlandılı Bu nedenle ikincil rır.bellekler daha genişanlamı giriş kı yla /çışbirimleri (HDD, CD-ROM, Flashdisk v.s.)üzerinde tutulan verilerin yönetimi dosya yönetimi kapsamı ele alı r. nda nı Dosya yönetim sisteminin temel iş ş levleri üç maddede toplanmı r: tı 1 - Mantı dosya yapı ndan fiziksel yapı geçiş sağ ksal ları lara in lanması . 2 -İkincil belleklerin verimli kullanı nı lanması lması sağ . 3 - Dosyaları paylaş n ı , korunması kurtarı lması ve lması ilgili araçları ile nsağ lanması .1.3. İ şletim Sisteminin İ şlevleri1.3.1. Dosya ve Klasör Yönetimi Dosyalarıve klasörleri yönetme, kaynaklarısaklama ve güvenliğ sağ ini lamayıbu ,kaynakları ağkullanıların kullanı na sunmayı yine bu kaynaklardaki değ iklikleri cı nı mı ve işyönetmeyi içerir. Bilgisayarda bulunan iş letim sistemleri, tüm programlar, oyunlar, bizim hazı ğmı rladıı zbelgeler dosyalar halinde saklanı Bu dosyalar bilgisayarı zda harddisk adı verdiğ r. mı nı imizfiziksel bir aygı saklanı ve bu dosyaları tta r kendi araları gruplamak içinde klasörler ndakullanır. Yani verilerin bir arada tutulduğ ortamlara dosya denir. lı u 8
  15. 15. Sürücü: Dosya ve klasörlerin saklanabileceğfiziksel ortamlardıve alfabede bulunan i rharfler ile temsil edilirler. Disket sürücüler A veya B harfi ile Harddiskler ise C vesonrası gelen harfler ile temsil edilirler. CD-ROM, DVD-ROM ve Tape Backup üniteleri ndavb. diğ aygı ise Harddiskten sonra gelen harfler ile temsil edilirler. er tlar Klasör: Sürücüler içerisinde bulunan vedosyalarıgruplamak amacıile kullanı program langrup isimleridir. Klasörler dosyalarıyaptı iş kları lere ğ z ıgöre gruplandırlar, bu sayede aradımı herhangi rıbir dosyayı z ı bulmamı kolaylaş Bu olay tı bir r. pkıkütüphanede kitapların konularına göregruplandılmaları benzer. rı na Örneğ in bilgisayarı zda hazı ğmı mı rladıı zbelgeler, hesap tabloları sunular vb. “C” ,sürücüsünde bulunan “Belgelerim” adlıklasörde şgruplanmı r. Windows’a ait dosyalar “C” sürücüsünde bulunan “Windows” adlı lardı şklasörde gruplanmı r ve yine bu dosyalar yaptı lardı klarıiş göre kendi araları lere nda rı ş r. Bu sayede örneğ bir oyunu silmek veya kopyalamak için o oyunugruplandılmı lardı in şçalı ran bütün dosyalarıtek tek seçmek yerine bu dosyalarıiçinde barı ran klasörü tı ndıseçerek istediğ iş biraz daha pratik yapabiliriz. imiz lemi Dosya: Bilgisayarda yaptıı z her iş dosyalar aracığ ile yapı ğmı lem lıı lmaktadı Bir r.oyun oynayacaksak onun için gerekli dosyalar ekran görüntüleri dosyalarda saklanı r. ğ z ıKullandı mı bir muhasebe programı girdiğ nda imiz faturalar, çekler, senetler ilgilidosyalara kaydedilir. Yazdıı z belgeler, hesap tablolarısunular vb. dosyalarda saklanı ğmı , r.Bu sayede yaptıı z çalı ğmı şmaları istediğ imiz herhangi bir zamanda açı okuyabilir gerekli pgüncellemeleri yapabiliriz. Bilgisayarda bulunan bütün dosyalar “dosyaadı .uzantı ş ” eklinde o n ğ e ısaklanı Dosyaadı dosyanı yaptı iş göre verilmiş r. mantı bir isimdir ve toplam 255 ksalkarakter uzunluğunda olabilir, uzantı o dosyanı iş ise n levine göre bilgisayar tarafından dahaönceden belirlenmiş isim olabilir ve genelde 3 harf uzunluğ bir undadı Uzantı sayesinde o r. lardosyanı hangi programla hazı n rlandıı ve hangi programlarla açı ğnı labileceğ anlayabiliriz. iniAş ı belli birkaç dosya uzantı ağ da örneğbulunmaktadı i r; Uzantı Açıklama Exe Uygulama dosyaları Bat Toplu iş dosyaları Txt Metin dosyaları Bmp Resim dosyaları Jpg Resim dosyaları Doc Microsoft Word dosyaları Xls Microsoft Excel dosyaları Ppt Microsoft Powerpoint dosyaları Zip Sı şrı ş kı lmıdosyalar tı Dosyalar bilgisayarı zda içeriklerine göre belirli bir alan kaplarlar. Her bir harf mıgenellikle bilgisayarda 1 byte alan kaplar. 9
