Mongol hel 1
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Mongol hel 1

on

  • 5,364 views

 

Statistics

Views

Total Views
5,364
Views on SlideShare
5,363
Embed Views
1

Actions

Likes
3
Downloads
38
Comments
0

1 Embed 1

http://www.slideshare.net 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Mongol hel 1 Mongol hel 1 Document Transcript

  • Ø.Îþóíöýöýã, Ã.Áÿìáàöýðýí, ×.Æà÷èí, Õ.̺íõæàðãàë, Æ.Ìýíäýý, Ö.Îþóí, Ä.Ò¿ìýíäýìáýðýë, Â.Õàæèäìàà, ª.Õàäàà, Ò.Ýíõòóÿà ÌÎÍÃÎË ÕÝË 1 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí íýãä¿ãýýð àíãèéí ñóðàõ áè÷èã Ñóðãóóëèéí íîìûí ñàíäÁîëîâñðîë, Ñî¸ë, Øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû çºâøººð뺺ð õýâëýâ. Óëààíáààòàð. 2008 îí
  • DDC494.23’077M-692Çîõèîã÷èä: Ø.Îþóíöýöýã ìàãèñòð Ã.Áÿìáàöýðýí ìàãèñòð ×.Æà÷èí äîê.(Ph.D) Õ.̺íõæàðãàë ìàãèñòð Æ.Ìýíäýý ìàãèñòð Ö.Îþóí äîê.(Sc.D) Ä.Ò¿ìýíäýìáýðýë äîê.(Ph.D) Â.Õàæèäìàà ìàãèñòð ª.Õàäàà ìàãèñòð Ò.Ýíõòóÿà ìàãèñòð Ìîíãîë õýë 1 Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí íýãä¿ãýýð àíãèéí ñóðàõ áè÷èã ÓÁ.; “Ìîíñóäàð” õýâëýëèéí ãàçàð, 2008.172í.; ISBN 978-99929-0-617-0Ðåäàêòîð: Ñóðàõ áè÷ãèéí øèíæýý÷èä: ×.Öýäýíáàë äîê.(Ph.D) Æ.Òºìºð÷ºäºð ìàãèñòð Ø.Îþóíöýöýã ìàãèñòð Í.Áàòáàÿð ìàãèñòð Á.Îþóíàà ìàãèñòðÄèçàéíåð: Ä.ßíæìàà ìàãèñòð Ø.Ãàíòóóë ß.ÄîëãîðÇóðàà÷: Õýâëýëèéí øèíæýý÷èä: Á.Íàðàíòóëãà Ö.Îþóí÷èìýã ìàãèñòð Ö.Öýíãýë Ä.Äàìäèíñ¿ðýí ìàãèñòð Á.Æàâõëàíòºãñ Á.Áîðõîíäîé ìàãèñòð Ë.Áóì-Ýðäýíý ¯.Áàòæàðãàë ìàãèñòð Á.̺íõ-Îðøèõ Ö.Öîëìîí ìàãèñòð Öààñíû ôîðìàò: 84õ108/16 Áîäèò õýâëýëèéí õóóäàñ (xx): 18 Òîîöîîíû õýâëýëèéí õóóäàñ (xx): 10.75 ¯ñãèéí òºðºë: Arial Mon Öààñ: Îôñåò õýâëýëèéí 70 ãð/ì2 Õýâëýñýí òîî: 8047ø Admon õýâëýëèéí ¿éëäâýðò îôñåò õýâëýëèéí àðãààð õýâëýâ. 2008 îí Õóóëáàðëàí îëøðóóëàõûã õîðèãëîíî. © ÌÎÍÑÓÄÀÐ ÕÝÂËÝËÈÉÍ ÃÀÇÀÐISBN 978-99929-0-617-0
  • Õàéðò õ¿¿õä¿¿ä ýý! Òà íàð ¿ëãýð ñîíñîõ äóðòàé þó? ªºðººóíøèæ, áè÷èæ ñóðìààð áàéíà óó? ׺뺺òýéñàéõàí ÿðüæ ñóðàõûã õ¿ñýæ áàéíà óó? Ýíý õ¿ñëýý áèåë¿¿ëýõýä ÷èíü ìàíàé íîìòóñëàõ áîëíî. Òà íàðò àìæèëò õ¿ñüå! Õ¿íäýòãýñýí: Çîõèîã÷èä Òàíèõ òýìäýã àæèãëàõ áîãèíî ýãøèã ÿðèëöàõ óðò, õîñ ýãøèã óíøèõ ãèéã¿¿ëýã÷ áè÷èõ òýìäýã ¿ñýã á¿òýýõ, õàìòðàõ ¿å ñîðèë ¿ã ºã¿¿ëáýð ýõ
  • Õè÷ýýë4
  • 5
  • Ìàíàé ãóäàìæ6
  • 7
  • Õºãæèëòýé àÿëàë8
  • 9
  • Ìàíæèí ?10
  • 11
  • Ýâòýé äºðâºí àìüòàí12
  • Óõààíò òóóëàé 13
  • Àëòàí ºíäºãò òàõèà14
  • Ìîäíû òóñ 15
  • Ìèíèé ãàð16
  • 17
  • Àìüäðàë18
  • Ñîíèðõîëòîé çóðàã 19
  • Àâèà20
  • Ý È àÎ Ó é ª û ¯
  • Àà à à à à à à à à A à À à ? Àà22
  • àà à - aaà àà àà àà à àà Aa Aa aa Àà àà àà ? 23
  • Ýý ý ý ý ý ý ý ý Ý ý Ý ý Ý ý À à À à ? Ýý Àà24
  • ýý ý - ýýý ýý ýý ý ýý ý ýý Àà Ýý À Ý àà Àà ýý ? 25
  • Èè è è è è è ? à à è à à à àà àà àà ý ý ý ý ý ý à àà ýý ? ýý è è ? ý ýý Èè Ýý Àà26
  • èé û è - èéè è è é è ýý à è ûèé èé èé à è é è û è àà è ýû û û è è ý èé è û à è 27
  • àé ýé à – àà – àé ý – ýý – ýé àé àé À à àà àé ý Àé è àé Àà ýý ýé Ý èé28
  • à àà èé ýý àé è ý ýé û Àà... àà... Ýý... Ýý... 29
  • Îî î - îî îî î î èé îî ýý ààà - àà àý - ýý ý î îî ûè - èé è Îî Èè Ýý Àà30
  • îéîé î - îî - îé î îé îé à î ýîî îî àà ýý î îî îé àé îé àé ýé îé îé 31
  • Óó ó - óó óó ó ó óó à - àà î - îî ý - ýý ó - óó óó. Óó Îî Èè Ýý Àà32
  • óé ó - óó - óé óó óé àé îé óé óé óé ýé óé óé ó- óé óóóé óó -óé 33
  • ªº º º º º º à ý ªº ªº Àݪ ÎÓª¯ î ? ªº Óó Îî Èè Ýý Àà34
  • ºº º-ºººººº º - ººà îîý óó º ººè ºº ººî èéó àຠýý ºº º º ºº 35
  • ¯¿ ¿ - ¿¿ ¿ ¿ ¿ ¿ à-à î-î ¿ ¿¿ ¿ - ¿¿ î à ¿¿ ? - ýý ó óó ó - óó è - èé ý ? ó ¯¿ ªº Óó Îî Èè Ýý Àà36
  • ¿é ¿ - ¿¿ - ¿é ¿é¿ - ¿¿ - ¿ ¿ ¿ - ¿é - óé ó - óó - ¿¿ ¿¿ ¿¿ ¿é ¿ ¿¿ 37
  • ý î è à èé ýý îî àà û ýé îé àé ¿ º ó ¿¿ ºº óó ¿é óéà ý è î àà ýý èé ýé óé îî óó ºº ó ¿ º àé îé ¿é ¿¿ àé ýé óé ¿é îé38
  • È Î Ó Ý ªÀ ¯ îî î îé àé ó àà aà óó à à óé è èé àé ý ¿é ýý ¿¿ ýé ¿ º ºº O 39
  • àà à îî ? ý ? èé ? àé îé ºº î ? º ? óé ? ¿é ¿¿ îî àé óé óó èé ¿é î îé ýý ¿ î ó ý º à àà è ¿¿ ýé40
  • Ì ÐÑ Â Õ Ø Ë Í
  • ì¿ ìº ìó à ìî ìè ìàÌì ìý ì ì ì ýì À È Î Ó àì èì Ý Ì ª ¯ Ìì42
  • àì àìààýì ýìýýèì èéì ? 43
  • ìà - ìàà - ìàé Ìààì óó.èéì àé ý ýý Ì ìàà óó44
  • ñà ñý ñî ñè ñó ñº ó ñ¿Ññ ñý ñó ñ¿ ñî ñà ó óñ ì àì ñ ¿ñ ¿ à ñ àñ Ññ Ìì 45
  • ó - óó ñó - ñóó ñà - ñàà ñ¿ - ñ¿¿ ñà ñàà ñó ñóó ñ¿ ñ¿¿ àì àìàà Ýìýý ñóó ñóó. Ýìýý ñ¿¿ óó. ýì ?46
  • ñàì ñà-ìñóì ñó-ìñýì ñý-ì ñººì àì ñ óó ñ ñ¿ì ñ ìº ñýì ýì ñóì ìºñ ì àì ñà à àà ñàà. ñàì ? 47
  • º ¿ ó îñ à è à ýÐð Ñ Î Ð àð îð ýð óð ¿ð ñàð ñîð ñýð ñóð ñ¿ð Ð Ð Ð Ð =? Ð Ðð Ññ Ìì48
  • Ñî ñîð ìóó ðàà ñý ðýý ? Ìóóð Ñîñîð îî, -àà ñýðýý. Ìóóð àà, ñ¿¿ óó. 49
  • óð - óóð ñýð - ñýýð ñàð - ñààð - ñàéð ¿ð - ¿¿ð ìºð - 캺ð ¿ð - ¿¿ð - ¿éð ̺ðººð ýð. ªºð ìºð àñóó. ? ?50
  • õý õà õè õî õó à õº õ¿Õõ õî õý õº õà õó õý õè õî ¯õýðõà - Àõ àà, ¿õðýý õóðààõ óó? -ð õº - Õóðàà, õóðàà. õ¿ õó Õõ Ðð Ññ Ìì 51
  • º õº 𺺠õà ñà ðàà ñà âàð ìóóð õý ðýìõóóð àì õàìàð õºðºº ñ¿õ Õóóð Õà ñàð àõ õóóð ñóð. Îñîð Ñî ñîð 2 õóó ðàà õó ðàà.52
  • õà - õàà - õàé à õý ðýì õà ìàð ñà ìàð ñà àé àéõ õàé - õàéõ îé îéõ õóé - õóéõ- Àìàð àà, ñàìàð õàéõ óó? - Ñàìàð õàé, õàé. 53
  • âà âý âî âó âè ⿠⺠õ àÂâ â? 10 4 3 5 àâ - ààâ õàâ - õààâ Õàâ Àõ õàâ àâàâ. õà ì ìàõà â ñà ? ñõó ðàà Ààâ õèéâ. õý â Ââ Õõ Ðð Ññ Ìì54
  • àâ ààâ àéâ õàâ õààâ õàéâ àâàâ. õààâ. õàéâ. ªâñ Àõ ºâñ àâàâ. õà âàð â à ð õî âîð õ î ªâñºº õà ìàâ. õº âºðÀõ -ºº õó ðààâ. â º ð ì ñ ð ìàé ? â õ 55
