Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"

on

  • 1,267 views

 

Statistics

Views

Total Views
1,267
Views on SlideShare
1,267
Embed Views
0

Actions

Likes
1
Downloads
7
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat" Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat" Document Transcript

  • Cultureelerfgoedop waardegeschat Economische waardering, verevening en erfgoedbeleid
  • Cultureel erfgoed op waarde geschat Economische waardering, verevening en erfgoedbeleid Redactie Simon van Dommelen Cees-Jan PenFoto omslag: De Wilhelminaberg inLandgraaf is ontstaan als afvalberg van destaatsmijn Wilhelmina, die daar van 1906 tot1969 gevestigd was. Het was de grootstesteenberg van Nederland. In deherstructureringsoperatie “van zwart naargroen” kreeg de Wilhelminaberg een Een samenwerking vanrecreatieve functie met ondermeer Platform31Snowworld, een park en de langste trap Vrije Universiteitvan Nederland. (zie verder hoofdstuk 5) Universiteit TwenteFoto: Rijckheyt Heerlen
  • InhoudsopgaveP.5 Over deze publicatie P.85 8. Cultureel erfgoed Simon van Dommelen en verevening Cees-Jan Pen Marnix Smit Marlijn BaarveldP.13 1. Waarde in meervoud Geert Dewulf Jos Bazelmans P.101 9. De Werkplaats in deP.25 2. Cultureel erfgoed en Tilburgse Spoorzone de waardeontwikkeling Lucien Kuijsters van vastgoed Dirk van Alphen Faroek Lazrak Jan Rouwendal P.113 10. Het effect van investeringsprojectenP.31 3. Historie en erfgoed als op het maatschappelijk marketinginstrument rendement van Karel Willems cultureel erfgoedP.45 4. Cultureel erfgoed en Faroek Lazrak het vestigingsgedrag 11. Governance P.119 van huishoudens Margot Haasdonk Mark van Duijn Jan Rouwendal P.129 12. Nieuwe waarde maken met cultureel erfgoedP.55 5. Erfgoed is identiteit Jeroen Saris Bram de GrootP.63 6. Binnenlands toerisme P.144 Literatuur en bronnen en cultureel erfgoed P.146 Over de auteurs Ruben van Loon P.149 Projectconsortia P.151 ColofonP.75 7. De toeristische potenties van het Zaans Erfgoed Marieke Ros
  • Over deze publicatieSimon van Dommelen & Cees-Jan PenIn het voorjaar van 2009 startte Nicis Institute [tegen-woordig Platform31, red.] twee onderzoekstrajecten rondcultureel erfgoed binnen het onderzoeksprogramma Kennisvoor Krachtige Steden. De Vrije Universiteit vormde eenconsortium met de gemeenten Haarlem, Zaanstad, Dord-recht, Heerlen en Helmond en zette vier onderzoekers vande afdeling Ruimtelijke Economie aan het werk, ieder op eenander onderdeel binnen het thema economische waarde-ring van cultureel erfgoed. Er vonden deelonderzoekenplaats op het gebied van vastgoedwaarde en over het vesti-gingsgedrag van huishoudens, (creatieve) bedrijven entoeristen in relatie tot cultureel erfgoed. Adviesbureau DeStad bv werd gevraagd om met deze partners een Commu-nity of Practice (CoP) te vormen, waarin de steden onderlingen met de onderzoekers kennis uitwisselden. Het Kadaster,NVM en Projectbureau Belvedere (later de Rijksdienst voorCultureel Erfgoed) participeerden in het onderzoek enstelden data ter beschikking. Het onderzoek stond onderleiding van prof. dr. Piet Rietveld en prof. dr. Jan Rouwendal. 5In dezelfde periode is door prof. dr. Geert Dewulf, verbondenaan de faculteit Construerende Technische Wetenschappenvan de Universiteit Twente, een consortium gevormd datzich richtte op implementatiestrategieën: verevening vankosten en baten, en coalitievorming voor de ontwikkelingvan cultureel erfgoed. In dit project participeerden publiek-private gebiedsontwikkelingsprojecten waarin cultureelerfgoed een centrale plaats innam, waaronder SpoorzoneTilburg, het Hembrugterrein in Zaanstad, de Wagenwerk-plaats in Amersfoort en Hart van Zuid in Hengelo.De beide consortia deden onafhankelijk van elkaar onder-zoek en maakten daarbij gebruik van de casuïstiek bij dediverse consortiumpartners. Om een vertaalslag vanwetenschap naar praktijk te kunnen maken, nieuwe onder-zoeksvragen te formuleren en ook de stakeholders uit debeleidspraktijk met elkaar en andere (stedelijke) partners ingesprek te brengen, werden expertmeetings georganiseerd.Hier stonden de lokale vraagstukken centraal, zoals detoekomst van de Zaanse Schans, het herprofileren van het Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • mijnerfgoed in Heerlen en de ontwikkeling van de monu- Marlijn Baarveld gaan in de bijdrage van de Universiteit mentale Spaarnwouderstraat in Haarlem. Het interactieve, Twente in op de mogelijkheden van verevening en coalitie- reflexieve en interdisciplinaire karakter van deze bijeen- vorming in gebiedsontwikkelingen, op basis van de erva- komsten leverde tal van nieuwe inzichten en concrete ringen in tien herontwikkelingslocaties met cultureel handelingsperspectieven op voor de probleemeigenaren. erfgoed. In het laatste deel gaat Lazrak in op de Cultureel Erfgoedrapportage als mogelijk instrument voor De wetenschappelijke resultaten werden in aparte sessies gemeenten bij de beoordeling van cultureel erfgoed. besproken met de consortiumpartners. Vanwege de duide- lijke complementariteit hebben we, in twee miniconferen- De wetenschappelijke bijdragen worden afgewisseld door ties, de krachten van beide consortia gebundeld door artikelen van gemeenteambtenaren. Zij reflecteren op hun onderling en met externe experts kennis uit te wisselen. eigen praktijk en staan stil bij de dagelijkse werkelijkheid Dit boek markeert het einde van het interactieve proces van het erfgoedbeleid. Marieke Ros (gemeente Zaanstad) van beide onderzoekstrajecten. beschrijft het spel van balanceren tussen verschillende belangen van de erfgoedprofessional, op basis van het Cultureel Erfgoed op Waarde Geschat toont opvallende industrieel erfgoed en de Zaanse Schans. In het artikel van onderzoeksresultaten en draagt met praktijkbeschrijvingen Karel Willems (gemeente Dordrecht) wordt beschreven hoe bij aan het debat over de toekomst van het gemeentelijk het cultureel erfgoed van Dordrecht de afgelopen jaren erfgoedbeleid en gebiedsontwikkelingen met cultureel sterk in de schijnwerpers is komen te staan als onderdeel erfgoed. Dat is waardevolle kennis, juist in een tijd waarin van een citymarketingstrategie. Bram de Groot (gemeente (grootschalige) gebiedsontwikkeling niet meer vanzelfspre- Heerlen) laat zien hoe Heerlen een renaissance doormaakt kend is, en het hergebruik van cultureel erfgoed onder druk op basis van het immaterieel erfgoed uit het mijnverleden.6 staat door bezuinigingen en hoge leegstandscijfers in de Uit het consortium rond verevening beschrijven Lucien 7 vastgoedmarkt. Dit boek toont de meerwaarde van erfgoed Kuijsters en Dirk van Alphen van de gemeente Tilburg welke aan, met harde cijfers en inspirerende verhalen. Om de plek het cultureel erfgoed inneemt in de Spoorzone, het lezer bewust te maken van de veelvormigheid van het omvangrijke binnenstedelijke gebieds-ontwikkelingspro- begrip waarde en de verschillende belangen die daarmee ject van de zuidelijke textielstad. Margot Haasdonk samenhangen, openen we de publicatie met een inleidend (gemeente Haarlem) beschrijft tot besluit de ontwikke- hoofdstuk van Jos Bazelmans (Rijksdienst Cultureel lingen in het gemeentelijk erfgoedbeleid en de uitdagingen Erfgoed). Bazelmans heeft het waardebegrip en de misver- waar de monumentenambtenaren de komende jaren voor standen daarover in het erfgoedveld uitgebreid geanaly- komen te staan. seerd. Hoewel de laatste jaren logischerwijs steeds meer nadruk is komen te liggen op de economische waarde van In de conclusie wordt door Jeroen Saris van de Stad bv een erfgoed, bestaan er ook andere (meer)waarden, zoals iden- rode draad getrokken door de hoofdstukken, een visie titeit en binding (cohesie), die minstens even belangrijk zijn gegeven op de toekomst van het erfgoedbeleid, en op voor omwonenden en bezoekers. de rol van cultureel erfgoed in gebiedsontwikkelingen. Namens de Vrije Universiteit gaat onderzoeker Faroek Een belangrijke doelstelling van het programma Kennis Lazrak, in samenwerking met Jan Rouwendal, in op de vast- voor Krachtige Steden is het vertalen van wetenschappe- goedwaarde van cultureel erfgoed. Mark van Duijn (i.s.m. lijke onderzoek in praktisch hanteerbare kennis voor de Rouwendal) behandelt het vestigingsgedrag van verschil- deelnemende steden. Andersom biedt de praktijk van de lende groepen huishoudens en Ruben van Loon analyseert erfgoedprofessionals in de steden casuïstiek voor weten- het gedrag (dagrecreatie en overnachting) van toeristen in schappelijk onderzoek en onderschrijft de praktijk de maat- relatie tot cultureel erfgoed. Onderzoekers Marnix Smit en schappelijke relevantie (valorisatie) van deze exercities. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • In deze publicatie lopen wetenschappelijk onderzoek en prak- de maatschappelijke realiteit, maar de laatste jaren zijn de tisch toepasbare kennis uit de steden mooi in elkaar over. kaarten wel flink herschud. Sinds het Belvedere-memo- In het proces van de afgelopen jaren kwam de uitwisseling randum en opvolgende -programma is de ruimtelijke orde- echter niet altijd vanzelfsprekend tot stand. Zo was het voor ning steeds meer doordrongen geraakt van de meerwaarde de onderzoekers niet altijd makkelijk om geschikte data te die erfgoed kan bieden in ruimtelijke projecten; van eigen- bemachtigen om gedetailleerd op een casus in te kunnen heid, identiteit en draagvlak tot aan het vestigingsklimaat en gaan, met name op microniveau (viercijferige postcode). quality of life. Beleidsmatig is dit verbond en de uitdagingen Niet alle gemeenten beschikken over gedetailleerde databe- die er nog liggen op het nationale niveau beschreven in de standen. En sommige onderwerpen zijn lastig meetbaar. Visie Erfgoed en Ruimte. Ook wettelijk is de integratie steeds Via de toeristenbelasting kan bijvoorbeeld makkelijk het verder gevorderd, nu de borging van cultuurhistorische aantal overnachtingen in kaart worden gebracht, maar voor waarde volledig via ruimtelijke plannen wordt geregeld. dagrecreatie is dat een ander verhaal. Voor het in kaart Terwijl deze werelden zo naar elkaar zijn toegegroeid, liggen brengen van de economische waarde van cultureel er grote, nieuwe uitdagingen. Sinds de financiële en vast- erfgoed is het essentieel dat er aandacht is voor het goedcrisis ligt de gebiedsontwikkeling immers vrijwel verzamelen van data. volledig stil. De centrale overheid laat steeds meer verant- woordelijkheden over aan decentrale overheden en bezuinigt In het proces van de afgelopen vier jaar was er soms ook – weliswaar noodgedwongen – op de koop toe. De verantwoor- sprake van een bepaalde ‘taalafstand’ tussen wetenschap en delijkheden van de lokale erfgoed- en ruimtelijke professi- overheid. Ambtenaren hadden moeite met het vertalen van onal zijn dus steeds groter geworden, terwijl het aantal onderzoeksgegevens en bijbehorende formules naar hun mensuren door de onvermijdelijke lokale bezuinigingen eigen praktijk. Wetenschappers zijn bovendien terughoudend afneemt.8 in het doen van locatie-specifieke uitspraken als die niet 9 direct voortkomen uit de onderzoeksresultaten. De weten- Het is dan ook niet verwonderlijk dat er een breed scala aan schappers worstelden soms met de vraag hoe abstracte nieuwe beleidsvragen opborrelt, waaraan (deels) ook weten- kennisvragen uit de complexe beleidspraktijk vertaald schappelijk onderzoek een bijdrage kan leveren. Dit wordt konden worden naar economische modellen. Jos Bazelmans opgepakt door het Netwerk Erfgoed en Ruimte, een collectief beschrijft in het inleidend hoofdstuk de verschillende beteke- van vier hoogleraren uit verschillende disciplines verbonden nissen van het begrip waarde en plaatst deze discussie aan drie universiteiten. Naast eerdergenoemde Jan Rouwendal daarmee in een ander daglicht. Tot slot behoort het doen (erfgoed en economie, VU) zijn dit Eric Luiten (erfgoed en van specifieke beleidsaanbevelingen niet tot de core busi- ontwerp, TU Delft), Hans Renes (erfgoed en geschiedenis, VU) ness van wetenschappers , terwijl onderzoek en reflectie niet en Joks Janssen (Erfgoed en planning, Wageningen Universiteit). tot de dagelijkse routine van de betrokken beleidsambte- Het netwerk heeft van de drie opdrachtgevende ministeries naren en projectmanagers behoren. Door rond concrete (OCW, IenM, EZ) specifiek als taak meegekregen om ook de vraagstukken het gesprek op gang te brengen tussen weten- beleidspraktijk te bedienen. Na een eerste inventarisatie van de schap en de praktijk wordt deze afstand overbrugd en direct meer generieke opbrengst van Belvedere en de uitdagingen toepasbare kennis geproduceerd. Belangrijk daarin is de rol waar de praktijk nu voor staat1, ontwikkelt het Netwerk momen- van ‘vertalers’, de convenors in de sessies. teel een Nationale Onderzoeksagenda Erfgoed en Ruimte, in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Deze Om tot een nieuwe erfgoedpraktijk te komen is kennisontwik- agenda inventariseert de prioritaire kennisvragen en biedt keling essentieel en moet er ruimte blijven voor reflectie op hand-reikingen hoe de diverse onderzoeksinstellingen deze de praktijk van de professional. Immers, de context waar- kunnen op-pakken (zie www.netwerkerfgoedenruimte.nl, binnen deze professional opereert is aan constante waar deze agenda naar verwachting in april 2013 zal worden verandering onderhevig. Dat is een inherent gegeven van gepubliceerd). Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • De afgelopen jaren waren turbulent voor gemeenten in Nederland, en het is nog niet voorbij. De crisis noopt het gros van de steden tot omvangrijke bezuinigingen. Zo ook onze partners in het onderzoekstraject. De Gemeente Helmond kon deze bezuinigingsronde niet verenigen met een voortzetting van het onderzoek en haakte halverwege af. Bij de andere gemeenten in beide consortia tekenden zich ook duidelijke veranderingen af. Ambities in gebiedsontwikkelingen werden flink teruggeschroefd (consortium UT) en monumentenambte- naren zijn een zoektocht gestart naar een nieuwe invulling van het monumentenbeleid. Diverse artikelen in deze publicatie gaan in op de consequenties van hun keuzes. Duidelijk is in elk geval dat de economische legitimatie voor investeringen in erfgoed(beleid) steeds meer op de voorgrond is komen te staan. De auteurs zijn niet somber gestemd, ze zien interes- sante openingen voor een nieuwe invulling van het erfgoedbe- leid. Dat zal nodig zijn nu het erfgoedbeleid steeds meer op het bordje van de gemeenten wordt geschoven. In gebiedsontwik- kelingen met cultureel erfgoed voelen partners zich sterker dan voorheen met elkaar verbonden in hun zoektocht naar10 creatieve oplossingen voor de grote opgaven waarvoor ze staan. Gemakzucht maakt plaats voor realiteitszin en samenwerking. Het Belvedere-beleid, “behoud door ontwikkeling”, heeft grote gevolgen gehad. Dit is een eerste review van de resul- taten. We zijn er nog lang niet, want er zijn nog duizenden monumenten aan herontwikkeling toe, en zoals beschreven zijn de huidige condities niet bepaald gunstig. Maar dit boek laat zien dat we wel leren; niet alleen van onderzoek, maar vooral van de wisselwerking met de praktijk. Er zijn nieuwe mogelijkheden ontdekt om monumentenbeleid in barre tijden vorm te geven. Dat biedt perspectief op een mooie toekomst. 1 Zie publicatie ‘Van gearrangeerd huwelijk tot dynamische verhouding’ op www.netwerkerfgoedenruimte.nl. Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • 1. Waarde in meervoud Naar een nieuwe vormgeving van de waardering van erfgoed Jos Bazelmans Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed / Vrije Universiteit Amsterdam12 Inleiding samen, maar ze zijn maar tot op zekere 13 Waarde is een van de kernbegrippen in de zorg hoogte onder een gemeenschappelijke voor het erfgoed. Immers, wat als waardevol noemer – bijvoorbeeld geld – te brengen. wordt beschouwd, verdient het om (her) Een vitale en geëngageerde vorm van erf- gebruikt, behouden of gekoesterd te worden. goedzorg heeft aandacht voor de waarde van Hetgeen waarvan men denkt dat het geen erfgoed in meervoud. waarde heeft, wordt verwaarloosd, vernietigd of weggegooid. Afval of erfgoed: het betreft De betekenis van het begrip ‘waarde’ is niet in een verschil in waardering. Van oudsher speelt een paar woorden te omschrijven. Het is zelfs een cultuurhistorisch perspectief op de een uitgesproken lastig begrip. We gebruiken waarde van erfgoed een hoofdrol. Tegen- het in zeer uiteenlopende betekenissen. woordig bestaat daarnaast veel aandacht voor Zo wordt het, zoals hieronder zal worden de vraag naar economische waardering van getoond, gebruikt als synoniem van prijs – het erfgoed: wat kost het en wat levert het op? bedrag dat je voor iets moet betalen – , maar De waarden van erfgoed zijn daarmee niet ook voor aanzien. Waarde kan echter ook uitputtend beschreven. In dit essay wordt staan voor een nastrevenswaardig principe erfgoed beschreven als ‘waarde in meervoud’: voor gedrag, zoals in de frase ‘normen en erfgoed heeft gebruikswaarde, marktwaarde, waarden’. Hoe gebruiken we het begrip in de cultuurhistorische waarde, belevingswaarde, erfgoedzorg? Hoe verhoudt dat gebruik zich statuswaarde (dat wil zeggen: het verleent tot de vele betekenissen die waarde in onze aanzien) en levensbeschouwelijke waarde. taal heeft? Beide vragen komen in dit hoofd- Genoemde waarden hangen zeker met elkaar stuk aan de orde. Het bezien welke beteke- Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • nissen van waarde onbesproken blijven in het Dit is niet de plaats om bovengenoemde heeft betrekking op zowel kracht of nut (of verschil zichtbaar tussen het gebruik van het vigerende wetenschappelijk-inhoudelijke trends verder uit te werken. Het is echter bruikbaarheid), als op prijs (ruilwaarde of begrip binnen en buiten de economie. biedt perspectief op de waardering van duidelijk dat opvattingen over erfgoed en de verkoopwaarde). Laatstgenoemde waarde kan roerend en onroerend erfgoed. vormgeving van de erfgoedzorg aan ingrij- worden uitgedrukt in geld. Iets is van waarde De grote rol van het begrip waarde in het alle- pende wijzigingen onderhevig zijn. Ook de omdat het in het leven van alledag wordt daagse leven en in het financiële en economi- In de professionele erfgoedzorg wordt de definitie en het gebruik van het begrip waarde gebruikt of omdat het kan worden gekocht of sche domein, komt tot uitdrukking in het feit waardering van erfgoed vrijwel uitsluitend in veranderen. Onderstaande beschouwing biedt verkocht. Beide betekenissen hangen nauw dat het begrip in deze bronnen blijkt te staan wetenschappelijk-inhoudelijke of cultuurhis- daarom een perspectief dat het mogelijk met elkaar samen maar zijn niet helemaal voor het meten van de omvang, eigenschap torische termen gedefinieerd. In de waarde- maakt de discussie over de waardering van hetzelfde: iedereen zal een afweging maken of of samenstelling van een stof of verschijnsel ring wordt uitdrukking gegeven aan de erfgoed inhoudelijk te verbreden en het waar- het praktisch nut – de waarde voor de koper (zoals in ‘voedingswaarde’, ‘isolatiewaarde’ of objectieve staat of conditie van het object – deren van erfgoed als een participatief proces – zich verhoudt tot de prijs die zich in een spel ‘sluitertijdwaarde’). Deze waarde kan berekend denk bijvoorbeeld aan gaafheid – en aan de vorm te geven. Dit in antwoord op de uitdaging van vraag en aanbod vormt – een waarde die worden en in getalsmatige zin van klein naar betekenis die het erfgoed heeft voor de die de genoemde ontwikkelingen stellen aan afhankelijk is van de omstandigheden.– Prijs is groot geordend worden (vergelijk ‘drempel- geschiedschrijving van professionele archeo- de erfgoedzorg. Het geboden perspectief sluit wat je betaalt; waarde is wat je krijgt. waarde’ of ‘normale waarde’). Zeer omvangrijk logen, kunst- en architectuurhistorici, histo- welbewust aan bij de verschillende beteke- is het aantal samenstellingen en combinaties risch-geografen en historici. Het perspectief nissen van waarde(n) in het alledaagse spraak- De tweede groep van synoniemen refereert dat laat zien dat waarde een kernbegrip is in van eigenaren, gebruikers, belanghebbenden gebruik in Nederland. Essentieel voor aan een andere betekenis van het begrip het economische verkeer (vergelijk ‘markt- en belangstellenden wordt niet of slechts onderstaande beschouwing is de notie dat waarde. Waarde heeft betrekking op de goede waarde’, ‘boekwaarde’, ‘executiewaarde’, zijdelings meegewogen. Andersoortige verschillende waarden niet één-op-één verge- of slechte eigenschappen van iets of iemand: ‘inruilwaarde’, ‘beurswaarde’, ‘dagwaarde’, waarden, zoals bijvoorbeeld gebruikswaarde, lijkbaar zijn en eenvoudig tegen elkaar afge- waarde in de zin van allooi (gehalte), belang ‘getaxeerde waarde’, ‘contante waarde’, ‘waar- marktwaarde, belevingswaarde of levens- wogen kunnen worden. De onderscheiden (significantie), betekenis of verdienste (merite). debon’ etc.). Naast ‘hebben’ en ‘zijn’ wordt het14 beschouwelijke waarden spelen nauwelijks waarden vormen, met andere woorden, een Het betreft zowel voorgegeven eigenschappen, werkwoord ‘schatten’ – in de letterlijke bete- 15 of geen rol. hiërarchie.1 denk aan intrinsieke of innerlijke waarde, als kenis van het woord – het vaakst met waarde eigenschappen die na een handeling of inspan- gecombineerd als het in deze betekenis wordt De professionele systematiek van het waar- ning tot stand komen, zoals waarde in de bete- gebruikt. Dergelijke waarden kunnen worden deren van erfgoed staat echter onder druk. Twee domeinen van waardering: kenis van verdienste. Vaak kunnen genoemde ‘afgeschreven’, ‘gemaximeerd’, ‘getaxeerd’, Verschillende, samenhangende, politiek- economisch en niet-economisch eigenschappen in een maat, en soms in geld ‘omgerekend’ of ‘becijferd’. Ze ‘fluctueren’, bestuurlijke en maatschappelijke trends zijn Woordenboeken maken duidelijk dat voor het worden uitgedrukt (waarde als peil, meet- ‘devalueren’ of ‘verveelvoudigen’. hiervoor verantwoordelijk. Zonder uitputtend begrip ‘waarde’ een op eerste blik onontwar- waarde of uitslag) – bijvoorbeeld bij voedsel te zijn: bestuurlijke decentralisatie; veranke- bare kluwen van uiteenlopende synoniemen (calorieën) of diamanten (karaat) – , maar De taalkundige gegevens laten ook goed zien ring van de zorg voor het onroerende erfgoed beschikbaar zijn.2 De grafische weergave van soms nadrukkelijk niet, zoals bij verdienste of wat de niet-alledaagse of niet-economische in de ruimtelijke ordening; krimpende finan- de vele relevante woordverbanden op de aanzien. In laatstgenoemd geval gaat het om betekenis van waarde is. Veelgebruikte samen- ciële middelen en een versterking van de website synoniemen.net spreekt in dit verband goede intenties of het tonen van goed gedrag stellingen en combinaties zijn: ‘intrinsieke neoliberale vraag naar de directe en indirecte boekdelen. 