  16. 16. 1.3.2. Uygulamaları Yönetimi n ş Kullanı bir program çalı rmak istediğ cı tı inde, iş letim sistemi uygulamanı yerini sabit ndiskten tespit eder ve uygulamayıRAM’e yükler. Bu iş lem etkileşimli işlem olarakadlandılı rır. Etkileşimli iş lem kullanılara, uygulamaları cı ş landinamik biçimde yönetme, çalı rı programları tı nsonuçları doğ nı rudan elde edip, her an müdahaleedebilme olanağ ısağlayan çalış türüne iliş bir ma kinözelliktir. Bu çalı ş türünde kullanılar, bir iş ma cı in şçalı süreci boyunca iş monitör ve klavye vası ma e, tasıile her an müdahale edebilmektedirler. Yani bir baş kasöylemle, ekran baş ında oturan bir kullanını cı nbilgisayara bir komut vermesi ve o komuta bilgisayardanyanıalması t ı konuş yapar türünde, bir nevi karş klı lı magibi çalı biçimine “Etkileş İlem” denir. şma imli ş Bu tanımdan da anlaş ı ı lacağ gibi, kullanılar program geliş cı tirme, metin dosyalarıoluşturma, program derleme ve test etme, veri tabanısorgularıiş letme, bilgisayar ağıkomutları lerini Etkileş girme, internet servislerini kullanma gibi kı süreli iş sa imli İlem şolarak yürütürler.1.3.3. Yardı Programları mcı Destekleme İ şletim sistemi yardı programlarıproblemleri giderebilmek ve sisteminin sağ klı mcı , lıişlemesini sürdürebilmek amaçlı kullanı Silinmiş hasarlı r. , dosyalarıbulabilmek, verilerinyedeğ alabilmek gibi iş ini lemlerde kullanır. İş letim sistemi, üzerinde yer alan bazıyazımlar “Sistem Yazımı olarak anır. lı lı ” lı ğ z ıÖrneğ derleyiciler (compilers) ; yazdımı programı in makine diline çeviren ara program,editörler (editors), yararlı programlar (utility) ; virüs temizleyen programlar gibi gerçek işiçin yardı lardı veri tabanıyönetim sistemleri (database management system) ve mcı r, ı lıbilgisayar ağ yazımları(network software) yine birer sistem yazımlarır. Ancak bu lı dıyazımlar iş lı letim sisteminin kendi öz parçaları ildir. değ 10
  17. 17. Resim 1.3: Sistem araçları ulaş na mak Baş menüsünde donatı içerisinde sistem araçları lat lar içerisinde bu tip yardı mcıprogramlara ulaş abiliriz.1.3.4. Bilgisayar Donanı nı mı Kontrol Etme İ şletim sistemi programlar ile BIOS arası durur. BIOS tüm donanı kontrol eder. nda mıProgramları da iş n letim sistemi ile haberleş ebilmesi için donanı kaynakları ihtiyacı m navardı İ r. şletim sistemi donanı BIOS aracığile aygısürücüleri ile ulaş ma lıı t ır. Bir bilgisayar sistemi, bir veya birden fazla iş lemci (ya da diğ bir söylemle “CPU”), er ıgerçek bellek (RAM), saatler, terminaller, diskler, bilgisayar ağ (network) birimleri, yazı cıüniteleri, CD sürücüsü, disket ve teyp üniteleri gibi I/O ünitelerinden oluş maktadı Doğ r. al ıolarak bir bilgisayar sistemi oldukça karmaş bir yapı r. k dadı 11
  18. 18. Kullanı cı Uygulamalar İ şletim Sistemi BIOS Aygısürücüleri t Donanı m Ş 1.1: Doğ bir bilgisayar sistemi ekil al Uygulama yazımı lı Uygulama yazımı lı Uygulama yazımı lı ... ... ... Uygulama yazımları lı 4. Kuş ak AğDerleyiciler Editörler diller Y. araçlar VTYS’ ler yazımları lı ler Sistem yazımları lı İ şletim Sistemi Makine Dili Mikroprogram Donanı m Fiziksel Birimler Ş 1.2: Katmanlı ekil sistem 12