  • ? ý - âýð õà - âàð 𺠺 â º - âºð õà - ðàâ ñº ñà - âàð õà - âàõ Ààâ ñ ì ñ¿ ìà â â¿Ààâ õàðàâ. âà âý ñº âî âóÀàâ àâàâ. ñý âè âºÀõ ààâûí ñóóâ. ìó ñó ìý56
  • Ñ Ð Õ Ì Â ì ñ ð õ â à ìà ñà ðà õà âà ý ìý ñý ðý õý âý è ìè ñè ðè õè âî î ìî ñî ðî õî âî ó ìó ñó ðó õó âó º ìº ñº ðº õº ⺠¿ ì¿ ñ¿ ð¿ õ¿ â¿ ñàð ñà - âàð ñàì - ñààì ñàì ñà - ìàð ñàâ - ñààâ ....... ....... ....... ....... õà àð ....... ....... õà àð ì,â ....... ....... Ñ î ñî ð 2 ñ Ñ àðàà ¿¿ óóâ.Ñ îéìñ Ýì ý ý ºìñ º â. Ì Àìàð ñàð õàÐ ðàâ. ? 57
  • ªâºº õàðâàâ. õèéâ. ªâºº àâàâ. Ààâ ñóð ªâºº ñóì õèéâ. ªâºº ñóð õàðâàâ. ªâºº î ó â â â õà ýõ â ý ð õý àõ ñ ý è õ¿ ýõ ð õó àõ ì ì ð ìº ì õ ñó ýõ ó à î ì ñý ºõ ñº àõ ì ì ì â à àð ñà â àâàâ. À àâ  Àõ õà ð õ àâ à à Õ õàéâ.58
  • ëý ë¿ ëî ëè ëó ëà ëº îë õîë ñàë óëñõ è é óë õóë ñýë õóëñ ºë õºë ñóë õºëñ ¿ë õ¿ë ñ¿ëËë õýëýâ ýíý õýë õèéë ñóðëàà. Ìàðàë ëàà ñóðëàà ëýý õ¿ñëýý ëîî îðëîî 뺺 ºñ뺺 Ëë Ââ Õõ Ðð Ññ Ìì 59
  • à ë ì ë ð Õèéë Ìàðàë àâàâ. Ìàðàë õèéë ñóðàâ. ? Ìàðàë õèéëýý õó ðàà ëàà.60
  • 1 5 ìàë 2 4 3 ìàéë ëàà. 캺ð 뺺. Ñ¿¿ à Àìàà ¿õðýý ñààâ. Ñ¿¿ õººðºâ. ?Ìàðàë ñ¿¿ óóëàà. 61
  • íà í¿ íý íº íè íó íîõ à àÍí íýðñ íóì íîì ì ì ì íà íî íó ð ð ð º âºë àâíà. õà âàð Õàíà õèéíý. íà ìàð õàðíà. Íí Ëë Ââ Õõ Ðð Ññ Ìì62
  • íàà íýý íèé íóó íºº í¿¿ íàà íàà íýý íýý íèé íèé íóó â íóó õ íºº íºº í¿¿ í¿¿íàà íýý íà íèé íýíóó í¿¿ íºº íº Íîì Íîðîâ íîì àâëàà. Íîðîâûí íîì õîâîð íîì. Ýíý íîì èõ ñîíèí. ÍîìûíÕýðýìõýí íýð “Õý ðýì õýí”. 63
  • àí èí óí ¿í ýí îí ºí õóí Íîìûí ñàí Ýíý íîìûí ñàí. Ýíõýý ̺íõºº íàð íîì àâëàà. Ñàðàí ñîíèí íîì õàéâ.64
  • îí - îíî ýí - ýíý ñàí - ñàíà õàí - õàíà ñàí õàðñàí ñîí îðñîí ñýí èðñýí ñºí ºðñºíÍàðàí: Îíîí: -Ýíý þó âý? - Ýíý íîìûí ñàí.- Õýí õýí íîì àâàâ? - Ýíõýý ̺íõºº íàð íîì àâñàí.- Õýí ñîíèí íîì õàéâ? - Ñàðàí ñîíèí íîì õàéñàí. 65
  • ø ø øà øè øî øó øº õ ó ø¿Øø øàð øèð øàí õóø øàë øèë øîí õóñ õóøíû ñàìàð õóñíû ø¿¿ñ Øàð øóâóó ? øºíº íèñíý. Øø Íí Ëë Ââ Õõ Ðð Ññ Ìì66
  • øîî øîî øî ð ø¿¿ øóâóó -õ î é ¿ ø¿ øóó øèé øø ø ìàøèí à øóìóóë ø à õ àøºíº íõ ð¿¿ø à íà ãà íààø 67
  • Øàðàà õóøíààñ Øàð øóâóó íèñýâ.ñàìàð îëëîî. ØÀÐØàðàâ ¿õðýý óñëàâ. Ø¿ðýý øàð øèðýý àâàâ. Õóø Õàø õóø õàðàâ. Õóøíààñ îëîí ñàìàð óíàëàà. Õàø, Ø¿ðýý íàð ñàìàð àâëàà. Õîøóó íý ìý õýýð Õóðóó íýì.68
  • Ð Õ Â Ë Ñ Í Ø Ì Õàâ ìóóð 3 Ýíý Àìàðûí . Õàð õàâ õàðàâ. Ìóóðõàâààñ èõ àéâ. Õàðèí ìóóðààñ àéâ. Ìóóð õººâ.Ìóóðûí àðààñ õàâ õººâ. í¿õ óðóó îðîâ. Àìàðõàâàà õàéâ.1. Õàð õàâ ........................ õººâ? ìóóð2. ...........-ààñ àéâ? õàâ ìóóð à í àà õ • í õ Õ •  í õ • • í õ Ø¿õýðÝíý õý èé ¿õýð âý? ð ñ õ í øÝ ý Ìàðà ûí ø¿ ýð. ì ë â 69
  • Ìàðàë Ìàðàë Ìàðàë 6 íàñõ¿ðëýý. Ýìýý ëàààâàâ. Ààâ 6 ëàà îî Àìàðàñààâ. Ìàðàë ëàà Õîñ Íàðàí ðàí¿ëýýâ. Ñà À Í Ð Ý Í ñà - ñà à õî õ - õî îõ Í Ð70
  • Íîì óí- ñàé - øèõ õàí. Íîì ñóðàâ Àíààø ìýë õèé 2 íîì ñóðàâ. Ìýëõèé îëîí øèíý íîìóíøñàí. Àíààø ìýëõèéíýýñ îëîí íîì óíøèâ. 2 øèíý íîì àâñàí. õ à õ à õ -Ìýëõèé îëîí íîì ý à ý ó óíøñàí óó? ë ñ ñ -Àíààø îëîí íîì óíøñàí óó? ý ¿ à à õ º õ º õ 71
  • Øèíý îí Øèíý îí èðëýý Ìèíèé ºâºº72
  • 1 íàñ íýìëýý ªâºë, ºâºë ñàéõàí àà 7 íàñ õ¿ðëýýªâëèéí ºâºº èðëýý 73
  • Ñóðñíàà ñîðèîðîé Õàâàð Õàâðûí óëèðàë ñàéõàí. Íàð ýýíý. Íóóðûí ìºñõàéëíà. Õàëóóí îðíîîñ óñíû øóâóó èðíý. 1. Íóóðûí ìºñ õàéëàõ óëèðëàà îëîîðîé. ºâºë õàâàð íàìàð 2. Óñíû øóâóó õààíààñ èðýõ âý? íóóðààñ õàëóóí îðíîîñ ? Ì Â Ø Ð Õ Í Ë - Ýíý õý èé ¿õýð âý? - Ý ý Ìàðà ûí ø¿ ýð. Ñ ¿ õ ý ð ¿íýí . . . . . . . . .... ............ í í î ì ............ ý ì ý ý ............ ý í ý í ............74
  • Ò Ä ÁÃ ü Ö × Ç Æ
  • Ãã ì º º ãà ãî ãó ãý 㺠㿠ãè ãàë îëîí 캺ã ãîë ãàðàõ ìàë ñ¿ðýã ãýðýë øàð ¿íýã ̺ºã ? Ãàðìàà Ãýðëýý íàð캺ã îëîâ. Ãàðìàà 캺㺺óãààâ. Ãýðëýý 캺㺺ð õîîë ¯+ 1=õèéëýý. Ãã76
  • Óñíû øóâóó Õàâàð áîëîâ. Óñíû øóâóó èðëýý. Îëîí øóâóó íèñýíèðýâ. Ãàëóó, àíãèð, õóí õóðëàà. Íàìàð õàëóóí îðîíóðóó ãàà íèñýâ. àðàã ñàâàð àðãàë õîðãîë 77
  • ã¿¿íèé ñààì ýðýýí ìîãîé ¿¿ðèéí ãýãýý îé øóãóé Ýõ îðîí Ìèíèé ýõ îðîí Ìîíãîë. ìàë ñ¿ðýã îëîí. Ìàíàé îðíû óóë íóðóó ñ¿ðëýã. ãîë ìºðíèé óñ àðâèí. ªºð ¿ãèéã îëîîðîé. ãà õóðãà óíà ì î ãî é èøè ã Ñóðãààë ¿ã Õ¿í íýðýý õàéð ëà íà Øóâóó ñ¿¿ëýý õàéð ëà íà78
  • Ìàóãëè -“Ìàóãëè õ¿¿“ íîìûã óíøñàí óó?Õ¿ì¿¿ñ Ìàóãëè õ¿¿ã øèIðýíIãýíîéãîîñ îëñîí. Øèðýíãýí îé èõõàëóóí. Øèðýíãýí îéã øóãóé ãýíý. Õ¿¿ã îéãîîñ îëîîðîé. 79
  • Ää ì î äà äý äý äî äî äè äº ä¿ äó Õóñ Õóø Íàðñ ìîä óðãàâ. ºä Óëèàñ îä ìîä Îé ìîä Îéä îëîí ìîä óðãàäàã. Ìîäîä ñàëõèíä íàéãàíà.äàë ºäºð ñàéí ºäºð Îé ìîäîî õàéð ëàà ðàé.äýë ñóäàð íîì ñóäàð Ää Ãã80
  • Äýëã¿¿ð Ýíý õ¿íñíèé äýëã¿¿ð. Äýëã¿¿ð ä¿¿ðýí àëèì,ëèéð áàéíà. Äýë ã¿¿ ðýýñ õ¿íñíèé íîãîî àâëàà. íîãîî õ¿íñíèé äýëã¿¿ð ? äàã ñóðäàã àëèì äýã ìýääýã óëààí äîã îëäîã ëèéð äºã ºãäºã 81
  • Äààì Ìèíèé ä¿¿ ĺë㺺í íýã ä¿ ãýýð àíãèä ñóðäàã.ĺë㺺í äààì í¿¿õäýý ñàéí. Ä¿¿ îëîí í¿¿äýëìýääýã. ĺë㺺í íàäàä äààì ºãºâ. Ä óó â. Îäìàà äóó äóóëà Ä¿¿ ä óó ä¿¿... Ä ¿¿ ñîíñ äàà... îâ . äàãà àä äóóëëàà. Àõàà àëä õ¿íäýë Ä¿¿ãýý äýëýì õ¿íäýë82
  • Òò òèòà òý òî òº õî òó ò¿ õîò òàë òàâ øàòàð øàð øàòàð øàò òóã òèâ íóòàã òàë íóòàã Õîò íîìõîí Ìèíèé õîò ñàéõàí. õººðõºíÕºøºº äóðñ ãàë îëîíòîé. òàéâàíÌàíàé õîò ãý ðýë òýé. ò ò Òò Ää Ãã 83
  • òýý òýé òý òî òà òîî òàé òîé òàà Òóñ1 2 3Òóóëàé ëóóâàí Äàðàà íü Äàõèàä òàðâàñ îëîâ. îëëîî. îëñîí.4 5 òóñëàâ. Îëóóëàà àì òàð õàí èäëýý. óõààíòàé àëèì ....... Òóóëàé .......... îëîâ. íýðñ ....... òàðâàñ ò84
  • òàà òóó ò¿¿ ä¿¿ äóó äààì àà à âýð Ò ¿¿  ý Ð òàà óó à òóó âàð ¯ãèéí òàà òààëàà. Ø¿ëãèéí âýð óíøèâ. ò¿¿ âàð Òîãëîîì Һ𺺠àâàâ. Àõ îëîí òîãëîîì àâëàà.Òóóëä õ¿¿IõýëIäýé ºã뺺. òàðèâ.Òºðººä ìàøèí ºãºâ.Õ¿¿õä¿¿ä óäààí òîãëîâ. õó ðàà ëàà. 85