3 Nadere beschouwing leert echter en is een normatief-zedelijk perspectief domi- waarde’, ‘vaste waarde’, ‘hoogste waarde’, financiële opbrengsten van investeringen in dat op hoofdlijnen twee groepen van betekenis nant. ‘onschatbare waarde’, ‘(cultuur-)historische de erfgoedzorg; de uitbouw van een op bele- te onderscheiden zijn: waarde als prijs, en waarde’, ‘eigenwaarde’, ‘belevingswaarde’, ving georiënteerde, postmoderne economie; waarde als gehalte. In zijn eerste betekenis Op basis van verschillende webgebaseerde ‘natuurwaarde’ en ‘landschappelijke waarde’. de ontwikkeling van nieuwe media en het speelt het begrip een grote rol in het economi- databases4, waarin van het begrip waarde Het is ongebruikelijk waarde in deze beteke- ontstaan van laagdrempelige mogelijkheden sche domein; in zijn tweede betekenis juist samenstellingen, combinaties met adjectieven nissen te gebruiken in combinatie met het om informatie en kennis te publiceren en te erbuiten. en met werkwoorden, en het gebruik van werkwoord ‘schatten’. Het is wel gebruikelijk delen; en een grotere assertiviteit van de zijde waarde in gevleugelde woorden en zegswijzen ze te combineren met het werkwoord van het maatschappelijke middenveld en De eerste groep van synoniemen heeft een te vinden zijn, kunnen we bovenstaand beeld ‘hechten aan’. Genoemde waarden kun je ook particulieren. uitgesproken praktische oriëntatie: waarde in meer detail uitwerken. Opnieuw wordt het ‘toekennen’, ‘vertegenwoordigen’, ‘uitdragen’, Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • ‘herstellen’, ‘kwijtraken’, ‘verabsoluteren’, ‘vast- van kwaliteiten die in de samenleving worden In de derde plaats wordt duidelijk dat het op aanzien en distinctie. Deze waarde kan houden’, of ze kunnen ‘vervagen’. hooggeacht’. ‘In waarde doen’, bijvoorbeeld, onderhavige waardebegrip verschilt van de niet los gezien worden van idealen en betekende ‘een persoon eerbied betuigen’. principes en werking van de markt of het principes of sociaal en levensbeschouwelijk Significant is dat waarde in haar niet-alledaagse economische domein. Het is juist op de gebied. of niet-economische betekenis voorkomt in Op het eerste gezicht staat waarde in de zin gespannen relatie tussen waarde als iets nevenschikking met woorden zoals norm, van aanzien of waardigheid op gespannen voet nastrevenswaardig en waarde als prijs (en nut) Hieronder zullen deze inzichten gebruikt deugd, betekenis, principe, uitgangspunt, met prijs: “het bedrag dat in ruil voor het dat de meeste zegswijzen en gevleugelde worden om de verschillende waarden van traditie, ideaal, zingeving, opvatting en fatsoen. leveren van een zaak of het verrichten van een woorden betrekking hebben6: “Wat waardevol erfgoed te benoemen en te duiden. Waarde speelt, met andere woorden, een dienst gevraagd of geboden, ontvangen of is, is niet hetzelfde als wat waarde heeft” hoofdrol in de manier waarop mensen tegen de besteed wordt” (Van Dale). Waardigheidsbekle- (onbekende auteur), “Alles van waarde is nutte- gemeenschap en de wereld aankijken: hoe ders, bijvoorbeeld, die zich naast hun publieke loos” (Kees Fens), “Al wat gekocht en verkocht Erfgoed op waarde schatten: denken en doen in termen van goed of fout beloning laten betalen voor diensten zijn wordt is waardeloos” (Greshoff) en “Een nut en prijs worden beoordeeld. Wat word je geacht in de corrupt. In de geschiedenis van beide cynicus is iemand die overal de prijs en In haar meest basale betekenis verwijst waarde omgang met anderen, de natuur en het godde- begrippen is de tegenstelling echter minder nergens de waarde van kent” (Oscar Wilde, naar gebruikswaarde: nuttig voor het alle- lijke of bovennatuurlijke te doen of na te laten? sterk. Vroeger, zo laat de WNT zien, kon prijs maar onlangs nog gebruikt in het politieke daagse leven of dienstbaar aan vanzelfspre- Het nastreven van eigenbelang behoort, in ook worden gebruikt voor gewaardeerdheid debat over marktwerking in de zorg). kend gebruik in niet-alledaagse context. Ook tegenstelling tot in het economische domein, en roem (vergelijk Engelse prize en praise). erfgoed heeft vaak gebruikswaarde. In een niet centraal te staan. Naastenliefde, duurzaam- Dat wordt begrijpelijk als we denken aan ons Deze beknopte en zeker niet systematische rijksbeschermd monument wordt bijvoorbeeld heid of eerbied bijvoorbeeld wel. In het motief hedendaagse gebruik van het woord prijzen. beschouwing van de betekenissen van het gewoond of gewerkt. De gebruikswaarde kan voor of de intentie van de handeling dient belan- Dat betreft niet alleen het vaststellen of schrif- begrip waarde maakt duidelijk dat we bij een door slijtage, breuk, functieverlies of over- geloosheid zichtbaar te zijn. telijk noteren van een prijs of het schatten van verkenning van de waarde van erfgoed reke- dracht in eigendom verloren gaan. Dat is een16 de waarde van een goed of een dienst, maar ning moeten houden met: belangrijk moment omdat pas dan de vraag 17 Welke orde kunnen we ontdekken in de bete- ook loven, roemen, of ‘gunstig’ of ‘met lof boven komt drijven of het onbruikbaar en afval kenis van waarde buiten het alledaagse en spreken’. Denk aan een prijs (in de vorm van 1 een pluriform waardebegrip; wordt of dat het – in weerwil van het verlies economische domein? In de eerste plaats, en een beker, medaille of geld) als een stoffelijke van zijn oorspronkelijke gebruikswaarde – de etymologie en gebruiksgeschiedenis van het blijk van verworven roem of succes in sport en 2 een conceptueel en deels ook praktisch bewaard moet worden. Pas ‘in crisis’ is de aan- begrip laten dit zien, heeft waarde betrekking op spel. onderscheid tussen waarde in de betekenis of afwezigheid van andere waarden in het personen, in de zin van waardigheid (vergelijk van werking, nut en prijs enerzijds, en geding en is ‘waardering’ aan de orde. het Duitse Würde en het Engelse worth(y)) en als In de tweede plaats wordt duidelijk dat waarde waarde als ideaal en principe anderzijds. equivalent voor het meer gangbare ‘aanzien’. betrekking heeft op dat wat als belangrijk en Waarde heeft betrekking op zakelijke Erfgoed heeft veelal ook een financiële Waarde (Middelnederlands werth en werde) had nastrevenswaardig wordt geacht. In dat transacties enerzijds, en zin- en waarde.7 De primaire functie van geld is en heeft betrekking op mensen van rang en verband is sprake van een grote samenhang betekenisgeving anderzijds. Waarde speelt, uitdrukking te geven aan de ruilwaarde van stand (zoals tegenwoordig nog in (hoog)waar- tussen waarde en begrippen zoals norm, opmerkelijk genoeg, een dominante rol in een object of dienst. Deze waarde komt op de digheidsbekleder, zoals burgemeesters of principe, belang, beginsel, ideaal, betekenis zowel het financieel-economische domein, markt tot stand in het spel van vraag en bisschoppen) die op basis van hun (krijgshaftige, en opvatting. Het betreft een domein waarin als in het sociale en levensbeschouwelijke aanbod. We spreken dan ook van marktwaarde. vrijgevige of herderlijke) verrichtingen en een waarde nooit in enkelvoud wordt gedefinieerd. domein. Eerstgenoemd domein is in De onderzoekers van de Vrije Universiteit die deugdzame vervulling van een ambt eerbied, We spreken dan ook van een waardestelsel of principe alledaags en zakelijk van karakter; in deze publicatie hun onderzoek naar de achting of respect verdienen. In het Woorden- waardesysteem, en van een waardengemeen- het tweede domein overstijgt het economische waardering van cultureel boek van de Nederlandse Taal (WNT) is deze schap. Deze waarden verschillen van groep tot alledaagse en heeft betrekking op wat erfgoed presenteren proberen de erfgoed- betekenis goed gedocumenteerd, met de kant- groep. Begrippen als grondwaarden of kern- wezenlijk is; waarde (deels) uit te drukken in financiële tekening dat het gaat om een verouderde bete- waarden maken duidelijk dat dergelijke waarden, zoals vastgoedwaarde of betalings- kenis: waarde is ‘het aanzien dat iemand heeft, waarden een verschillend gewicht kennen: 3 van oudsher heeft waarde betrekking op bereidheid. Geld maakt het mogelijk om zaken of de achting die hem verschuldigd is, op grond ze zijn hiërarchisch geordend. hiërarchisch onderscheid tussen mensen, die onvergelijkbaar zijn met elkaar te verge- Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • lijken en zo de uitruil ervan mogelijk te maken. erfstukken is alleen aan de orde als men in onderzoek dat empirisch (waarheidsstreven), waardering, het laatste aan belevingswaarde. Geld wordt dan ook, zo bijvoorbeeld door de hoge financiële nood verkeert. Erfgoed staat logisch, systematisch, openbaar, controleer- Emotie en gevoel is belichaamd, persoonlijk Duitse filosoof Georg Simmel (1907), gezien dus voor meer dan de marktwaarde. baar, geannoteerd (hervindbare bronnen), (subjectief) en lastig onder woorden te als “de grote gelijkmaker”. Dit vermogen is in herhaalbaar en ethisch neutraal is. Deze door brengen, en dus ongrijpbaar. Op basis van een het economische verkeer zijn kracht, maar de eeuwen heen gegroeide eisen aan onder- goede vraagstelling zijn de meeste mensen vormt tegelijkertijd een bedreiging voor zaken Aan erfgoed waarde hechten: zoek geven aan de professionele waardering echter wel degelijk in staat te vertellen wat en diensten die hun absolute eigenheid onder betekenis van erfgoed zeker geen objectieve status. erfgoed hen doet: van welke betekenis of alle omstandigheden moeten behouden.8 Hoewel wetenschappers of professionals in de De grote waarde ligt echter in de open, voor waarde het is en welk verhaal het hen vertelt. Ouderschap, bijvoorbeeld, – als kernwaarde erfgoedzorg vaak zorgvuldig afstand houden kritiek vatbare werkwijze. In de vormgeving Steeds beter wordt beseft dat de menselijke van onze samenleving – staat de verkoop van tot de markt en tot taxateurs, zijn in de bepa- van een bredere, meer participatieve vorm van kennis van zijn omgeving niet alleen iets van kinderen in de weg. Over betaald draagmoe- ling van de wetenschappelijk-inhoudelijke waardering zal het een grote opgave zijn deze het woord is, maar ook van het lichaam. Kennis derschap lopen de meningen echter om cultuurhistorische waarde van roerend of methodiek te combineren met vormen van komt niet alleen tot stand door abstracte morele en pragmatische redenen uiteen. Een onroerend erfgoed veel van bovengenoemde waardering waarvan de claim op waarheid beschouwing, maar ook door concrete erva- voorbeeld uit het erfgoeddomein: hoewel het criteria van taxateurs en makelaars relevant. berust op niet-wetenschappelijke principes. ring en beleving. Je zou kunnen zeggen dat Rijk op dit moment voornemens is alle rijks- In de archeologie, de architectuur- en kunstge- Hoe kunnen we bijvoorbeeld een plek geven expert en leek zich in de waardering van monumenten te verkopen die niet dienstbaar schiedenis en de historische geografie wordt aan de waardering van verondersteld sacrale erfgoed verhouden als ontwerper tot zijn aan de eigen huisvesting, is bij voorbaat de waarde bepaald op basis van de relatie met plaatsen door ‘nieuwe heidenen’? ambachtsman: de eerste maakt overwegingen een uitzondering gemaakt voor het Haagse historische gebeurtenissen, gaafheid, conser- en keuzes expliciet en gaat daarover in dialoog, Binnenhof. vering, zeldzaamheid, samenhang en context, De wetenschappelijk-inhoudelijke proceseisen terwijl de tweede in de uitvoering van zijn werk betekenis voor de kennis over het verleden en zijn (nog) niet of minder aan de orde bij het laat zien wat hij kan. De expert brengt de In het bepalen van de marktwaarde van representativiteit. Vanaf de 19e eeuw werden vaststellen van wat experts belevingswaarde cultuurhistorische waarde onder woorden,18 roerend of onroerend erfgoed spelen taxa- deze kenmerken door experts gedefinieerd in noemen. Het gaat hier om het directe en terwijl de leek de emotionele waarde ervaart. 19 teurs en makelaars vaak een vooraanstaande relatie tot een door iedereen (verondersteld) onmiddellijke contact met het verleden: wat In het bepalen van de waarde van erfgoed is de rol. Zij richten zich op gaafheid, ouderdom gedeelde nationale identiteit. In Nederland – Huizinga de “historische ervaring” of “histori- invalshoek van de rationele beschouwer én (en zeldzaamheid), materiaal, bewerking, stijl, een combinatie van een unitaire staat en een sche sensatie” noemde. Dat betekent echter van de betrokken gebruiker nodig. naam en bekendheid van de maker (indien veelvormige natie – bestond daarbij ook altijd niet dat geloofwaardigheid of authenticiteit, bekend en relevant), en op gebruikswaarde ruimte voor een positieve beoordeling van het echtheid en waarheid, hier niet van belang zijn. Zoals in de algemene beschouwing hierboven (of de investeringen die nodig zijn om erfgoed van de verschillende zuilen en van Men beschouwt of ervaart iets als echt of over de betekenis van waarde is besproken, gebruikswaarde te herstellen). Daarnaast zijn verschillende regio’s. Tegenwoordig is, door onecht, waar of onwaar, op basis van een heeft het begrip van oudsher betrekking op ze bekend met de vraag uit de markt: zijn er uiteenlopende emancipatieprocessen die ook complex samenspel van suggestie, vertrouwen, waardigheid, eerbied, achting, respect en potentiële liefhebbers, verzamelaars of zichtbaar zijn in de wetenschap, te zien dat overreding, verwachting en ervaring.9 Op alle aanzien. Waarde staat dan ook voor het hiërar- gebruikers voor het object? Zijn of haar erfgoed wordt gedefinieerd in relatie tot de zintuigen wordt een beroep gedaan. De mens chisch onderscheid tussen mensen en inschatting van de marktwaarde kan werkelijk- identiteit van de vele deelgroepen binnen de is niet de beschouwer van het historisch object groepen, voor distinctie. Soms speelt erfgoed heid worden door het te veilen of te verkopen. samenleving en zelfs in relatie tot verbanden maar ondergaat de macht van het object en een belangrijke rol in het zichtbaar maken van We moeten echter bedenken dat veel eige- die de natiestaat overstijgen (vergelijk het wordt overrompeld door het verleden. Het lijkt posities van waardigheid. Daarbij kan gedacht naren van erfgoed helemaal niet bereid zijn werelderfgoed van UNESCO of het nieuwe alsof de afstand in tijd tussen heden en worden aan de onderscheidingstekens het op de markt te brengen. Denk aan de vele European Heritage Label). verleden kortstondig wegvalt. waarmee ambtsdragers worden bekleed, zoals mensen die bij het tv-programma Tussen de ambtsketen van een burgemeester of de Kunst en Kitsch erfstukken laten taxeren. Daar waar de marktwaarde tot stand komt in Belevingswaarde is een lastig begrip omdat het regalia van een koning; aan de prestigieuze, Men is weliswaar benieuwd naar de financiële een spel van vraag en aanbod, wordt de zijn betekenis ontleent aan de tegenstelling oude gebouwen van bedrijven of instituties; waarde van een object, maar de vraag of cultuurhistorische waarde gevormd in het tussen rede of ratio enerzijds, en gevoel of maar ook aan collecties van erfstukken en men het wil verkopen wordt in veel gevallen wetenschappelijke debat. Dat debat kent een emotie anderzijds. Het eerste ligt ten grond- erfgoederen van instellingen, dorpen, steden ontkennend beantwoord. Het opgeven van theoretische grondslag en is gebaseerd op slag aan een wetenschappelijk-inhoudelijke (city branding) of families. Een mooi voorbeeld Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • van het laatste is het vaak eeuwenoude bezit van eerlijke voeding en duurzame energieop- gebruikswaarde. Een monument dat betekenis waarde van erfgoed te spreken in een brede van adellijke families. De relatie tussen wekking. Daarnaast wil deze molen “herboren heeft voor onze nationale geschiedenis – het betekenis van het woord of van de waarden erfgoed en positie is hier zo sterk dat de relatie worden” en “herrijzen”, als eerbetoon aan de heeft cultuurhistorische waarde – is ongetwij- van erfgoed in meervoud. Dit vraagt denk- tussen subject en object omgedraaid wordt: bevrijders en waar zij voor stonden.11 Impliciet feld meer waard op de markt als het geschikt is werk van en discussie onder erfgoed- het is niet de adellijke familie die het naamdra- in het project is de lokale gemeenschapszin die voor alledaags gebruik. professionals. Duidelijk is echter ook dat gende landgoed of kasteel met inventaris met de ondersteuning en uitvoering ervan aan betrokkenheid van niet-professionele belang- bezit, maar omgekeerd. De onderscheidings- de dag gelegd wordt. In deze publicatie staan Het lijstje van besproken waarden is waar- hebbenden meer centraal moet komen te waarde van erfgoed hoeft overigens niet altijd meer voorbeelden. Zo wordt in het artikel over schijnlijk niet uitputtend.12 Zo heeft Ruijgrok in staan. Cultuurhistorisch onderzoek en betrekking te hebben op hiërarchisch onder- Heerlen beschreven hoe de gemeente steeds verschillende publicaties geprobeerd de waardering is steeds minder het exclusieve scheid. Het kan ook uitdrukking geven aan beter de positieve waarden van het mijnbou- economische waarde(n) van erfgoed beter te privilege van academisch geschoolde onder- horizontale verschillen. Zo maakt de voor- werfgoed (hard werken, vertrouwen, tolerantie, conceptualiseren en te operationaliseren zoekers. Er is een ontwikkeling zichtbaar liefde voor uiteenlopende muziekstijlen deel vereniging) weet uit te dragen. En in Dordrecht (Ruijgrok 2004) (Ruijgrok 2006). Ze spreekt naar transdisciplinair onderzoek: “Bij trans- uit van levensstijlen die niet noodzakelijk is citymarketing verbonden met de waarden niet alleen van “(in)directe gebruikswaarde” disciplinair onderzoek gaat het om het terug te voeren zijn op verschillen in maat- die worden toegeschreven aan Calvijn. maar ook van “optiewaarde”, “bestaanswaarde” creëren van een omgeving waarin mensen schappelijk succes of stands- of klassenver- Het uitroepen van een Calvijnjaar bleek en “verervingswaarde”; respectievelijk “de uit verschillende – ook niet-academische – schillen. bijzonder effectief in de profilering van het waarde van de mogelijkheid om erfgoed te werelden vormgeven aan wederzijdse relaties Dordts cultureel erfgoed. Deze voorbeelden bezoeken of te bekijken”; “de waarde van een en betekenisgeving. Het gaat om een geza- De meerduidigheid van het waardebegrip is maken duidelijk dat erfgoed kan staan voor erfgoed ook al zal men er nooit direct van menlijke zoektocht, waarbij de partners aan hiermee nog niet uitputtend beschreven: sociale waarden die levensbeschouwelijk zijn genieten”; en “de waarde van een erfgoed voor elkaar gelijkwaardig zijn”.13 Tot de partners Tot slot moet waarde besproken worden in de gedefinieerd. volgende generaties zoals gedefinieerd door behoren onderzoekers, beleidsmakers, advi- betekenis die het begrip heeft in ‘normen en de huidige generatie”. De centrale boodschap seurs en – natuurlijk – eigenaren en burgers/20 waarden’. Deze frase wordt vaak onzorgvuldig van haar studies is: investeren in erfgoed bewoners: 21 gebruikt, alsof normen en waarden syno- Verbreding loont.13 In andere studies zijn alternatieve niemen zijn. Dat is niet zo. Daar waar normen Bovenstaande verkenning maakt duidelijk dat opsommingen te vinden voor de niet-econo- “alle mogelijk andere relevante partijen met staan voor concrete, betrekkelijk instrumen- een strikt cultuurhistorische opvatting van mische waarden van erfgoed. Zo wordt in een verschillende kennis, ervaring en vaardig- tele gedragsregels, hebben waarden betrek- erfgoed geen uitputtend beeld geeft van de recente publicatie over de maatschappelijke heden werken intensief samen. Zij hebben king op nastrevenswaardige, diepbeleefde waarde(n) ervan. Erfgoed vertegenwoordigt ook betekenis van musea gesproken over de allemaal de rol van co-innovator en co-onder- idealen en motieven.10 Om slechts enkele gebruikswaarde, economische waarde, emotio- “collectiewaarde”, “verbindende waarde”, zoeker en integreren de inhoud van hun voorbeelden te noemen: liefde, gelijkheid, nele of belevingswaarde, sociaal kapitaal en “educatieve waarde”, “belevingswaarde” en verschillende disciplines en professionele rechtvaardigheid, vrijheid en respect. Uit een waarden die betrekking hebben op ‘het goede’. “economische waarde” – in die volgorde – van achtergronden. Het is daarbij van belang dat recente studie blijkt dat veel Nederlanders Het gaat hier om zeer ongelijksoortige vormen musea (DSP-groep 2011). Deze type waarden kennisproductie ontstaat in de context waarin Paleis Soestdijk associëren met koningin van waarden, waarvan we niet mogen veronder- zijn voor een belangrijk deel in overeenstem- de nieuwe kennis wordt toegepast. De kennis Juliana én met de waarden waar Juliana voor stellen dat ze allen op dezelfde wijze worden ming te brengen met de hierboven geschetste die geproduceerd wordt, noemen we sociaal stond: verbondenheid en betrokkenheid, gewogen. Het is daarom niet mogelijk ze één- indeling: de notie van een hiërarchie ontbreekt robuust. Het uitgangspunt van transdiscipli- tussen de mensen (Van Dijk en Graumans op-één te vergelijken, of de ene waarde in de echter. Klamer, ten slotte, spreekt over “sociale nair onderzoek is dat kennis ontwikkeld wordt 2012). Een ander bijzonder voorbeeld is het andere te vertalen. Dat wil overigens niet en culturele waarden” van erfgoed en “het in een onderzoekend gesprek over een geza- lokale initiatief om te komen tot het (intussen zeggen dat ze niet met elkaar samenhangen. vermogen om mensen in verrukking te menlijke praktijk.” 14 geslaagde) herstel van een molen in het De uitbouw van onderscheidingswaarde zal brengen” of “misschien wel een spirituele Noord-Brabantse Eerde. Deze werd in ongetwijfeld geld kosten. Denk bijvoorbeeld aan ervaring te geven” (Klamer 2009). Transdisciplinair werken stelt nieuwe september 1944 vernietigd tijdens operatie de renovatie van een gemeentelijk museum. eisen aan het onderzoeksproces en aan Market Garden en niet meer hersteld. Een Een kerk staat weliswaar in de eerste plaats voor Het is duidelijk dat onder erfgoedprofessionals de betrokken regisseurs en uitvoerders. opnieuw werkende molen, zo stellen de initia- sociale waarden die levensbeschouwelijk zijn geen sprake is van consensus of van een Het veronderstelt vaardigheden die zijn tiefnemers, maakt ons bewust van het belang gedefinieerd, maar heeft ongetwijfeld ook gedeeld begrippenapparaat, om over de ontleend aan de sociologie, antropologie en Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • volkskunde, zoals interviews, workshops en Dat is voor velen nog onbekend terrein. 6 Geld zelf kan zelfs erfgoed worden. Denk bijvoorbeeld aan de gouden tientjes die door vrouwen van de vooroorlogse participerende observatie. Wat is het en hoe breng je het in de praktijk? generaties als sieraad werden gedragen. 7 Zie Klamer 2009 en Sandel 2012 voor de spanning tussen Tot slot past een relativering van het waarden- commercie en culturele waarden. Slot perspectief. Waarde en waardering vormen van 8 Ankersmit meent dat authenticiteit meer is dan empi- In dit hoofdstuk zijn de verschillende waarden oudsher het vanzelfsprekende beginpunt van rische waardheid: “in het authentieke contact met de wereld [loopt] de zelfervaring en de ervaring van de wereld van erfgoed verkend. Wat betekent deze erfgoedzorg. Wat van waarde is, verdient parallel. De historische ervaring voert ons daarmee terug verkenning voor de verbinding van de immers onze zorg. Het is daarom gebruikelijk naar een prekentheoretische denkwereld (…).” (Ankersmit erfgoedzorg met ruimtelijk-maatschappelijke om na een inventarisatie van cultuurhistori- 1993). ontwikkelingen? Verschillende opgaven sche verschijnselen deze ook te waarderen. 9 Normen zijn gebaseerd op waarden en waarden kunnen worden bereikt door de toepassing van normen. tekenen zich in mijn ogen af: De waardering maakt duidelijk wat wel of niet 10 http://www.eerdsemolen.nl/. behouden dient te worden en vormt de grond- 11 In veel beleidsstukken, debatten en studies wordt belang 1 Ook in de toekomst zal de traditionele slag voor de aanraakbaarheid van het erfgoed gehecht aan het begrip ‘intrinsieke waarde’ van cultuur en cultuurhistorische waardering van erfgoed dat blijft. Maar is een absolute scheiding van erfgoed. Zie echter Duineveld & Van Assche 2009 voor een belangrijk zijn. Voor een goede integratie waardevol en waardeloos, van behoudwaardig overtuigende, principiële relativering van de waarde van dit begrip. van de erfgoedzorg in het ruimtelijk en niet-behoudwaardig erfgoed op basis van 12 Zie Van Hilvoorde et al. 2012 voor een indringende, liberale domein is echter een verdere uniformering een waardering altijd de beste werkwijze? kritiek op het gebruik van externe economische effecten en objectivering van de door experts Waardevol erfgoed hoeft immers niet uitge- ter legitimering van investeringen in en subsidies voor cul- gehanteerde waarderingssystematiek zonderd te worden van ontwikkeling – vaak is tuur: “cultuur wordt gedegradeerd tot een werktuig in de noodzakelijk; dat zelfs wenselijk – en weinig waardevol keynesiaanse gereedschapskist”. De kritiek is deels prin- cipieel van aard – het gaat immers om intrinsieke waarde erfgoed kan door ontwikkeling versterkt van kunst en cultuur en niet om afgeleide waarde, en deels22 2 In een meer op economie en maatschappij worden. Een brede karakterisering van alles praktisch van aard: de twijfelachtige ‘hardheid’ van de 23 georiënteerde erfgoedzorg zal het begrip wat voor handen is daarvoor wellicht een beter berekeningen (“stel dat het weinig oplevert, stoppen we dan met kunst en cultuur”) en de mogelijke opbrengsten belevingswaarde een vooraanstaande rol alternatief. Het maakt een open en creatieve van alternatieve, niet-culturele subsidiebestedingen. spelen. Hoe brengen we deze op de discussie mogelijk over de kwaliteiten van 13 Wiki professionaliseren via leren op de werkplek. zintuigen gebaseerde waarde echter tot gebouwen en gebieden, en over de mogelijk- 14 Idem. spreken in de plan- en besluitvorming heden die ze bieden voor de vormgeving van over ruimtelijke projecten?; een nieuwe toekomst. 3 Voor een goede besluitvorming is de weging van alle waarden van erfgoed 1 Bazelmans 2012 biedt een eerste verkenning van een belangrijk. issue. Het vraagt om een hiërarchisch perspectief op de waarden van erfgoed. cultuurpolitiek debat, waarin de nabijheid 2 Van Dale, lemma ‘waarde’. of afstand tot een (neo)liberaal standpunt 3 Zie ‘waarde’ op http://synoniemen.net/grafisch. centraal zal staan. Het is goed om dat in elk php?w=waarde. Vergelijk het Handwoordenboek van ruimtelijk plan of proces expliciet te Nederlandsche Synoniemen (1908). maken; 4 http://odur.let.rug.nl/~vdplas/DemoS/browse. php?id=waarde (Semantic networks, Universiteit Gronin- gen); http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/waarde 4 Een goede plan- en besluitvorming over (Etymologisch woordenboek van het Nederlands (EWN)), erfgoed en ruimtelijke ontwikkeling vraagt N. van der Sijs; http://corpora.informatik.uni-leipzig. om een grotere en betere betrokkenheid de/?dict=nld_web_2002 (Wordschatz Universität Leipzig); www.citaten.nl en www.citaten.net. van alle betrokkenen. Hierboven werd 5 http://www.citaten.net/, vide ‘waarde’. gesproken over transdiciplinair werken. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • 2. Cultureel erfgoed en de waarde- ontwikkeling van vastgoed Faroek Lazrak & Jan Rouwendal Vrije Universiteit Amsterdam24 Inleiding overheid beschikbaar heeft gesteld voor 25 De Amsterdamse binnenstad bestaat voor een restauratie, en onderhoud en daarmee het groot deel uit monumentale panden. In combi- behoud van dat erfgoed. Het binnen dat kader natie met de grachten dragen die veel bij aan ontwikkelde programma Belvedere (1999- de aantrekkelijkheid van de stad voor bewo- 2009), dat cultuurhistorie in de ruimtelijke ners en bezoekers. Dat geeft Amsterdam ook ontwikkeling tracht te verankeren, heeft vaste iets extra’s als een bedrijf zijn locatie moet voet aan de grond gekregen in de praktijk, kiezen. Hoe meer economische activiteit er in waardoor de visie, missie en het daaruit voort- een stad is, hoe hoger doorgaans de waarde vloeiende ruimtelijke beleid van gemeenten van het vastgoed. Dat geldt op Europese en provincies rekening houden met die schaal – Londen en Parijs zijn de duurste cultuurhistorie. Hoe moet je als beleidsmaker, steden – maar ook op kleinere schaal binnen of bijvoorbeeld als wethouder van een landen, provincies en regio’s. gemeente ergens in Nederland, deze kennis gebruiken om tot effectiever beleid te komen? Cultureel erfgoed draagt bij aan de waardeont- In dit hoofdstuk zullen we de kennis over de wikkeling van vastgoed. Uit onderzoek dat is invloed van cultureel erfgoed op huizenprijzen verricht aan de Vrije Universiteit Amsterdam samenvatten met die vraag in het achterhoofd. blijken woningeigenaren extra geld over te hebben om in of nabij een gemeente met veel cultureel erfgoed te wonen. In de beleidsprak- Het oude en het nieuwe bouwen tijk werd dat reeds onderkend, zoals blijkt uit De Amsterdamse grachtengordel is voor een de aandacht en financiële middelen die de groot deel ontstaan als gevolg van de uitbrei- Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • ding van de stad in de 17-de eeuwse bloeipe- lijk al – is duurzaam. Het wordt doorgegeven aan dragen bij aan het woongenot. Ze wegen De economische theorie leert dat overheids- riode, de Gouden Eeuw. In het boek Het oude komende generaties. Erfgoed dus. We hebben kennelijk op tegen de nadelen van het ingrijpen alleen tot verhoging van de welvaart en het nieuwe bouwen hebben Jaap Evert er allemaal belang bij dat grote teleurstellingen, ontbreken van centrale verwarming en een kan leiden als de markt faalt. Een belangrijke Abrahamse en Rogier Noyon die uitbreiding zoals vastgoed dat snel aan het einde van haar modern ingerichte keuken in het oorspronke- vraag is dus waarom juist cultureel erfgoed te vergeleken met de naoorlogse stadsuitbrei- levensduur komt, vermeden worden, vooral als lijke ontwerp. Zo kan het met erfgoed zijn: een maken zou hebben met een niet efficiënt ding in Amsterdam. Het oude bouwen komt er die noodzaken tot omvangrijke nieuwe investe- grachtenpand uit de 17-de eeuw is nog steeds werkende markt. Een belangrijk verschil zit daarbij veel beter vanaf dan het nieuwe. De ringen. De huidige maatschappelijke tendens van grote waarde. hem in het individueel versus collectief belang. waardeontwikkeling van het vastgoed dat in om kavels grond te verkopen en deze door de Individuen hebben andere prikkels om hun nut de westelijke en zuidoostelijke uitbreidingsge- kopers, binnen ruime grenzen, naar eigen Naast woningkenmerken wordt de prijs van de te maximaliseren dan de maatschappij als bieden is neergezet vertoont dramatische inzicht te laten ontwikkelen draagt bij aan klein- woning beïnvloed door omgevingskenmerken. geheel. Zo kan een verbetering voor een indi- verschillen met die van het veel oudere schaliger vastgoedontwikkeling die, net als in Een woning die in het centrum staat en dichter vidu, voor het collectief een verslechtering binnenstedelijke vastgoed. Het verschil laat de 17-de eeuw, op de lange termijn goed zou bij de economische bedrijvigheid zit zal meer betekenen. Denk bijvoorbeeld aan het schil- zich samenvatten in de observatie dat de kunnen uitwerken. Denk ook aan kleinschalige waard zijn. Daarnaast kan men denken aan de deren van een Zaans huisje in de lievelings- 17-de eeuwse stadsuitbreiding erfgoed heeft inbrei-projecten die in potentie nieuw erfgoed bereikbaarheid van een woning. Vele Amster- kleur van de eigenaar dat voor het algehele opgeleverd dat we graag willen bewaren, voor de toekomst op kunnen leveren. dammers zijn Amsterdam ontvlucht omdat ze beeld voor de buurt een enorme verslechte- terwijl nu al duidelijk is dat de nieuwbouw- niet in staat waren hun auto bij de woning te ring betekent. wijken uit de jaren 1950 en 1960 de tand parkeren. De aanwezigheid van erfgoed is ook van de tijd niet zullen doorstaan. Woningwaarde beïnvloed een omgevingskenmerk. Naast het gegeven De regelgeving over beschermde stads- en door erfgoed dat potentiële woningbezitters het extra woon- dorpsgezichten en rijksmonumenten biedt Het verschil ligt niet aan de goede bedoe- Kapitaalgoederen verouderen in de loop van genot dat een monument geeft kunnen waar- eigenaren van onroerende goederen waarop lingen van de planners. In de 17e eeuw de tijd. Daarom moet er onderhoud worden deren, kan eenieder zich voorstellen dat die regelgeving betrekking heeft de garantie26 speelden die vrijwel zeker een minder promi- gepleegd en afgeschreven worden, zodat wonen in een historische omgeving ook dat de woonomgeving over de tijd een 27 nente rol dan in de 20ste eeuw. Het lag ook niet middelen vrijkomen om op den duur te kunnen waarde heeft voor diegene die niet in een bepaalde kwaliteit heeft. Immers, de kwaliteit aan de bouwtechnieken of het beschikbare vervangen. Een woning is ook een kapitaalgoed. monument wonen. Het is niet voor niets dat wordt gerealiseerd door de regelgeving na te materiaal, want de kennis daarover is alleen Het levert woongenot, economen spreken van bij de uitbreiding van Bataviastad er door de leven. In die zin dient regelgeving als een soort maar toegenomen. Abrahamse en Noyon woondiensten. Als het bouwmateriaal goed is en projectontwikkelaar is gekozen voor een histo- verzekering voor eigenaren. De kosten hangen maken duidelijk dat de uitvoering van de de staat van de woning op peil wordt gehouden rische enscenering van de nieuwbouw. samen met de beperking van de eigendoms- plannen volstrekt verschillend was. In de 17-de kan er vele generaties lang gebruik van worden rechten en daarmee de alternatieve ontwik- eeuw beperkte de overheid zich tot de aanleg gemaakt. Onderzoek naar de bepalende Meer waard door bescherming kelingsmogelijkheden van het eigendom. De van de infrastructuur en de verkaveling. De factoren van de waarde van de woning vindt Het is eigenlijk paradoxaal dat de overheid eigenaar is verzekerd van een bepaalde (histo- kopers van de kavel konden vervolgens gaan doorgaans wel dat oudere woningen wat minder beleid voert om erfgoed te beschermen en in rische) woonomgeving in de toekomst en is bouwen. In de naoorlogse periode waren de waard zijn dan nieuwe, wanneer kenmerken goede staat te houden, terwijl dat erfgoed juist bereid om voor deze zekerheid een hogere plannen een uiting van het idee dat de samen- zoals aantal kamers, vloeroppervlakte en ligging bijdraagt aan de waarde en duurzaamheid van vastgoedprijs te betalen. leving in grote mate maakbaar, en vooral overeenkomen, maar dat effect is niet groot. woningen. Aan de ene kant beperkt de Rijks- verbeterbaar was. Stadsontwikkeling zou daar Woningen die zijn gebouwd in de jaren 1930 zijn overheid met dat beleid het eigendomsrecht een belangrijke bijdrage aan kunnen leveren. doorgaans nog steeds zeer in trek, en dat komt door restricties op te leggen voor onroerende Rijksmonumenten en beschermde niet alleen doordat ze vaak wat groter zijn. goederen die als beschermwaardig erfgoed stads- en dorpsgezichten De geschiedenis stemt tot bescheidenheid. De kamer en suite heeft er vast mee te maken, worden gezien. Aan de andere kant compen- We onderscheiden directe en indirecte Wie grote pretenties heeft kan ook grote net als de voor die tijd gebruikelijke meer seert zij eigenaren voor die beperkingen in het effecten van erfgoed op de waarde van fouten maken. Niet alle vastgoed hoeft vijf ambachtelijke wijze van bouwen. Die zorgt niet eigendomsrecht door beleidsmatig financiële woningen. Eigenaren van woningen met een eeuwen mee te gaan, maar het is wel jammer alleen voor goede kwaliteit, maar hangt ook prikkels te geven die dat erfgoed in stand rijksmonumentenstatus of beschermde stads- als het binnen vijftig jaar al in hopeloze staat samen met het – moeilijk meetbare – eigen dienen te houden. en dorpsgezichten kennen een grotere verkeert. Vastgoed – de naam zegt het eigen- karakter van zulke woningen. Deze aspecten gebruikswaarde toe aan de woning die ze Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Tabel 1 prijs* m2 prijs/m2 beschermde dorps- en stadsgezichten minder geren voor deze woningkenmerken expliciet rijksmonument € 266,000 135 € 1,970 strikt zouden mogen worden. Bewoners die een betekent dat we rekening houden met het dakkapel aan de achterkant van hun woning feit dat monumenten soms minder goed overige verkochte huizen € 160,000 103 € 1,550 wilde plaatsen zouden in de toekomst niet aansluiten bij de (modernere) wooneisen van percentage 66% 31% 27% meer door wet- en regelgeving aangaande de eigenaren. Doordat we desondanks zien dat bescherming van cultureel erfgoed moeten woningen met de monumentenstatus waarde- worden belemmerd. Uit onze onderzoeksresul- voller blijken te zijn (kopers zijn dus bereid extra Tabel 2 taten blijkt echter dat eigenaren en hun buren geld te betalen voor woningen die de monu- prijs* m2 prijs/m2 waarde toekennen aan het bestaan van cultu- mentstatus bezitten of die binnen en beschermd dorps- of stadsgezicht € 241,000 124 € 1,940 reel erfgoed. Daarbij valt op dat eigenaren in beschermd stads- of dorpsgezicht liggen) is verschillende steden bereid zijn tussen de 6 en duidelijk dat het huidige beleidsinstrumenta- overige verkochte huizen € 160,000 103 € 1,550 de 20 procent extra te betalen voor een woning rium voldoende in staat is om monumenten te percentage 51% 20% 25% die de monumentenstatus heeft. Voorts valt op beschermen. dat eigenaren in een beschermd stads- of *2000 prijzen dorpsgezicht bereid zijn 20 procent extra te Investeringen van rijkswege in erfgoed leiden betalen. De voorgenomen beleidsrichting kan onder andere tot hogere overdrachtsbelas- derhalve enorme financiële consequenties tingen, onroerendzaakbelasting en overige aan hebben op de waarde van de woningen van de waarde van de woning gerelateerde over- eigenaren en hun buren. Hiermee samenhan- heidsinkomsten. In situaties waarin er voor bezitten vanwege de extra ‘schoonheid’ die het Als het om twee woningen gaat waarbij de een gend dienen we ons te realiseren dat de projectontwikkelaars of individuele eigenaren heeft. Daarnaast is het mogelijk dat de officiële wel en bij de ander geen monumenten in de erfgoedstatus, die we in ons onderzoek financieel aantrekkelijke ontwikkelmogelijk-28 status van erfgoed (bijv. rijksmonument), los van buurt staan, dan meten we het indirecte effect. gebruiken om erfgoed van andere objecten te heden zijn door erfgoed af te breken, dienen we 29 de objectieve kenmerken, bijdraagt aan de onderscheiden, niet alleen positieve aspecten in het achterhoofd te houden dat dit mede te waarde van een object. Dat is het directe effect. In Zaanstad vonden we dat rijksmonumenten 27 heeft. De beschermde status beperkt de maken heeft met het feit dat individuen de Bij het indirecte effect gaat het om het effect procent per m2 meer waard zijn als we niet corri- handelingsvrijheid van de eigenaren, waardoor negatieve cultuurhistorische externaliteiten van van rijksmonumenten en woningen binnen een geren voor overige kenmerken (zie tabel 1). de marktwaarde juist negatief zou kunnen hun handelen niet meenemen in hun beslissing. beschermd stads- en dorpsgezicht op de andere Verder vonden we in Zaanstad dat alle woningen worden beïnvloed. Voor omwonenden betekent Voor een beleidsmaker is het derhalve van woningen in de nabijheid. Dit indirecte effect is binnen een beschermd dorps- of stadsgezicht die beschermde status juist dat het erfgoed en belang om een integrale kosten-batenanalyse te gelimiteerd over de ruimte. Monumenten die 25 procent per m2 meer waard zijn als we niet de daarbij behorende positieve uitstraling ook maken waarin een duidelijke cultureel erfgoed- verder weg liggen van een woning hebben corrigeren voor overige kenmerken (zie tabel 2). in de toekomst aanwezig zullen zijn. Doordat de effectrapportage (CER) is opgenomen. Met het minder invloed op de waarde van die woning Dit prijseffect varieert voor de verschillende status ook het handelen van hun buren beperkt onderzoek dat er aan de Vrije Universiteit wordt dan monumenten die dichterbij liggen. steden in Nederland. Deze ongecorrigeerde biedt het voor hen de zekerheid dat de buurt verricht kan het pro memorie-karakter van een cijfers vormen een belangrijke indicatie dat waar ze gaan wonen in de toekomst dezelfde dergelijke cultureel erfgoed-effectrapportage Door gebruik te maken van hedonische prijsana- cultureel erfgoed een effect heeft op de (positieve) omgevingskenmerken heeft als worden gereduceerd. Cultureel erfgoed is een lyse kunnen we beide effecten van monu- woningwaarden. waarvoor ze geld over hadden op het moment maatschappelijk goed. Zodoende is het van menten meten. Die techniek stelt ons in staat dat ze hun woning kochten. belang om verder te kijken dan het bedrijfseco- om twee verkochte huizen die identiek zijn in nomisch perspectief van individuen. Onderhoud, alle opzichten, behalve de monumentken- Erfgoed is van ons allen De genoemde prijseffecten voor monumenten behoud en restauratie van erfgoed moet altijd in merken, met elkaar te vergelijken. Het prijsver- Bij de behandeling van de Modernisering Monu- en beschermde stads- en dorpsgezichten een integraal maatschappelijk perspectief schil is dan toe te schrijven aan dat verschil in mentenwet in de Tweede Kamer liet toenmalig bestaan als we niet corrigeerden voor overige worden bezien. Cultureel erfgoed is door de monumentkenmerken. Als het om twee staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en karakteristieken van de woning. Echter blijft dit tijdgeest van de maatschappij geproduceerd en woningen gaat waarvan de een wel en de ander Wetenschap Halbe Zijlstra weten dat wat hem positieve prijseffect bestaan indien we corri- is zodoende verankerd in haar collectieve geen monument is, meten we het directe effect. betreft de restricties die er bestaan binnen geren voor overige kenmerken. Waarbij corri- geheugen. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • 3. Historie en erf- goed als marketing- instrument Karel Willems Gemeente Dordrecht30 Het kan je zomaar overkomen. Je rijdt op de A16 ‘Hoe dichter bij Dordt, hoe…’ is op feestjes en 31 vanuit Rotterdam richting Breda en voor je het recepties een veelgehoorde uitdrukking. weet heb je Dordrecht al achter je liggen. Veelal wordt het gezegde op een (om inhoude- Een lange, imposante en half over de weg lijk-historische redenen) misplaatste manier hangende geluidswal heeft ervoor gezorgd dat gebruikt, wanneer men de behoefte heeft je geen glimp hebt op kunnen vangen van een Dordrecht te typeren. De uitdrukking ‘onbe- stad waar in 1572, met de Eerste Vrije Staten- kend maakt onbemind’ heeft inhoudelijk veel vergadering, Nederland is begonnen. Kom je meer raakvlakken met Dordrecht. Waar steden via het spoor of het water dan gloort de stad als Leiden, Maastricht, Nijmegen en Haarlem aan de horizon in z’n volle historische omvang. door het grote publiek doorgaans geassocieerd De grote blikvanger is de uit 1504 stammende, worden met oudheid en historie, en daardoor licht uit het lood staande, onafgebouwde vanuit toeristisch oogpunt opvallen, blijft toren van de Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk. Dordrecht nog onbemind. Het grote publiek is In 1651 werd de toren door Jan van Goyen voor nog te onbekend met de diverse kwaliteiten de eeuwigheid vastgelegd in zijn Gezicht op die Dordrecht te bieden heeft. Op een of Dordrecht. De verschillende toegangswegen andere manier weet men de weg naar naar Dordrecht roepen hele verschillende Dordrecht onvoldoende te vinden. Je zou bijna emoties en belevingen op. Dit contrast staat in de verleiding komen dat te wijten aan de symbool voor de tragiek van een stad die op het geluidswal die Dordrecht afschermt van de gebied van ligging, historie en monumenten buitenwereld. Echter, de oorzaken liggen veel te bieden heeft, maar worstelt met het wat breder en genuanceerder. gegeven dat relatief weinigen dat weten. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Toch lijkt Dordrecht ook meer en meer in de jaarlijkse Kerstmarkt maakt optimaal gebruik van De praktijkervaringen van het Calvijnjaar maakt hem herkenbaar voor anderen. publieke belangstelling te komen. Ook de (vak) het monumentale decor van Dordrecht, waarin hebben een theoretisch kader gekregen in de Dit gedachtegoed vormt de basis en het pers kan de stad aan de Biesbosch niet meer circa 1.000 rijks- en 800 gemeentelijke monu- vorm van het Merkkader. De theorie en de vertrekpunt voor het (door)ontwikkelen van negeren. Wellicht heeft Dordrecht het tij mee menten figureren. Deze op zichzelf staande praktijk blijken op het gebied van strategie, de ambities tot concrete projecten en of is het historisch sentiment tot wasdom activiteiten bleken echter niet voldoende aanpak en inhoud naadloos op elkaar aan te campagnes. gekomen. Feit is dat breed erkend (en weten- aansprekend om de aantrekkingskracht van sluiten. Lang voordat het Calvijnjaar van start schappelijk onderbouwd) wordt, dat historie het bijzondere erfgoed in Dordrecht in het ging, adresseerde Dordrecht Marketing de Het Merkkader is geen doel op zich. Het is één van de belangrijkste componenten van algemeen te vergroten. koppeling tussen erfgoed en citymarketing en ook geen dwangbuis waar eenieder zich aan een aantrekkelijke stad vormt. Er is geen beschreef dat in het Merkkader. Achteraf moet houden. Het is een bruikbaar hulp- sprake van geluk of toeval. Historie en erfgoed Het Calvijnjaar markeerde, cumuleerde en beschouwd is het Merkkader als het ware het middel voor een duidelijke profilering van krijgen in Dordrecht dan ook volop aandacht. comprimeerde kwaliteit, kennis, ervaring, residu van de Calvijn-milkshake, die als basis- Dordrecht. Het is een belangrijke inspiratie- Je kunt zelfs spreken van een koers waarin aanpak, historie, inhoud en de intrinsieke receptuur fungeert voor allerlei variaties en bron voor iedereen die zich met Dordrecht historie en erfgoed ingezet worden als strate- waarden van Dordrecht in een samenhangend toepassingen om de stad in al zijn kwaliteiten bezighoudt. Het Merkkader draagt bij aan de gische beleids- en marketinginstrumenten. en voor vele doelgroepen ingericht programma. voor het publieke voetlicht te brengen. totstandkoming van: Economische motieven liggen hieraan ten Het programma van het op nationale schaal grondslag. Investeringen, zeker in tijden van gehouden herdenkingsjaar, waarin werd stilge- 1 Een heldere positionering, eenduidige economische terugval, behoeven legitimatie staan bij het feit dat Calvijn 500 jaar eerder het Merkkader boodschappen en beloftes, en en moeten op zeker moment terugverdiend licht zag en bij zijn grote betekenis voor het ‘Dordrecht? Dordrecht!’ Dit statement, communicatiemiddelen die elkaar worden. protestantisme in Nederland, speelde zich waarmee het Merkkader opent, geeft kort en ondersteunen en versterken. grotendeels af in Dordrecht. De Grote of krachtig weer voor welke uitdagingen Dord- Onze-Lieve-Vrouwekerk vormde het historische recht zich gesteld ziet. Het vraagteken achter 2 Een duidelijk beeld van de stad dat in de32 Calvijnjaar decor voor vele activiteiten (lezingen, tentoon- Dordrecht symboliseert de status quo en breedte wordt gedeeld en uitgedragen 33 Hoewel je de aan het Calvijnjaar (2009) vooraf- stelling en modeshow). Hetzelfde decor waarin weerspiegelt in een leesteken de onbekend- door iedereen die iets met de stad te gaande inspanningen van overheidswege en Willem van Oranje in 1573 tijdens het Heilig heid en onzekerheid van de stad. Niet alleen maken heeft. aan de private kant daarmee tekort doet, mag Avondmaal de zijde van de calvinisten koos, voor buitenstaanders, maar evenzo voor haar voorzichtig geconcludeerd worden dat het en waarin 1619 de uitkomsten van de Dordtse eigen inwoners. Het uitroepteken daaren- 3 Een logische samenhang van alle Calvijnjaar het besef en het vertrouwen heeft Synode openbaar werden afgekondigd. tegen vertegenwoordigt de ambitie van zelf- initiatieven die voor en in de stad doen vergroten dat Dordrecht op nationaal De manier waarop Dordrecht het Calvijnjaar in vertrouwen en erkenning. ontwikkeld worden. niveau ‘wat te bieden heeft’. Dordrecht de stad vorm en inhoud gaf heeft een onuitwis- benutte zijn historische karakter al eerder op bare voetafdruk achtergelaten in de stad. Meer mensen zouden moeten weten dat 4 Een sterke en herkenbare identiteit van een bescheiden manier om de stad bekender Het programma voor oud (de pure orthodoxe Dordrecht bestaat en wat zij te bieden heeft, Dordrecht die aansprekend is voor de te maken. Zo vond in 1985 de eerste editie calvinisten) en jong (de nieuwe eigentijdse zodat zij zich verleid voelen de stad te belangrijke doelgroepen. plaats van Dordt in Stoom dat anno 2012 is calvinisten) maakte optimaal gebruik van het bezoeken, er te komen wonen, werken of uitgegroeid tot een van de grootste evene- DNA (erfgoed, religie, historie, cultuur) van de ondernemen. Het als ‘paspoort’ vormgegeven Via zogenaamde merkateliers of creatieve menten op het gebied van varend erfgoed in stad, en kon rekenen op de brede participatie Merkkader definieert verschillende merk- workshops waarbij door middel van brain- Europa en circa 250.000 bezoekers trekt. van instellingen en organisaties. Het Calvijnjaar waarden die zo kenmerkend zijn voor Dord- stormsessies gezocht wordt naar een doelge- Open Monumentendag, het jaarlijkse heeft niet alleen een sterke wissel getrokken in recht dat zij herkenbaar zijn voor grote richte profilering van typisch Dordtse evenement waarin monumenten, cultureel- de manier waarop we de stad aantrekkelijk(er) groepen mensen. Het ‘identiteitsbewijs’ van projecten (en soms resulterend in aanspre- en industrieel erfgoed haar deuren voor kunnen maken voor bezoekers, bewoners en Dordrecht maakt daarin geen onderscheid kende campagne-ideeën) heeft het Merk- het publiek openen, is een uitvergrote lande- ondernemers. Bovenal werd de toon gezet voor tussen de persoonlijkheid van een persoon en kader concrete toepassingen gekregen. lijke kopie van Dordrecht Monumenteel. een denk- en handelingswijze die uitgaat van het die van de stad. Hoe authentiek iemand is, Zo stonden onder meer Het Hof (zie kader De Boekenmarkt in Dordrecht is de op één na beproefde adagium: ‘benut en vermarkt je – bepaalt voor een groot deel zijn uitstraling en p. 36), de binnenstad, Dordrecht-West en grootste letterenmarkt in Nederland en de intrinsieke – stadskwaliteiten’. de manier waarop hij communiceert. Het de Biesbosch centraal. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Merkkader en erfgoed organisaties, stadsgebieden en instellingen Hoewel het teveel eer is voor het Merkkader inhoud en vorm heeft gekregen, heeft bijge- om het te kwalificeren als de bron en het dragen aan de bewustwording en het besef beleidsframe voor de inzet van erfgoed als dat, ongeacht de sector of branche waarin instrument om de historische kwaliteiten van men opereert, het van belang is dezelfde de stad optimaal te benutten en te presen- waardes uit te dragen. Tegelijkertijd is er teren, heeft het wel degelijk een functie de ruimte om in de vorm van concrete vervuld als de bevestiging van en legitimatie campagnes specifiek een eigen boodschap uit voor de concretisering van grote ambities te dragen. Het vergroten van het draagvlak waarin historie en erfgoed centraal staan. opent ook deuren naar nieuwe geldstromen. Door het erfgoed met twee stellingen te posi- tioneren (‘monumenten zonder functie zijn dood’ en ‘monumenten moeten meer zijn dan Erfgoed en transitie decor’) heeft Dordrecht Marketing via het Er is op verschillende niveaus en platforms, Merkkader een bijdrage geleverd aan het zowel privaat als publiek, focus aangebracht in beleid om erfgoed cultuurmaatschappelijk- en welke mogelijkheden het hergebruiken en economisch relevant te maken. transformeren van erfgoed bieden om de stad (economisch en cultureel) aantrekkelijk te Ook is er focus aangebracht in het cultuurbe- maken. Deze nieuwe mindset, die in werkelijk- leid, door cultuurhistorie en podiumkunsten heid al jaren, weliswaar versnipperd, op vluch- als speerpunten te kwalificeren die niet alleen tige en niet eenduidige wijze in de praktijk is34 autonoom, maar vooral in samenhang toegepast, heeft ertoe geleid dat Dordrecht op 35 opereren. Het lijkt een open deur om te kiezen een weloverwogen, consequente en gestruc- voor deze twee speerpunten en het wekt de tureerde manier een forse (inhaal)slag aan het indruk dat Dordrecht nu pas beseft welke maken is om het cultureel- en industrieel waarden het bezit in haar stad. Maar de tijd erfgoed te herbestemmen. Samen met private was blijkbaar rijp om de empirie om te zetten partners investeert de gemeente om maat- in beleid. Het is winst dat in plaats van het schappelijk en economisch rendement te schieten met hagel (diversiteit) nu gericht behalen. geschoten wordt (concentratie). De gemaakte keuzes hebben een economisch motief en Voordat dit beleid werd had Villa Augustus raken vele ambities die gebundeld zijn in het reeds de toon gezet. De culinaire oase aan het programma Levendige Binnenstad (zie kader Wantij heeft onmiskenbaar een belangrijke rol p. 38). gespeeld in hoe om te gaan met Dordts indus- trieel erfgoed en heeft, wellicht geïnspireerd De ambities zijn niet alleen meer de verant- door landelijke succesvoorbeelden als de woordelijkheid van de gemeente Dordrecht. Westergasfabriek in Amsterdam en de Van Er is breed draagvlak en organiserend Nellefabriek in Rotterdam, aangetoond dat vermogen in de stad om de bestaande kwali- deze oude gebouwen niet alleen van histori- teiten te verbeteren, en nieuwe wegen in te sche waarde zijn maar bovenal een economi- slaan, die passen bij de historie en waarden sche waarde kunnen hebben. Door met liefde van Dordrecht. De roadtour zoals die in de en respect om te gaan met het erfgoed, het te merkateliers langs verschillende branches, combineren met een economische en/of Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • maatschappelijke voorziening, creëer je een een regionaal ‘huis voor de podiumkunsten’ aantrekkelijkheidswaarde voor gebruiker en voor de Drechtsteden: het Energiehuis. Diverse consument die de functionele (lees: economi- culturele instellingen nemen straks hun intrek sche) waarde van het gebouw doet stijgen. in dit pand waar voorheen energie werd opge- De voormalige eigenaren van Hotel New York wekt. Er komen onder andere een middenzaal in Rotterdam hebben, met steun van de voor Schouwburg Kunstmin, studio’s en cursus- gemeente bij de aankoop van de grond en ruimten en een theaterzaal voor de Stichting aanpassing van het bestemmingsplan, het in voor kunstzinnige vorming ToBe. Poppodium 2003 aangedurfd om een oud pompgebouw Bibelot krijgt één van de grootste popzalen in en watertoren, gelegen aan een van de uitlo- Nederland en er worden als gevolg van een rijke pers van de Biesbosch, te transformeren tot popbandjescultuur in Dordrecht, oefenruimtes een restaurant, bakkerij annex boekwinkel, gecreëerd. Muziektheater Hollands Diep krijgt conferentieruimtes en hotel. Door het sterke er een plek en de programmering van de Kunst- concept, uitgekiende marketing en gezond kerk, het podium voor klassiek, jazz en wereld- ondernemerslef weten anno 2012 jaarlijks muziek, verhuist haar programmering van de 285.000 bezoekers de weg vinden naar het Museumstraat in het centrum van Dordrecht aan de rand van de binnenstad gelegen Villa naar het Energiehuis. Het toekomstige tweede Augustus, waar zij zich laten verrassen door uitgaanscentrum van Dordrecht wordt gecom- de uitstraling, de sfeer en het aanbod. pleteerd met de grote wens van de Dordtenaren om in hun eigen stad films te kunnen zien: de De start van Villa Augustus en Hotel New York bouw van een bioscoop met zes zalen.36 lijken in meerdere opzichten op elkaar. Hotel 37 New York is het symbolische boegbeeld van de Erfgoed is trending topic in Dordrecht. Behalve Merkkader Het Hof transformaties en nieuwbouw in Rotterdam de geschetste ontwikkelingen rondom Villa Ontdekking van een springlevende stad. In het Zuid. Rondom Villa Augustus zal hetzelfde Augustus investeert Dordrecht in het bestaand merkatelier over Het Hof werd een aantal zeer gebeuren of vindt dat reeds plaats. Zo is de erfgoed door renovatie en herbestemming. bruikbare overeenkomsten met het merkkader Biesboschhal, een voormalige scheepswerf op Kunstmin, de in 1939 door Sybold van Raven- van Dordrecht benoemd. Als bindend begrip had Stadswerven (een gebied ten oosten van de steyn in neobarokstijl herbouwde Schouwburg, ‘het begin van’ een prominente plaats in de lijst, historische binnenstad), voor de komende 8 à ondervindt een ingrijpende renovatie om weer omdat Het Hof letterlijk de bakermat van zeer 10 jaar het onderkomen voor DordtYart. Een in aan de huidige theaternormen te kunnen belangrijke ontwikkelingen is geweest. Maar ook staal opgetrokken industriehal die ruimte biedt voldoen. Het Dordrechts Museum heropende ‘ondernemend’ ‘eigenzinnig’, ‘dwars’ en ‘nuchter voor tentoonstellingen en installaties en zijn deuren in 2010 nadat het voormalige krank- bijzondere dingen doen’ werden benoemd als waarin ateliers zijn gehuisvest. Wanneer men zinnigengesticht aan de Lindengracht (later herkenbaar en toepasbaar. Niet alleen vanuit vanuit DordtYart naar buiten kijkt ziet men de Museumstraat) was aangepast aan de huidige historisch oogpunt, maar juist ook vanuit het 30 meter brede, 23 meter hoge en 135 meter normen, en er een geheel nieuwe vleugel was hedendaagse vertrekpunt dat inzet op Het Hof lange in het water liggende Ark van Noach. Een verrezen voor tijdelijke tentoonstellingen. Tot als bijdetijdse ontdekkingsplaats van een replica van de Ark uit de Bijbel en een privé- slot investeert gemeente Dordrecht 17 miljoen eeuwenoude maar springlevende stad. initiatief dat via tentoonstellingen, een filmzaal euro in het Hof van Dordrecht. Een voor Dord- en honderden (kunststof) dieren de mensen recht historische, centraal in de binnenstad bekend wil maken met het Bijbelverhaal. Aan gelegen, locatie die wordt gerestaureerd als de Noordendijk, pal naast Villa Augustus, wordt een plek die op interactieve en eigentijdse wijze het voormalige gebouw van het Gemeentelijk de geschiedenis van Dordrecht laat zien. Energiebedrijf verbouwd en gerenoveerd tot Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Naast de komst van een bioscoop met de firma als marketinginstrument en verleidingsfactor. Wolff als exploitant, verrijst in een monumen- Ook hier geldt dat spelenderwijs en op een taal pand aan de Nieuwstraat in de historische natuurlijke en onbewuste manier het Merk- binnenstad van Dordrecht, een filmhuis, geëx- kader is toegepast. Wederom worden de ploiteerd door The Movies uit Amsterdam, dat bestaande kwaliteiten, historie (maritieme hiermee voor het eerst buiten de eigen habitat verleden van de Drechtregio), het verhaal en een filmzaal start. Het door het Rijk gesubsidi- de potentie van de stad ingezet. In dit geval om eerde Nationaal Onderwijsmuseum verhuist studenten te trekken naar Dordrecht, met als van Rotterdam naar Dordrecht en zal naar uiteindelijke doel het maritieme bedrijfsleven verwachting in 2014 haar intrek nemen in te bedienen met hooggekwalificeerd perso- gebouw De Holland (bouwjaar 1931). Met deze neel. Icoon van het University College wordt de stap behoedt Dordrecht een bijzonder archi- Wereldwaag; een karakteristiek pand uit de 18e tectonisch en beeldbepalend pand (van archi- eeuw, gelegen in het hart van de historische tect Sybold van Ravensteyn) voor verdere binnenstad. De Wereldwaag fungeert tevens verpaupering. Bovendien kan het Onderwijs- als hart van de campus. De binnenstad museum circa 50.000 bezoekers per jaar naar beschouwen als campus, waarin studenten Dordrecht gaan trekken. van de University College wonen, werken, studeren, winkelen en hun vrije tijd besteden is een logische toepassing en vooruitzicht, en Historie en erfgoed als podium sluit aan bij en versterkt alle in dit artikel Veel festivals die plaatsvinden in de binnen- beschreven ontwikkelingen. Het draagt bij om38 stad van Dordrecht zien in toenemende mate het ‘onbeminde van Dordrecht’ bekender te 39 de waarde van de historie en het erfgoed en maken. passen daar hun programmering op aan. Het nog jonge Bachfestival Dordrecht vindt plaats Voor niets gaat de zon op! Een wat sleetse en op ongebruikelijke podia en bijzondere histori- cynische samenvatting van de manier waarop sche (binnen)locaties. Daarmee wordt nieuw Dordrecht in staat is de handen ineen te slaan Levendige Binnenstad bereikbaarheid, programmering en de mogelijkheid leven gebracht in het Chambre D’Amis- om alle ambities te financieren. Zeker, de ambi- Het programma Levendige Binnenstad geeft de om meer jongeren en hoger onderwijs naar concept, zoals Jan Hoet dat ooit in 1986 in het ties doen een fors beroep op de gemeentelijke kansen en bedreigingen van de binnenstad van Dord- Dordrecht te trekken. Al met al forse ambities waarbij Belgische Gent introduceerde. Het Big Rivers begroting (Hof, Energiehuis, De Kunstmin). recht aan. Het geeft aan dat Dordrecht al veel gedaan de samenwerking wordt gezocht tussen overheid en Festival, het laagdrempelige muziek- en Maar ze genereren ook nieuw geld van private heeft, maar er ook nog veel te doen is. Dat gaat vaak private partijen. Dat zit niet exclusief bij de gemeente cultuurevenement, bestaat mede dankzij de investeerders. De gemeente toont haar inte- over ogenschijnlijk kleine ongenoegens, zoals Dordrecht , dat zit vooral in de stad. Het stadspro- kwaliteiten van Dordrecht. Op pleinen, binnen- resse en de wil om fors in de buidel te tasten of openingstijden, openbare ruimte en verhalen, gramma Levendige Binnenstad zal vanuit een geïnte- wateren en -plaatsen, en in museum- en stads- op andere overheidsterreinen (bestemmings- parkeren en leesbaarheid. Maar ook over meer inge- greerde aanpak nauw samenwerken met relevante tuinen vinden diverse optredens plaats die plannen, regelgeving en het scheppen van wikkelde zaken zoals gastheerschap, uitnodigende maatschappelijke partijen. In het programma krijgen Dordrecht in een weekend muzikaal letterlijk randvoorwaarden) medewerking te verlenen. verbindingen tussen mooie plekken, uitbreiding van prioriteit: De opbouw van het programma; het in de schijnwerpers zetten. Daarmee geeft ze aan investeerders het voorzieningen en de verhoging van de koopkrachtbin- stimuleren van de vorming van een vitale coalitie signaal een partner te zijn om zaken mee te ding van het centrum met de “rest van de wereld”. In met relevante spelers in de stad; het bekostigen van De ambitie om in Dordrecht een University doen, en wordt gestimuleerd dat private het programma Levendige Binnenstad worden nieuwe (het gemeentelijk aandeel in) eerste investeringen College te vestigen, waarbij de historische partijen zich welkom voelen. Zo heeft de stimulansen ondersteund, het verblijfsklimaat verbe- in quick-wins voor de leesbaarheid, toegankelijkheid binnenstad wordt gepositioneerd als campus, gemeente een Restauratiefonds van 200 terd door aandacht te besteden aan de buitenruimte, en beleving van de binnenstad. is vooralsnog de laatste beweging waarin miljoen, waaruit particuliere wooneigenaren historie en erfgoed optimaal worden ingezet van monumenten tegen gunstige tarieven Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • 40 41 Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • geld kunnen lenen om hun pand in goede Anderzijds heeft het Calvijnjaar een rol staat te houden. De gemeente neemt de gespeeld in het bepalen van een gericht restauratie van gebouw De Holland voor haar handelingsperspectief met focus op de rekening, terwijl het museum verantwoorde- kernkwaliteiten cultuurhistorie en podiumkun- lijkheid is voor de exploitatie van het gebouw. sten. Dordrecht investeert niet alleen in het De gemeente heeft voor De Ark van Noach erfgoed vanuit een ‘levend’ conserverend en parkeerplekken gerealiseerd en de nodige museaal motief, om de stad aantrekkelijk te vergunningen verleend. Bij de realisatie van de houden en te versterken. De twee kernkwali- twee te realiseren filmcomplexen in Dordrecht teiten dienen ook als vertrekpunt om te inves- zorgt de gemeente voor de juiste randvoor- teren in onderwijs en (studenten)huisvesting, waarden. Een koepel van zeven woningbouw- om jongeren te verleiden in Dordrecht te corporaties investeert in het erfgoed aan de blijven of zich te vestigen. Dordrecht heeft een Voorstraat-Noord door panden aan te kopen, verhaal dat de kern raakt van de Nederlandse op te knappen en ze voor redelijke prijzen te identiteit. Dit vormt een onuitputtelijke bron verhuren, terwijl de gemeente investeert in de voor vele varianten (water, zee, eiland, mari- kwaliteit van de openbare ruimte en verleent tiem, calvinisme, vrijheid en nieuwe tolerantie) bijvoorbeeld vergunningen voor nieuwe die in verschillende initiatieven, al dan niet in terrassen. allianties, uitgewerkt en gepresenteerd kunnen worden. Steppingstones Het is de natuurlijke combinatie van hard- en42 Het succes van het Calvijnjaar heeft zich als software, ofwel erfgoed/monumenten en 43 sporen van een paddenstoel verspreid over podiumkunsten/evenementen, tegen de Dordrecht. Enerzijds bewijst deze herdenking achtergrond van een compacte en overzichte- dat er behoefte is aan evenementen met een lijke stad, die Dordrecht sterk maakt en voor nationale uitstraling die aansluiten bij de histo- een optimale belevenis kunnen zorgen voor de rische, staatkundige en religieuze rol van bezoeker. Het geformuleerde Merkkader is Dordrecht. Dergelijke evenementen vervullen louter een hulpmiddel dat we af en toe nodig een wezenlijke rol en geven de stad een gewel- hebben om ons te verzekeren van brede legiti- dige culturele, economische en mentale matie voor ons handelen. De focus in beleid en oppepper. Als opmaat naar het jaar 2020, als middelen zal moeten leiden naar maatschap- Dordrecht stilstaat bij 800 jaar stadsrechten, pelijke en economische rendementen die de zullen verschillende evenementen georgani- stad uiteindelijk welvaart moeten brengen. seerd worden. Denk aan 200 jaar Koninkrijk Investeren in het erfgoed om gebouwen een der Nederlanden, 400 jaar Dordtse Synode en (latent verlangde) publieke bestemming te de 400e verjaardag van Albert Cuyp, de Dordte- geven, vergt in tijden van economische neer- naar die zijn grote publieke bekendheid vooral gang geloof, eigenwijsheid en ondernemers- ontleend aan de Amsterdamse markt die zijn drang van publieke en private partners. Laat dit naam draagt. Het zijn deze steppingstones die nu net de eigenschappen zijn die de Dordte- focus aanbrengen, verbindingen genereren en naar typeren! richting geven aan de stedelijke programme- ring in bepaalde periodes die Dordrecht wil markeren. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • 4. Cultureel erfgoed en het vestigingsgedrag van huishoudens Marc van Duijn & Jan Rouwendal Vrije Universiteit Amsterdam44 Het vestigingsgedrag van huishoudens heeft de diversiteit van diensten die een stad 45 over de tijd veel veranderingen ondergaan. aanbiedt. De tweede soort voorziening is de De opkomst van de auto, technologische esthetische uitstraling en de fysieke locatie ontwikkelingen op het gebied van informatie van een stad. Hoewel het moeilijk is om hard en communicatie in de 20ste eeuw en een bewijs te vinden voor het idee dat bijzondere voortdurend stijgende welvaart hebben ervoor architectuur een stimulans is voor de econo- gezorgd dat de werklocatie van de kostwinner mische groei van een stad, zijn er welbekende steeds minder belangrijk is geworden voor de voorbeelden (zoals het Opera House in Sydney vestigingskeuze van huishoudens. Voorzie- en het Guggenheim Museum in Bilbao) die ningen voor consumenten die een woonlo- suggereren dat steden met aantrekkelijke, catie aantrekkelijk maken zijn daardoor juist iconische gebouwen beter presteren. Bij een een grotere rol gaan spelen voor het vesti- gunstige fysieke locatie kan men denken aan gingsgedrag. bijvoorbeeld de ligging aan het water. Steden met deze eigenschap hebben in het verleden In de internationale economische literatuur – denk hierbij aan de Gouden Eeuw – vaak een worden vier groepen stedelijke voorzieningen comparatief economisch voordeel gehad bij onderscheiden (Glaeser, Kolko en Saiz, 2001). het aantrekken van bedrijvigheid. Tegen- De eerste is de aanwezigheid van een rijke woordig is ligging aan het water om een diversiteit van consumentengoederen en andere reden van belang voor de kwaliteit van -diensten. De preferenties van huishoudens de woonlocatie: wonen aan of in de buurt van zijn zeer divers. De aantrekkingskracht van een het water wordt over het algemeen gewaar- stad is dan ook in zekere mate afhankelijk van deerd. De derde soort voorziening is de aanwe- Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • zigheid van wat economen goede lokale hebben. Het is belangrijk om dat in acht te cultureel erfgoed kan worden gemeten. bepaald type woning. In de resultaten richten publieke goederen noemen. Hierbij kan nemen bij het interpreteren van de onderzoeks- De econometrische modellen die we in ons wij ons op alle Nederlandse gemeenten. 3 gedacht worden aan openbare ruimte (bijvoor- resultaten. onderzoek gebruiken zijn namelijk afhankelijk Dat wil zeggen dat we informatie hebben over beeld een park), veiligheid, en dergelijke. van de kwantitatieve gegevens over de karak- het cultureel erfgoed per gemeente, gegevens Tenslotte wordt het gemak en de snelheid In een stad als Amsterdam of Haarlem is het teristieken van locaties, waaronder cultureel over de gestandaardiseerde, oftewel vergelijk- waarmee men zich in een stad kan bewegen cultureel erfgoed verweven met het imago van erfgoed. De Rijksdienst voor het Cultureel bare, woningprijzen per gemeente, de werkge- gezien als een belangrijke stedelijke voorzie- de stad. Dit verschijnsel zien we in de meeste Erfgoed (RCE) heeft een overzicht met de legenheid per gemeente, en vele andere ning. Het gaat daarbij vooral om de bereikbaar- historische steden waar cultureel erfgoed actief locaties van verschillende soorten cultureel karakteristieken van de gemeente die locatie- heid van werkgelegenheid en voorzieningen. wordt ingezet. Als huishoudens zich graag erfgoed. Hieronder vallen de beschermde keuze beïnvloeden. Al deze informatie wordt in Waar tijd steeds waardevoller wordt, willen vestigen in de buurt van cultureel erfgoed, dorps- en stadsgezichten, rijksmonumenten het model gecombineerd. Dat resulteert in de huishoudens logischerwijs locaties vermijden betekent dit dat er een hogere vraag is naar en archeologische terreinen. In de economi- betalingsbereidheid van verschillende typen waar transportkosten relatief hoog zijn. woningen in gebieden met cultureel erfgoed. sche analyse is onderscheid gemaakt tussen huishoudens voor allerlei gemeentekarakteris- Een hogere vraag resulteert – bij gelijkblijvende drie kwantitatieve indicatoren van cultureel tieken. We maken daarbij onderscheid tussen Erfgoed heeft een belangrijke plaats tussen al overige omstandigheden – in een hogere erfgoed: (1) oppervlakte stadsgezicht, (2) de betalingsbereidheid voor cultureel erfgoed deze voorzieningen. In de eerste plaats omdat woningprijs. Het onderzoek waarop dit hoofd- oppervlakte dorpsgezicht en (3) hoeveelheid in de eigen gemeente en de betalingsbereid- het – net als aantrekkelijke architectuur – het stuk is gebaseerd richt zich dan ook op de vraag rijksmonumenten.2 Oppervlakte stadsgezicht heid voor cultureel erfgoed in omliggende aanzien van een stad verbetert. Het erfgoed in hoeverre cultureel erfgoed de verschillen in lijkt hierin de beste indicator te zijn. Deze gemeenten. Doordat het model een structu- zelf kan gezien worden als een publiek goed, woningprijzen tussen locaties verklaart. Zulke gebieden, voornamelijk historische binnen- reel model is, mogen we ervan uitgaan dat de dat de kwaliteit van leven in een stad verhoogt. prijsverschillen laten zien wat mensen willen steden, zijn precies die gebieden waar niet parameters niet veranderen als gevolg van Het vormt bovendien een aantrekkelijk decor betalen om in de nabijheid van erfgoed te alleen bewoners, maar ook bedrijven en beleid. Dat betekent dat we beleidsverande- voor een winkelgebied, restaurants, musea, wonen, en geven daarmee aan wat voor hen de toeristen, een ‘gevoel van cultuur’ beleven. ringen kunnen simuleren met het model, en zo46 enzovoorts. Daarbij is het van belang dat het waarde van erfgoed is. Wij zijn met name geïnte- Dat gevoel of die waardering proberen wij te een indruk kunnen krijgen van de effecten van 47 erfgoed goed wordt gepresenteerd en goed resseerd in welke typen huishoudens meer kwantificeren in ons onderzoek. Natuurlijk zijn zo’n verandering. Zo kunnen we bijvoorbeeld bereikbaar is voor potentiële bezoekers. bereid zijn te betalen voor woningen in de buurt deze indicatoren betrekkelijk grof: het ene een schatting maken van de verandering in de Erfgoed is van toegevoegde waarde voor het van cultureel erfgoed. Marlet en Poort (2005) beschermde stadsgezicht is het andere niet. prijs van woningen in een gemeente als de imago van een stad en vaak één van de identi- beweren dat de aanwezigheid van cultureel Onze resultaten moeten dan ook gezien kenmerken van die gemeente veranderen. teitsbepalende factoren van die stad. We zien erfgoed hoogopgeleide huishoudens aantrekt. worden als een eerste stap op weg naar het Op deze manier kunnen we aan allerlei ook dat veel gemeenten erfgoed gebruiken Ons onderzoek geeft extra inzicht in dit meten van de economische waarde die cultu- (beleids)knoppen draaien en een schatting zich te profileren en hun aantrekkingskracht fenomeen. We tonen aan dat beschermde reel erfgoed heeft voor huishoudens die op maken van de consequenties. In deze context te vergroten (citymarketing). stadsgezichten (denk hierbij aan historische zoek zijn naar een woonlocatie. richten we ons op het cultureel erfgoed. binnensteden) en rijksmonumenten belangrijke De internationale economische literatuur factoren zijn voor de locatiekeuze van huishou- Ons onderzoek maakt gebruik van een econo- De betalingsbereidheid van het gemiddelde benadrukt het belang van cultureel erfgoed in dens, en dat hoogopgeleiden inderdaad het metrisch model dat in de internationale econo- Nederlandse huishouden voor cultureel steden. Cultureel erfgoed geeft een unieke meest bereid zijn te betalen om te wonen op mische literatuur steeds meer bekendheid erfgoed zoals dat door onze indicatoren wordt identiteit aan stedelijke gebieden. Daardoor locaties met cultureel erfgoed. Ook laten we krijgt (Bayer, McMillan en Rueben, 2004; weergegeven is gerapporteerd in de eerste worden steden niet alleen aantrekkelijk voor zien dat woningprijzen in gemeenten met cultu- Kuminoff, Smith en Timmins, 2010; Van Duijn kolom van Tabel 1. Het gemiddeld huishouden huishoudens, maar ook voor bedrijven, reel erfgoed, en in mindere mate omliggende en Rouwendal, 2012a). Het Equilibrium Sorting is een huishouden waarbij het inkomen, het toeristen en andere stedelijke voorzieningen. gemeenten, fors kunnen dalen als het erfgoed, Model is het werkpaard van dit onderzoek. De aantal personen en andere kenmerken op de De komst van andere stedelijke voorzieningen, bijvoorbeeld door structurele verwaarlozing, input bestaat uit de informatie over huishou- gemiddelde waarde zijn gezet. De bedragen zoals winkels, restaurants en theaters, draagt zou verdwijnen.1 dens, de locatie van elk huishouden en gege- worden geïnterpreteerd als de marginale beta- vervolgens weer bij aan de aantrekkelijkheid vens over de locaties. Het begrip locatie is hier lingsbereidheid. Eén extra vierkante kilometer van deze stedelijke gebieden. Cultureel Een moeilijkheid waar we in het begin van het heel flexibel, aangezien dit betrekking kan stadsgezicht in een gemeente betekent erfgoed lijkt daardoor een multiplier effect te onderzoek tegenaan liepen was de vraag hoe hebben op een buurt, wijk, gemeente of een bijvoorbeeld dat zo’n gemiddeld huishouden Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • bereid is om bijna € 5.500,- meer te betalen Het gemiddelde huishouden woont graag in voor een woning in die gemeente. Het gaat een gemeente of dichtbij gemeenten met hierbij om een gemiddelde voor alle bijvoorbeeld een historisch stadscentrum. gemeenten in Nederland. Omdat we percen- Het historisch stadscentrum verhoogt de tages uitrekenen betekent het dat deze beta- vraag naar woningen in deze gemeente, en lingsbereidheid hoger is in gemeenten met dus ook, in mindere mate, naar woningen Tabel 1: Marginale betalingsbereidheid voor cultureel erfgoed in Nederland hogere woningprijzen en lager in gemeenten in omliggende gemeenten. Aangezien De bedragen zijn weergegeven in euro’s; In kolom 1 staat de gemiddelde betalingsbereidheid voor cultureel erfgoed met lagere woningprijzen. Eén extra vierkante cultureel erfgoed één van vele voorzieningen ten opzichte van de gemiddelde woningprijs voor een standaardwoning in Nederland (ongeveer € 190 000); kilometer stadsgezicht in een (omliggende) is, verklaart dit gedeeltelijk het verschil in Kolommen 2 t/m 5 zijn deviaties van het gemiddelde huishouden. (ns) betekent dat het bedrag niet significant gemeente op 20 kilometer afstand (de gemid- woningprijzen tussen verschillende verschilt van nul (95% betrouwbaarheidsniveau). delde afstand tussen de gemeentekernen in gemeenten. Nederland), doet de betalingsbereidheid van het gemiddelde huishouden voor een woning Verschillende typen huishoudens hebben (1) (2) (3) (4) (5) in eigen gemeente met iets meer dan € 1.000,- een verschillende betalingsbereidheid voor toenemen. De eigen gemeente zou dus ook cultureel erfgoed. De bedragen, afwijkend van het gemiddelde huishouden, zijn weerge- tweeverdieners kunnen profiteren van het cultureel erfgoed in alleenstaanden Hoogopgeleide Hoogopgeleide met kinderen Huishoudens Leeftijd (+10 Gemiddelde huishouden omliggende gemeenten. Dezelfde interpre- geven in kolommen 2 tot en met 5 van Tabel 1. (onder 18) tatie kan men gebruiken bij de dorpsgezichten De resultaten laten zien dat hoogopgeleiden jaar)             – ten opzichte van de betalingsbereidheid voor de hoogste betalingsbereidheid hebben voor een extra vierkante kilometer dorpsgezicht cultureel erfgoed. De hoogopgeleide alleen- Stadsgezichten (+km2) 5495.4 357.2 123.1 -98.2 -60.548 – en rijksmonumenten – ten opzichte van de staanden hebben een betalingsbereidheid van 49 betalingsbereidheid voor 100 extra rijksmonu- ongeveer € 360,- meer ten opzichte van het Stadsgezichten in omliggende 1025.7 13.6 35.1 24.1 12.4 menten. Onze resultaten geven dus niet aan gemiddelde huishouden voor één extra vier- gemeenten (+km2) dat dorpsgezichten in eigen en omliggende kante kilometer stadsgezicht. Huishoudens gemeenten een bepalende factor zijn voor de met kinderen en ouderen hebben over het locatiekeuze van het gemiddelde huishouden. algemeen een lagere betalingsbereidheid Dorpsgezichten (+km2) 84.2 (ns) 201.1 220.3 -22.0 (ns) 70.1 De bedragen die hier op betrekking hebben voor cultureel erfgoed dan het gemiddelde verschillen niet statistisch significant (ns) van huishouden. We zien dus dat er sprake is van Dorpsgezichten in omliggende gemeenten (+km2) -216.8 (ns) -9.8 6.9 (ns) -5.2 -1.0 (ns) nul. Hetzelfde zien we voor rijksmonumenten verschillende economische waardering in omliggende gemeenten. Deze bevindingen tussen de verschillende typen huishoudens kunnen natuurlijk samenhangen met het feit ten opzichte van het gemiddelde huishouden. Rijksmonumenten (+100) 1651.5 74.3 34.2 -19.6 -8.8 dat we betrekkelijk grove indicatoren voor Hiermee bevestigen wij de bewering van cultureel erfgoed hebben gebruikt en alleen Marlet en Poort (2005) dat hoger opgeleiden Rijksmonumenten in omlig- op gemeenteniveau kijken. Meer gedetail- aangetrokken worden door cultureel erfgoed, 172.7 (ns) 1.3 (ns) 9.4 5.2 3.4 gende gemeenten (+100) leerde analyses zouden andere resultaten met de kanttekening dat het verschil tussen kunnen opleveren. verschillende huishoudens niet al te groot is. We kunnen hieruit concluderen dat stadsge- Uit Tabel 1 kunnen we opmaken dat dorpsge- zichten en rijksmonumenten in de eigen zichten nauwelijks relevant zijn voor de gemeente en stadsgezichten in omliggende locatiekeuze van huishoudens. Het lijkt er op gemeenten belangrijke factoren zijn voor de dat stedelijk erfgoed hoger wordt gewaardeerd locatiekeuze van het gemiddelde huishouden. dan erfgoed in dorpen of op het platteland. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • De reden zou kunnen zijn dat het huishoudens woningprijs van sommige gemeenten omhoog cultureel erfgoed zou verdwijnen. en dan met name stadsgezichten en rijksmo- toch in de eerste plaats gaat om de nabijheid gaan als er nergens in Nederland cultureel Gemeenten zonder cultureel erfgoed zijn in numenten, is een belangrijke factor voor de van banen, en dat gebrek aan werkgelegen- erfgoed zou staan. Deze uitkomst wordt begrij- de simulatie beter af als het cultureel erfgoed locatiekeuze van huishoudens. Het is dan ook heid niet zo gemakkelijk kan worden gecom- pelijk als de verschillen in relatieve termen in Nederland helemaal zou verdwijnen. van belang dat huishoudens op de hoogte zijn penseerd door meer erfgoed. Om dit bekeken worden. Stel er zijn twee identieke Als er geen cultureel erfgoed in Nederland van het cultureel erfgoed binnen de gemeente. vermoeden te toetsen, hebben we een aparte gemeenten, A en B, waarbij het enige verschil is zou zijn, zou het relatieve verschil tussen de Dat rechtvaardigt marketingcampagnes op dit schatting gedaan waarin we het kruiseffect dat gemeente A cultureel erfgoed bezit en gemeenten met en zonder cultureel erfgoed terrein. Gemeenten moeten ook beseffen dat tussen de werkgelegenheid en cultureel gemeente B geen cultureel erfgoed bezit. afnemen. Het verschil van de woningprijs als ze bepaalde typen huishoudens willen erfgoed opnemen. Dit kruiseffect kan ons Laten we voor nu aannemen dat huishoudens voor een standaardwoning tussen alle aantrekken, deze huishoudens uit andere vertellen of de waardering van cultureel in gemeente A geen gebruik kunnen maken Nederlandse gemeenten zou een stuk gemeenten vertrekken. Dit betekent dat erfgoed verandert naarmate de werkgelegen- van de voorzieningen in gemeente B en vice kleiner worden zonder cultureel erfgoed. gemeenten moeten proberen hun relatieve heid hoger of lager is in een gemeente. Uit versa. Als cultureel erfgoed een bepaalde Gemeenten met cultureel erfgoed zijn er dus verschillen in specifieke karakteristieken, ten deze exercitie komt inderdaad naar voren dat aantrekkingskracht heeft op huishoudens, bij gebaat om hun cultureel erfgoed goed te opzichte van andere gemeenten, te verbe- de waardering van cultureel erfgoed hoger is willen huishoudens het liefst in gemeente A onderhouden. Cultureel erfgoed is immers teren om bepaalde typen huishoudens aan te in gemeenten met een hoge werkgelegenheid, wonen. Hier stijgt de vraag naar woningen en een belangrijke onderscheidende eigenschap trekken. Daarmee doelen wij niet alleen op in vergelijking met gemeenten met een lagere dus de woningprijs, wat we al zagen bij de beta- voor gemeenten, ten opzichte van cultureel erfgoed, maar ook op andere unieke werkgelegenheid. De meeste dorpen met een lingsbereidheid van huishoudens. Zou het gemeenten zonder cultureel erfgoed. eigenschappen. Uit het onderzoek lijken voor- dorpsgezicht hebben ten opzichte van de cultureel erfgoed hier wegvallen, dan valt ook namelijk hoogopgeleiden, ten opzichte van het grote steden vaak een lagere werkgelegen- de extra vraag weg die huishoudens hebben Ons onderzoek laat zien dat cultureel erfgoed gemiddelde huishouden, zich aangetrokken te heid. Deze bevinding suggereert waarom naar het cultureel erfgoed. De uitkomst is de verschillen in woningprijzen in Nederland voelen tot gemeenten met cultureel erfgoed, stadsgezichten wel een belangrijke factor voor dan dat de woningprijs van gemeente B ten gedeeltelijk kan verklaren. Cultureel erfgoed, en daarvoor bereid zijn meer te betalen voor50 de locatiekeuze van huishoudens zijn, en opzichte van gemeente A verbetert. Verder kan 51 waarom dorpsgezichten niet, namelijk door de het voorkomen dat de woningprijs van een aanwezigheid van een hoge werkgelegenheid. gemeente zonder cultureel erfgoed kan dalen. Dat heeft als consequentie dat in een krimpge- Dit komt doorgaans doordat omliggende bied, waaruit werkgelegenheid wegvloeit naar gemeenten dan wel stadsgezichten hebben. andere gebieden, het moeilijk zal zijn om de Huishoudens in de eigen gemeente kunnen woonkwaliteit via extra aandacht voor cultu- namelijk ook genieten van het cultureel Tabel 2 De geschatte huizenprijzen zijn uitkomsten van een simulatie waar het cultureel erfgoed, in dit specifieke reel erfgoed op peil te houden. erfgoed in omliggende gemeenten. Deze voorbeeld is dat de oppervlakte stadsgezichten, in heel Nederland op nul gezet is. analyse geeft inzicht in hoe bepalend bepaalde Een volgende interessante analyse is om te eigenschappen van een gemeente zijn, in dit Gestandaardiseerde Geschatte woningprijs zien hoe woningprijzen reageren als cultureel geval cultureel erfgoed, voor de woningprijs. Woonplaats woningprijs (euros) Cultureel erfgoed = 0 Δ % erfgoed geen belangrijke factor voor de loca- € 312.539 € 259.678 -52861 -17% Amsterdam tiekeuze van huishoudens zou zijn. Met andere Tabel 2 toont de resultaten van een simulatie Dordrecht € 179.241 € 174.324 -4916 -3% woorden, wat zouden de woningprijzen zijn als waarin geen cultureel erfgoed in Nederland Haarlem € 251.320 € 234.230 -17090 -7% cultureel erfgoed niet zou bestaan in Neder- zou zijn. De eerste kolom toont de woning- prijs van een standaardwoning in de desbetref- Heerlen € 125.177 € 135.349 10172 8% land? We vergelijken hier de gestandaardi- seerde woningprijzen met elkaar in beide fende gemeenten. De tweede kolom toont de Helmond € 173.076 € 191.331 18255 11% situaties, de oorspronkelijke situatie en de geschatte woningprijs van een standaardwo- Rotterdam € 182.314 € 160.778 -21536 -12% situatie zonder cultureel erfgoed. Om deze ning in het geval er geen cultureel erfgoed zou Zaanstad € 192.622 € 177.654 -14968 -8% met elkaar te vergelijken zijn de gemiddelde zijn in Nederland. We zien in de derde en vierde woningprijzen in Nederland gelijk aan elkaar kolom dat de woningprijzen in gemeenten met gezet. Hierbij kan het voorkomen dat de veel cultureel erfgoed fors kunnen dalen als dit Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • een woning, maar het verschil is niet zeer groot. Deze conclusie is van belang voor stedelijk beleid dat zich richt op het aantrekken van kenniswerkers, om zo de economische groei te bevorderen. Zulke kenniswerkers zijn vaak hoogopgeleiden met een meer dan gemiddelde waardering voor cultureel erfgoed. Gemeenten die dat in rijke mate bezitten en het goed weten te presenteren zijn dus in het voordeel als ze zulke personen willen aantrekken. Voor gemeenten zonder of met weinig cultureel erfgoed is het een grotere uitdaging om hoogopgeleide personen in te laten stromen. Hoewel onze onderzoeksresultaten – vanwege de nogal grove indicatoren die we noodgedwongen gebruiken – daar strikt genomen geen basis voor bieden, lijkt het waarschijnlijk dat aandacht voor de presen- tatie van het erfgoed dat wel aanwezig is van52 belang is. Authentiek erfgoed kan weliswaar niet gecreëerd worden, maar de inbedding in de buurt, de entourage, en de functies die het erfgoed vervult, zullen in de praktijk verschil maken. En hoewel ons onderzoek duidelijk maakt dat erfgoed belangrijk is voor de aantrekkelijkheid van steden, moeten we ons natuurlijk blijven realiseren dat het niet de enige factor is. Kenniswerkers en andere huis- houdens hebben belangstelling voor meer dan alleen cultureel erfgoed. 1 Het onderzoek en de conclusies zijn gebaseerd op een wetenschappelijk artikel van Van Duijn en Rouwendal (2012b). 2 Deze drie indicatoren zijn verre van optimaal. Omdat we geen precies beeld hebben van de verschillen in historische waarde tussen alle verschillende stads- en dorpsgezichten en monumenten, wordt in de analyse aangenomen dat elke unit cultureel erfgoed dezelfde waarde heeft. 3 Voor enkele gemeenten is meer onderzoek gaande op het niveau van de buurt. Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • 5. Erfgoed is identiteit Bram de Groot Gemeente Heerlen54 55 Inleiding Van dorp naar stad Heerlen is in veel opzichten een atypische Het gebied dat de gemeente Heerlen beslaat, stad. Zo ook in erfgoedopzicht. Bij pogingen is groot van oppervlak en kent een lange bewo- om iets te zeggen over de economische ningsgeschiedenis, maar de stad zelf bestaat waardering van het Heerlens erfgoed doen eigenlijk nog maar een eeuw. In Heerlen liggen zich twee problemen voor. Het leggen van de de resten van een Romeins badhuis, goed nadruk op de economische waardering van geconserveerd binnen de muren van het enige cultureel erfgoed leidt namelijk tot een in situ-museum van de Benelux, het Thermen- verenging van zowel het begrip waarde (waar- museum. De resten van het badhuis werden in dering) als van het begrip cultureel erfgoed. 1940 gevonden in het centrum van de stad en Hierdoor blijkt het moeilijk om recht te doen zijn sinds 1977 voor het publiek te bezichtigen. aan het Heerlens erfgoedbeleid, dat sterk Ook kasteel Hoensbroek, het grootste water- gericht is op de identiteit van de stad. kasteel van Nederland met een rijke geschie- Heerlen is doordrenkt van zijn mijnbouwver- denis vanaf de Middeleeuwen, staat binnen de leden, dat zeer bepalend is voor zijn identiteit. gemeentegrenzen van Heerlen. Het kasteel Maar Heerlen heeft niet meer de grote ligt bijna tien kilometer van het centrum van fysieke monumenten waarmee in mijnge- Heerlen en getuigt van een tijd waarin Limburg bieden in België en Duitsland het verhaal van nog een lappendeken van dorpen en heerlijk- stad en regio vertelt wordt, en die een motor heden was. vormen voor nieuwe bedrijvigheid, innovatie, cultuur en toerisme. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • De stedelijke geschiedenis van Heerlen begint loosheid in de voormalige mijnstreek en kreeg De Wilhelminaberg is vooral bekend van verhaal. Het is een verhaal van een turbulente eigenlijk pas met de komst van de mijnbouw de stad Heerlen te maken met grote sociale Snowworld, de overdekte skipiste die tegen geschiedenis en van grote en snelle verande- eind 19e eeuw. In relatief korte tijd groeide problemen, waaronder drugsproblematiek. de berg aan gebouwd is, een prachtig voor- ringen. De stad maakte binnen een eeuw twee Heerlen uit van een dorp van 6.000 inwoners Met de operatie Hartslag werd een groot deel beeld van hergebruik van industrieel erfgoed. grote transformaties door en staat als centrum rond 1900 tot een stad van circa 70.000 van deze problematiek de afgelopen decennia De Limburgse mijnstreek is een gebied dat van een krimpregio waarschijnlijk opnieuw inwoners op het hoogtepunt van de mijnbouw. opgelost en krabbelde de stad langzaam weer deel uitmaakt van een veel groter mijngebied voor ingrijpende veranderingen. Het verhaal Mijnwerkers kwamen uit heel Nederland, uit het dal.1 dat zich uitstrekt naar Duitsland en België. van Heerlen is ook het verhaal van een rijk maar ook uit Duitsland, Polen, Slovenië, Italië De mijnen daar sloten veel later en er was Romeins en Middeleeuws verleden, dat hier en en Marokko. In allerijl werden er mijnkoloniën vaak geen geld om de oude mijncomplexen daar zichtbaar is, maar dat niet zoals in veel uit de grond gestampt om de mijnwerkers te Een stad van dorpen en terrils te ontmantelen. Achteraf is dat hun andere steden is ingebed in de context van een huisvesten, vaak direct naast de mijnzetel Het Heerlen van nu telt nog steeds zo’n 90.000 geluk geweest, want juist deze oude mijncom- historische binnenstad. Maar het verhaal van waar de mijnwerkers werkten. inwoners en is het best te omschrijven als een plexen vormen voor veel voormalige Belgische Heerlen is vooral het verhaal van het mijnver- polycentrische stad. Heerlen bestaat uit en Duitse mijnsteden nu een motor voor leden. Dat zit in het DNA van de stad en leeft een aantal oude dorpskernen die met elkaar nieuwe bedrijvigheid, innovatie, cultuur en voort in ruimtelijke en sociale structuren, Van zwart naar groen verbonden worden door voormalige mijn- toerisme. hoewel de grote iconen verdwenen zijn. De mijnbouw in Zuid-Limburg duurde maar koloniën en de parken, industrieterreinen en Over het mijnverleden is decennialang kort, maar bracht de regio rijkdom en een woonwijken die in de plaats kwamen van de Het Ruhrgebied, met Essen voorop, gebruikte gezwegen, omdat het onlosmakelijk explosieve bevolkingsgroei. Er ontstond verdwenen mijnzetels. Binnen de gemeente- tijdens Ruhr 2010 (culturele hoofdstad van verbonden was met de grote sociale een monocultuur waarbij economie, werkgele- grenzen zijn ook een aantal grote zilverzand- Europa) zijn mijnverleden als kapstok om problemen die de sluiting van de mijnen met genheid en het sociale leven vrijwel geheel groeves te vinden. Reizend door Heerlen het culturele programma aan op te hangen. zich meebracht, en daardoor indirect met het bepaald werden door de mijnbouw. Kerk en springt de afwisseling van contrasterende Het Ruhrgebied afficheerde zich onder meer slechte imago dat de stad jarenlang had.56 mijndirecties zorgden samen voor structuur stadsgezichten in het oog. als stad van duizend dorpen. De ontstaans- 57 en sociale controle. Het uiterlijk van de stad geschiedenis en structuur van het gebied reflecteerde de ondergrondse bedrijvigheid. Heerlen wordt omringd door een aantal vertonen veel overeenkomsten met die van Het begrip waarde De mijnkoloniën, de voormalige mijnscholen gemeenten die eenzelfde ontwikkeling de Limburgse mijnstreek. Genk bouwde één Zoals in de inleiding aangegeven, leidt het en het vermaarde glaspaleis, nu een cultuur- hebben doorgemaakt met de komst van de van zijn mijnterreinen (Winterslag) om tot leggen van de nadruk op de economische tempel maar vroeger een warenhuis voor de mijnbouw, zoals Brunssum, Landgraaf en een cultuurcluster (C-mine) en op een ander waardering van cultureel erfgoed tot een mijnwerkers, zijn allemaal onlosmakelijk Kerkrade. Samen vormen zij de oostelijke (Waterschei) werd onlangs de zeer succes- verenging van zowel het begrip waarde (waar- verbonden met de kilometerslange onder- mijnstreek, een gebied dat ook wel bekend volle Manifesta 9 afgesloten, een ontmoeting dering) als van het begrip cultureel erfgoed. Jos grondse gangenstelsels. staat als Parkstad. De naam Parkstad werd tussen mijnverleden en moderne kunst. Bazelmans merkt in zijn artikel terecht op dat verzonnen omdat de term mijnstreek een Het adagium van Jane Jacobs, “new ideas need waarde, en daarmee ook waardering, een poly- In 1965 werd de sluiting van de mijnen aan- negatieve connotatie had en te veel herin- old buildings”, wordt in deze voorbeelden valent begrip is. Door alleen naar economische gekondigd. Nederland had in gas een nieuwe nerde aan de gevolgen van de mijnsluitingen. prachtig uitgedragen. waardering van erfgoed te kijken loop je het energiebron gevonden, schoner en gemak- risico andere waarden van erfgoed uit het oog kelijker te winnen. In tien jaar tijd werden niet te verliezen, zoals de identiteitswaarde, de alleen de mijnen gesloten: in de operatie ‘van Het mijnverleden in België Identiteit en beleid emotionele waarde, de gebruikswaarde, de zwart naar groen’ werden vrijwel alle mijnge- en Duitsland Het erfgoedbeleid van de gemeente Heerlen is cultuurhistorische waarde en de belevings- bouwen en -complexen gesloopt en de steen- Staand op de laatste terril die in Parkstad is erop gericht Het verhaal van Heerlen (titel van waarde. Een terugkerend dilemma tijdens bergen (terrils) afgegraven. Daar kwamen blijven liggen, de Wilhelminaberg in Landgraaf, de erfgoednota Heerlen 2012-2020) te expertmeetings over dit onderwerp is dat parken, industrieterreinen en woonwijken voor heb je een prachtig uitzicht over de regio en vertellen, de parels uit haar rijke geschiedenis erfgoed aan zoveel beleidsterreinen raakt. in de plaats. Ondanks de belofte van vervan- kun je de vele terrils in België (Genk) en Duits- zichtbaar en beleefbaar te maken, en aan Daardoor is het moeilijk te bepalen ‘van wie’ gende werkgelegenheid ontstond door het land zien liggen, net als het terrein van DSM elkaar te rijgen tot een parelsnoer. Maar het het onderwerp is, en waar het binnen een hoge tempo van de mijnsluiting massale werk- (Dutch State Mines) in Sittard-Geleen. verhaal van Heerlen is duidelijk geen doorsnee gemeente thuishoort. Iedere gemeente maakt Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • daar andere keuzes in, afhankelijk van de uitda- monumenten en landschappen. Maar gingen waar de gemeente voor staat. Heerlen ook de daaraan verbonden gebruiken, zet met zijn erfgoedbeleid vooral in op de iden- verhalen en gewoonten.” titeitswaarde van cultureel erfgoed, omdat de stad na moeilijke jaren bezig is zichzelf Een andere definitie van erfgoed is: opnieuw uit te vinden. Erfgoed kan daar een belangrijke rol in spelen, want als erfgoed iets “Alles wat we de moeite waard vinden door is, dan is het identiteit. te geven aan volgende generaties.” Een herwaardering van het mijnverleden Uit beide definities wordt duidelijk dat cultu- maakt onderdeel uit van het proces waar reel erfgoed veel meer is dan alleen materieel Heerlen in zit. Dat wordt onder meer vormge- erfgoed. Het is in dit verband niet verwonder- geven door het organiseren van het Jaar van de lijk dat er de afgelopen jaren steeds meer Mijnen in 2015: 50 jaar na de aankondiging van aandacht is voor immaterieel erfgoed en volks- de mijnsluiting en 40 jaar nadat de laatste cultuur en dat 2012 zelfs is uitgeroepen tot het steenkool in Heerlen uit de grond kwam. Maar jaar van het immaterieel erfgoed. we zijn ook bezig met het aanwijzen van onze mijnkoloniën als beschermde stadsgezichten. Door de nadruk te leggen op de economische En Heerlen zet ook op andere manieren in op waardering van cultureel erfgoed wordt vooral zijn mijnverleden. Ooit was Heerlen één van de gekeken naar te kapitaliseren erfgoed. Dat wil energieleveranciers van heel Nederland en zeggen: materieel en veelal onroerend erfgoed.58 daarmee een motor voor de wederopbouw. In het artikel van Mark van Duijn over het vesti- 59 Met Nieuwe Energie in de vorm van bijvoor- gingsgedrag van huishoudens wordt de aanwe- beeld het Mijnwaterproject2, wordt ingezet op zigheid van cultureel erfgoed bijvoorbeeld een leidende positie van Heerlen op het terrein gemeten door te kijken naar de aanwezigheid van duurzame energie. Met de ontwikkeling van rijksmonumenten en oppervlakte dorps- van het oude gebouw van het Centraal Bureau en stadsgezicht. Een logische keuze, omdat dit voor de Statistiek wordt, onder de titel meetbare resultaten oplevert en steden Carbon6, een verband gelegd tussen het mijn- onderling vergelijkbaar maakt. Maar de vraag is verleden en een innovatieve, creatieve en of daarmee voldoende recht wordt gedaan aan duurzame manier van ondernemen voor de de volle reikwijdte van het begrip cultureel toekomst. 3 erfgoed. Heerlen, waar na de sluiting van de mijnen de tactiek van de verschroeide aarde is toegepast, kan niet teruggrijpen op de vaak Het begrip cultureel erfgoed iconische waarde van dat tastbare erfgoed. In Volgens Erfgoed Actueel, bureau voor cultu- Heerlen is dat erfgoed veel minder zichtbaar. reel erfgoed en educatie, is cultureel erfgoed Maar voor wie beter kijkt is het overal. Het is te definiëren als: terug te vinden in de ruimtelijke structuur van de stad. En ook in het verenigingsleven, dat “Sporen uit het verleden in het heden, bijna zonder uitzondering wortelt in het mijn- die zichtbaar en tastbaar aanwezig zijn. verleden, en veel zegt over de etnische diversi- Dat kunnen voorwerpen zijn in musea, teit van de stad. Het is terug te vinden in de archeologische vondsten, archieven, gebruiken en rituelen, zoals de vele Barbara- Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • vieringen.4 En in de volksaard, in de onver- valste ‘koempelmentaliteit’, een traditie van 1 In de afgelopen jaren hebben in het kader van Operatie Hartslag ruim vijftig projecten plaatsgevonden. Ook aanpakken en blind vertrouwen in elkaar. zijn diverse evaluaties uitgevoerd, die een aantoonbare Juist die mentaliteit en de vele problemen verbetering van de veiligheid laten zien. Er is 24-uurs die Heerlen de afgelopen decennia heeft cameratoezicht in het centrum. Er bestaat inmiddels een goed functionerende dag- en nachtopvang in het centrum, moeten overwinnen, hebben ertoe geleid dat die voor bijzonder weinig overlast zorgt. Er zijn diverse Heerlen onlangs werd uitgeroepen tot soci- juridische en bestuurlijke instrumenten uitgewerkt en aalste gemeente van Nederland, iets dat weer ingezet. Ook heeft het Leger des Heils twee zogenaamde Domushuizen geopend waar verslaafden hun eigen kamer veel zegt over de identiteit van de stad.5 hebben. De aldaar verblijvende (voormalige) zeer actieve veelplegers recidiveren nauwelijks meer. De rol van het ge- vangeniswezen als partner is van groot belang. Bovendien Conclusie is er een districtelijk Veiligheidshuis Heerlen opgericht, waar persoonsgebonden maatregelen worden uitgevoerd Je kunt je afkomst niet verloochenen. Dat reali- in een combinatie van handhaving en zorg. seert Heerlen zich als geen ander. De stad 2 In dit project wordt door de aarde verhit water in de oude maakt sinds enkele jaren een renaissance door, mijnschachten gebruikt om gebouwen en woonwijken zoals Marcia Luyten het noemde in een in april mee te verwarmen. 2012 verschenen artikel in NRC Handelsblad.6 3 Het oude CBS-gebouw (Centraal Bureau voor de Statistiek) is in zekere zin ook een reliek van het mijnverleden van Het herwonnen zelfvertrouwen van de stad Heerlen, omdat het CBS bij wijze van vervangende arbeid manifesteert zich onder meer in een herwaar- deels naar Heerlen werd verplaatst. Bovendien staat het dering van het mijnverleden. De afgelopen Nederlands Mijnmuseum, gevestigd in het schachtgebouw van de voormalige Oranje Nassaumijn I, op het terrein van jaren is vooral veel geïnvesteerd in veiligheid het oude CBS-gebouw.60 en een aantrekkelijke woonomgeving, maar er 61 4 Barbara was de patroonheilige van de mijnwerkers. wordt ook steeds nadrukkelijker vooruitge- Ieder jaar worden begin december nog Barbara-vieringen keken. Door de identiteit en de economische gehouden en worden de overleden kompels herdacht. focus van de stad direct te verbinden met het 5 Dat blijkt uit de Lokale monitor Werk, Inkomen en Zorg 2012 van de FNV, een tweejaarlijks onderzoek naar sociaal mijnverleden, krijgt dat mijnverleden opnieuw beleid bij gemeenten. betekenis. De open en tolerante traditie van 6 Marcia Luyten, ‘Renaissance in Zuid Limburg’, NRC Han- de stad biedt kansen voor innovatie en delsblad, 28 april 2012. vernieuwing en trekt creatieve mensen naar de stad. Het organiseren van een themajaar is een bewezen instrument om bewoners en bedrijven te betrekken, zie bijvoorbeeld het succes van het Calvijnjaar in Dordrecht. Het Jaar van de Mijnen in 2015 moet een volgende stap zijn in een proces van terug- kijken en herdenken, maar ook van identifi- ceren, samenwerken, verankeren en profileren. Of dit uiteindelijk ook zal leiden tot economi- sche (her)waardering van het cultureel erfgoed van de stad, zal de tijd moeten leren. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • 6. Binnenlands toerisme en cultureel erfgoed Ruben van Loon Vrije Universiteit Amsterdam62 Cultureel erfgoed en toerisme zijn nauw Dit geldt ook voor de Nederlandse markt. 63 verbonden. Historische binnensteden worden In Nederland is gemiddeld ongeveer de helft gezien als belangrijke trekkers in het toeristisch van de ondernomen vakanties een binnen- aanbod aan bezoekers van bepaalde gebieden. landse reis (NBTC-NIPO 2008). Bestemmingen Onderzoek naar de economische neerslag van binnen de Nederlandse grenzen moeten toerisme is cruciaal om inzicht te krijgen in wat concurreren met buitenlandse bestemmingen. bezoekers waarderen op een bestemming. Daarnaast bestaat er net als de concurrentie De belangrijkste vraagstelling in dit hoofdstuk tussen de verschillende landen als vakantiebe- is: ‘Wat is het belang van cultureel erfgoed voor stemming, concurrentie tussen de bestem- de Nederlandse toerist?’ Uit ons onderzoek mingen binnen Nederland. Nederland is blijkt dat cultureel erfgoed een positieve rol ingedeeld in 17 toeristengebieden (Centraal speelt bij de bestemmingskeuze van een Bureau voor de Statistiek – CBS – ) met verschil- toerist. Er wordt in dit hoofdstuk gekeken lende onderscheidende kenmerken. Gebieden naar de Nederlandse toerist op een binnen- zoals de Noordzeebadplaatsen en de Veluwe/ landse vakantie of binnenlandse dagtrip. Veluwerand zijn al jaren de populairste bestem- We beschrijven het vakantiegedrag van Neder- mingen. Wat doet een toerist besluiten naar het landers, de vakantiebestemmingskeuzes en ene gebied, gemeente, stad, dorp te gaan? En de dagrecreatiebestemmingskeuzes binnen welke rol heeft het aanwezige cultureel erfgoed Nederland, en de rol van het op de bestemming hierbij? Cultureel erfgoed wordt in dit onder- aanwezige cultureel erfgoed. Binnenlandse zoek aangeven door het aantal aanwezige rijks- vakanties zijn een belangrijk onderdeel van monumenten, het aantal musea en het totale de toeristische sector in de meeste landen. oppervlakte beschermd stadsgezicht in een Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Figuur 1: Participatiekans bestemmingsgemeente. We beginnen met het Wij hebben met de gegevens uit het Continue beschrijven van het vakantiegedrag van Neder- Vakantie Onderzoek van 2008 (NBTC-NIPO, landers, gebaseerd op cijfers tot aan 2008, en 2008) analyses uitgevoerd op het niveau van analyseren de cijfers over 2008 specifieker (CVO huishoudens. Figuur 1 laat de participatiekans 2008). Vervolgens kijken we naar de rol van zien als een functie van het huishoudinkomen. erfgoed bij een binnenlandse bestemmings- Tot aan een inkomen van €50.000,- / €70.000,- keuze voor een vakantiereis. Hierna gaan we kan worden gesteld dat met een stijging van kort in op de rol van erfgoed bij recreatietrips het inkomen de kans groter wordt dat huishou- van Nederlanders in eigen land. We sluiten af dens participeren in een buitenlandse vakantie. met enkele conclusies en aanbevelingen. De kans voor deelname aan zowel een binnen- Participatie kans landse als een buitenlandse vakantie stijgt het hardst. Bij voornamelijk de inkomensgroep Vakantiegedrag Nederlanders: onder de €20.000,- is de kans op deelname frequentie, bestemmingskeuze aan alleen een binnenlandse vakantie het en bestedingen grootst. Inkomen Voornamelijk sinds de tweede helft van de vorige eeuw is de vakantieparticipatie (minimaal Figuur 2 geeft de verwachte totale uitgaven Alleen naar het buitenland Zowel naar het buitenland als binnenland één keer per jaar op vakantie) van Nederlanders aan binnenlandse en buitenlandse vakanties Alleen naar het binnenland Geen vakantie sterk toegenomen. In tien jaar tijd steeg de als een functie van het inkomen weer. Deze participatie van 63% in 1981 tot 76% in 1991. figuur 2 laat zien dat de verwachte uitgaven Vanaf het begin van de 21e eeuw vlakt deze stij- aan buitenlandse vakanties sneller stijgen met64 gende trend af. In de tien jaar voorafgaand aan een toename in inkomen, dan de binnenlandse 65 Figuur 2: Verwachte uitgaven 2008 is er weinig variatie in de vakantie- uitgaven. Maar ook de binnenlandse uitgaven uitgaven en de vakantieparticipatie van Neder- blijven toenemen. Dit geeft aan dat met landers waargenomen. Tot 1999 nam de economische groei ook binnenlandse inkom- vakantieparticipatie toe tot 80.1%. Daarna sten voor de Nederlandse toeristische indus- schommelt dit percentage rond de 80%. Blijk- trie kunnen blijven groeien. Verder laten de baar blijft er, sinds de stijging tot dit punt, een resultaten zien dat hoe meer stedelijke deel van de bevolking over dat niet elk jaar op mensen wonen, hoe waarschijnlijker het is dat vakantie gaat. De reële uitgaven per persoon een buitenlandse vakantie wordt ondernomen. aan binnenlandse vakanties zijn sinds 1990 Daarnaast blijkt dat hoe groter het huishouden, ongeveer €150,-. Voor buitenlandse vakanties hoe eerder het kiest voor een binnenlandse is dit ongeveer €675,-. Het gemiddelde aantal bestemming. Voor opleiding geldt dat hoe Verwachte uitgaven vakanties bleef in de laatste vijf jaar tot en met hoger het opleidingsniveau, hoe groter de 2008 vrijwel gelijk, rond de 2.8 vakanties per jaar. kans op deelname aan een buitenlandse Sinds de grote toename in het aantal vakanties, vakantie. Het aantal dagen dat huishoudens de gestegen participatie en de uitgaven tot aan op vakantie zijn is positief gerelateerd aan de de jaren negentig zijn deze cijfers niet wezenlijk participatiekans voor zowel binnenlandse als Inkomen veranderd. Voor binnenlandse bestemmingen buitenlandse vakanties. Van deze huishoudens kan dus gesteld worden dat de groei in het wordt verondersteld dat zij meer vakantie- Verwachte buitenlandse uitgaven aantal Nederlandse bezoekers op de ene minded zijn. Uit deze onderzoeksresultaten Verwachte binnenlandse uitgaven bestemming een waarschijnlijke krimp op kunnen wij afleiden dat voor beleidsmakers die andere bestemmingen tot gevolg heeft. toeristen naar een binnenlandse bestemming Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • willen trekken de belangrijkste groep wordt van cultureel erfgoed bij bestemmingskeuzes gevormd door grotere huishoudens, met een van Nederlanders voor binnenlandse vakanties Tabel 1: Steekproef statistieken (CVO 2008), binnenlandse vakanties. gemiddeld laag opleidingsniveau, die werk en onderzocht. Cultureel erfgoed word aange- dus een inkomen hebben. De resultaten lieten geven door het aantal aanwezige rijksmonu- Variabele Gemiddelde Standaard afwijking ook zien dat de duur van een binnenlandse menten, het aantal musea en het totale vakantie gemiddeld de helft is van die van een oppervlakte beschermd stadsgezicht in een Aantal personen in de reisgroep 3,35 2,01 buitenlandse vakantie. Dus het aanprijzen van bestemmingsgemeente. Rizzo et al. (2006) Familie0 dummy* = alleenstaande vrouw 0,05 0,22 een binnenlandse vakantie als extra korte trip gaven in hun studie al aan dat beslissingen Familie1 dummy = alleenstaande man 0,04 0,2 naast een buitenlandse vakantie zou een over wat erfgoed is, en hoe het behouden manier kunnen zijn om huishoudens met een moet blijven, een gebied is voor experts met Familie2 dummy = kind(eren) onder de 12 0,2 0,4 hoger inkomen en waarschijnlijk een hoger specialistische kennis en interesse, zoals Familie3 dummy = kind(eren) tussen de 12-17 0,06 0,23 uitgavenpotentieel naar een binnenlandse kunsthistorici, conservatoren, archeologen, Familie4 dummy = geen kind 0,66 0,47 bestemming te trekken. Het inzetten van museumbestuurders, architecten en vergelijk- cultureel erfgoed als marketinginstrument bare professionals (economen zijn niet de Leeftijd van de respondent 50,7 15,79 zou hiervoor een goed middel kunnen zijn. aangewezen professionals om vragen op te Inkomen** € 44.029 € 27.944 Hogere inkomensgroepen hebben een gemid- werpen over de criteria waarop bepaald wordt Reisafstand (in kilometers) 97,82 55,98 deld sterkere voorkeur voor cultureel erfgoed. wat erfgoed is en wat niet). Om die redenen Wij hebben in het bovenstaande geen inzicht hebben wij de erfgoedvariabelen van de kunnen geven in de bestedingen gerelateerd Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) Ondernomen activiteiten Percentage van de steekproef aan cultureel erfgoed. De huidige databe- geselecteerd als indicatoren voor erfgoed. Bezoek aan natuurgebied 25,07% standen bieden onvoldoende informatie om Rijksmonumenten en beschermd stadsgezicht Bezoek aan bezienswaardigheid 16,66%66 uitspraken te kunnen doen over dergelijke verwijzen naar de vastgoedcomponent van 67 bestedingen. Het is voor (lokale) overheden cultureel erfgoed, terwijl musea verwijzen naar Bezoek aan museum 9,53% aan te bevelen om hier inzicht in te verkrijgen. andere tastbare (bijvoorbeeld kunstobjecten) Uit eten 48,18% Dat kan bijvoorbeeld door benadering van en ontastbare componenten (bijvoorbeeld Fun shoppen 27,33% bezoekers in het algemeen en door gerichte geschiedvertelling). Vanuit economisch benadering van bezoekers aan erfgoed perspectief kan cultureel erfgoed beschouwd Water sport 0,78% gerelateerde plaatsen en objecten. worden als kapitaalgoed (Rizzo et al. 2006). * Een dummy variabele heeft een waarde tussen 0 en 1 **Bruto inkomen van het huishouden. Dit erfgoedkapitaal mag gezien worden als een bron met een potentieel hoge economische De rol van cultureel erfgoed waarde (Ashworth en Voogd 1986). De toeristi- bij binnenlands toerisme sche sector is in grote mate afhankelijk van de Tabel 2: Reisbereidheid vakanties Cultureel erfgoed wordt gezien als een waarde- waardering van bezoekers voor de artistieke, volle faciliteit voor zowel bewoners van, als de esthetische, de historische, de culturele of bezoekers aan een gebied. Het cultureel de emotionele waarde van deze culturele Erfgoed variabelen Per extra: Is de extra reisbereidheid: erfgoed vormt vaak de bepalende factor in de objecten. Bij toerisme ligt de nadruk vooral Oppervlakte beschermd stadsgezicht regionale of lokale identiteit. En in veel landen op het bezoeken van cultureel erfgoedsites, (gemiddelde consument) 0.25 km2 38 km besteden nationale en lokale overheden bijvoorbeeld een ensemble van oude Monumenten (gemiddelde consument) 100 monumenten 25 km aanzienlijke bedragen aan het behoud en de gebouwen of een museum. De waarde en de ontwikkeling van hun erfgoed. Bezoekers aan daaruit mogelijk voortkomende bekendheid Musea 1 museum 33 km een gebied vormen een belangrijke bron van die een site geniet is van grote betekenis voor mogelijke inkomsten om te kunnen voorzien de toeristische sector en de lokale economie in behoud en ontwikkeling. Wij hebben de rol als geheel (Brau, Lanza en Pigliaru 2003). Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Hoewel er erkenning is voor de bredere econo- De gegevens die wij gebruiken voor onze Afbeelding 1: toeristengebieden mische waarde van cultureel erfgoed, door modellen zijn afkomstig van het CVO (Continue zowel academici als door beleidsmakers, zijn er Vakantie Onderzoek), de erfgoedgegevens van weinig kwantitatieve studies in Nederland met de RCE (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) de focus op waardering van cultureel erfgoed en CBS-gegevens over toeristengebieden en 1. Waddeneilanden vanuit toeristisch perspectief. Er zijn kleine gemeentes in Nederland. Het CBS heeft Neder- 2. Noorzeebadplaatsen 3. IJsselmeerkust studies, naar een beperkt onderzoeksgebied, land verdeeld in 17 toeristengebieden (zie 4. Deltagebied zoals die van Ruijgrok (2006), die kort aandacht afbeelding 1). 5. Meren in Groningen, Friesland besteden aan erfgoed en toerisme. Ruijgrok en N.W. Overijssel concludeert dat de baten van waarderen Die gebieden bestaan uit gemeentes met 6. Hollands-Utrechtse meren vanuit toeristisch perspectief de kosten ver vergelijkbare toeristische voorzieningen, zoals 7. Utrechtse Heuvelrug en t Gooi overstijgen. bijvoorbeeld het strand voor de Noordzeebad- 8. Veluwe en Veluwerand plaatsen. In onze modellen maakt een toerist 9. Gelders rivierengebied Wij kijken naar de factoren die van invloed zijn een keuze naar welk gebied hij wil, en vervol- 10. Achterhoek op de finale bestemmingskeuze, zonder het gens waar in dit gebied hij gaat overnachten. 11. Twente, Salland en Vechtstreek gehele beslissingsproces te analyseren. Wij hebben de rol van verschillende factoren 12. Groningse, Friese en Drentse zandgronden Bargeman (2006) stelt dat de betrokkenheid bij hierbij onderzocht, waaronder de aanwezigheid 1 Waddeneilanden 13. West- en Midden Brabant de keuze van een vakantiebestemming niet van de eerder genoemde erfgoedvariabelen, 17 14. Oost-Brabant, Noord en alleen wordt bepaald door de te ervaren finan- de aanwezigheid van restaurants en cafés, en Midden-Limburg en 5 Rijk van Nijmegen ciële en sociale risico’s die gepaard gaan met het oppervlak natuur en water in de bestem- 1 15. Zuid-Limburg de vakantie, maar ook door andere factoren mingsgemeente. Daarnaast keken we naar 3 5 16. Amsterdam, Rotterdam (excl. Hoek 12 Groningse, Friese en68 zoals de interesse in of het ondervonden kenmerken van huishoudens, zoals gezins- van Holland),s-Gravenhage (excl. 69 Drentse zandgronden belang van de vakantie, de plezierwaarde van samenstelling, reisgroepsgrootte, leeftijd van Scheveningen en Kijkduin) en Utrecht de vakantie, en de symbolische betekenis de respondent, inkomen en de afstand tot de 17. Overig Nederland 17 3. 3 toegeschreven aan de vakantie. Een interes- bestemming. Tabel 1 geeft hier een overzicht sante conclusie van het kwalitatieve onderzoek van. 2 van Bargeman (2006) onder Nederlandse 6 3 11 Twente, Salland vakantiegangers is dat bij een binnenlandse De resultaten tonen aan dat hoe meer monu- 16 en Vechtstreek vakantie een minder uitgebreid vooronderzoek menten en musea aanwezig, en hoe groter het plaatsvindt dan bij een buitenlandse vakantie. oppervlakte beschermd stadsgezicht, hoe 6 8 Veluwe en Veluwerand Het beslissingsproces wordt gedomineerd door hoger een bestemming gewaardeerd wordt en 16 16 7 een interne zoektocht naar informatie, hoe groter de kans dat een bestemming 6 10 Achterhoek bestaande uit ervaring uit het verleden en bezocht wordt. Van de drie onderzochte 16 17 9 Gelders rivierengebied informatie opgepikt in het dagelijks leven, erfgoedvariabelen, spreekt het oppervlakte 4 Deltagebied vergeleken met een meer externe zoektocht in beschermd stadgezicht het meest aan. Dat laat 2 brochures, reisgidsen en op internetsites voor ook de meest positieve relatie zien met de 13 een buitenlandse reis. Dit is van belang voor bestemmingskeuze van de Nederlandse toerist 2 West- en Midden Brabant ons onderzoek omdat wij geïnteresseerd zijn in (zie Van Loon et al. 2012). Het ensemble-effect 14 de bepalende factoren voor een binnenlandse van oude gebouwen op een bestemming wordt 2 bestemmingskeuze. Worden Nederlandse door bezoekers blijkbaar gewaardeerd. Het is vakantiegangers (onbewust) beïnvloed door dan ook vaak zo dat dergelijke ensembles zich de aanwezigheid van cultureel erfgoed op de bevinden in oude stadjes, waar men ook andere overwogen vakantiebestemming? onderscheidende kenmerken van een bestem- 15 Zuid-Limburg Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • ming vindt, zoals gespecialiseerde winkels of met 2.6 personen, kleiner dan die voor binnen- restaurants. Naast de erfgoedvariabelen laat de landse vakanties (3.35 personen). Tabel 3: Steekproef statistieken (CVTO 2007), binnenlandse recreatietrips. natuurvariabele een positieve relatie zien met de waardering van de bezoeker. Reisafstand Wij hebben voor deze recreatietrips een zelfde Variabele Gemiddelde Standaard afwijking heeft een negatief effect op de waardering van analyse uitgevoerd als voor de binnenlandse de bestemming. Bezoekers prefereren dus een vakantiereizen. Uit de resultaten blijkt dat ook Familie0 dummy* = alleenstaande vrouw 0,078 0,268 bestemming dichter bij huis. Door het combi- voor recreatietrips met als reisdoel urban recre- Familie1 dummy = alleenstaande man 0,091 0,289 neren van de resultaten met betrekking tot ation geldt dat erfgoed een positieve invloed Familie2 dummy = kind(eren) onder de 12 0,135 0,341 reisafstand en de erfgoedvariabelen hebben heeft op de waardering van een bestemming wij kunnen bepalen hoeveel verder bezoekers door bezoekers. De erfgoedvariabelen opper- Familie3 dummy = kind(eren) tussen de 12-17 0,402 0,49 bereid zijn te reizen indien er meer cultureel vlakte beschermd stadsgezicht en het aantal Familie4 dummy = geen kind 0,294 0,456 erfgoed aanwezig is, zie daarvoor tabel 2. monumenten is positief significant. Hoe groter Leeftijd van de respondent 39,94 19,46 het oppervlakte beschermd stadsgezicht en Voor elke extra 0.25 vierkante kilometer hoe meer monumenten er op een bestemming Niet-westers huishouden 0,12 0,33 beschermd stadsgezicht zijn toeristen bereid zijn, hoe groter de kans dat een bezoeker deze Inkomen** € 43,96 € 28,67 38 kilometer verder te reizen. Dat lijkt vrij veel, bestemming bezoekt. Het aantal musea laat Reisafstand (in kilometers) 15,77 27,93 maar ook voor extra monumenten en een extra geen significant resultaat zien. Naast de museum op de bestemming zijn bezoekers erfgoedvariabelen laat het aantal horecagele- bereid verder te reizen. Het resultaat is dus genheden en winkelverkooppunten een posi- Ondernomen activiteiten Percentage van de steekproef robuust. Monumentensteden doen het tieve relatie zien met de waardering van de Uit eten 42,31% economisch vaak ook als leisure- en winkel- bezoeker. Bij het uitvoeren van de analyses Fun shoppen 57,69%70 stad relatief goed. hebben wij rekening gehouden met de stads- 71 grootte (aantal inwoners). Ook bij de recreatie- * Een dummy variabele heeft een waarde tussen 0 en 1 **Bruto inkomen van het huishouden. trips heeft reisafstand een negatieve invloed op Dagrecreatie van Nederlanders de waardering van bestemmingen: een bestem- Naast cijfers over binnenlandse vakanties ming dichter bij huis wordt dus geprefereerd. van Nederlanders hebben we cijfers over dagrecreatie van Nederlanders geanalyseerd. Tabel 4 geeft aan hoeveel verder bezoekers We hebben ons in eerste instantie alleen bereid zijn te reizen voor meer van elk van de gericht op mensen die aangaven een horeca- erfgoedvariabelen. Deze getallen zijn ongeveer Tabel 4: Reisbereidheid urban recreation. of winkelgelegenheid te willen bezoeken, het een vijfentwintigste van de reisafstand die zogenoemde fun dining en fun shopping, vakantiebezoekers bereid zijn extra te reizen Erfgoed variabelen Per extra: Is de extra reisbereidheid: omdat dit activiteiten zijn die vaak in een stede- voor meer erfgoed. Voor de erfgoed variabele lijke omgeving plaatsvinden. Wij omschrijven ‘beschermd stadsgezicht’ is er een uitsplitsing Oppervlakte beschermd stadsgezicht 0.25 km2 1.62 km naar verschillende groepen toeristen en de (gemiddelde consument) deze als de groep met urban recreation (stadre- creatie) als reismotief. Tabel 3 geeft een over- gemiddelde consument (toerist). Toeristen met Oppervlakte beschermd stadsgezicht 0.25 km2 1.39 km zicht van de gebruikte cijfers. Wat opvalt is dat een bovengemiddeld inkomen zijn bijvoorbeeld (stel kinderen leeftijd 12+) voor dergelijke trips het aantal gezinnen met bereid verder te reizen voor meer beschermd Oppervlakte beschermd stadsgezicht 0.25 km2 1.51 km oudere kinderen en gezinnen zonder kinderen stadsgezicht dan een stel met kinderen tussen (leeftijd 50+) in de meerderheid is. En dat de gemiddelde de 12 en 17. Oppervlakte beschermd stadsgezicht reisafstand minder dan een vijfde is van de (inkomen boven gemiddeld) 0.25 km2 1.63 km reisafstand voor binnenlandse vakanties. Daarnaast is de gemiddelde groepsgrootte Monumenten (gemiddelde consument) 100 monumenten 1 km Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Slotwoord creëren of onderhouden van ensemblesitua- Uit ons onderzoek komt naar voren dat het ties, zoals bij een beschermd stadsgezicht. Brau, R., A. Lanza, F. Pigliaru (2003). ‘How fast are the vakantiegedrag van Nederlanders de laatste Het beschermen en onderhouden van, en tourism countries growing? The cross-country jaren (tot aan 2008) niet veel is veranderd, en investeren in, dergelijke ensembles draagt evidence’. FEEM Working Paper No. 85. dat de verhouding tussen binnenlandse en bij aan de aantrekkelijkheid van een gebied buitenlandse reizen ongeveer gelijk is voor bezoekers. Dit worden ondersteund Loon, R.R. van, J. Rouwendal and P. Rietveld (2012). gebleven. Verder zijn de bestedingen aan met stedelijk beleid, door gebieden met ‘Cultural heritage and domestic tourism in the Nether- binnenlandse vakanties ongeveer een derde historische waarde tijdig in bescherming te lands’. Paper in submission. tot een vierde zo groot als de bestedingen aan nemen. Een voorbeeld van zo’n initiatief is de buitenlandse vakanties. Daarnaast neemt met gemeente Dordrecht, waar een ensemblebe- Loon, R.R. van, T. Gosens and J. Rouwendal (2012). een stijging van het inkomen de kans op deel- nadering wordt nagestreefd, met onder meer ‘Cultural Heritage and Recreation Trips: Assessing the name aan een buitenlandse (ofwel i.c.m. een het Calvijnjaar en het merkenkader (zie hoofd- influence of destination-specific cultural binnenlandse) vakantie toe en deelname aan stuk 3). De gemeente Zaanstad heeft regionale attributes’. Paper in submission. alleen een binnenlandse vakantie af. Wanneer afspraken gemaakt om zich vooral te focussen we de vakantiecijfers over 2008 combineren op het industrieel erfgoed en profileert Rizzo, I., D. Throsby (2006). ‘Cultural Heritage: met erfgoedcijfers van de Rijksdienst voor het zich door de ‘parels te rijgen’ (hoofdstuk 7). Economic Analysis and Public Policy’. In: Handbook of Cultureel Erfgoed, dan blijkt dat erfgoed posi- En Heerlen creëert een ensemble door het the Economics of Art and Culture, tief gerelateerd is aan de waardering van mijnbouwerfgoed gezamenlijk te profileren, Vol. 1, pp. 983-1016. bezoekers voor een bestemming. Hoe meer onder meer in het Jaar van de Mijnen in 2015 erfgoed er in de vorm van rijksmonumenten, (zie hoofdstuk 5). Deze bij het onderzoek Ruijgrok, E.C.M. (2006). ‘The three economic values of beschermd stadsgezicht en musea op de betrokken steden geven allen op eigen wijze cultural heritage: a case study in the Netherlands’.72 bestemming aanwezig is, hoe groter de kans invulling aan de verbinding van erfgoed binnen Journal of Cultural Heritage, Vol. 7, pp. 206-213. 