  19. 19. mı ı Programcı , donanı n bu karmaş yapından etkilenmemelerini sağ ları k sı lamak ve disk l şgibi donanı ünitelerinin nası çalı kları m tı nıanlamak zorunda bı lmamalarıiçin, rakıdonanı n üzerine ilave edilen yazımları katmanlar ş mı lı n eklinde (layered system)oluşturulmalarıve bu sayede çok daha kolay bir ş ekilde, sistemin bütün parçaları n nıyönetilebilmesi ş eklinde bir yapı lanma, uzun yı önce geliş llar tirilmiş yaklaş r. bir ımdı Bu yapı n en alttaki üç katmanı nı donanı oluş mı turmaktadı En alttaki katman, fiziksel r.üniteler, entegre devreler, kablolar, power (elektrik destek) üniteleri, disket sürücüleri, disküniteleri ve diğ benzeri donanı birimlerinden oluş er m maktadı Bu katmanı mimari yapı r. n sıile ilgilenmek ve bunları ş prensiplerini geliş çalıma tirmek elektronik mühendislerinin iş idir. Fiziksel üniteleri (donanı doğ m) rudan kontrol eden ve fiziksel katmanı bir üstündeki nen ilkel yazım düzeyini oluş lı turan katman, “microprogram” dı Bu katman genellikle r.“read-only” (yalnı okunabilir) bellek (ROM) sahası bulunur. Microprogram da zca nda ı ı rmaekleme (add), taş (move), karş tı (compare) gibi makine diline ait temel komutları ma laşadı adı yerine getirir. Microprogram, örneğ Add iş m m in, lemini yerine getirmek için ğ saptar ve üzerine eklenecek sayı ilave ettikten sonraeklenecek sayı n nerede yer aldını nı ı yısonucu elde eder. Microprogramı yorumladı n ğıkomut seti (instruction set), makine dili (machinelanguage) katmanınıoluşturur ki, bu gerçekte makinenin gerçek birdonanı parçası oluş m nı turmakta ve bir bilgisayar da donanı n gerçek bir mıparçası ş gibi nitelenebilmektedir. Bu nedenle bazımakinelerde ymıMicroprogram, donanı n içinde varsayı ğ mı ldıı ayrı katman ş ndan bir eklindebulunmaz. Makine dili, genel olarak 50 ile 300 arası komuta (intruction) sahiptir. Veri taş nda ıma,aritmetik iş yapma ve değ lem erleri kıyaslama gibi iş levleri yerine getirir. Makine dili, yazı cıve disket sürücü gibi I/O (input/output) ünitelerinin denetimini özel yüklenmi şbilgilersayesinde yapmaktadı r. Bir bilgisayar sisteminin dördüncü katmanı yer alan iş nda letim sisteminin temel iş levi,donanı n karmaş ğ mı ı ı klınıkullanıya yansı cı tmamak ve daha elveriş ortam hazı p, li rlayıkullanını kolayca iş yapması sağ cı n ini nı lamaktı r.1.4. İ şletim Sistemi Tipleri1.4.1. Çoklu Kullanı (Multiuser) İ cı şletim Sistemleri İ veya daha fazla kullanını programlar veya ki cı n ıpaylaş aygı üzerinde çalı lan tlar ş abilmesidir. Bu konuya engüzel örnek paylaşrı yazılardı Bir çok kullanı aynı tılan cı r. cıanda yazıya belge gönderir ve de sı ile bu belgeler cı rayazıdan çı alır. cı ktı nı 13
  20. 20. 1.4.2. Çoklu Görev (Multitasking) İ şletim Sistemleri Kullanılar sistemde aynı cı anda birden fazla işlem ş(process) çalı rabilirler. Bu, siz bir iş tı lemi baş ktan lattısonra, o baş ğ z iş çalı ı lattını lem şmaya devam ederkenbaş bir iş de baş ka lem latabilirsiniz demektir. Çoklu görev, bir iş letim sisteminde bir kullanınıcın,birden fazla sayı iş da lemi aynı anda işletime alınabilmesiözelliğ Yani çoklu görev, bellekteki birkaç veriyi aynı idir.anda iş lemesi ve iş lemci ile I/O ünitelerinin de bunlararasında aynı anda kullandılması ortamı n rı nıyaratı dı Ancak bir bilgisayar sisteminde, iş lması r. letim sisteminin kendisine ait birden fazlaişlemin aynı ş lması anda çalı rı , bu sistemde “çoklu görev (multitasking)” özelliğ olduğ tı i unugöstermez. Bu nedenle bir iş letim sisteminde çoklu görev özelliğ ancak bir kullanını i, cınbirden fazla sayı iş aynı daki lemi anda işletebiliyorsa vardır. n n) ş lmasır. Çoklu görev birçok uygulamanı (programı aynıanda çalı rı dı Bunun tısağlanması için, görevler (uygulamalar) kı zaman dilimleri içinde iş sa ş lı lemcide çalı rır. Bu tızaman dilimlerinin oldukça küçük zaman dilimleri olması nedeniyle yapay da olsa bir eşzamanlık söz konusu olur (İ lı şlemci aynıanda iki