  • Áá º õ áý áî Ạῠáà áè áó áàðèõ áóäàõ á¿ñëýõ áîäîõ òîî áîäîâ. Áºõ íàð áóäàâ. Íààäìààð îëîí áºõÁè áà ðèë äàâ. Áºõ õ¿í îëîí á¿ñ á¿ñëýâ. áºìáºã áàðèâ. ìýõ ìýäíý. Áºõèéí ìýõ óðàí. Áá Òò Ää Ãã86
  • áèé áèéð Ẻ Ẻð áóó áóóð á¿¿ á¿¿âýé äàëáàà äýëáýý õîëáîî Áàéøèí áàðèâ Áèä ýëñýýð áàéøèíáàðèâ. Áè ýëñýý óñààðíîð ãî ëîî. Áàò, Áîëä íàðýëñýý îâîîëîâ. Áèä ñàéõàíáàéøèí áàðèëàà. ... òîãëî ìîäîíä ... àâèð á¿¿ ãàëààð ... òîãëî 87
  • Ìºí ¿¿? Áèë ã¿¿í Áèë ã¿¿ íèé áºìáºã Áèëã¿¿í áºìáºã àâàâ. Áèëã¿¿íèé áºìáºã ýíý ìºí ¿¿? Áàéíà óó? - Áàéíà óó, áàãø àà? - Áàéíà. Õýí áý? - Áè Áèëã¿¿í áàéíà. - Ñàéí áàéíà óó? Áèëã¿¿í ýý. - Ñàéí. Òà ñàéí áàéíà óó? Áè òîîãîî áîäñîí. - Ñàéí áàéíà. - Ñàéõàí àìðààðàé.88
  • ü õîíü àì àìü õîíü óñëàõ àõ àõü ìîðü óíàõ òàâ òàâü õàðü õîë áàð áàðü õóëàí òàõü Õîíü Ñîëü îëîí õîíü óñëàâ. ?Õî íè íû ñ¿¿ ºòãºí. Íîî-ñîîð íü ýñãèé õèéäýã. ì õ í ü Ñàâ íü òîì ð Ñààëü íü àðâèí áàéã. ò õ ü ü Áá Òò Ää Ãã 89
  • Õóðäàí ìîðü Ñóìûí íààäàì áîëëîî. Íààäìààðìîðü ó ðàë äàâ. Áè ìîðü óíàâ. Õóðäàíìîðü óíàõ ñàéõàí. Õ¿¿õýä á¿ð õóðäàíìîðü óíàõûã õ¿ñäýã. -Õýí ìîðü óíàâ? 50 20 òîòü òàâü òîëü õîðü90
  • Ä Ò Á Ü Ã Àðàã àðàã òîì Äàë äàëààð òîîë Àðãà àðãà èõ Òàë òàëààð òóóëẺ- õèé Áºìáºã ðºí- Õèéòýé àëàã áºì- ëºã Õººðõºí áºìáºã áº- Õ¿ðýë àõûí áºì-áºã Õ¿¿ãèéí áºìáºã Áºìáºã áºìáºã áºìáºã Áºâ Ẻðºíõèé áºìáºã ... òàã áºõ ìîðü äàë 91
  • Öö î í ã î öà öý öè öî öó öº ö¿ öýã îíãîö öàã öý öàãààí öýã ðýã öàìö öîã öóã Îíãîö öºë Öàãààí îíãîö 9 öàãò èðëýý. Îíãîöíîîñ ö¿íõ îëîí õ¿í áóóëàà. Èðñýí îíãîöîíä õ¿ì¿¿ñ ñóóâ. Öîëìîí Öýðìàà 2 àõûãàà ¿äýâ. Îíãîö àãààðò õººð뺺. -Îíãîö õýäýí öàãò èðñýí áý? Öö ü Áá Òò Ää Ãã92
  • öàã ààí öàñ Öààñàí øóâóó Áàãø öààñàí øóâóó õèéõ àðãûã öààñ õýëýâ. Õ¿¿õä¿¿ä öààñààð øóâóó õèéëýý. Òýä öààñàí øóâóóãàà íèñãýâ. Öîãòûí öààñàí øóâóó ºíäºðò íèñëýý. öàà öýý öèé öîî öóó öººö¿¿ 93
  • àðö öàíà - öààíà - öàéíà îðö öîë - öîîë - öîéë óðö öóë - öóóë - öóéâàí Öààòàí Öààòàí àðä òàéãàä àìü äàð äàã. Òýä óðöàíäàìüäàðíà. Öààòàí õ¿í öàà áóãà óíàäàã. Öàà áóãûí àðüñ,ýâýð, ñ¿¿ã à øèã ëà äàã. óðö ãýð94
  • ×÷í à â ÷à ÷î ÷º ÷è ÷ó ÷¿ ÷è, áè öàâóó õàé÷ ýöýã ýõ öàã õóãàöàà ÷èõýð ýã÷ ä¿¿ öàíà ÷àðãà à÷ ãó÷ öàà áóãà íàâ÷ ÷ºäºð Íàâ÷ Íàìàð áîëîâ. Íàâ÷ óíàâ. Áèä îëîí òºðëèéí íàâ÷ò¿¿â. Íàâ÷ààð íààìàë õèéâ. ×èìãýý, ×óëóóí íàðûííààìàë ñàéõàí áîëñîí. ×÷ Öö ü Áá Òò Ää Ãã 95
  • õîíü ÷èí ìàë ÷èí ×èì ãýý ÷èé ðýã ìàë ÷èä Õóðãà÷èí ×óëóóí õóðãà, èøãýý òóóñààð èðëýý. Òýð ìàëàà “÷àà÷àà” ãýâ. Ä¿¿ ×èíáàò äàâõèí î÷èâ. ×èíáàò ìîðèî “÷¿¿÷¿¿” ãýâ. Ìàë÷èä ìàëàà õàøèâ. Ñ¿¿äýð ........ ........ ........ ªã뺺 àâ ÷ýý. ªäºð ×èìãýý íîì ñóð ÷ýý. Îðîé ºã ÷ýý.96
  • Òºë ìàëÒóãàë òóãàë òîãëîíîÒóóë ãîëäîî î÷íîÓíàãà óíàãà òîãëîíî óÎíîí ãîëäîî î÷íîÁîòãî áîòãî òîãëîíîÁîãä óóëàíäàà î÷íî á Ýðòý÷ õ¿¿ ýöýãòýý òóñòàé Ýðò áîñîõ ºäºðòºº òóñòàé 97
  • Öàãààí ñàð Òýã ýý, ìèíèé õ¿¿ Áè ºâººä õàäàã áàðèõ óó?98
  • Àìàð áàéíà Îíä ìýíä, óó? òàðãàí òàâòàé îðîâ óó? 99
  • Çç õ ¿ ð çà çè çó çî ç¿ çý çº çà çý òîì ð ñ õ¿ðç çó ç¿ òºìºð õóëãàíà çàðààíû çºãèéí àëòàí çóðàì ¿ñ áàë çàãàñ Çàãàñ Ìàíàé îðîíä çàãàñ ýëáýã. Òîì ãîë ìºðºíä òóë, çýâýã,ìºðºã çýðýã çàãàñ áàéäàã. Òóë áîë òîì çàãàñ. Õºâñãºëíóóð öàãààí çàãàñ èõòýé. -Ìýääýã çàãàñàà íýðëýýðýé? Çç ×÷ Öö ü Áá Òò Ää Ãã100
  • çà - çàà çî - çîî çý - çýý çó - çóó çº - 纺 çàé ç¿ - ç¿¿ ç¿é Çààí Çààí õàëóóí îðîíä àìü äàð íà. Çààíû ÷èõ òîì, õîøóó óðò, õºë á¿ä¿¿í. Çààí íîìõîí äºë㺺í çàíòàé. çàí çààíøààç ãàé çýýð ààëç çºâ ? 101
  • à÷ çýý ç¿¿ óòàñ ç¿éð ¿ã çàé áàðèõ íýã çóó çîî íóðóó óñ 纺õ íîì çààõ Çàéðìàã Çîëáîî, Çóëõ¿¿, Îëçâîé íàð çàéðìàã àâëàà. Õ¿¿õä¿¿äçàéðìàã èäýõ äóðòàé. Çàéðìàã àìòòàé áàéâ. ñ¿¿òýé öºö ãèé òýé çàéðìàã ààðöòàé Ç¿éð öýöýí ¿ã ? Ǻâä çºí人 ýçýíòýé Áóðóóä áóöàõ ýöýíã¿é102
  • Ææó ã æà æè æî æº æ¿ æóæèìñ óãæ òóóëàéí áºæèíæ¿ðæ öîîæ æèæèã áîëæìîð Çàðàà íàéç àà! Áè æèìñòýé áîîâ õèéñýí. Èäýýðýé. Áºæèí áèä 2 æèðõòýé óóëçàõ áîëëîî. Ò¿ëõ¿¿ð ò¿ëýýí äîîð áèé. Òóóëàé ÷èíü - ßìàð àìüòàí çàõèà áè÷ñýí áý? Ææ Çç ×÷ Öö ü Áá Òò Ää Ãã 103
  • Òàãòàà áà øîðãîîëæ 1. Øîðãîîëæ óñ 2. Øîðãîîëæ óñàíä 3. Òýð ìº÷èð øèäýæóóõààð ãîðõè óðóó óíàæ óðñàõ øàõàâ. øîðãîîëæèéã àâðàâ. î÷èâ. Òàãòàà íèñýæ èðýâ. (Ë. Òîëñòîé)Çóðãèéã àæèãëààä, ¿ëãýðèéã ã¿éöýý.4. 5. 6. Ç¿éð öýöýí ¿ã ªºðèéí òóñûã óðä íü ºã ͺõðèéí òóñûã ñ¿¿ëä íü àâ104
  • Àõ, ýã÷, ä¿¿ áèäÒîì àõ ò¿ëýý õà ãàë íà ªíäºð ýã÷ öàé ÷àíàíàÁàãà àõ ò¿¿íèéã õó ðàà íà. ªºðºº áè ãýðýý öý âýð ëý íý. Ààâ ýýæ àæëààñ èðýýä Àëæààë òàéëæ àìàðíà. Õ¿¿õäèéí òóñ èõ ãýæ Õºðø àé ëûí õàí áèäíèéã ìàãòàíà. (Ö. Ýðäýíýáàò) Àæèë õèéæ õ¿í áîëäîã. Àð äàâæ õ¿ëýã áîëäîã 105
  • 1 ãºðººñÑèìáà çóãààëàâ 7 æàðààõàé Ñèìáà Ñèì áà ãèéí ààâ áîë à ðààò íû õààí àðñëàí. Ààâíü õ¿¿äýý ãàçàð íóòãàà çààæ ºãñºí. Ñèìáà íýã óäà຺ðèéí íóòãààñ ãàðòàë îëîí ÷îíî äàéð÷ýý. Ààâ íüò¿¿íèéã àâðàâ.106
  • 2 áàð 3 òàõü 5 öººâºð ÷îíî 4 àíààø6 çààí 107
  • Ñóðñíàà øàëãààðàé. Æààõàí Òóëãàà Æààõàí Òóëãàà õàøààíäàà íîãîî òàðüæýý. Òýðýõëýýä “Íîãîîí çàëààòàé, óëààí òàõèà”-ã òàðèâ. Äàðààíü “Ãýçýã íü íîãîîí, ãýäýñ íü öàãààí”-ûã òàðüæýý.1. Òóëãààãèéí òàðüñàí íîãîîã îë.2. Õýí íîãîî òàðüñàí áý? à) æààõàí Òóëãàà á) óëààí òàõèà â) öàãààí ãýäýñò3. Öýãèéí îðîíä ¿ãèéã íºõºæ áè÷. íºõºõ ¿ã: öàãäàà, ýì÷, æîëîî÷, ñóðàã÷ óíøèíà.Õè÷ýýë äýýð ......... áè÷íý. àñóóíà. õàðèóëíà.4. Àëü ¿ã íü áóñäààñàà ººð âý? íîãîîí öàãààí òºìñ óëààí à) íîãîîí â) òºìñ á) öàãààí ã) óëààí108
  • ú Êÿ Å Ï Ù¨ Þ Ô
  • ßÿ ÿ í ç à ã à ÿíãèð óÿ óÿà ÿìàà õàÿ õàÿà ÿòóó áàÿð òàÿã áÿëóó íàÿ ÿëàà áàÿí õàÿã áÿñëàã ñàÿ Àÿëàë Òóÿà, Àìàð íàð àÿëàëä ÿâëàà. Òýä áàÿð õººðòýé áàéâ.Ýõëýýä àìüòíû õ¿ ðýý ëýíä î÷ëîî. Õ¿¿õä¿¿ä ÿíãèð,ÿíçàãà õàðëàà. Öààø ÿâàâ... Àÿëàë ñàéõàí áîëëîî. -Õýí õýí àÿëàëä ÿâñàí áý? -Õààíà õààíà î÷ñîí áý? ßÿ110
  • ÿëààíû áÿöõàí ÿí ãè ðûí öýíõýð äàëàâ÷ ÿíçàãà ýâýð ÿðãóé à ñ ó õàÿà õ àé ÿ ñ ÿ óÿà ÿ ó ó ÿ ÿ ÿ Îíüñîãî ßñã¿é áèå ßðã¿é ìîä ( . . ãîé) ìýëõèé ßíçàãà ÿñ ò ëàà ðßíçàãà ãýäýã íýðòýé áà óóßìàà ìàíàéä áàéäàã þì ñ óóßì áà òàé ãýäýã íü æèãòýé í ìàà áàßíçûí ýðõ àìüòàí ø¿¿ 111
  • Åå Öýöýðëýãò õ¿ðýýëýíä Áèëåò àâàõ óó? Áè ÷àìä ìºí㺠ºãüå! å ý â ý í åð åðººë áèå ¿åí åñ åðººë÷ áèåý ¿åð Ee ßÿ112
  • Ýýæ Áè Çà çà! ýý! äàðàà õýëüå! Áè òàíä òóñëàõ óó? Áè 纺å! Áèçàéðìàã èäüå! Õ¿¿õä¿¿ä ýý, äàñãàëàà õèéå!äýëõèé åðòºíö áîð åýâýí åðòºíöèéí ãóðàâ åðõºã ºâñ ìºíãºí åìá¿¿ åñèéí òîî 113
  • ¨¸ ¸ ð î î ë ¸ë õî¸ð ¸ðîîë ¸ñ ãî¸ë î¸äîë ãî¸ ñî¸ë ¸ñëîë Àìòàò áàë Ǻãèéí¿¿ä áàë õóðààæ ãýíý. Áàëàà õî¸ð òîðõîíä õèéæýý.ñàâíû ðîîë áàÿð ¸ñëîë çààíû ñî¸î ¸ñ çàíøèë Íýã áàì áà ðóóø òîðõòîé áàëûã õàðàâ. Òýãýýä áàëûã äîëîîæ ýõëýâ. ¸ Òîðõíû ¸ðîîëûã ãàðòàë äîëîîâ. Ǻ ãèé í¿¿ä íèñýýä èðëýý. ¨î, ¸î, ¸î. Áàìáàðóóø îäîî ÿàíà äàà. ¨¸ Ee ßÿ114
  • ¸ ãî¸ î¸ õî¸ð¸î ãî¸î î¸î ñî¸î ñî¸î Ãàðàà ¸ ãî î ðãóé ðîîë ëàà ÿ ñ õî ð íãèð íçàãà å ð ýâýí îòîí á ëóó Ãî¸î Ãîâèéí ãî¸î ãî¸õîí óðãàìàë Áàðèà Ãîéä àìòòàé ýìèéí óðãàìàë 115
  • ú õàðúÿ õàðüÿ - õàðúÿ áîäú¸ òàðüÿ - òàðúÿ óíøúÿ ñîðü¸ - ñîðú¸ çóðúÿ óðüÿ - óðúÿ ñóðúÿ Ñóðàõ àðãàÀæèæ ñàéí õàðúÿÀíõààð÷ ñàéí ñîíñú¸Òóíãààæ ñàéí áîäú¸ õàðÒîä ñàéõàí ÿðüÿ çóð áîäÄàõèí äàõèí óíøúÿ ñîíñÄààìàé ñàéí ñóðúÿÕè÷ýýæ ñàéí áè÷üåÕ¿íýýñ äóòàõã¿é ñóðúÿ ú ¨¸ Ee ßÿ116
  • Ñî¸ëìàà: -Õî¸óëàà ãóë ãóó ðûí òàëáàé äýýð î÷ú¸. Ãóëãàæ ñóðúÿ. Áÿìáàà: -Çà òýãüå, õè÷ýýëèéí äàðàà ÿâúÿ. Ñî¸ëìàà: -Áè òýø¿¿ð àâúÿ. Õî¸óëàà öóã ÿâúÿ. Áÿìáàà: -Öàãèéí äàðàà óóëçúÿ. Îíüñîãî Áè ¿¿ãýýð ÿâ ÿ ×è ò¿¿ãýýð ÿâ Áèë¿¿òèéí ãîëä óóëç ÿ (ãýðèéí á . ñë .. ð)ªã¿¿ëáýðèéã çºâ õîëáîæ óíøààðàé. ñàéõàí. Òýø¿¿ðýýð ãóëãàõ 117
  • Þþ þ ¿ ë ¿ ¿ ð Þíäýí Þìæèð Þì÷èí Àþóø ñ¿¿ þ¿ëýõ þ¿äýí ºìñºõ îþó ýðäýíý Þ¿ë¿¿ð Þíäýí, Þì÷èí õî¸ð óñ þ¿ëýõ áîëîâ. Òýä ÿàæ þ¿ëýõýýìýäýõã¿é áàéëàà. Þìæèð ýìýý þ¿ë¿¿ð ºãñºí. Òýä óñàà àñãàëã¿é þ¿ëýâ.Òýä ýìýýä òà ëàðõ æýý. -Õ¿¿õä¿¿ä þóãààð óñàà þ¿ëñýí áý? Þþ ú ¨¸ Ee ßÿ118
  • Õýí áý? Þó âý? Þíäýí Þì÷èí þ¿äýí Îþóí Àþóø þ¿ë¿¿ð îþó- Ýíý þó âý? - Þíäýí!- Ýíý þ¿äýí. - Þó ãýíýý?- Ýíý õýí áý? - Þ¿äýíãýý ºìñººä èðýýðýé!- Ýíý Àþóø, - Òýãüå, òýãüå. Îþóí õî¸ð. Îíüñîãî ¯ã á¿òýýãýýðýé.Áèåã¿é áàéæ èíýýäýã þó âý? öóóðàé íÓóëûí öýöãèéã èâýýäýã þó âý? à é íàðàí ðÕàìãèéí õóðäàí íü õîðâîîä þó âý? à ñàëõè í (Ìîðèñ) 119
  • Ïï ï ó ó æ è í ïý ïî ïº ïà ï¿ ïè ïó îëèìï çóíû îëèìï Åâðîï òèâ ïóóæèí ïóóæèí õººðºõ ßïîí óëñ ï¿ðýâ ï¿ðýâ ãàðàã Ïàðèñ õîòÄýëõèéí òàòàõ õ¿÷èéãÄèéëæ öîéëñîí õºëºã óóâàíÎã òîð ãóéí óóäàìä àÿëàõ Ï, Ë óóæèíÎíöãîé õóðäàí óíàà ( ...æèí ) (Î.Ñóíäóé) Ïï120
  • ÏààíäàéÏààíäàé ãýäýã õººðõºí ãºëºã ìèíüÏààöãà ïààöãà ã¿éæ ÿâààäÏàãìà ýã÷èéí ò¿ì ïýí òýé óñûãÏàë õèéòýë àñãàæ îðõèâ. Ïààíäàé ìèíü îäîî ÿàíà Ïàãìà ýã÷ óóð ëà âàë ÿàíà Ïààö ãàð õàí ÷àìàéã õàì ãààëæ Ïàà ëàí òàé ò¿ìïýíä óñ ä¿¿ðãýå. (Á. Âààí÷èã) ÿéöýýæ óíøààðàé. Ǻâ õîëáîîðîé. Åðòºíöèéí ãóðâàí 1 áààñàí 2 äàâàà õóðäàí 3 ìÿãìàðÇýý ãýõýä ìîðü õóðäàí 4 ï¿ðýâÒóó ãýõýä íîõîé ...... 5 íÿìÒóóãààä î÷èõîä òóóëàé ...... 6 ëõàãâà 7 áÿìáà 121
  • Êê ì à ð ê êèíî êóðñ êîìïüþòåð ïàðê êàññ êëóá øîêîëàä ìàðê Ìàðê Áè ìàðê öóãëóóëäàã. Ìàðêèéã çàõèäëûí äóãòóé äýýðíààäàã. Ìàðê öóã ëóó ëàõ äàà: 1. Ìàðêèéã öý âýð õýí õóóëæ àâíà. 2. Ìàðêàà òóñãàé õàâòàñíû çàâñàð õàäãàëíà. 3. Ìàðêàà òºðºë, òºð뺺ð íü õèéíý. êó êà ðå êó Êê Ïï122
  • Êèíî Õîòîä îëîí êèíî òåàòð áàéäàã. Áèä õ¿¿ õýë äýéíêèíî ¿çýõ äóðòàé. ¯çñýí êèíîãîî ààâ, ýýæ, ä¿¿íàðòàà ÿðüæ ºãäºã. Òýä èõ äóðòàé ñîíñäîã. -Òà íàð ÿìàð êèíî ¿çñýí áý?Õ¿¿õäèéí ïàðêàä òîãëîæ áàéãàà ¿ëãýðèéíáààòðóóäûã íýðëý. 123
  • Ôôô î ò î ôîíä ôåðì ôîðì ôèçèê ãîëüô Ìàðàôîí ã¿éëòòåëå Ìà ðà ôîí áîë õîëûí çàéí ã¿éëò þì.ìàðà ôîí Ìàðàôîí ã¿éëò íü î ëèì ïèéí ñïîð òûíìèêðî àíõíû òºðëèéí íýã. Îëèìïèéí òîãëîëòûã ìàðàôîí ã¿éëòýýð õààäàã. Ôô Êê Ïï124
  • Ùù Ï.Å. Ùåòèíêèí Ï.Å. Ùå òèí êèí áîë Îðîñûí öýðãèéí äàðãà. Ùåòèíêèíìàíàé àðä ò¿ìýíä òóñàëæ áàéñàí. Ìîíãîë÷óóä ò¿¿íèéãÒºìºðáààòàð æàíæèí ãýäýã. Ùåòèíêèí áîë çîðèãòîé, ñàéõàí ñýòãýëòýé õ¿í. Öººí ¿ãýíä îðäîã ÷ Öàãààí òîëãîéí ¿ñãèéí íýã Ïï Ôô Ø, × õî¸ðûã íèéë¿¿ëæ õýëäýã Èõ ñîíèí ¿ñýã Êê ? Ùù Ôô Êê Ïï 125
  • þ - þó þó âý? åý ÿà å þ - þ¿ þ¿ âý?ß ÿ åº áèå - áèåý ¿å - ¿åý ÿó î¸ - î¸î ãî¸- ãî¸î þó óÿ - óÿà õàÿ - õàÿàÅ ¸î þ ¸ þ¿ ¸ó ìîðèíû óÿà ãîâèéí ãî¸î¨ íàðíû òóÿà çààíû ñî¸î úÞ Áèå áèåý õàéðëàÿ. Ãî¸ëûí äýýëýý . Îíüñîãî Õàð áÿðóó Õàð õóðãà ßñàí õîäîîäòîé ßñàí Ẻðòýé Òýð þó âý? Òýð þó âý? (÷.âã.) (ì..ë) ßàãààä? Òýð þó âý? 126
  • Ê Ô Ï Ù Çºâ äàðààë ëààð óíø. Ïàíäà Ïàíäà áààâãàé Ïàíäàã àìüòíûÕÿòàäûí óóëàðõàã õ¿ðýýëýíä õàðæãàçàðò àìüäàðäàã. áîëíî. Ïàíäà íü õóëñàí Èéìýýñ Ïàíäàãîéä àìüäàð÷, õóëñíû áààâãàéõóëñààð õîîëëîíî. ãýæ íýðëýäýã. -Õóëñíû áààâãàéã þó ãýæ íýðëýäýã âý? -Ïàíäà õààíà àìüäàðäàã âý? Ǻâ õîëáîæ, ¿ã á¿òýýãýýðýé. -äà ... êè í ... òð - -øè -òî ... àê - -öåðòêîí- ôî - -í î ... ... ïàí- -òî ... - ïèé ð 127
  • 128
  • 129
  • Ñóðñíàà øàëãààðàé.1.Ýâë¿¿ëæ áè÷ýýðýé. 2. Õýäýí ¿ñýã áàéíà âý?íîìîî óíø... å ü¿ãýý áè÷... ¸ úòîîãîî áîä... ÿ3. ÿéöýýæ áè÷ýýðýé. 4. Òîõèðîõã¿é ¿ãèéã îëîîðîé. Ãî¸î áîë ................... ã¿éå, õàðàéÿ, ãî¸î5. ¯ñýã íºõºæ áè÷ýýðýé. È Ï Î Ê ñ ê ÿ îí ê í î ñ îðò î ë ì ï îìïîò6. Ä¿ðñèéã àøèãëàí ¿ã á¿òýýæ áè÷ýýðýé. À È Ë Î Ï Í Ì Ä130