işyapamaz.). i1.4.3. Çoklu İ şlemci (Multiprocessing) İ şletim Sistemleri Gittikçe yaygı an bir durum da bir basit sistemin içerisine birçok CPU bağ nlaş layarakçok önemli hesaplamalarıyapmaktır. Her işletim sistemi birden fazla iş lemciyi destekleyemiyor. İ ş letim sistemi, yapılacakolan işlemleri iki veya daha fazla iş ı lemci üzerine dağtmayı bilmeli ve bunlarıkontroledebilmelidir. Bu özelliğ sahip olan iş e letim sistemleri arası Windows 2000, Windows ndaNT, Linux, Unix, BeOS bulunuyor. Microsoftun diğ iş er letim sistemleri (Win9x - ME) çokişlemcili sistemleri desteklemiyor. Destekleyememesinden dolayı fazladan taktını , ğ z ıişlemciyi boş boş kullanmı u una şoluyorsunuz. Anlayacağ z, işı nı lemleri iş lemci üzerinedağ ı tabilme özelliğinden yoksun.1.4.4. Çoklu Görev (Multithreading) İletim Sistemleri ş Program ihtiyaç halinde iş letim sistemi tarafı ndan küçük parçalara ayrır ve lı ş labilir. Bu özellik aynızamanda çoklu kullanıçalı rı tı cısistemleri de destekler. Aynıprogramıparçaları n farklıkullanılar tarafı da kullanı cı ndan labilir. 14
  21. 21. UYGULAMA FAALİ YETİUYGULAMA FAALİYETİ İlem Basamakları ş Öneriler 1. Bilgisayarı zdaki ses kartın IRQ ayarı tespit İ ayarları nı nı nı rq nıgereksiz ve deetmek için bilgisayarı simgesinden özellikler penceresine m ını t nı şulaş z. Aygı yöneticisi sekmesinden ses kartı seçerek yanlı olarak değ tirmemeye iş ş nıçalı rı z. Kaynaklar sekmesinden irq ayarları tı nıtespit dikkat ediniz.ediniz. Bu yazımlar lı ne için 2. İ şletim sisteminizde yüklü olan yardı mcı kullanıyor, görevleri neler? lı yazımlardan disk birleş lı tiricisi, disk temizleme, sistem bilgisi pencerelerini açarak uygulayı z. nı a- Disk birleş tirme iş lemini c:> sürücüsünegerçekleş tiriniz. 15
  22. 22. b- Disk temizleme iş lemini gerçekleş tiriniz. 16
  23. 23. c- Sistem bilgisi penceresinden sistem bilgilerinize ıulaş z. nı 17
  24. 24. ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİÖLÇME VE DEĞERLENDİRME RME A- OBJEKTİ TESTLER (ÖLÇME SORULARI) F Aş ı ağ daki sorulardan; sonunda parantez olanlar doğ yanlı ru şsoruları r. Verilen dıifadeye göre parantez içine doğ ise “D” , yanlıise “Y” yazı z. Şklı ru ş nı ı sorularda doğ ş ru ıkkıişaretleyiniz.1. İşletim sistemi donanımlarıdenetleyen ve yöneten, uygulama yazımları lı nı ş çalı ran temel yazımdı ( ) tı lı r.2. Aş ı ağdakilerden hangisi bir iş letim sistemi değildir? A ) Windows XP B ) Linux C ) Unix D ) Microsott Office3. Çevre birimlerinin bir işyapmak için iş lemciden izin istemlerini, sı girmelerini raya sağlayan sistemin adı nedir? A ) PCI B ) IRQ C ) I/O D ) BIOS4. Bir iş letim sistemi kullanı arayüzü, çekirdek ve dosya yönetim sistemi cı bölümlerinden oluş ur.( )5. ğı Bilgisayarda yüklü olan her türlü bilginin saklandı birime ne ad verilir? A ) Sürücü B ) Klasör C ) Dosya D ) Byte6. Bir dosyanıiçinde saklanan bilginin türü dosya adı bakı n na larak belirlenir.( )7. Bilginin girilmesinden baş layarak, sonuçlarıdökümüne kadar geçen süre, Yanı n t Süresi (response time) olarak adlandılı ) rır.(8. Farklıkullanılara ait iş aynı cı leri anda yapabilen iş letim sistemlerine ne ad verilir? A ) Çoklu kullanı iş cı letim sistemi B ) Çoklu işlemci işletim sistemleri C ) Çoklu görev işletim sistemi D ) Çoklu kullanı (Server) iş m letim sistemleri9. Çoklu işlemci, bir iş letim sisteminde bir kullanını birden fazla sayı iş aynı cın, da inin anda iş letime alınabilmesi özelliğidir.( )10. Bir iş letim sisteminin çoklu kullanı özelliğ varsa, o sistem genellikle m i multiprogramming de desteklenmektedir.( ) 18