  • Óí ø èí à äà à, ÷ íý äýýá è
  • Ìàíàé ãýðèéíõýí Áè ààâ, ýýæ, àõ, ýã÷òýéãýý îéä î÷èâ. Ààâ, ýýæ õî¸ð òîì ñàâààð æèìñ Àõ, ýã÷ õî¸ð àðàé ò¿¿ëýý. áàãà ñàâààð æèìñ ò¿¿ëýý. Áè õàìãèéí æèæèã ñàâààð æèìñ ò¿¿ëýý. Ò¿¿ñýí æèìñýýðýý àìòàò ÷àíà ìàë õèéâ... (Ò. Æàìüÿíñ¿ðýí) -Õýí õýí æèìñ ò¿¿â? ¯ãèéí ñ¿ëæýýã íºõºæ áè÷ýýðýé. â æ á õ ã Àæèë õèéâýë ÷ Àì òîñîäíî132
  • Ìèíèé ààâÀàâ ìèíüÀæëààñàà èðýýäÀñóóñàí áîëãîíä õàðèóëíà Àëèâàà øèíèéã ìýäýõ ãýæ Ààâûãàà áè õ¿ëýýíýÀàâ ìèíüÀæëààñàà èðýýäÄóõàí äýýð ¿íñýíý Ààâûíõàà ýíý øàãíàëûã Ààâ Àâàõ ãýæ äàíäàà áîäíî... • äóõàí äýýð ¿íñýíý • àñóóñàí áîëãîíä (ª. Ãèâààáàëæèð) õàðèóëíà Ààâûãàà Ø¿ëãýý ÿàæ • áîäíî öýýæëýõ âý? • õ¿ëýýíý Õàðèí ýý! ªã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýí, õóóëæ áè÷ýýðýé. Ìèíèé ààâûí íýðèéã ...................... ãýäýã. Íàìàéã .......................... -èéí ............................. ãýäýã. 133
  • Ìèíèé ýýæÝýæ ìèíüÝðýýí àë÷óóðòàéÍîãîîí äýýëòýéÝýæèéãýýÝðýýí àë÷óóðòàé íüÍîãîîí äýýëòýé íüÇóð÷èõëàà áèÁóä÷èõëàà áè Ýýæ ìèíü Íàéðñàã çàíòàé Íàääàà õàéðòàé Íàéðñàã çàí Íàíäèí õàéðûã Õýðõýí çóðàõ âý? Õýëæ ºãíº ¿¿, òà (Æ. Äàøäîíäîã) Òà íàð ýýæèéãýý ä¿ðñ ëýí áîäîîðîé. Öýãèéí îðîíä òîõèðîõ ¿ãèéã íºõºí áè÷ýýðýé. Ìèíèé ýýæèéí íýð ........................ óðàí .............. Ààâûí ñóðãààë àëò Ìèíèé ýýæ Ýýæèéí ñóðãààë ýðäýíý ..............134
  • “Ìèíèé ààâ”, “Ìèíèé ýýæ” ø¿ëãèéã óíøààä õ¿¿õä¿¿ä ààâ, ýýæèéíõýý òóõàé ÿðèëöæýý.1. Ààâ, ýýæèéíõýý òóõàé õ¿í á¿ð áîäíî. Ààâ, ýýæ Ààâ, ýýæ íàäàä ......... íàäàä Ààâ, ýýæ õàéðòàé. òóñàëäàã. íàìàéã ¿íñäýã.2. Íàéç íàðààñàà ààâ, ýýæèéíõ íü òóõàé àñóóæ ÿðèëöàíà. Òàíàé ààâ, Ààâ, ýýæ ÷èíü ýýæ ÷àìä Òýä ÷àìàéã ÷èíèé àñóóëòàä õàéðòàé þó? ¿íñäýã ¿¿? õàðèóëäàã óó? ...?3. Íàéçûíõàà àñóóëòàä õàðèóëíà. .... .... 135
  • Õ¿¿ ãºëºã õî¸ð ßàãààä¿ãýíä îðîõã¿é Áè ÷àìàéã áàéíà? øèéòãýíý ýý. Áè ÷èíü õààíà áàéíà àà? Ãýðýý îëîõã¿é íü, ÿàíà àà! Èé! Èé! Õ¿¿å!, Ýíý ÷èíü ìèíèé Ãýðýý îëîõ ãºëºã ìºí óó, ãºëºã ¿¿? ìèíü?136
  • Ãýðòýý õ¿ðýýä Íààø èð! èðëýý ø¿¿. Õî¸óëàà Áàÿðëàëàà òîãëî¸. ãºëºã ìèíü. - Õ¿¿ ãºë㺺 ÿàæ øèéòãýñýí áý? - Õ¿¿ þóíû à÷ààð ãýðòýý èðýâ? Óíøñàíàà íàéç íàðòàà ÿðüæ ºãººðýé.ßðèõäàà: ßàæ ÿðèõÝõëýýä áèëýý?Äàðàà íüÒýãýýä ÿàñàí áý?ÃýòýëÝöýñò íü Ç¿éð öýöýí ¿ãèéã õóóëæ áè÷ýýðýé. Äýì äýìýíäýý Äýýñ ýð÷èíäýý 137
  • Òîî áîäëîãî¯åèéí æààõàí îõèíòîé öóãªäºðæèí ãàäàà äýýñ òîãëîâ¯äøèéí á¿ðèéä ãýðòýý îðîíãóóòÃýðèéí äààëãàâðàà ãýíýò ñàíàâÒàâ äýýð íýìýõ íü çóðãàà, òýíö¿¿?Òà ìèíü ýý, ÿìàð õà÷èí þì áý?Àõèí àõèí õóðóóãàà òîîëîâ÷Àðãàã¿é íýã äóòààä áàéõ þì ààÅñ äýýð íýìýõ íü äºðºâ, òýíö¿¿?Åðººñºº ÿìàð õà÷èí þì áý?Ãóðâàí õóðóó áàñ ë äóòëàà Ç¿éð ¿ãÃóòëàà òàéëæ áîääîã þì áèë¿¿? Óñàí äàëàé áóëãààñ ýõòýé (Ã. Íÿìàà) Óõààí äàëàé íîìîîñ ýõòýé 8+3= Öýãèéí îðîíä òîõèðîõ ¿ñãèéã íºõºí áè÷ýýðýé. 5+6= àðâ í í ã 9+4= 7+6= àðâ í ã ð â138
  • ÕàðàíäààÕàðàíäààÕàðàíäàà Ǻâ õîëáîîðîéÕîðîãäñîîðÕîðîãäñîîð Õàð Õàìàã áèå íü Áàðàãäñààð Íîãîîí Áàðàãäñààð¯ñýã òîîã ìèíü ÕºõÁè÷¿¿ëñýýð ØàðÁè÷¿¿ëñýýð ¯çñýí õàðñíûã ìèíü Óëààí Çóðóóëñààð Áîð ÇóðóóëñààðÝý õººðõèéÍàðèéí áèåý äóóñãàëààÍàäàä á¿õíýý çîðèóëëààÝðäýì ñóðàõàä òóñàëëàà - Ýðäýì ñóðàõàä þó þó òóñ áîëäîã âý?Ýðýëõýã ÷àìäàà áàÿðëàëàà (Æ. Äàøäîíäîã) Ò¿ðãýí Çà, õýëüå! Ò¿ðãýí õýëëýã òýãüå. Øàâðûã óñààð çóóðíà Ñàâðûã õóñààð çîðíî ªã¿¿ëáýðèéã çºâ äàðààëëààð áè÷ýýðýé. éí Áè äýëã¿¿ðýýñ Ø àð ºíãè îíãîâ. 1 õàðàíäàà àâëàà. ãñ õà ðàíäàà Á¿õ õà Øàð õàðàíäààãààð ðà ¿ç¿¿ðë íäààãàà íàð çóðàâ. ýâ. 139
  • Çàõèäàë Áîðîî îðñîîð. Ãàâàð ãýðòýý óéäàæ ñóóëàà. Õýíä çàõèà áè÷äýã þì áèëýý? ãýæ áîäëîî. Îëëîî, îëëîî! Õºë íü ãýìòñýí ãºë÷ãèé íàéçäàà çàõèà áè÷üå. ª÷èãäºð áàìáàðóóø, áºæèí,õýðýìõýí ãóðàâòàé õºãæèëòýé òîãëîñîí. Öººðºì óðóó ÿâæ çóãààëñàí. Àìòòàéñàéõàí õîîë èäñýíýý áè÷ìýýð áàéëàà. Ãýâ÷ ãàâàð îëîí ¿ã çºâ áè÷èæ ñóðààã¿é áàéâ. Òýãýýä “Ýäãýðñýí áîë õàìò òîãë ãýæ áè÷èâ. Ãàâàð çàõèà áè÷ñýíäýý áàÿðòàéáàéâ. Òýãýýä øóóäàí÷ áîëîí ã¿éëýý. -Ãàâàð ãºë÷ãèéä çàõèàãàà õýðõýí õ¿ðãýñýí áý? -úë÷ãèéí áè÷èõ çàõèàã ã¿éöýýæ áè÷.140
  • ªâººãèéí ñóðãààëÕàðààë ¿ãèéã öýýðëýæ ÿâÅðººë ¿ãèéã öýýæèëæ ÿâÕ¿í á¿ðèéã õ¿íäýëæ áàé åðººëÕýí á¿õýíòýé ìýíäýëæ áàé Àæèë ¿éëä àìæèëò õ¿ññýí Àÿòàé åðººë àéëòãàæ ñóð ãýæ ªâºº íàäàä çàõèæ ñóðãàíà õàðà ðà ðààë õàðààë ªºðºº ò¿¿íèéãýý ¿ðãýëæ ñàõèíà. (Ä. Ñàíææàâ) -ªâºº þó ãýæ ñóðãàñàí áý? 1. Óðò ýãøãèéã íºõºæ áè÷ýýðýé. åðººë Åðººë ºâºº ýìýý Óðò íàñàëæ ààâ ? Óä í æàðã ðàé ? ýã÷ 141
  • ÝýæÎéí öýöýðëýã òàðæ áàéíàÕàà ñàéã¿é îðîí ãýðýý çîðüæ ÿâíà ªºäºñõºí çàðàà Æààõàí òýðýã ò¿ðæ ÿâíà ªðãºñòýé õî¸ð Ẻäèé Çàäãàé á¿õýýãýýñ öóõóéæ ÿâíà Õºõ ÷îíî àâ àäèëõàí Çóðãààí áýëòðýãýý ÿçýýíä õèéãýýä Àìàíäàà çóóæ ÿâíà Áàéðíûõàà ĺðâºí èë öºìèéã íü Áÿðòàé ñîãîî ¯¿ð÷ ÿâíàÀìüñ ãààä ñààð, òóóëàéÑ¿éõ òýðýã ÷èð÷ ÿâíàÒàâàí äýëäýí áºæèíÑ¿éõýí äîòðîîñ äýëäèéæ áàéíà ¯ð à÷àà Ǻºæ ÿâàà àìüòàí á¿õýíä áè ªºðèéíõºº Ýýæ øèã, ýìýý øèã õàéðòàé (Ò. Ãàëñàí) Ýõèéã àøèãëàæ, ºã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýí áè÷ýýðýé. Ñîãîîíû èë ãýäýã. Òóóëàéíû ..... ãýäýã. çóëçàãûã Çàðààíû ..... ãýäýã. ×îíûí ..... ãýäýã. Ç¿éð öýöýí ¿ã Ýýæ íü á¿¿âýéëæ õàéðëàíà Ààâ íü ýâèéëæ õàéðëàíà142
  • Ýìãýí Õ¿¿ îõèí õî¸ð ÿâæ áàéâ. Çàì õàë òèð ãàà èõòýé áàéëàà. Òýäíèéºìíº ÿâæ áàéñàí ýìãýí õàëòèð÷ óíàâ. Õ¿¿ “Ìèíèé ö¿íõèéã áàðüæ áàé”ãýæ õýëýýä ýìãýíä òóñëàõààð ã¿éâ. Õ¿¿ã ýðãýí èðýõýä: -Ýíý õ¿í ÷èíèé ýìýý þ¿? ãýæ îõèí àñóóëàà. -¯ã¿é ýý, ãýæ õ¿¿ õàðèóëàâ. -Ýýæ ÷èíü þì óó? ãýæ àñóóõàä õ¿¿: - ¯ã¿é ýý, ãýëýý. -Òýãâýë òàíüäàã õ¿í ÷èíü ¿¿? ãýñýíä -¯ã¿é, ¿ã¿é. Ç¿ãýýð ë íýã ýìãýí ãýæ õ¿¿ è íýýì ñýã ëýí ºã¿¿ëæýý. (Â. Îñååâà) Ýíý ýõèéã óíøààä õ¿¿õä¿¿ä ººð ººð áîäîëòîé áàéâ. -Òà íàð õýíèéã íü äýìæèæ áàéíà âý? ßðèëöààðàé. Áè çºâõºí ººðèéíõºº ýìýý, Õ¿í á¿ðèé㠺⺺ä ë òóñàëíà. Òóñëàìæ õýðýãòýéõ¿íäýëæ, òóñëàõûã á¿õýíä òóñëàõ õ¿ñäýã. õýðýãòýé. Öýãèéí îðîíä òîõèðîõ ¿ãèéã íºõºæ õóóëæ áè÷ýýðýé. Ç¿éð öýöýí ¿ã à ý ... õ¿íä ñóðãàìæ õýðýãòýé î ? ... õ¿íä ºðãºìæ õýðýãòýé ó ¿ (Õºãøèí, Çàëóó) è 143
  • Ãóðâàí òîîðîé 1. Àõ ä¿¿ ãóðâàí òîîðîéáàéæýý. Òýäíèé îéðîëöîî íýã÷îíî àìüäàðäàã áàéâ. Ãóðâàí òîîðîé çóíû òóðøòîãëîæ, èõ õºãæèëòýé áàéâ. Ãýòýëíàìàð áîëæ, äààð÷ ýõýëæýý. 2. Òýãýýä äóëààõàí, áàò áýõ áàéøèí áàðèõààð øèéäýâ.3. Áàãà òîîðîé ºâñºí áàéøèí áàðèâ. 4. Äóíä òîîðîé ìîäîí áàéøèí áàðèâ. 5. Àõ òîîðîé òîîñãîí áàéøèí áàðèâ.144
  • 6. Íýã ºäºð ÷îíî ãóðâàí òîîðîéã èäýõýýð èðýâ. Ýõëýýä ºâñºí áàéøèíã ¿ëýýæ íóðààâ. 7. Äàðàà íü ìîäîí áàéøèíã ¿ëýýæ íóðààâ. Õî¸ð ä¿¿ íü àõûíõàà áàéøèíä ã¿éæ èðýâ. 8. ×îíî òîîñãîí áàéøèíã íóðààæ äèéëñýíã¿é. Õî¸ð ä¿¿ íü àõòîîðîéí à÷ààð àâðàãäæýý. -¯ëãýðýýñ þó íü òààëàãäàâ? Äýýðõ ýõýýñ þó âý? àñóóëòàä õàðèó ëàãäàõ ¿ãñèéã ò¿¿æ áè÷ýýðýé.Þó âý? òîîñãî .... ºâñ .... .... ÷îíî öýöýã “Ãóðâàí òîîðîé” ¿ëãýðýýñ õîñ ýãøèãòýé ¿ãèéã ñîíãîæ, ¿åýð òàñëàí áè÷ýýðýé. òîî ðîé, ....... Ç¿éð öýöýí ¿ã Ýðõèéã ñóðàõààð àé ýé ¿é óé Áýðõèéã ñóð îé 145
  • Ýõ íóòãàà ñàíàëààÃýðýýñýý ãàð÷ ñóì îðîîä Àéìãààñàà õîò îðîîäÃýðýý áè ñàíàëàà Àéìãàà áè ñàíàëàà Ñóìààñàà àéìàã îðîîä Ýíäýýñ õèëýý àëõààä Ñóìàà áè ñàíàëàà Ýõ îðíîî á¿òíýýð íü ñàíàëàà (Ä. Ï¿ðýâäîðæ) Îðõîí Äàðõàí Óâñ ÕºâñãºëÁàÿí-ªëãèé Áóëãàí Ñýëýíãý Äîðíîä Çàâõàí Àðõàíãàé Òºâ Õýíòèé Õîâä Óëààíáààòàð Ñ¿õáààòàð Ãîâü-Àëòàé ªâºðõàíãàé Äóíäãîâü Áàÿíõîíãîð Äîðíîãîâü ªìíºãîâü Ãýð, ñóì, àéìãàà õýí ñàíàñàí áý? ãýðýý ..... ñóìàà ñàíàëàà. àéìãàà Çóðàã á¿ðèéí ýõíèé ¿ñãýýð ¿ã á¿òýýãýýðýé. 2. Öýãèéí îðîíä òîõèðîõ ¿ãèéã íºõºæ áè÷ýýðýé. Ìèíèé ýõ îðîí ............................................... Áè ................................ àéìàã (õîòîä) òºðñºí. Ìàíàé ñóìûí (ä¿¿ðãèéí) íýð ...............................146
  • Òýì¿¿æèí Áîîð÷è õî¸ð Òý ì¿¿ æèí íàéìàí øàðãà ìîðèî àëäæýý. Ìîðüäîî ãóðâàí ºäºðýðýýä îëñîíã¿é. Õîò àéëûí ãàäàà î÷âîë íýã õ¿¿ ã¿¿ ñààæ ñóóâ. Ò¿¿íèéãÁîîð÷è ãýäýã. Òýì¿¿æèí õ¿¿ãýýñ ìîðüäîî àñóóâ. Òýãýýä öààø õàìòÿâæýý. Òýä ìîðüäûí ìºðººð ýðñýýð îëîâ. Òýì¿¿æèí Áîîð÷èä òàëàðõàæ, ìîðü ºãüå ãýâ. Ãýòýë Áîîð÷è “×àìààñþó ÷ àâàõã¿é ýý” ãýëýý. Èíãýæ Òýì¿¿æèí Áîîð÷è õî¸ð àíä áîëîâ. (“Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî” çîõèîëîîñ) - Õýí Òýì¿¿æèíä òóñëàâ? - Áîîð÷è ÿìàð õ¿¿ âý? ×èíãèñ õààíû áàãûí íýð Òýì¿¿æèí. Ýõýýñ õ¿íèé íýðèéã îëæ áè÷ýýðýé. .......... .......... Ç¿éð öýöýí ¿ã Õ¿íèé ñàéíûã íºõºðëºæ ìýäíý Ìîðèíû ñàéíûã óíàæ ìýäíý 147
  • Øóóðãà Òîëÿ íýãä¿ãýýð àíãèä ñóðäàã. Ò¿¿íèéã ãýðýýñýý ãàðàõàä öàñàíøóóðãà øóóð÷ áàéâ. Òîëÿ àéæ, óëèàñàí äîð çîãñîâ. Òýãýýä õàðòàë äàëäóó ìîäíû äîð Ñàøà çîãñîæ áàéâ. Òýð áàñ ë àéãààä ñóðãóóëü óðóóãàà ÿâæ ÷àäàõã¿é áàéæýý. Õºâã¿¿ä áèå áèåý õàðààä áàÿð õººð áîëîâ. Òýä ñóðãóóëü óðóóãàà õàìò ã¿éëýý. Øóóðãà èñãýðýí øóóãèâ÷, àéìààð áèø áàéëàà. (Â.À.Ñóõîìëèíñêèé) ¯ãñèéã áàéðëóóëæ Çóðãèéí ¿éë ÿâäëûã ÿðèëö. ç¿éð öýöýí ¿ã áîëãîí áè÷ýýðýé. øààçãàé Öóâæ ýð äý ëàæ Öóã ñóóñ áàðñààñ àí ÿâñ àí Ǻâ õîëáîîðîé. öººí õ¿÷ã¿é îëîí õ¿÷òýé148
  • Á¿òýëã¿é àæèë Ýíý ñàíäëûí Îäîî ýíý õºë … íýã õºë óðò áàéíà. Òàéðúÿ áàéç. Îäîî ýíý õºë Ýíý òóí á¿òýëã¿é íü óðò áàéíà. Áàñ àæèë áîëëîî äîî. ë òàéðúÿ äàà. -Ýíý õ¿¿ãèéí îðîíä ÷è áàéñàí áîë ÿàõ âý? Òà íàð àëèéã íü ñîíãîõ âý? ßðèëöààðàé.1. Ýõëýýä ñàíäëàà 1. Ýõëýýä ñàíäëûí õºëèéã äàðæ ¿çíý. ? õýìæèíý.2. Àðàé óðò õºëèéã íü 2. Áóñäààñ óðò õºëèéã îëíî. õºðººäíº. 3. Òàéðàõ õýñýãò òýìäýã3. Áîëîõã¿é áîë äàõèàä òàâèíà. õºðººäíº. 4. Òýìäýã òàâüñàí ìºðººð òàéðíà. ò Ç¿éð öýöýí ¿ãèéí ãèéã¿¿ëýã÷ Ç¿éð öýöýí ¿ã æ ¿ñãèéã íºõºæ áè÷ýýðýé. Äî îî õýì èæ ë Íýã îã îë 149
  • Áÿöõàí ìóóð 1. Ìóóðûí çóëçàãà ýýæòýéãýý 2. Íýã áîëæìîð íèñýí èðýâ.çàãàñ áàðèõààð ãîë äýýð èðýâ. Áÿöõàí ìóóð äýãýýãýý îðõèí ò¿¿íèéã áàðèõààð õººâ. Ãýâ÷ áàðüæ ÷àäñàíã¿é. 3. Ãýòýë íýã ýðâýýõèé 4. Ìóóðûí çóëçàãà ýýæèéíõýýíèñýõèéã õàðààä àðààñ íü õººâ. áàðüñàí çàãàñûã ¿çýýä “Ýýæ ýý!Ìóóðûí çóëçàãà ýðâýýõèéã áàñ Áè ÿàãààä íýã ÷ çàãàñ áàðüæë áàðüæ ÷àäñàíã¿é. ÷àäñàíã¿é âý?” ãýæ àñóóâ.150
  • 5. Ýýæ íü “Õ¿¿ ìèíü ÿìàð ÷ 6. Ìóóðûí çóëçàãà îëîí çàãàñàæèë õèéõýä òýâ ÷ýýð òýé áàéõ áàðüæýý. Òýãýýä ìóóð ýýæòýéãýýõýðýãòýé” ãýæ ñóðãàâ. Çóëçàãà ãýð óðóóãàà áàÿðòàé ÿâëàà.çàãàñ áàðüæ ýõëýâ. -Áÿöõàí ìóóð þó áàðüñàí áý? -Òýð þó þó áàðüæ ÷àäààã¿é âý? -Ìóóð ýýæýýñýý þó ñóðàâ? ãîë äýýð .............................. ýðâýýõèé .............................. Áÿöõàí ìóóð ÿàâ? ýýæýýñýý .............................. çàãàñ .............................. ¯ñãèéã çºâ áàéðëóóëæ, ¿ã á¿òýýãýýðýé. Ç¿éð öýöýí ¿ã àãñçà óâøóó Àæèë õèéâýë äóóñòàë çàãàñ ? Äàâñ õèéâýë óóñòàë 151
  • Õàâàð ªðººíä ÷èâ ÷èìýýã¿é. Õ¿¿õä¿¿ä òàâàí õîøóó ìàë çóðæ áàéëàà.Áàãø Ñ¿õèéí äýðãýä î÷îîä: -×è ìàë çóðàõã¿é, ÿàãààä ÿðãóé çóðàâ? ãýæ ãàéõàí àñóóâ. - Õàâàð öàãò ÿðãóé èäñýí ÿìàà ñ¿¿ îðäîã ãýæ ìàíàé ýìýý õýëñýí.Áè ñ¿¿íä äóðòàé. Òýãýýä ÿðãóé çóðëàà. Äàðàà íü ÿìàà çóðíà ãýæõàðèóëæýý. (Ä. Áàçàððàã÷àà) -Ñ¿õ ÿàãààä ÿðãóé çóðñàí áý? -Ñ¿õ òàâàí õîøóó ìàëûí àëèéã íü çóðàõ âý? 1. Öýãèéí îðîíä ÿ, ¸ ¿ñýã íºõºæ Îíüñîãî áè÷ýýðýé Ýíõðèé í ëõ áàéòëàà Ýð¿¿ ä¿¿ðýí ñàõàëòàé Ýðäýíèéí õî ð õîíõòîé Ýýòãýð õî ð ñýëýìòýé (....)152