  25. 25. ÖĞRENME FAALİ YETİ –2 AMAÇ ÖĞRENME FAALİ YETİ 2 - Dosya yönetiminin nasıyapı ğ bilecek ve gerekli ayarlamaları l ı ldını yapabileceksiniz.. ARAŞTIRMA Bu faaliyet öncesinde yapmanıgereken öncelikli araşrmalar ş z tı unlardı r:  Çevrenizdeki dokümanları l düzenlediğ nası inizi kafanı tasarlayız. zda nı  Bilgisayarları dokümanlarınası düzenleyebileceğ konusunda bir tablo n l i oluşturunuz.  FAT dosya yerleş tablosunu açı im klayan grafikler araşrı z. tını  NTFS dosya sistemini açı klayan grafikler araşrız tını  ı rı FAT ile NTFS sistemlerini tablo üzerinde karş tın, edindiğ laş iniz bilgileri sı fızda arkadaş nıile sıf ortamı paylaş z. nını larız nı nda ını 2. DOSYA YÖNETİ Mİ Dosya yönetim sistemlerine geçmeden önce, sabit disklerle ilgili bazı mlamaları tanıbilmekte fayda var.  Kafa (Head) : Sabit disklerde okuma/yazma iş lemini yapan mekanik parça.  Plaka (Plate) : Bilgilerin yazı ğ parça. Bir sabit disk, birden çok diskten ldıı oluş Üste üste gelmiş diskler plaka olarak adlandılı ur. bu rır.  İ (Track) : Sabit diskte bulunan plakaları üzerinde gözle görülmeyecek eş z n merkezli daireler vardı İ bu dairesel çizgilere track (iz) denir. r. ş te  Sektör (Sector) : İ yapını bölünmesiyle oluş ve sabit disk üzerinde z sı n an adreslenebilir en küçük alana denk gelen parçaya sektör adıverilir.  Küme (Cluster) : Sektörler üzerinde tanı şen küçük küme olarak mlanmı tanı mlanabilir. Normalde FAT 16, FAT 32 ve NTFS dosya sisteminde, hard 19
  26. 26. diskteki bölümün kapasitesine göre formatlama sı nda standart olarak rası belirlenmişboyutta kümeler oluşmaktadı Clusterları boyutunu, clusterları r. n kullanan dosya sistemi ve bölümün kapasitesi belirlenir. Ancak clusterları n boyutu formatlama sı nda (/Z:n) parametresi ile elle de ayarlanabilir. rası  Arayüz (Interface) : Sabit disklerin hangi ara birimi kullandını ğ belirtir. ı Sektörler İ zler Küme Silindir Plakalar  RPM (Rotation Speed Moment) : Disklerin dakikadaki dönme hı nı zları belirtir. Ş anda piyasada bulunan IDE sürücüler, 5400 rpm ve 7200 rpm u hı ndayken, SCSI sürücülerdeki diskin dönme hı zları zı10000, 15000 rpm hı nda dolaş zları maktadır.  Veri Eriş Hı im zı(Data Access Time) : Sabit diskteki kafanı bir veriye n, erişebilmesi için bir izden diğ bir ize geçerken kaydettiğ zamandı er i r. Kullanı zaman birimi milisaniyedir. Bu süre ne kadar kı olursa o kadar lan sa iyidir.2.1. Fat Dosya Yönetim Sistemi2.1.1. FAT (File Allocation Table –Dosya Yerleş Tablosu-) Nedir? im Dosya yerleş tablosu ( FAT ), bir diskte bulunan dosyalara ait bilgilerin kayı im tlıolduğ alanları u belirtmeye yarar. Bir baş deyiş FAT, bir diskin haritası ka le gibidir.2.1.2. FAT Nası l Çalır? şı Bu tarz dosya sistemleri File Allocation Table - Dosya yerleş tablosu - adlı im birsistem kullanı Bu sistemde partisyon her biri belli miktarda sektör içeren "cluster", küme rlar.isimli parçalara ayrır ve hangi dosyaları bu cluster parçaları lı n ndan hangilerine yerleş i, tiğ 20
  27. 27. hangi cluster parçaların boşhangilerinin dolu olduğ gibi bilgiler FAT üzerine yazır. nı , u lıİşletim sistemi de herhangi bir dosyaya eriş yapmak istediğ im inde dosyayıbulmak için FATüzerine yazı bu bilgilerden faydalanı lan r.2.1.3. FAT Çeş itleri (FAT16, FAT32, VFAT)  FAT 16: DOS, Windows 3.1 ve OS2 sürümü öncesi Windows 95 iş letim sistemlerinin kullandıı ğ dosya sistemidir. Eski bir dosya sistemi olduğundan dolayı takı eksikleri ve dezavantajları bir m bulunmaktadı r. nı rı ş Bunlardan ilki kök dizininin (root) sı rlandılmıolması r. FAT16 sisteminde dı açış primary bölüme ait root dizini, FAT tablosu ve partisyon boot