  • Õýíç õóðãà Ìèíèé õýíç õóðãà Ìàãíàé õàëçàí çóð âàñ òàé Ìÿíãàí õîíèíû äóíäààñ Áè õàðìàãö òàíüäàã Ìÿðñ ìÿðñ ìàéëæ Íàìàéã ÷èã ëý ñýýð èðäýã Äóí öàãààí ¿ñòýé Äóðàí õàð í¿äòýé Ò¿ìýí õîíèíû äóíä Ò¿¿íýýñ õººðõºí àìüòàíã¿é Òºðñºí õîò äîòðîî Òýð áèä õî¸ð òîãëîäîã (Ä. Íàöàãäîðæ) Òà íàð ÿìàð àìüòàíä õàéðòàé âý? Îíöëîã øèíæèéã ÿðèëö.ÿìàð? ¿ñòýé ÿìàð? í¿äòýé Ìèíèé õàéðòàé ...ÿìàð? ÷èõòýé ÿìàð? õºëòýé ÿìàð? õîøóóòàé Îíüñîãî Ãàí õ¿¿ ãàðõèí äýýëòýé (õ...à) 153
  • Óíàãà 1. Óíàãà ýýæòýéãýý àìüäàðäàã 2. Óíàãà íýã ºäºð ãàíöààð ãîëáàéâ. Òýð ¿ðãýëæ ýýæýýðýý ãàòëàõ áîëîâ.òóñëóóëäàã áàéæýý. 3. Äýðãýäýý áàéãàà ¿õðýýñ 4. Ãýòýë õýðýì ãàð÷ èðýýä“Áè ãîë ãàòàëæ ÷àäàõ áîëîâ “Ãîë óðóó îðæ áîëîõã¿é. Óñ èõóó? ãýæ àñóóâ. ¯õýð “Ãîë ã¿åõýí ã¿í, æèâíý ø¿¿” ãýâ.áàéíà” ãýâ. - Óíàãà ãîë ãà òàë ñàí óó?154
  • 5. Ãàéõñàí óíàãà ýýæýýñýý 6. Óíàãà ýýæèéíõýý õýëñýíàñóóõààð áóöàâ. Õàðèí ýýæ íü ¿ãèéã áîäîí áîäîí ãîë ãàòëàâ.“×è ¿õðýýñ òîì óó, æèæèã ¿¿? Ãîëûí óñ ã¿åõýí ÷ áèø, áàñ ã¿í ÷Õýðýì ÷àìààñ òîì óó, æèæèã ¿¿? áèø áàéëàà.×è ÿàãààä ººðºº õèéæ ¿çýëã¿é,äàíäàà àñóóæ áàéäàã þì áý?ãýâ. “Èõ, áàãà” ãýñýí ¿ãèéã çºâ áàéðëóóëæ áè÷ýýðýé. ã¿íçãèé .......... ãîë ã¿åõýí .......... Òîì óó? æèæèã ¿¿?Ìóóð õóëãàíààñ òîìíîõîéíîîñ æèæèã. Ç¿éð öýöýí ¿ã Óðàëä âàë íýã íü ò¿ð¿¿ëíý Îðîëä âîë íýãèéã á¿òýýíý 155
  • Ìàë÷èí áîëæ òîãëî¸Ìàíàé õîòîíäÎ÷ú¸ íàéçóóä ààÌàë÷èí áîëæÒîãëî¸ á¿ãäýýðýý Õóñàí óóðãàà Õóéâëàí òîãëî¸ Õóë óíàãàà Óóðãàëæ òîãëî¸...Õóâ èøãýýÓãæèí òîãëî¸Õóíäàí õóðãààÕºãíºæ òîãëî¸... Õîîâîí áîòãîî Õîìíîí òîãëî¸ Õººðõºí òóãàëàà Õºõ¿¿ëæ òîãëî¸ (ª. Ãèâààáàëæèð) Îíüñîãî Õîòîí äîòîð Ýðõ øàð äààãà (.............) Òîõèðîõ ¿ñãèéã çàëãàæ áè÷. óãæ ÿ óãæúÿ òîãëî + ¸ ...... õºõ¿¿ë å ......156
  • Áÿöõàí íàéçóóä I Áîðõîí áîòãî ãàäñàà òîéðîíáóéëíà. Òàâàí íàñòàé Ñóâäààãàéõàí õàðæ, - ×è þóíä 캺ðººä áàéãàà þìáý? ãýâ. Áîòãî îõèíûã õàðæ, - Òóãàë 캺ðäºã áîëîõîîñ áèø,áîòãî 캺ðäºã áèë ¿¿? ãýâ. ÁÿöõàíÑóâäàà … áààõàí áîäñîíîî - ×è ÿàãààä ìàéëààä áàéãàà þì áý? ãýâ. Áîòãî - Õýçýý áîòãî ìàéëæ áàéñàí þì áý? ãýâ... - Îõèí áîòãîòîé þóíû òóõàé ÿðèëöñàí áý? II Ñóâäàà îõèí áîòãîíû òîëãîéã èëæ, - Áèòãèé óéë äàà. Ýýæ ÷èíü õàà÷ñàí þì áý? Áè äóóäààä èðüå! ãýâ. - Ýýæ ìèíü áýë÷ýýðò ÿâàà. Õàëóóí íàð øàðààä, àì öàíãààä áàéíàãýâ. Ñóâäàà ãýð óðóóãàà ã¿éâ. Ýìýýãýýñýý þì àñóóëàà. Õóâèíòàé óñààäààæ ÿäñààð áîòãîíû äýðãýä èðýýä, - Áè öºìèéã íü ìýäñýí. Áîòãî áóéëíà, õóðãà ìàéëíà, òóãàë 캺ðíº,óíàãà ÿíöãààíà. Òèéì ýý? ãýõýä áîòãî -×è ÿìàð óõààíòàé þì áý? Á¿ãäèéã ìýäæýý ãýâ. (Ä. Äàìáèéæàíöàí) - Îõèí ÿìàð õ¿¿õýä âý? Îõèíû þóã øèíýýð ìýäýæ àâñàí áý? óíàãà áóéëíà õóðãà Ç¿éð öýöýí ¿ã ÿíöãààíà áîòãî Ýðäìèéã õè÷ýýëýýð 캺ðíº èøèã Ýðëèéã ñóðëààð ìàéëíà òóãàë 157
  • Ãóðâàí íàéç ªã뺺 íàðíààð Ïèê, Ïàê, Íàê ãóðàâ õîîë îëîõîîð ãàðëàà. Òýä ìîääûí äóíä ãÿëàëçàõ ìºíãºëºã óòñûã õàðàâ. Òýä óòñààð äýýøýý àâèðëàà. Ïàê òýíä àìòàò ÷èõýð áàéãààãýæ áîäîâ. Ïèê øîêîëàä, æèãíýìýãáàéãààñàé ãýæ õ¿ñ÷ýý. Õàðèí Íàêò¿ð¿¿ëæ ãàðàõààð ÿàðíà. Ãóðâàí íàéç èõ ë áàÿð õººðòýéáàéëàà. Äýýøëýõ òóñàì óëàì ëÿàðíà. - Ãóðâàí øîðãîîëæ þó õàðñàí áý? Ààëçíû òîðíû ýãíýý á¿ðýýñ íýã ¿å õàñààä, ¿ã á¿òýý. øîð ãî ëîã îð îî ëî ãî ðîí ðîî æîÃýòýë ... Ýíý ÷èíü þó âý? ...158
  • Àìüòàä ÿàæ óíòäàã âý? -Òóóëàé ÷è ÿàæ óíòäàã âý? -Åðäèéí áàéäëààð õýâòýæ óíòäàã. -Òýãâýë áîëæìîð ÷è? -Ñóóæ áàéãààä ë óíòäàã -Õàðèí òîãîðóó ÷è? -Áè çîãñîæ áàéãààä óíòäàã. -Òýãâýë, íàéçóóä ìèíü Áè ë áóñäààñ èë¿¿ òàâòàé óíòäàã Á¿õíýýñ ñàéõàí àìàðäàã þì áàéíà. -×è òýãýõýýð ÿàæ óíòäàã õýðýã âý? -Þìíààñ ç¿¿ãäýæ óíòäàã. Ǻâ õîëáîîðîé. ßìàð àìüòàí òîëãîéãîî óíæóóëàí ç¿¿ãäýæ óíòäàã âý? òóóëàé çîãñîæ áàéãààä óíòäàã Òîëãîéãîî óíæóóëàí áîëæìîð ç¿¿ãäýæ óíòäàã òîãîðóó Ñóóæ áàéãààä óíòäàã Ñàðüñàí Õýâòýæ áàéãààä óíòäàã áàã âàà õàé Ñàðüñàí áàãâààõàé àìüòàí óó, øóâóó þó? ªã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýæ áè÷.Ìèíèé áîäëîîð, ñàðüñàí áàãâààõàé áîë ........... .ßàãààä ãýâýë .................... 159
  • ̺íõººãèéí àñóóëò ? Àâàðãà òîì çààí õ¿ðòýë ĺðºâõºí õºëòýé áàéõàä Àòèãàð æààõàí ºò ÿàãààä Æàðàí õºëòýé áàéíà âý? áàãø àà ... Õîîëîé ºâäºæ õàíèàëãàæ áàéõàä Õîíãî óðóó ÿàãààä òàðüäàã þì áîë îî Ãàøóóí ¿ðëèéí îðîíä Ãàíöõàí ÷èõýð ºã÷ áîëîõ óó? áàãø àà ... (Ë. Îäîí÷èìýä) Ǻâèéã íü îëæ õîëáî. à. òàõèà äºðâºí õºëòýé á. íîõîé íàéìàí õºëòýé â. ààëç õî¸ð õºëòýé Àñóóëòàä õàðèóëæ áè÷ýýðýé. Ø¿ä ÿàãààä ....... ºâääºã âý? Ø¿äýý ÿàãààä ......... óãàààäàã âý?160
  • Åñ, òýã õî¸ðûí ¿ëãýð Òýãýýñ àðàâ õ¿ðòýëõ á¿õ òîîæàãñëàà. Åñèéí òîî àíãèéí äàðãàáîëîâ. Íýã óäàà åñèéí òîî òýãä “×èºäºðæèí áèäýíòýé áàéãàà áîëîâ÷ÿìàð ÷ íýìýð àëãà” ãýæ õýëæýý.Òýã ãîìäîí íóëèìñ óíàãàâ. Ãýòýë íýãèéí òîî “×è áóñäûã á¿¿ äýý ðýëõýõ õýðýãã¿é” ãýâ. Åñèéí òîî “Òà õî¸ð íèéëýýä ÷ íàäàä õ¿ðýõã¿é ø¿¿ äýý” ãýâ. Ãýòýë òýã “Áèä õî¸ð íèéëáýë ÷àìààñ èë¿¿ ø¿¿” ãýâ. Åñèéí òîî ò¿¿íä èòãýñýíã¿é... Åñèéí òîî, òýã õî¸ðûí àëü íü ¿íýí õýëñýí áý? Ǻâèéã íü îëæ õîëáî. åñ îíãèðîî òýã “îëîí, öººí” ãýñýí ¿ãñýýð ºã¿¿ëáýð çîõèîãîîðîé. Àðàâ åñººñ îëîí. Åñ àðâààñ öººí. Áàãà ãýæ àðàâ .... åñ .... çóðãàà Áàñàæ áîëîõã¿é 161
  • Øàíàãàí õîðõîé ýýæèéãýý ýðñýí íü I 1. Õàâàð áîëæ, íóóðûí óñá¿ëýýñýâ. Ìýëõèé ýýæ íóóðûíçàìàã äýýð æèæèã æèæèã õàð ºíäºãòºð¿¿ëæýý. 2. ªíäºãí¿¿ä òîì òîëãîéòîé, íàðèéõàí ñ¿¿ëòýé øàíàãàí õîðõîé áîëîâ. 3. Íóóðàíä äýãäýýõèéãýýäàãóóëñàí íóãàñ èðýâ. Øàíàãàíõîðõîéíóóä “Òà ìàíàé ýýæèéã òàíèõóó? ãýæ àñóóæýý. Íóãàñ “Òà íàðûíýýæ ÷èíü á¿ëòãýð í¿äòýé, òîì àìòàéø¿¿ äýý” ãýâ. 4. Òýä èðæ ÿâàà çàãàñûã õàðààä “Ýýæ ýý! Ýýæ ýý!” ãýæ òîñîí î÷èâ. Çàãàñ “Òà íàðûí ýýæ ÷èíü äºðâºí õºëòýé ø¿¿ äýý” ãýæ õýëýâ. II 5. Òýä ÿñò ìýëõèéã õàðààä “Ýýæýý! ýýæ ýý!” ãýæ äóóäàâ. ßñò ìýëõèé“Òà íàðûí ýýæ öàãààí ãýäýñòýé ø¿¿äýý” ãýæ õýëýâ.162
  • 6. Öàãààí ãàëóó õºâñººð èðýâ. Øàíàãàí õîðõîéíóóä áàñ ë “Ýýæ ýý! ýýæ ýý!” ãýæ òîñîí î÷èâ. Öàãààí ãàëóó “Òà íàðûí ýýæ íîãîîí õ¿ðýìòýé, áàñ âààã âààã ãýæ äóóãàðäàã ø¿¿” ãýâ. 7. Ãýòýë ìýëõèé ýýæ ¿ñýð÷ èðýýä “Õ¿¿õä¿¿ä ýý, ýýæ íü èðëýý!” ãýâ.Øàíàãàí õîðõîéíóóä èõýä ãàéõàâ. “Òà ÿàãààä áèäíýýñ ººð áàéãààþì áý? ãýæ àñóóæýý. Ìýëõèé ýýæ “Òà íàð ºñºæ òîì áîëîîä íàäòàéàäèëõàí áîëíî” ãýâ. -Øàíàãàí õîðõîéí ýýæ þó áàéñàí áý? Àìüòàä ÿàæ ÿàæ äóóãàðàõ âý? ªã¿¿ëáýð çîõèîãîîðîé. ...... ...... Ãàëóó ...... Õóðãà Îíüñîãî ĺðâºí õºë íü ìàéãà öîîõîð Ìýëõèé Õî¸ð í¿ä íü á¿ëòãýð öîîõîð /......./ 163
  • Öàãòàé æààë Öàãòàé æààë Öààíàà ë ìóíäàã Öàãã¿é íàäàä Á¿ð ÷ ìóíäàã Áàéí áàéí Öàãàà õàðíà “Öàã” ãýæ öî÷òîë õàøõèðíà Öàãòàé æààë ªã뺺 á¿ð õîöîðíî Öàãã¿é íàäààñ Òýýð õîéíî èðíý Öàã öàã ×àã ÷àã Öàãààñàà ªºðºº ë õîöîðíî Öàã öàã ×àã ÷àã ä 12 èõ ¿ ãà¿ ä Èõ, áàãà ¿äýä þó õèéäýã òóõàé áà ÿðèëöààðàé. 9 3 ¯ã õîëáîæ ÿðèëöààðàé. 6 ... áóãóéí öàã ... ... Îíüñoãî ¯ã íºõºæ ºã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýæ Àðâàí õî¸ð ºð òºº òýé áè÷ýýðýé. ªðòºº á¿ð õýì æýý òýé Õýìæýý á¿ð ýë÷òýé24 öàã ......... ºäºð áîëäîã. Ýë÷ á¿ð ìý äýý òýé60 ìèíóò ......... öàã áîëäîã. (......)164
  • Áàòàà ýõ çîõèîñîí íü 1. Áàòààãèéí àíãèéíõàí ýõ çîõèîæ áè÷èõ áîëæýý. Áàòàà þóáè÷èõýý óäààí áîäëîî. Òýãýýä õºäºº ÿâñàí òóõàéãàà áè÷èõýýð áîëîâ.Áè÷èõèéí ºìíº çóðàã çóðæýý. 2. Áàòàà çóðñíàà øàëãàæ ¿çýâ. Çàðèì ç¿éëèéã îðõèñíîî ñàíàæýý.Òýãýýä íýìæ çóðàâ. ªºðñ人 õèéãýýðýé. 1. Ñýäýâò çóðàã çóðààðàé. 2. Çóðãàà àæèãëàæ äóòóó ç¿éëèéã íýìæ çóð. 165
  • 3. Áàòàà çóðñíàà äàõèí ñàéí õàðàâ. Òýãýýä çóðãààñàà ñàíàà àâ÷“պ人” ãýäýã ýõ çîõèîæýý. 4. Áàòàà çîõèîñîí ýõýý Çóëààä óíøèæ ºãºâ. Çóëàà ò¿¿íýýñ “×èìîðèîð óðàëäñàí óó?” ãýæ àñóóâ. Áàòàà ìîðèîð óðàëäñàíàà ñàíààäíýìæ áè÷èâ. ªºðñ人 õèéãýýðýé. 3. Çóðãàà õàðààä ýõ çîõèîæ áè÷. 4. Áè÷ñýí ýõýý íàéçäàà óíøèæ ºãººðýé. Íàéçûíõàà çºâëºñíººð îðõèñîí ç¿éë áàéâàë íýìæ áè÷ýýðýé.166
  • 5. Áàòàà áè÷ñýí ýõýý óíøèæ áàãà çýðýã çàñàâ. 6. Áàòàà øèíý öààñàí äýýð ýõýý õóóëæ áè÷ñýí. Äàðàà íü çóðãèéíõàìò ñàìáàðò ºëãºâ. Áàòààãèéí àíãèéíõàí çóðæ, áè÷ñýíýý ñàìáàðòíààâ. Áèå áèåäýý óíøèæ ºãºâ. ªºðñ人 õèéãýýðýé. 5. Áè÷ñýí ýõäýý àëäàà áàéãàà ¿ã¿éã øàëãààðàé. 6. Ýõýý õóóëæ áè÷ýýðýé. Çóðãàà íàéç íàðòàà ¿ç¿¿ëæ, ýõýý óíøèæ ºãººðýé. 167
  • Ñóðñíàà øàëãààðàé - Ýõèéã óíøààä äààëãàâðûã ã¿éöýòãýýðýé. Óñ öýöýã õî¸ð Ãîðõèíû óñ ºäºð á¿ð öýöãèéã óíäààëíà. Öýöýã ÷ ãî¸õîí äýëáýýãýýíýýæýý. Ýðâýýõèé ò¿¿í äýýð ýðãýëäýíý. Íýã ºäºð öýöýã ãýíýò: -Áè á¿õíýýñ ãî¸õîí. Óðñàõ óñíû òóíãàëàã, ýýõ íàðûí èë÷ýýñ ºíãºëºããýâ. Ýíý ¿ãèéã íàð, óñ õî¸ð õî¸óë ñîíñîâ. Óñ: - Öýöýã ÷è ãî¸ ÷èíü ¿íýí. Õàðèí íàìàéã áàéõã¿é áîë ÷è óðãàæ ÷àäàõáàéñàí óó ? ãýâ.1. Öýöýã þóòàé ÿðèëöñàí áý? à) óñòàé á) íàðòàé2. Öýöýã þóíû õ¿÷ýýð ñàéõàí óðãàâ? à) ººðèéí õ¿÷ýýð á) óñíû õ¿÷ýýð â) íàðíû õ¿÷ýýð3. Öýöýã ÿìàð çàíòàé õ¿íòýé àäèëõàí áàéíà âý? à) îíãèðîî áàðäàì á) äàðóó òºëºâ -Öàãààí òîëãîéí ¿ñãèéã äýñ äàðààëëûí äàãóó íºõºæ áè÷ýýðýé. Àà, Áá, Ââ, Ãã, ..., Åå, ¨¸, Ææ, Çç, ..., é, Êê, Ëë, Ìì, Íí, Îî, ..., Ïï, Ðð, Ññ, Òò, Óó, ..., Ôô, Õõ, Öö, ×÷, ..., Ùù, ú, û, ü, ..., Þþ, ßÿ-ªã¿¿ëáýðèéã äýëãýð¿¿ëæ áè÷ýýðýé.Áè óíøèâ. Àõ çóðñàí.Áè íîì óíøèâ.Áè ¿ëãýðèéí íîì óíøèâ.168
  • -Çóðãèéí ¿éë ÿâäëûã àæèãëà. Àñóóëòàä õàðèóëæ áè÷ýýðýé.1. Òóóëàé þó îëñîí áý? 2. Õóëãàíà èðýýä òýð öýöãèéã................................... òàñëàõ ãýâ. Òóóëàé ò¿¿íä þó ãýæ õýëñýí áý? .................................... 3. Óëààí öýöýã áàÿðëàí ãàíõàâ. Ò¿¿íèéã õàðñàí àìüòàä ñîíèðõîí áàÿñëàà. Öýöãèéã ÿìàð ÿìàð àìüòàí ñîíèðõñîí áý? .......................................- “Ñîíèðõîí” ãýñýí ¿ãèéí ýãøèã áà ãèéã¿¿ëýã÷èéã àæèãëà. Ǻâõàðèóëòûã îëæ òýìäýãëýýðýé. À. 3 ýãøèã, 5 ãèéã¿¿ëýã÷ Á. 4 ýãøèã, 4 ãèéã¿¿ëýã÷- ¯ãèéí ýõëýë, òºãñãºëèéã àæèãëà. Àñóóëòûí òýìäãèéí îðîíä òîõèðîõ¿ã áè÷ýýðýé ? äààì öîõ í¿ä ìàë ? õ¿í ëàà 169
  • Íîì íîì óíøààðàé Íîìûí íºõºð áîëîîðîé170
  • Çàðèì ¿ãèéí òàéëáàðÌîä, óðãàìàëÄàëäóó Àíõèëàì ¿íýðòýé íàâ÷èò ìîäÓëèàñ Áóðãàñíû òºðëèéí íàâ÷èò ìîäÕóëñ ¯å, ¿åýð óðãàäàã, äîòðîî õºíäèéòýé ìîäßðãóé Õàâàð õàìãèéí ýðò óðãàäàã öýöýãÀìüòíû çóëçàãà Áºæèí Òîîðîé Áººäèé Áýëòðýã Èë úë÷ãèéÌàëòàé õîëáîîòîé ¿ãÕóâ Ýâýðã¿é ýñâýë ÷èõ íü æèæèã ìàë àìüòàí (õóâ ÿìàà, õóâ èøèã)Õîîâîí Øîìáîãîð, ãîíçãîð (õîîâîí áîòãî)Õýíç Çóí òºðñºí òºë ìàë (õýíç õóðãà)Õóéâ Óóðãàíä óÿñàí îîñîðÕîì Òýìýýíä à÷àà à÷èõàä õýðýãëýäýã ýñãèéÕºãíº Õóðãà, èøãèéã çýëëýí óÿõ äýýñÁóñàäÃàäàñ Þìûã òîãòîîõûí òóëä ãàçàðò çîîæ õýðýãëýäýã ìîä, òºìºðÄýãýý Þìûã ºëãºæ ãîãäîõ õýðýãñýëÕèë Íóòàã, ãàçàð îðíû õîîðîíäûí çààãØóóäàí÷ Çàõèà 纺äºã õ¿í
  • Ãàð÷èãÁýëòãýë ............................................................................................... 5-20à, ý, è, î, ó, º, ¿ ................................................................................. 21-40ì, ñ, ð, õ, ë, â, í, ø ............................................................................ 41-74ã, ä, ò, á, ü, ö, ÷, ç, æ........................................................................ 75-108ÿ, å, ¸, ú, þ, ï, ê, ô, ù .................................................................. 109-130Óíøèíà äàà, áè÷íý äýý ................................................................ 131-170