sektörü lı taki cluster içinde yer almazlar ve sayı belli olan sı sektörlerde tutulurlar. Bu sı ralı sayı n belli olmasıkök dizine yapı nı lacak eklentilerin belli bir sı rıolması nı sonucunu doğ urur. Kı alt dizinleri istediğ kadar uzatabilmekle birlikte: saca iniz Birincisi, FAT16 bölümlerdeki kök dizinde belli uzunlukta giriş le sırlandı nı rabilirsiniz. İkincisi, FAT16 dosya sisteminde adresleme, adı üstünde 16 bit olduğ undan adreslenebilen maksimum cluster sayı 65525’tir ve bu cluster’larin maksimum sı boyutu 32KB olabilir (aslı cluster sayı 65536 olmalı r ama bazı özel nda sı dı ları amaçlar için tutulur). Bu da bizi FAT16 kullanan bir disk ya da partisyonun ı 2GB’dan daha büyük olamayacağ sonucuna götürür. Üçüncüsü, FAT16 elindeki bos sabit disk ya da partisyon alanı bir ş nı ekilde ı elindeki bütün cluster’lara dağtmak zorundadı Bu nedenle sabit diskin boyutu r. büyümeye baş kça cluster boyutu da büyür. Cluster’lar bölünemezler ve ladı nı ı ancak tek bir dosya yahut dosya parçası taşyabilirler. FAT 12/16 da küme (cluster) boyutları Bölüm boyutu( GB) FAT tipi Sektör/küme Küme boyutu 0-15 12 bit 8 512bytes 16-127 16 bit 4 2K 128-255 16 bit 8 4K 256-511 16 bit 16 8K 512-1023 16 bit 32 16K 1024-2047 16 bit 64 32K 2048-4096 16 bit 128 64K*  Sanal Dosya Yerleş Tabloları im (Virtual File Allocation Tables – VFAT) : ğ Windows 95 ve NT nin kullandııdosya sistemi.Kı bir süre sonra yerini sa FAT32 ye bı ş rakmı r. tı 21
  28. 28.  FAT 32: Windows 95, OS2, Windows 98, Windows 2000 ve Linux tarafı ndan tanı p kullanı nı labilen ve FAT16’dan daha geliş bir dosya sistemidir. miş  İ olarak FAT32’de herhangi bir kök dizin lk sırlaması nı yoktur.  İkinci olarak FAT32, FAT16’daki 16 bit adresleme yöntemi yerine 32 bit adresleme yöntemi kullanı Bu sayede herhangi bir disk ya r. da partisyon FAT32 altı 2 TerraByte (yaklaş nda ık 2000 GB) uzunluğ unda olabilir.  Üçüncü olarak ise FAT32 cluster boyutları ufak tutarak boş nı alan israfı nı azaltı FAT32 altı tek bir dosyanı eriş r. nda n ebileceğ maksimum boyut 4 i GB ile sinirlidir. FAT 32 de küme (cluster) boyutları Bölüm boyutu( GB) Sektör/küme Küme boyutu 0.256< 1 512bytes 0.256 -8 8 4K 8-16 16 8K 16-32 32 16K >32.04 64 32K2.2. NTFS Dosya Yönetim Sistemi2.2.1. NTFS Nedir? NTFS (New Technology File System –Yeni teknoloji dosya sistemi-); Windows NTve devamıolan Windows 2000, XP tarafı desteklenen bir dosya sistemidir. ndan2.2.2. NTFS NasıÇalır? l şı NTFS, dosya konumları FAT sistemindeki gibi bir ana indeks olarak saklamakla nıbirlikte (MFT, Master File Table –Ana dosya tablosu-) dosyanı yerleş i konumları n tiğ vediğ bilgileri her cluster’in içinde ayrı saklayarak daha güvenilir bir yapı er ca sunar. Ancak buarada oldukça genişbir disk haritası turur ve bu bilgiler önemli bir yer kapladından oluş ğıdolayı 400MB’den ufak disk yahut partisyonlarda NTFS kullanı lması önerilmez. NTFS,sunucu olarak görev yapan Windows NT ve Windows 2000 iş letim sistemlerine ait bir dosyasistemi olmasın gerektirdiğihtiyaçlar doğ nı i rultusunda daha çok disk güvenliğ stabilitesi ve i,performansı ilgili iyileş yla tirmeler içerir ve özetle ş artı u özelliklere sahiptir:  Dosya konumları ilgili bilgileri cluster içlerinde de saklayarak daha güvenli yla bir dosya sistemi yapı sunar. sı  Cluster boyutu partisyon boyutuyla sinirli değ ve 512 byte değ ildir erine kadar 22
  29. 29. ayarlanabilir. Bu da disk üzerinde dosyaları parçalanması azaltarak hem bos n nı alanı verimli kullanı nıhem de özellikle yüksek kapasiteli sabit disklerde n lması , ş beraberinde getirir. performans artınıı  ı Yaklaş 16 GB’a kadar uzunlukta olan tek parça dosyaları k destekler.  ACL (Access Control List, Eriş kontrol listesi) özelliğ sayesinde sistem im i yöneticileri tarafı hangi kullanılarıhangi dosyalara eriş ndan cı n ebileceğile ilgili i kıtlamalarıkoyulabilmesini sağ sı n lar.  Bütünleş dosya sı şrma özellikleri içerir. ik kıtı  Uzun dosya isimlerini ve Unicode kaynaklı dosya isimlerini destekler. Unicode, dosya isimlendirilmesi sı nda karakterlerin tanı rası mlanması ikilik sistemde için kodlar kullanı nıöngören bir standarttı Bu standarda göre Unicode lması r. kullanılarak verilmişolan dosya isimleri Unicode kullanabilen dosya sistemleri tarafı tam olarak nasıhazı ndan l rlanmı şlarsa şekilde görünürler (örneğ Japonca in yahut Arapça gibi). NTFS dosya sistemi kullanan Windows NT ve Windows 2000 sürümleri FAT sürücüleri görebilir ve bu sürücülerdeki dosyaları okuyabilirler (Windows NT FAT16’yi, Windows 2000 FAT16 ve FAT32’yi görür). Ancak FAT kullanan Windows 95, 98 ve DOS gibi işletim sistemleri NTFS bölümlerini göremezler, dolayıyla dosya sı sistemi NTFS olan disk yahut partisyonlara ait verileri okuyamazlar. Bunedenle sisteminizde örneğ FAT32 altı kurulmuş Windows 98 ve NTFS partisyona in na birkurulmuşolan bir Windows 2000 varsa Windows 2000 FAT32 partisyona kurulu olanWindows 98’e ait dosyaları görebildiğ ve bu sürücüye bir isim verebildiğ halde, Windows i i98 NTFS altı ndaki Windows 2000 dosyaları göremeyecek ve bu partisyonu bir disk gibi nıalgı layamayacaktı Bu nedenle bu sürücüye herhangi bir sürücü ismi vermez. r. NTFS küme (cluster) boyutları Bölüm boyutu( GB) Sektör/küme Küme boyutu 0.512< 1 512bytes 0.512-1 2 1K 1-2 4 2K 2-4 8 4K 4-8 16 8K 8-16 32 16K 16-32 64 32K >32 128 64K 23
  30. 30. UYGULAMA FAALİ YETİUYGULAMA FAALİYETİ İlem Basamakları ş Öneriler1- Kullandıı z iş ğnı letim sistemlerinin hangi dosya Pencerelerin Word ortamı nayönetim sistemini kullandıı tespit ediniz. ğnı görüntüsünü aktarabilirsiniz. 24
  31. 31. ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİÖLÇME VE DEĞERLENDİRME RME A- OBJEKTİ TESTLER (ÖLÇME SORULARI) F Aş ı ağ şsoruları r. Verilen daki sorulardan; sonunda parantez olanlar doğ yanlı ru dıifadeye göre parantez içine doğ ise “D” , yanlıise “Y” yazı z. Şklı ru ş nı ı sorularda doğ ş ru ı kkıiş aretleyiniz.1. ğ ı Bilgisayarda bilgilerin (dosyaları saklandı birimler sabit disk, disket sürücü, n) CD/DVD sürücü, ZIP sürücü gibi donı mlardı ) r.(2. Sabit disklerde bilgilerin üzerine yazı ğfiziki ortama plaka (plate) denir. ( ) ldıı3. Sabit disklerde kafanı bir veriye eriş n, ebilmesi için bir izden diğ bir ize geçerken er kaydettiğ zaman aş ı i ağdakilerden hangisidir? A ) Veri Eriş Hı im zı B ) RPM C ) SCSI D ) IDE4. Hangi dosyalarıküme parçaları hangilerine yerleş i, hangi küme parçaları n n ndan tiğ nı boşhangilerinin dolu olduğ gibi bilgilerin yazı ğyere ne isim verilir? , u ldıı A ) Track B ) FAT C ) Interface D ) Sector5. FAT16 sisteminde adresleme 16 bit olduğundan dolayı kullanı bir disk ya da lan partisyonun 2GB’dan daha büyük olamaz.( )6. Windows NT ve Windows 2000 iş letim sistemlerine ait bir dosya sistemi olması n nı gerektirdiğ ihtiyaçlar doğ i rultusunda daha çok disk güvenliğ stabilitesi ve i, performansı ilgili iyileş yla tirmeler içeren dosya yönetim sistemi aş ı ağdakilerden hangisidir? A ) FAT16 B ) FAT32 C ) VFAT D ) NTFS7. FAT kullanan iş letim sistemleri NTFS kullanan iş letim sistemlerindeki bilgileri görebilir fakat NTFS kullanan işletim sistemleri FAT kullanan işletim sistemlerindeki bilgileri göremez.( ) 25
  32. 32. 8. NTFS dosya sisteminde bir dosyanıuzunluğ en fazla ne kadar olabilir? n u A ) 2 GB B ) 4 GB C ) 8 GB D ) 16 GB9. Cluster boyutu partisyon boyutuyla sı rlıdeğ nı ildir ve 512 byte değ erine kadar ayarlanabilir. Bu da disk üzerinde dosyaları parçalanması azaltarak hem boş n nı alanı n verimli kullanı nıhem de özellikle yüksek kapasiteli sabit disklerde performans lması, ş beraberinde getirir. ( ) ı artını 26
  33. 33. ÖĞRENME FAALİ YETİ –3 AMAÇ ÖĞRENME FAALİ YETİ 3 - Bellek yönetimi nasıyapı ğnı l ldıı bilecek ve bellek yapını sı ayarlayabileceksiniz. ARAŞTIRMA Bu faaliyet öncesinde yapmanıgereken öncelikli araşrmalar ş z tı unlardı r:  Bellek kelimesinin yaptı çağ ş ğ rımları ı ı arkadaş nı tartını ları zla ş z. ı  ğ araşrı z. ı Bilgisayarlarda belleğ ne iş yaradı nı tını in e  Bellek çeş itleri hakkı kı bir araşrma yapı z. nda sa tı nı 3. BELLEK YÖNETİ Mİ3.1. Bellek Yönetimi Nedir? Bellek yönetimi, bilgisayarı ana belleğ yönetmekle ilgili yapı iş n ini lan lemlerintümüdür. Gerektiğ inde bellek tahsis etmek (malloc), kullanı mıbittiğ inde belleğ serbest ibırakmak (free), sanal bellek yönetimi yapmak ve kullanı lmayan bellek bölgelerini yönetmek(garbage collection) gibi konularıiçermektedir. ş Her bilgisayar, çalı programlarıtutmak için kullandı an ğ ıbir miktar ana belleğ esahiptir. Çok basit iş letim sistemlerinde bellekte aynıanda sadece bir programı nbulunması izin verilir. İ na kinci bir programı şrmak için, bellekte bulunan ilk program çalıtısilinmeli, ilk programdan boş yere ikinci program yüklenmelidir. alan Çok gelişmişiş letim sistemlerinde aynıanda bellekte çok sayı programı da nbulunması izin verilir. Bu programları erlerinin etkisinden korumak için bir koruma na diğmekanizması ihtiyaç duyulur. İ na şletim sistemi tarafı ndan kontrol edilen bu mekanizmadonanı mutlaka bulunmalır. mda dı 27
  34. 34. Normal olarak her iş tipik olarak 0. adresten baş lem, layarak yukarı doğ giden bir ya ruadres alanı kullanabilmektedir. Bu basit durumda, bir iş nı lemin sahip olduğ maksimum uadres alanı n büyüklüğ ana bellekten daha azdı Bu yolla, bir iş adres alanın nı ü r. lem nıtamamı kullanabilir. Ana bellekte iş için yeterli bellek alanı nı lem olacaktı r. Bununla birlikte, birçok bilgisayarlarda adresler 232, 264 adres veren 32 veya 64bitliktir. Eğ bir iş bilgisayarı sahip olduğ ana bellek alanı er lem n u ndan daha fazla belleğeihtiyacı varsa bu durumda ne yapmalı r? İ bilgisayarlarda bunun bir çözüm yolu yoktu. dı lkGünümüzde bu sorunu çözen teknik sanal bellek olarak adlandılı rır.3.2. Bellek Tipleri RAM bellek hem içeriğ bilgi yazmak hem de içeriğ ine indeki bilgiyi okumak için ştasarlanmı r. Belleğ belirli yerlerinde depo edilen program komutları veriler ve tı in ,benzerlerinden meydana gelen sözcüklere herhangi bir sı (yani rastgele) ve aynı rada süredeeriş Eriş zamanı ilir. im ı sözcüğ bellekte bulunduğ yerden bağ zdı RAM’lar uygulama ün u msı r.programları saklamakta ve programları çalı nı n şması rası elde edilen ara sonuçları sı nda nsaklanması da kullanır. RAM’da saklanan bilgiler değ tirilebilir. RAM’da saklanan nda lı işbilgiler elektrik kesildiğ kaybedilir. inde RAM’deki bilgilere erişim, disk ya da disket sürücülerindeki eriş imlekarş tılamayacak kadar hı dı Bilgisayar her açı ğnda RAM boş ı rı laş zlı r. ldıı tur. ğ (kapasitesi) byte cinsinden belleğ kapasitesini verir. Bellek sıası in Byte; bellek ölçü birimidir, 8 bitten oluş Bit ise en küçük hafı birimidir. ur. za RAM kullanı alanı göre 5 gruba ayrır. m na lı  Geleneksel bellek  Üst bellek alanı  Uzatı ş lmıbellek  Geniş letilmişbellek  Yüksek bellek alanı 28

×