73 dat een bestemming wordt gekozen voor een hun eigen grenzen en proberen zo de aantrek- vakantie of dagtrip. Het effect van de totale kingskracht op bezoekers te vergroten. oppervlakte beschermd stadsgezicht is hierbij het duidelijkst aanwezig, waar het ensemble- effect van erfgoed versterkend werkt. Terug- Suggesties voor verder lezen komend op de vraag die aan het begin van dit hoofdstuk werd gesteld (Wat is het belang Ashworth, G.J., H., Voogd, (1986). ‘The marketing of van cultureel erfgoed voor de Nederlandse urban heritage as an economic resource’, in Planning toerist?), concluderen wij dat er een positief Without a Passport. Eds. J.J.M. Angenent, A. Bongenaar effect van erfgoed is. Met ons onderzoek (Elinkwijk, Utrecht) pp. 38-50. hebben wij het idee hebben dat erfgoed posi- tieve effecten heeft op toerisme wetenschap- Bargeman, B., (2001). Kieskeurig Nederland: Routines pelijk onderbouwd. Verder onderzoek moet in de vakantiekeuze van Nederlandse toeristen (The ingaan op specifiekere aspecten van erfgoed- Choosie Dutchman: Routines in the holiday choice of toerisme, zoals bijvoorbeeld op de rol van de Dutch tourists). Dissertation, Thela Thesis, Amsterdam. staat en de kwaliteit van het erfgoed. Op basis van onze eerste resultaten van het kwantifi- Bargeman, B. and H. van der Poel, (2006). ‘The role of ceren van de rol van erfgoed in het Neder- routines in the vacation decision-making process of landse toerisme, adviseren wij beleidsmakers Dutch vacationers’. Tourism Management, Vol. 27: die beslissen over gebieden met mogelijke 707-720. erfgoedwaarde om de focus te leggen op het Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • 7. De toeristische potenties van het Zaanse erfgoed Marieke Ros Gemeente Zaanstad74 De Zaanse Schans trekt jaarlijks ruim 1 miljoen Ontwikkeling van de Zaanse 75 – vooral internationale – bezoekers en behoort Schans door de jaren heen daarmee tot de top tien van toeristische Op het eerste gezicht lijkt de Zaanse Schans attracties in Nederland. Recent onderzoek van een authentiek Zaans buurtje. Maar feitelijk het Amsterdam Toerisme en Congres Bureau bestaat het pas vijftig jaar. Een groep bevlogen (ATCB) wijst uit dat 29% van alle verblijfstoe- Zaanse cultuurhistorische liefhebbers zag in risten in Amsterdam een bezoek brengt aan de zestiger jaren van de vorige eeuw hoe dit typically Dutch erfgoed.1 Touringcars met steeds meer traditionele pandjes in de Zaans- draaiende motor op de parkeerplaats verraden treek afgebroken werden en richtten in 1961 dat het doorgaans gaat om een korte tussen- stichting De Zaanse Schans op. Een aantal stop: snel een paar foto’s en wat souvenirs en historische panden werd van de sloop gered daarna weer de bus in. Zo profiteert de rest door ze af te breken en opnieuw op te bouwen van de Zaanstreek nauwelijks van de aantrek- op een plek aan de Zaan, langs de rand van het kingskracht van dit Zaanse erfgoedbuurtje. groene veenweidegebied. Vereniging De Zaan- Hoe kan de potentie van de Zaanse Schans sche Molen voegde hier een imposant molen- economisch breder benut worden en welke panorama aan toe. rol speelt het erfgoed daarbij? Hierover vond in 2011 een expertmeeting plaats, georgani- Het was nooit de bedoeling om van de Zaanse seerd door het toenmalige Nicis Institute. Schans een toeristische trekpleister te maken. Wat hebben we daarvan geleerd en hoe gaat Aanvankelijk opgezet als woonbuurtje groeide het nu verder? door de jaren heen het aantal bezoekers en vestigden zich steeds meer toeristische Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • ondernemers. Op het oog lijkt de Zaanse Intussen was al gestart met de procedure voor Schans één totaalproduct, maar in de praktijk vernieuwing van het sterk verouderde bestem- gaat er een ingewikkelde coalitie met vele mingsplan. De gemeenteraad van Zaanstad spelers en belangen achter schuil – bewo- – aangespoord door een krachtige lobby vanuit ners, ondernemers, Vereniging De Zaansche cultuurhistorische verenigingen – bleef zitten Molen en het Zaans Museum – met stichting met de vraag hoe de toeristische ambities en De Zaanse Schans als paraplu daar overheen. beoogde veranderingen ruimtelijk en steden- De plek bleef door de jaren heen altijd vrij bouwkundig ingepast en aangestuurd konden toegankelijk en werd nooit een openlucht- worden zonder het oorspronkelijke cultuurhis- museum. Dat heeft sterk te maken met de torische concept van de Schans aan te tasten. ontstaansgeschiedenis en het daarmee De gemeente huurde het bureau Steenhuis gepaard gaande sentiment dat de schans Meurs in om een grondige analyse te maken ‘van alle Zaankanters’ is. De gemeente van de ontstaansgeschiedenis van de Zaanse betaalde intussen voor het onderhoud van Schans en op basis daarvan een waardering de openbare ruimte en verleende de stich- van het gebied en richtlijnen voor behoud en ting jaarlijks subsidie om financiële tegenval- ontwikkeling te formuleren. Dit beeldkwaliteits- lers (zoals achterstallig onderhoud van de plan kreeg later nog meer verfijning in de vorm panden) op te kunnen vangen. van een stedenbouwkundige visie. Tijdens dit proces werd voortdurend overlegd met een Wel de lasten, niet de lusten. Daarom ging in klankbordgroep van direct betrokken partijen 2010 het roer om. Het stichtingsbestuur – uit bij de Schans en vertegenwoordigers van76 nood gevormd door drie wethouders van cultuurhistorische verenigingen. De kwaliteit 77 Zaanstad – stelde op verzoek van de van het onderzoek en de interactieve manier gemeenteraad een toekomstvisie op met waarop het traject is doorlopen hebben ervoor een drieledig doel: behoud van het cultuur- gezorgd dat gaandeweg een breed draagvlak historische erfgoed, verbetering van het groeide voor het uiteindelijke resultaat. toeristische product om de verblijfsduur van bezoekers te verlengen, en versterking van de knooppunt- en transferfunctie, zodat de Het dilemma van de Zaanse Schans rest van de Zaanstreek economisch mee kan We zijn nu twee jaar verder. Het terrein is opge- profiteren van de aantrekkingskracht van de knapt en is er een aantal voorzieningen bij Zaanse Schans. Besloten werd tot verkoop gekomen, zoals een bed & breakfast, een destil- van een groot deel van de panden aan de N.V. leermuseum/proeflokaal en een kuiperijmu- Stadsherstel. Met de opbrengst kon geïnves- seum. Er liggen plannen voor een nieuw teerd worden in een verbeterplan, waarmee entreegebied. Er is een fiets- en bootverhuur de Schans organisatorisch en financieel en er zijn (multimediale) routes op en om de voortaan op eigen benen zou kunnen staan. Schans uitgestippeld. Er is een nieuwe directie Het bestuur diende een subsidieaanvraag in gekomen en een nieuw bestuur (zonder de bij het Europese Fonds voor Regionale gemeente), waarin alle ’bloedgroepen’ verte- Ontwikkeling (EFRO), die ruim een jaar later genwoordigd zijn: ondernemers, bewoners, werd gehonoreerd. In totaal kwam er – met Stadsherstel, Zaans Museum en Vereniging De cofinanciering vanuit provincie en gemeente Zaansche Molen. De cultuurhistorische vereni- – ruim 4 miljoen beschikbaar. gingen maken deel uit van een Commissie van Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Advies. De gemeente is van mening dat het zullen direct het verband leggen met de histo- toeristisch-commerciële product Zaanse rische molens uit de toeristische folders en Schans voortaan op eigen benen moet kunnen websites. De molens vormden de voorhoede staan en heeft daarom de subsidierelatie van een ontwikkeling die de Zaanstreek in de beëindigd. De voorzitter van het stichtingsbe- loop van de 19e eeuw deed uitgroeien tot het stuur heeft echter bij herhaling laten weten dat grootste industriegebied van West-Europa. voor hem het cultuurhistorisch belang van de Langs de Zaan vestigden zich talloze produc- Schans voorop blijft staan. Dat resulteerde in tiebedrijven met bekende namen als Verkade, lange onderhandelingen over een geschikte Honig, Lassie en Duyvis. Om de Zaanse Schans locatie voor een aanlegsteiger voor motor- ligt nog altijd een panorama van fabriekscom- charterschepen. Voor de gemeente is de rivier- plexen met rokende schoorstenen. cruise- en motorchartervaart een belangrijke toeristische groeimarkt, terwijl de besturen Hoe verbind je het Anton Pieck-karakter van van de Zaanse Schans en de vereniging de Zaans Schans met dit ruige industrieland- De Zaansche Molen de schepen vooral schap? Wat we nodig hebben is een aanspre- beschouwen als verstoring van het molenpa- kend verhaal, dat deze fragmenten aan elkaar norama. Het Molenmuseum overweegt om rijgt en voor de bezoeker meer begrijpelijk, vanuit Koog aan de Zaan naar de Schans te zichtbaar en beleefbaar maakt. Tijdens de verhuizen. Maar is verdere concentratie van bovengenoemde expertmeeting werd hier- toeristische functies wel zo’n goed plan als we voor de term ‘industriecultuur’ geïntrodu- bezoekers juist willen stimuleren om de rest ceerd. 3 Het gaat om een verhaal dat plekken78 van de streek te gaan zien? Zijn de onderne- en gebouwen, maar ook mensen en gebeurte- 79 mers op de Schans wel zo blij met die beoogde nissen met elkaar verbindt; dat niet alleen gaat transferfunctie van de Schans? Hoewel kaders, over wat is geweest, maar ook aansluit op de taken en verantwoordelijkheden zijn gedefini- huidige dynamiek in de stad. eerd blijven er dilemma’s en blijft de Schans een delicate mengeling van waarden2 en belangen. Ontwikkeling van een totaalproduct “Wie niet de moeite neemt door te dringen in het weefsel van de stad en haar omgeving, ziet Het verhaal van de Zaanse soms alleen de lelijkheid van dit gebied”, stelt Industriecultuur oud-wethouder van Zaanstad en historicus Van oudsher komen er veel ‘flitstoeristen’ op Hans Luiten. de Zaanse Schans, maar de laatste jaren zien we ook steeds meer bezoekers die op eigen Hoe verleiden we de bezoeker om die moeite gelegenheid met auto, trein of bus komen. te nemen? Pal tegenover de Zaanse Schans ligt Deze bezoekers hebben doorgaans meer het Zaans Museum. Dit streekmuseum met tijd te besteden en zijn vanuit economisch zijn afwijkende moderne architectuur werd perspectief een interessantere doelgroep voor jarenlang door velen over het hoofd gezien. Zaanstad. Wie bij station Koog-Zaandijk uit de Sinds de opening van de Verkadevleugel4 trein stapt, stuit meteen op een kolossale zijn de bezoekersaantallen meer dan verdub- fabriek en de geur van cacao: niet bepaald een beld. Het museum wil op een soortgelijke aantrekkelijke binnenkomer. Weinig bezoekers eigentijdse en dynamische manier het totaal- Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • verhaal van de Zaanse industriecultuur verbinden. De Zaan vormt hiervoor een perfect brengen. De plannen vergen echter een flinke rijgsnoer. Met steun van de gemeente vaart investering, die grotendeels via fondsen en tijdens de zomermaanden al enige jaren de sponsoring bij elkaar gebracht moet worden. Zaanhopper, een hop on hop off-bootverbinding Bezoekers van de Schans kunnen er tegen- tussen het centrum van Zaandam, de Zaanse woordig ook voor kiezen om een bootje te Schans en de monumentale pakhuizenwand van huren en de Zaan op te varen. Langs de oevers Wormer. Maar tot nu toe is het niet gelukt om beleven ze de industriële ontwikkeling ten deze vaardienst rendabel te krijgen. Bovendien voeten uit, al is door de jaren heen een aantal ontbreekt nog een essentiële schakel: een markante industriepanden verdwenen om verbinding over water van Zaandam in het plaats te maken voor woningbouw.5 noorden naar het Hembrugterrein en verder naar Amsterdam in het zuiden. Bijtijds is ingezien dat oude fabrieken belang- rijke cultuurhistorische en identiteitsdragers vormen. Restauratie en herbestemming van De Zaanstreek als onderdeel van de industriële monumenten heeft in het huidige Metropoolregio Amsterdam Zaanse erfgoedbeleid dan ook een hoge priori- “De gemiddelde Amsterdammer komt maar teit gekregen. Erfgoed moet je niet alleen zien, twee keer in zijn leven in Zaanstad”, concludeert maar vooral ook kunnen beleven. Daarom is het het Parool op basis van sociologisch onder- belangrijk dat het bereikbaar en toegankelijk is zoek.8 Onbekend maakt onbemind. We moeten en dat er ook publieke functies in komen. Voor- niet alleen ons toeristische product verbeteren,80 beelden daarvan zijn de voormalige chocolade- maar het ook beter vermarkten. Daarom 81 fabriek van Verkade, waarin o.a. horeca, een besloten de Zaanstreekgemeenten om samen bibliotheek en een sportschool zijn gevestigd, met een aantal bedrijven de stichting Marketing en de Bruynzeelhallen met diverse lifestyle- Zaanstreek op te richten. Sinds twee jaar werkt winkels. Een soortgelijke, nog veel omvang- de stichting samen met lokale bedrijven en rijker, opgave ligt er voor het Hembrugterrein instellingen aan versterking en verbetering van –een gebied van 43 hectare tussen de Zaan en het imago. De Zaanstreek moet bekender het Noordzeekanaal – waar vroeger een artil- worden en aantrekkelijker voor het bedrijfsleven, leriefabriek was gevestigd. Dit bijzondere de bewoner, de bezoeker vanuit de regio en de terrein, eigendom van het Rijksvastgoed en (inter)nationale bezoeker. Dat laatste kunnen ontwikkelingsbedrijf (RVOB), telt een groot we niet op eigen houtje bereiken. Daarom is aantal monumentale panden en installaties. Zaanstad al enkele jaren partner in het project In de komende jaren wordt het gebied stukje bij Amsterdam bezoeken, Holland zien (AbHz), een beetje ontsloten en in gebruik genomen.6 toeristisch samenwerkingsverband in de Metro- poolregio Amsterdam om meer (internationale) Naast het Hembrugterrein dient zich nóg een bezoekers uit Amsterdam naar de regio te toeristische trekker aan: het vernieuwde trekken. Binnen AbHz ontwikkelt iedere centrum van Zaandam, met zijn Zaanse stad/deelregio een eigen profiel; voor de Zaans- iconenarchitectuur. Zo ontwikkelen zich op treek is dat (natuurlijk!) industrieel erfgoed. aanzienlijke afstand van elkaar drie toeristische De Connexxion-buslijn 391 tussen Amsterdam ensembles.7 Het is nu dus zaak om deze drie CS en de Zaanse Schans is omgedoopt tot Indus- ankers fysiek en mentaal aan elkaar te trial Heritage-lijn. Het is maar een van de acties Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • vanuit dit project. Als de gemeentebesturen samenwerkingsverbanden op het gebied van schoon te maken en nieuwe plekken voor wonen, werken en recreëren te scheppen. dit najaar kiezen voor voortzetting van de promotie en marketing worden gekoesterd, 6 Meer over de herontwikkeling van het Hembrugterrein samenwerking zullen er in de komende jaren omdat daar de kansen liggen om acties op is te lezen in het deelonderzoek Verevening Cultureel meer gaan volgen. elkaar af te stemmen. Eén en één is drie. Erfgoed. Zo wordt momenteel gewerkt aan een Zaans 7 In hoofdstuk 6: Binnenlandse toerisme en cultureel programma in het kader van het landelijke erfgoed van Ruben van Loon wordt gewezen op het Een tussenstand: groei van Nederland-Ruslandjaar11 (door de scheeps- ensemble-effect van erfgoed. toerisme in de Zaanstreek bouw en Czaar Peter is de Zaanstreek van 8 Het Paroolartikel waaruit wordt geciteerd droeg als titel De geheimen van de Zaan (25 augustus 2012). De toeristische sector in de Amsterdamse oudsher verbonden met Rusland). 9 Bron: NBTC/NIPO. regio slaat zich redelijk goed door de economi- De gemeente biedt alleen vanuit de zijlijn 10 Bron: CBS/Bewerking O+S Amsterdam; het gemiddeld sche crisis heen. Ook de regionale samenwer- een steuntje in de rug en probeert een aantal overnachtingen in de MRA steeg t.o.v. 2009 met king begint haar vruchten af te werpen. programmatische brug te slaan met 15,5%. Met 28% is de Zaanstreek de hoogste stijger. De beoogde stijging van het aantal toeristen Amsterdam-Noord.12 Komend jaar opent het 11 In de bijdrage van de gemeente Dordrecht (hoofdstuk 3) wordt uitgebreid ingegaan op de aantrekkingskracht dat vanuit Amsterdam ook de regio bezoekt informatiecentrum van de Holland ERIH- van evenementen en themajaren, die teruggrijpen op de (van 14% in 2008 naar 20% in 2012) is al ruim- Route (onderdeel van de European Route historie van de stad. schoots gehaald. Zowel op de Zaanse Schans of Industrial Heritage) zijn deuren op het 12 Zaanstad en Amsterdam-Noord werken binnen het als in Zaanstad zien we een groei van het Hembrugterrein. Stap voor stap wordt zo het Programma ZaanIJ aan een gezamenlijke verstedelij- kingsopgave. Evenementen kunnen worden gezien als aantal bezoekers (beide 13%)9 en het aantal Zaanse industrieel erfgoed als toeristisch smaakmaker en aanjager voor deze ontwikkeling. overnachtingen (met 28% is de Zaanstreek profiel – het verhaal van de Zaanse industrie- binnen de Metropoolregio zelfs de sterkste cultuur – verder ‘geladen’. Bovendien lijken stijger10). Dat is hoopgevend, maar we zijn er de gemeente en de partijen op de Zaanse82 nog niet. In de toeristische markt betekent Schans het uiteindelijk toch eens te worden 83 stilstand bovendien achteruitgang. over de bouw van een nieuwe grote aanleg- steiger. Erfgoed en toerisme hebben elkaar gevonden! Het vervolg De gemeente Zaanstad staat aan de voor- avond van ingrijpende bezuinigingen. 1 Amsterdam Bezoekersprofiel 2012; ATCB en De discussies hierover gaan gepaard met een Citymarketing Amsterdam. veranderende kijk op de rol van de gemeente: 2 Zie ook hoofdstuk 1: Waarde in meervoud van Jos van initiërend en regisserend naar meer Bazelmans. Op de Zaanse Schans is evident sprake van ondersteunend en faciliterend. Bestuurlijk meerduidigheid van het begrip waarde. en ambtelijk hebben we in de afgelopen jaren 3 De term ‘industriecultuur’ komt uit het Ruhrgebied, de op toeristisch gebied een voortrekkersrol bakermat van het industrieel toerisme in Europa. gespeeld, maar de gemeente zal vanaf nu gas 4 In de Verkadevleugel zijn drie voormalige productielij- nen (beschuit, chocolade en waxinelichtjes) opgesteld. terugnemen en zich meer gaan richten op Daarnaast biedt de bedrijfscollectie nog veel meer het faciliteren en ondersteunen van anderen materiaal, dat de bezoeker meeneemt in de historie en (o.a. door verbetering van dienstverlening en ontwikkeling van dit bekende familiebedrijf. versoepeling van regelgeving, maar ook door 5 In 1989 ging het Zaanoever-project van start. Steden- bouwkundige Teun Koolhaas ontwikkelde in opdracht slim combineren en verknopen van toerisme van de gemeente Zaanstad een nieuw ‘Perspectief voor met andere beleidsagenda’s). Het initiatief zal de Zaan’, bedoeld om de betekenis van de rivier als iden- voortaan vooral van de toeristische branche titeitsdrager te doen herleven door oude verbindingen naar het water de herstellen, vuile fabrieksterreinen zelf moeten komen. Lokale en regionale Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • 8. Cultureel erf- goed en verevening Marnix Smit, Marlijn Baarveld en Geert Dewulf Universiteit Twente84 “….als je in staat bent om voor een deel van gebiedsgerichte benadering en het stimuleren 85 de oude karakteristieke gebouwen van van hergebruik. Dit zou de kansen voor behoud industriële complexen nieuwe functies van erfgoed vergroten én ruimtelijke ontwik- te creëren, dan kunnen die meerwaarde kelingen laten profiteren van de aanwezige hebben en ook dienen als aanjager van de cultuurhistorie. In de afgelopen jaren zijn bij totale gebiedsontwikkeling. Besef dat dat het Rijk nog diverse beleidsdocumenten mogelijk is en dat je dat eigenlijk ook als verschenen die in meer of mindere mate een- strategie moet gaan hanteren.” zelfde visie op erfgoedzorg uitdroegen. Het (dhr. Salomons, Scheldekwartier) citaat uit de praktijk van herbestemming waar dit hoofdstuk mee is begonnen, sluit naadloos aan bij deze verschuiving in filosofie over cultu- Introductie reel erfgoed in de ruimtelijke inrichting. In de afgelopen twee decennia heeft in Nederland een omslag in denken plaats De beschreven omslag in denken in beleid en gevonden over hoe om te gaan met cultureel in de praktijk, impliceert een sterkere betrok- erfgoed in de ruimtelijke inrichting. Onder het kenheid van de markt bij cultureel erfgoed. credo ‘behoud door ontwikkeling en ontwik- De omvang van de voorliggende herbestem- keling door behoud’ van de Rijksnota Belve- mingsopgave maakt dit niet alleen wenselijk, dere (1999) vond een verschuiving in filosofie maar tevens onontkoombaar. Ontwikkelende plaats, van een benadering van erfgoed partijen zijn echter terughoudend met investe- waarin vooral individuele objecten en conser- ringen op dit terrein. Het combineren van vatie centraal stonden, naar een meer ruimtelijke ontwikkelingen met behoud van Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • cultureel erfgoed leidt tot een complex werk- Zo zorgen bezuinigingen op defensie voor de veld. Veelal gaat het om locaties en objecten sluiting van diverse militaire bases en kazernes. waarop een ingewikkeld stelsel van beleidska- Voorbeelden zijn het Hembrugterrein in Zaan- ders en wet- en regelgeving van toepassing is. stad, de luchtmachtbasis Twente, de Frederik Vele partijen zijn betrokken: projectontwikke- Hendrikkazerne in Vught en de Rijkswerf laars, vastgoedbeleggers, corporaties, Willemsoord in Den Helder. Ook veel indus- gemeenten, rijks- en provinciale overheden, triële locaties in stedelijk gebied, zoals erfgoeddiensten en gebruikers en belangen- NS-onderhoudswerkplaatsen en voormalig groeperingen. Deze partijen zijn weliswaar fabrieksterreinen, vragen om transformatie. vaak overtuigd van het belang van het behoud Volgens een rapport van de Algemene Reken- van erfgoed, maar komen niet of slechts moei- kamer (Tweede Kamer 2008–2009, 31760) is zaam tot overeenstemming wanneer daadwer- zelfs een derde van alle bedrijventerreinen in kelijke ingrepen in de fysieke ruimte plaats Nederland verouderd. Bij dergelijke transfor- moeten vinden. Elke partij heeft zijn eigen matieopgaven kunnen er diverse overwe- opvattingen over de wenselijkheid en aard van gingen zijn om het aanwezige cultureel de herbestemming, en zijn eigen doelstelling, erfgoed te behouden. Identiteitsbeleving en visie, actielogica en strategie. Hier en daar historisch besef, of esthetische, ecologische overlappen de beweegredenen, maar vaak ook en economische belangen. Het kan zijn dat het laten ze tegenstrijdigheden zien, zeker als het cultureel erfgoed dusdanig waardevol wordt gaat over de verdeling van de kosten en baten. geacht dat het hoe dan ook behouden dient te Om herbestemmingsprocessen op gang te blijven. In dergelijke gevallen gaat het enkel86 brengen, draagt de overheid doorgaans finan- om het vinden van de goedkoopste en effec- 87 cieel bij aan het behoud van het aanwezige tiefste wijze om de doelstelling van behoud erfgoed. Tegen de achtergrond van de breed te realiseren. Gezien de beperkte publieke gedragen stelling dat behoud van cultureel budgetten voor erfgoedbehoud is deze bena- Hart van Zuid (Hengelo) lijke effecten. Het gaat dan om de waarde van het erfgoed meerwaarde heeft voor gebieden, ook dering echter in lang niet alle gevallen moge- In een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) Vereenigingsgebouw voor niet-gebruikers of in financiële zin, en de toenemende noodzaak lijk. Ook is deze invalshoek niet echt bruikbaar voor het binnenstedelijke herontwikkelingsproject toekomstige gebruikers. Voor de waardering van doelmatige besteding van publieke als er meerdere alternatieve mogelijkheden Hart van Zuid in Hengelo is gekeken wat de waarde- daarvan is gekeken naar subsidieregelingen budgetten, vormen mogelijkheden en wense- zijn voor verbetering van gebieden met effecten van investeringen ter behoud en uitbreiding waarmee de overheid impliciet aangeeft hoeveel lijkheid van verevening een actueel vraagstuk. erfgoed. In dat geval speelt in het afwegings- van het rijksmonumentale Vereenigings-gebouw zijn. men vindt dat Nederland over moet hebben om haar Dit hoofdstuk gaat in op dit vraagstuk. proces al snel de vraag naar de economische De MKBA onderscheidt drie soorten waarde-effecten. cultureel erfgoedobjecten te behouden. Op basis waarde van erfgoedbehoud. Bij deze vraag van een analyse van subsidies die zijn toegekend in dient echter een onderscheid te worden In de eerste plaats een direct financieel effect. zestien andere projecten is bepaald dat de gemid- Erfgoed in gebiedsontwikkeling gemaakt tussen twee samenhangende maar Het behouden en uitbreiden van het Vereenigingsge- delde subsidiabele kosten voor een renovatie als bij Binnen het stedelijke en het stadslandschap- verschillende vragen. In de eerste plaats kan bouw zorgt ervoor dat de benuttingsmogelijkheden het Vereenigingsgebouw op 270 euro per kubieke pelijke domein ligt in Nederland de komende de vraag worden gesteld wat de economische verbeteren, wat tot uitdrukking komt in hogere meter ligt. Vermenigvuldigd met de inhoud van het decennia een grote herbestemmingsopgave. waarde van de totale erfgoedlocatie is, gezien verwachte exploitatieopbrengsten. In de tweede gebouw (5778 m3) zou men volgens deze metho- Technische, economische, maatschappelijke als bezit. Impliciet gaat het dan om de vraag plaats zijn er indirecte effecten. In de analyse wordt diek 1.6 miljoen euro over moeten hebben om het of ruimtelijke veroudering hebben ervoor hoeveel slechter we af zouden zijn als het gesteld dat behoud en uitbreiding een positief effect Vereenigingsgebouw te behouden. De netto gezorgd dat veel gebouwen en terreinen hun erfgoed er niet meer zou zijn. In de tweede heeft op de ruimtelijke kwaliteit in het gebied, die tot contante waarde (NCW) daarvan werd becijferd op gebruiksfunctie hebben verloren of dreigen te plaats kan de vraag worden gesteld wat de uitdrukking komt in een hogere waarde voor nieuw te 0.9 miljoen euro. Dit wordt beschouwd als de onder- verliezen. Een groot deel hiervan betreft voor- kosten en baten van acties zijn die de erfgoed- ontwikkelen en bestaand vastgoed in de directe grens van de externe baat, omdat de methode malige militaire of industriële complexen. locatie op een bepaalde manier veranderen. omgeving. Ten derde zijn er externe maatschappe- alleen naar de kostenkant kijkt. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Dit is de vraag die relevant is bij het over- locatie-eigenschappen, belastingregimes, In de eerste plaats zorgen de kenmerken van Het gevolg van voorgenoemde kenmerken is wegen van een project waarin een locatie etc. erfgoedlocaties ervoor dat de financiële dat – in financiële zin – de kosten (a+b) van met erfgoed wordt veranderd. waarde in de oude functie (a) vaak relatief transformatie in veel gevallen hoger zijn dan −− Contextvariabelen die de verdeling van de hoog is. Dit geldt in het bijzonder als er nog de directe baten (c). Vanuit financieel oogpunt Maatschappelijke rentabiliteit initiële winst beïnvloeden, dat wil zeggen: operationele bedrijven dienen te worden is transformatie met erfgoedbehoud dan Om de kosten en baten van ruimtelijke de formele regels die relevant zijn voor de uitgekocht. In de tweede plaats zijn de kosten alleen haalbaar door langer te wachten of via projecten in beeld te krijgen worden door ruimtelijke ordening. om een nieuwe gebruiksfunctie te realiseren externe bijdragen. Langer wachten in de zin overheden veelal maatschappelijke kosten- (b) relatief hoog en onzeker. Het aanpassen van niets doen is voor veel erfgoedlocaties batenanalyses uitgevoerd. De bijdrage van −− Acties van direct betrokken actoren, van bestaande cultuurhistorisch waardevolle echter onwenselijk, omdat dit leidt tot verpau- cultuurhistorische waarden aan verschillende inclusief die actoren met formeel panden vraagt om inventieve en arbeidsinten- pering en achteruitgang. Tijdelijke exploitatie vormen van welvaart maakt soms onderdeel regulatorische bevoegdheden, welke de sieve ingrepen. Zeker als er sprake is van gecombineerd met stapsgewijze herontwikke- van uit van deze analyses. Vaak wordt dan een hoogte van de initiële winst beïnvloeden: achterstallig onderhoud en restauratie nood- ling is een benadering die in de praktijk dan onderscheid gemaakt naar de directe, indi- hoe partijen de inhoud en begrenzing zakelijk is, stijgen de kosten snel. Daarnaast wel wordt betracht. De tweede optie, externe recte en externe effecten van cultureel (scope) van plannen bepalen. kunnen voor dergelijke locaties saneringen en bijdragen, kan de vorm hebben van publieke erfgoed. Hoewel er mogelijk alternatieven zijn het verleggen van de ondergrondse infrastruc- subsidies, maar ook van bijdragen door andere die qua welvaartsstijging een positiever resul- −− Acties van direct betrokken actoren, tuur aanzienlijke kostenposten impliceren. partijen die baat hebben bij erfgoedbehoud. taat kennen, laten de uitkomsten van deze inclusief die actoren met formeel Ook de proceskosten zijn in dit type projecten Zoals in de inleiding reeds gesteld, wordt de analyses zien dat cultuurhistorie diverse – regulatorische bevoegdheden, welke de over het algemeen hoog. Langdurige onder- stelling dat erfgoed meerwaarde heeft voor vooral indirecte en externe – baten kent. In de verdeling van de initiële winst beïnvloeden: handelingen over verwervingen zijn niet onge- gebieden, ook in financiële zin, tegenwoordig besluitvorming over alternatieve ontwikke- hoe publieke en private actoren bruikelijk en het besluitvormingsproces kost breed gedragen. Het voorgaande impliceert lingsmogelijkheden wordt dit economisch interacteren en de specifieke vaak veel tijd. In de derde plaats is het te dat in het proces de kwaliteitswensen en88 argument frequent aangedragen ter legitime- omstandigheden. behalen opbrengstniveau in de nieuwe functie beschikbare financiën in afspraken tussen 89 ring van publieke bijdragen aan erfgoedbe- vaak beperkter (c). De aanwezigheid van betrokken partijen met elkaar in overeenstem- houd. De hoogte van de initiële winst speelt een gebouwd cultureel erfgoed maakt nieuwbouw ming moeten worden gebracht. Dan speelt dus belangrijke rol bij de mogelijkheden voor in hoge dichtheden onmogelijk of onwenselijk, de vraag naar de verdeling van kosten en baten Financiële rentabiliteit verevening. Zonder taart valt er tenslotte niets en commerciële exploitatie op gebouwniveau over partijen en óf en hoe verevening en coali- Een positief resultaat in termen van maat- te verdelen. Een actueel voorbeeld van een is door de specifieke kenmerken van veel oude tievorming bij kunnen dragen aan het behoud schappelijke kosten en baten impliceert nog negatief doorwerkende contextfactor op de panden lastiger. Het comfortniveau van voor- van het cultureel erfgoed. geen financieel haalbaar project. Indien de mogelijkheden om met gebiedsontwikke- malige militaire of industriële gebouwen is transformatie van een erfgoedlocatie tot waar- lingen (financiële of materiele) winst te gene- veelal lager en het specifieke karakter zorgt destijging (baten>kosten) leidt, is er sprake van reren, is de huidige macro-economische ervoor dat het aantal passende nieuwe Erfgoed en verevening initiële winst. Deze initiële winst dient echter situatie. Ook plan- en locatiekenmerken gebruiksfuncties met een aantrekkelijke Organisaties die met investeringen waarde zodanig te worden verdeeld over partijen dat hebben vanzelfsprekend substantiële invloed opbrengstpotentie per vierkante meter creëren, verliezen vaak een deel daarvan aan er finale winst overblijft van waaruit het op de hoogte van de winst. Een quick-scan beperkter is. De introductie van een extra andere stakeholders, zoals samenwerkings- behoud c.q. de transformatie van het erfgoed (Universiteit Twente 2009) waarin specifiek is belang en bijbehorende regelgeving als gevolg partners, eigenaren in de omgeving of de bekostigd kan worden. De initiële winst, en of gekeken naar een vijftal gebiedsontwikke- van een monumentale status beperken de maatschappij. Verevening wordt in ruimtelijke die zich vertaald naar finale winst voor partijen, lingen met erfgoed1, toont financiële belem- vrijheden voor het vergroten van de opbrengst ontwikkeling gezien als een erkenning van het is volgens Munoz (2010) afhankelijk van vier meringen voor dit type projecten op drie verder. Om deze reden worden eventuele initi- feit dat waardeontwikkeling in commerciële variabelen: gebieden: a) de financiële waarde van de atieven om gebouwen of ensembles te projectonderdelen en omgeving medeafhan- erfgoedlocatie in de oude functie; b) de realisa- benoemen als rijksmonument vaak niet door kelijk is van aan de niet-commerciële onder- −− Contextvariabelen die de hoogte van de tiekosten om te komen tot de nieuwe functie; gemeenten ondersteund. delen verleende subsidie. In het publieke debat initiële winst beïnvloeden: vastgoedmarkt, c) de financiële waarde van de erfgoedlocatie over verevening worden echter nogal eens arbeids- en bouwmarkten, rijksbeleid, in de nieuwe functie; verschillende termen door elkaar gebruikt, die Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • elkaar ook deels overlappen. In lijn met het Publieke instrumenten voor 1 Burgerlijk Wetboek). Met een akte van vesti- “Al geruime tijd is duidelijk dat de huidige wette- gangbare onderscheid in het Angelsaksische verevening ging aan de erfpachter kan een verplichting lijke instrumenten voor kostenverhaal, te weten jargon en Nederlandse literatuur worden drie Over de wenselijkheid van verevening voor een worden opgelegd om aan de eigenaar op al de exploitatieovereenkomst en de baatbelasting, begrippen toegelicht: kostenverhaal (cost evenwichtige verdeling van kosten en baten dan niet terugkerende tijdstippen een geld- op een aantal punten tekort schieten. Zo kan via capturing), waardevangst (value capturing) en zijn de meeste partijen het in algemene zin wel som – de canon – te betalen. De gedachte de baatbelasting maar een deel van de kosten verevening. De term kostenverhaal verwijst eens. Dit betekent echter niet dat over de achter het erfpachtstelsel is dat de grond- worden verhaald, terwijl de exploitatieovereen- naar het verhalen, via bijdragen van eigenaren, wenselijkheid van publiekrechtelijke afdwing- waarde vaak niet stijgt door ingrepen van komst vaak tot langdurige onderhandelingen van de kosten van publieke voorzieningen. baarheid van kostenverhaal, waardevangst of particulieren, maar wel door ingrepen van aanleiding geeft en tekort schiet doordat zoge- Hoewel het strikt genomen daartoe niet verevening consensus bestaat. Een fundamen- gemeenten. Door het erfpachtstelsel valt de noemde free riders de dans ontspringen. Voorts beperkt is, richt kostenverhaal zich in eerste tele vraag, die voorafgaand aan toepassing van grondwaardestijging door periodieke herzie- ontbreken bij particuliere grondexploitatie de instantie op particuliere grondexploitatie. Bij deze mechanismen dient te worden gesteld, is ning van de canon ten deel aan de gemeente. noodzakelijke instrumenten voor verevening, waardevangst gaat het erom dat er middelen wie voor bepaalde kosten moet opdraaien en Daarmee draagt het bij aan het doorbreken waardoor onrendabele delen van bouwlocaties worden betrokken bij de bekostiging van ruim- wie van waardestijging zou moeten profiteren. van het probleem dat de kosten van publieke niet gerealiseerd dreigen te worden [...]” (Tweede telijke ingrepen, vanuit functies die direct dan De opvattingen hierover lopen uiteen, en voorzieningen worden afgewenteld op de Kamer 2004/2005b: 2). wel indirect daarvan profiteren. Het idee verschillen in ideologie tussen landen hebben gemeenschap en de baten worden geprivati- achter waardevangst is dat het internaliseren geleid tot verschillen in formele regels en seerd. Uitgaande van een positief effect van Nadere bestudering van de wettelijke regeling van een deel van de positieve externe waarde- instrumenten. De context voor verevening investeringen in erfgoedbehoud op de grond- en literatuur leidt echter tot de conclusie dat de effecten leidt tot een eerlijkere verdeling van verschilt per land. Sommige landen kennen waarde, kan de verhoging van het erfpacht- waarde van de Grondexploitatiewet voor het kosten en baten en dat het de financiële basis instrumenten die zijn gericht op het direct canon worden gezien als een vorm van publiekrechtelijk afdwingen van bijdragen ten voor investeringen vergroot. De focus ligt dus belasten van waardestijging. Voorbeelden verevening in de tijd. behoeve van behoud of transformatie van cultu- niet zozeer op het verhalen van kosten, maar hiervan zijn het Vlaamse stelsel van planbaat- reel erfgoed om een aantal redenen gering is.90 op het meeprofiteren van een waardestijging. heffing en de plan value increment tax in de Baatbelasting (ex artikel 222 Gemeentewet) In de eerste plaats beperken de verhaalmogelijk- 91 Verenigde Staten.2 De redenering die daaraan kan worden geheven op degenen die krach- heden zich tot de kostensoorten die staan Kostenverhaal en waardevangst zijn beide ten grondslag ligt, is dat de waardestijging als tens eigendom, bezit of beperkt recht het vermeld in het Besluit ruimtelijke ordening mechanismen waarbij sprake dient te zijn van gevolg van publieke investeringen toebehoort genot hebben van een onroerende zaak, welke (Bro).4 Publieke investeringen ten behoeve van een causaal verband tussen de ruimtelijke aan de gemeenschap. Andere landen rede- gebaat is door voorzieningen die tot stand cultureel erfgoed maken geen onderdeel uit van ingreep en de baathebber(s). Verevening is neren niet vanuit het argument dat de waarde- worden of zijn gebracht door of met medewer- de limitatieve opsomming van maatschappelijke een ruimer begrip. Niet het verhalen van stijging onverdiend is, maar vanuit de king van het gemeentebestuur. Met de komst voorzieningen die daarin is opgenomen en kosten of de waardestijging als gevolg van noodzaak om de positieve effecten van ruimte- van de Grondexploitatiewet in 2008 is dit kunnen dientengevolge niet publiekrechtelijk publieke investeringen staat centraal, maar lijke ingrepen te internaliseren. Met andere instrument niet komen te vervallen, maar is worden verhaald. In de tweede plaats is het de verdeling van rechten, risico’s, financiële woorden, er moet worden gecompenseerd het alleen nog in te zetten bij situaties waarin publiekrechtelijk verhaal van de kosten of kwalitatieve waarden, tussen winstgevende voor de kosten die de maatschappij moet de Grondexploitatiewet niet kan worden toege- genoemd in de kostensoortenlijst beperkt tot en verliesgevende onderdelen (Boeve 2006). maken. Binnen de Nederlandse context staan past. Dit betekent dat voor het verhalen van het opbrengstniveau van de locatie-ontwikke- Indien dit betrekking heeft op een bepaald in dit kader de overheid een aantal beleids- kosten in gebiedsontwikkelingen de Grondex- ling. Hier doet zich een probleem voor in de afgebakend exploitatiegebied wordt wel maatregelen ter beschikking: erfpacht, baatbe- ploitatiewet het aangewezen instrument is. toepassing op stedelijke erfgoedlocaties. gesproken over binnenplanse verevening. lasting en recentelijk de Grondexploitatiewet. 3 De Grondexploitatiewet heeft als doel Dergelijke transformatieprojecten kennen – Betreft het een overheveling tussen twee gemeenten een passend instrumentarium te zoals hiervoor beschreven – bijna per definitie of meer exploitatiegebieden, dan wordt Erfpacht vindt – in tegenstelling tot baatbelas- bieden voor kostenverhaal, verevening en een exploitatietekort. Hoewel de Grondexploita- gesproken van bovenplanse verevening. Als ting en de Grondexploitatiewet – zijn grondslag locatie-eisen bij particuliere grondexploitatie. tiewet in beginsel ook ruimte biedt voor boven- bovenplanse verevening betrekking heeft op in het privaatrecht. Het recht van erfpacht is In de toelichting op het wetsvoorstel werd het planse verevening, waarbij vanuit een andere de ontwikkeling van (concurrerende) locaties een zakelijk recht dat de erfpachter de volgende gesteld: (opbrengst)locatie wordt bijgedragen in het op bovenlokale of regionale schaal dan wordt bevoegdheid geeft een anders onroerende tekort (kosten), geldt ook hier dat de kosten wel gesproken van regionale verevening. zaak te houden en te gebruiken (artikel 5:85 lid moeten voorkomen op de kostensoortenlijst. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Met andere woorden: het vanuit locatie A evenredig toenemen. Omdat het profiteren zullen de initiërende partijen moeten interac- algemeen, en het erfgoed in het bijzonder. bijdragen in de kosten van locatie B is alleen van verwachte waardeontwikkeling niet altijd teren met andere stakeholders om een stra- Zo kunnen gemeenten met hun bemoeienis mogelijk voor zover in locatie B sprake is van door actieve verwerving kan plaatsvinden of tegie voor de herontwikkeling van het gebied in herbestemmingsopgaven doelstellingen kostensoorten, die voorkomen op de kosten- niet wenselijk is, gezien de daarmee samen- te vinden. De stakeholders die zich rondom nastreven met betrekking tot toekomstig soortenlijst. Het eventueel door de wetgever hangende risico’s en gezien de strikte transformatieopgaven bewegen zijn talrijk. grondgebruik, financiële doelstellingen en toevoegen van cultureel erfgoed als investe- beperkingen die verbonden zijn aan de Niet alleen projectontwikkelaars en vastgoed- procesdoelstellingen. Doelstellingen op het rings- of kostensoort betekent niet dat deze afdwingbaarheid met behulp van publiekrech- beleggers, maar ook vele andere partijen uit gebied van grondgebruik kunnen liggen op het kosten ook daadwerkelijk kunnen worden telijke instrumenten als baatbelasting en de de publieke en private sector, zoals corporaties, terrein van de volkshuisvesting, stedenbouw, verhaald. Voor de verhaalbaarheid gelden Grondexploitatiewet, is verevening dus vooral gemeenten, rijks- en provinciale overheden, economisch beleid, maar ook op bijvoorbeeld namelijk de criteria van profijt, toerekenbaar- aangewezen op het proces van coalitievor- gebruikers en belangengroeperingen. Al deze milieuaspecten. Financiële doelstellingen heid en proportionaliteit. Dit betekent dat in ming tussen betrokken stakeholders. partijen interacteren op enigerlei wijze met hebben betrekking op het verhalen van veel gevallen serieuze juridische vraagstukken elkaar, en een van de uitkomsten is een gemaakte kosten en het beperken van risico’s, zouden ontstaan en de uitvoeringskosten Verevening als proces van bepaalde verdeling van kosten, baten en risi- maar ook op het maken van winst of het aanzienlijk kunnen zijn. In de huidige praktijk coalitievorming co’s. Contextvariabelen kunnen de uitkomsten creëren van vereveningsmogelijkheden. van gebiedsontwikkeling zijn dan ook niet Het beschouwen van verevening als proces van dat proces in sterke mate beïnvloeden. Procesdoelstellingen hebben vooral betrek- zozeer de criteria profijt, toerekenbaarheid en van coalitievorming tussen stakeholders impli- Zoals eerder beschreven werken macro- king op het op gang brengen en vooral het op proportionaliteit van de Grondexploitatiewet ceert dat niet enkel de koppeling van renda- economische omstandigheden, vastgoed- gang houden van de ontwikkelingen. Naast leidend, maar vooral de financiële ruimte in de bele en onrendabele onderdelen een rol markten, relevante regelgeving en specifieke hun belangen en doelen ten aanzien van het grondexploitatie. De vraag of een heffing op de speelt, maar vooral de acties en interactie van locatiekenmerken door in de mogelijkheden project kunnen betrokken actoren ook worden baten van publieke investeringen rechtvaardig betrokken partijen centraal staan. Het zijn voor verevening. Hoewel het om die reden gekenmerkt aan de hand van de middelen is of niet, betreft een waardeoordeel dat in immers de betrokken overheden, ontwikke- nuttig is om op hoofdlijnen een beeld te (resources) die zij ter beschikking hebben en92 eerste instantie van politiek-bestuurlijke laars, financiers, gebruikers en omgeving die vormen van deze invloed, betreft het geen hun percepties. Actoren met belangrijke en 93 aard is. tot afspraken moeten komen over de verdeling variabelen die in projecten geoptimaliseerd niet-vervangbare middelen zijn cruciale van kosten, baten en risico’s samenhangend kunnen worden om het proces te verbeteren. actoren voor de implementatie van plannen. Aangezien met de huidige formele regels in met de herbestemmingsopgave. Uitgangspunt Om wel meer inzicht in het proces van coalitie- In het kader van verevening spelen vooral de Nederland de baten van publieke investe- van verevening is dan ook dat er een sterke vorming te verkrijgen, en hoe dit doorwerkt in erfgoedeigenaren en andere partijen met ringen in erfgoedbehoud vooral toekomen samenhang bestaat tussen ruimtelijke kwali- vereveningsafspraken, is het nodig drie grond- of vastgoedposities in het plangebied aan de grondeigenaren, lijkt een zekere teit, financiën en proces. Simpel gesteld: voor soorten analyses te combineren: actoranalyse, een bepalende rol in het proces. Met een gebiedsmacht een voorwaarde om onrenda- behoud en herontwikkeling van cultureel interactieanalyse en vereveningsanalyse. dergelijke actoranalyse kan het netwerk van bele investeringen in cultuurhistorisch waar- erfgoed als kwaliteitsdrager voor een gebied is relevante partijen rondom de transformatie- devolle panden te verevenen. Het organiseren geld nodig, en in de zoektocht naar geld wordt Actoranalyse opgave zichtbaar worden gemaakt. Daarnaast daarvan kan via actieve verwerving of door gekeken naar mogelijkheden om meer func- Een actoranalyse heeft tot doel de relevante kan het benoemen van de diversiteit aan coalitievorming met andere actoren in het ties, locaties en actoren te betrekken in het partijen en hun eigenschappen in kaart te stakeholders bijdragen aan het identificeren gebied. Een actieve verwervingsstrategie zou proces. brengen. Wat zijn de publieke en private van mogelijke baten van erfgoed, waar in de mogelijkheden tot verevening vergroten partijen met of zonder regulerende bevoegd- eerste instantie niet aan gedacht hoeft te zijn, aangezien dan meer plannen als gevolg van In veel gevallen start het transformatieproces heden, met of zonder grond- of vastgoedei- en kan het mogelijk helpen nieuwe samenwer- het eigendomsrecht onder sturing van één met één of meer stakeholders die geconfron- gendom, met een direct of indirect belang? kings- of coalitiepartners te vinden. partij worden uitgevoerd. Echter, als een teerd worden met functieverlies van het Deze partijen hebben – als gevolg van unieke dergelijke strategie al mogelijk is, dan zijn de gebouwde cultureel erfgoed, en die besluiten kennis, doelen en context waarin zij opereren Interactieanalyse verwervingskosten in bestaand stedelijk dat herbestemming wenselijk is. Omdat de – uiteenlopende ideeën over de waarde van Hoewel de visie van actoren op de problema- gebied veelal aanzienlijk. Omdat ook de noodzakelijke investeringen hoog zijn, de erfgoedbehoud. Zij worden in eerste instantie tiek en wenselijke (her)ontwikkeling tegen- omvang van de omgevingseffecten lang niet mogelijkheden voor herbestemming onbe- dan ook gekenmerkt door hun belangen en strijdigheden kunnen laten zien, zorgen de altijd duidelijk is, impliceert dit dat risico’s kend, en de visie op het gebied nog niet helder, doelen bij de gebiedsontwikkeling in het kenmerken van transformatieopgaven ervoor Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • dat samenwerking noodzakelijk is. Een tweede rechten, risico’s, financiële en kwalitatieve publieke voorzieningen of onrendabele militaire activiteiten werden beëindigd. analytische stap is het bestuderen van de waarden over partijen vormgegeven? Hoe zijn projecten (deels) worden bekostigd. Vereve- Een sterk aanbodgericht denken lijkt vervol- interactie tussen partijen. Hoe werken afspraken hierover georganiseerd en hoe ning tussen gemeenten en ontwikkelaars gens te overheersen. Plannen voor herontwik- stakeholders samen, waar en door wie zijn kunnen deze beoordeeld worden? geschiedt in de bestudeerde projecten hoofd- keling worden door de gemeente ontwikkeld, en worden in het proces welke beslissingen zakelijk via een overeenkomst over afname en in meer of mindere mate in samenwerking genomen, en wat zijn de achtergronden ontwikkeling van gronden/opstallen. In dat met geinteresseerde ontwikkelaars. In geen daarvan. In het kader van verevening vormt de Verevening in de huidige praktijk geval worden de kosten, opbrengsten en risi- van de bestudeerde projecten was er echter wijze waarop betrokken partijen omgaan met De voorgaande breed omschreven analy- co’s van direct samenhangende onderdelen sprake van substantiële financiële bijdragen de spanning tussen een coöperatieve en een sestappen zijn geoperationaliseerd en van de gebiedsontwikkeling in één ‘envelop’ door eventuele andere eigenaren binnen het competitieve strategie een centraal dilemma. uitgevoerd in een studie van tien gebieds- aan elkaar gekoppeld. Dit kan worden plangebied of door potentieel baathebbende Vooronderstelling van verevening is namelijk ontwikkelingen5 met cultureel erfgoed in beschouwd als een derde vorm van ver- partijen in de directe omgeving. En in geen dat er meerwaarde kan worden gerealiseerd Nederland (Universiteit Twente 2012). evening. Een vierde en laatste vorm, die van de bestudeerde projecten zijn pogingen door via integrale gebiedsontwikkeling de Hieruit komen een aantal bevindingen slechts in een enkel bestudeerd geval (Strijp-S) ondernomen tot scope-uitbreiding c.q. tot beschikbare middelen te vergroten en win- naar voren die in deze paragraaf kort zijn is gebruikt, is dat alle elementen van een het vergroten van het exploitatiegebied, met win-oplossingen te zoeken. Dit vraagt om een beschreven. gebiedsontwikkeling in een gezamenlijke als oogmerk de veronderstelde positieve coöperatieve strategie van stakeholders, juridische entiteit onder worden gebracht, omgevingseffecten van erfgoedbehoud te waarin samenwerking, openheid en creativiteit Een eerste constatering is dat voor verevening bijvoorbeeld in de vorm van een grondexploita- internaliseren. Bij een negatief (verwacht) centraal staan. Informatie wordt dan open in financiële/materiele zin de grondexploitatie tiemaatschappij. De studie laat zien dat de exploitatiesaldo wordt als remedie eerst en gedeeld, er wordt helder onderling gecommu- en het verwachte resultaat daarvan centraal kosten, baten en risico’s samenhangend met vooral gekeken naar mogelijkheden tot verho- niceerd en de focus ligt op het gezamenlijke staat. De wijze waarop verevening is georgani- de gebiedstransformatie dus vooral ging van publieke bijdragen of planaanpas- belang. Een competitieve strategie daaren- seerd verschilt tussen projecten. In hoofdlijn over betrokken publieke en private partij(en) singen c.q. planoptimalisaties. De juridische en94 tegen is gericht op het zich toe-eigenen van de worden er vier vormen gebruikt. Een eerste worden verdeeld in plaats van gedeeld, afhan- politieke ruimte voor verschuivingen blijkt dan 95 meerwaarde van erfgoedbehoud. Dit veron- vorm is dat er via publieke grondexploitatie kelijk van de gescheiden verantwoordelijk- het sleutelvraagstuk voor de financiële haal- derstelt hard onderhandelen, waarbij hoog door gemeenten zelf wordt verevend. Vanuit heden voor planonderdelen en ontwikkelfase. baarheid van de transformatie. Omdat het gaat wordt ingezet, de waarde van eigen concessies (verwachte) winst op gronduitgifte wordt bijge- Deze keuze lijkt vooral ingegeven doordat om omvangrijke en complexe stedelijke trans- wordt overdreven, informatie wordt achterge- dragen aan onrendabele projectonderdelen, gemeenten en ontwikkelaar(s) de waardeont- formatieopgaven kennen deze projecten allen houden en men bereid is te wachten op initia- waarbij de geldstroom via de algemene wikkeling door erfgoedbehoud en ontwikkel- lange doorlooptijden, waardoor externe tief van de andere partij. De spanning tussen middelen loopt. Deze vorm van verevenen, risico’s verschillend inschatten. De in veel ontwikkelingen in veel gevallen noodzaken tot een dergelijke coöperatieve en competitieve waarin winsten en verliezen worden verrekend, bestudeerde projecten uitgesproken geza- verschuivingen in inhoud en omvang van strategie doet zich voor in elke fase van het is bij instellingen die meerdere plannen menlijke ambities en aanpak vertalen zich dus programma’s, en een herijking van kosten, (onderhandelings)proces. Hoe coöperatief behandelen als het ware onderdeel van het niet in gezamenlijkheid van risico en opbreng- baten en risico’s. Nadat aanbesteding heeft partijen echter ook werken, op enig moment businessmodel. Dit geldt bijvoorbeeld voor sten, zoals bij joint ventures of allianties. plaatsgevonden en afspraken zijn vastgelegd in het proces moeten er afspraken worden gemeentelijke grondbedrijven. De vraag in is de speelruimte voor gemeente en ontwik- gemaakt over de verdeling van kosten, baten welke mate de aanwezigheid van cultureel Het eerste initiatief voor het oppakken van de kelaar echter beperkt. De noodzaak van en risico’s. Dit roept de vraag op hoe de erfgoed in dat geval bijdraagt aan hogere herbestemmingsopgave kan van verschillende planaanpassingen en inflexibiliteit van de plan- gekozen strategieën van partijen deze uitgifteprijzen is voor de bestudeerde kanten komen. In de meeste bestudeerde ning heeft in sommige projecten dan ook afspraken beïnvloeden en wanneer het resul- projecten niet te beantwoorden. Een tweede projecten vervulde echter – zeker in het begin- geleid tot conflicten tussen deze partijen, over taat als succesvol kan worden bestempeld. vorm van verevening is het opzetten van een stadium – de gemeente een trekkersrol. Dat de gemaakte (verevenings)afspraken. In projectoverstijgend vereveningsfonds. Onder gebeurde veelal nadat zij geconfronteerd werd dergelijke situaties vindt er een verschuiving Vereveningsanalyse andere de gemeente Amsterdam kent een met (dreigende) leegstand, en het eigendom plaats van een coöperatieve houding naar een Een derde analytische stap is het beschrijven dergelijk fonds voor grote projecten. Er worden van de erfgoedlocatie overnam door de sterk competitieve houding, waarbij de van de wijze waarop verevening plaatsvindt. dan afspraken gemaakt over afdrachten vanuit gronden en bestaande opstallen te kopen van betrokken partijen vooral focusten op hun Met andere woorden; hoe is de verdeling van rendabele projecten aan het fonds van waaruit de voormalige eigenaar, nadat de industriële of eigen belang, het onderling wantrouwen groot Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • wordt en de gevoerde onderhandelingen hard. teren, en niet luisteren en ik doe er verder In een enkel geval gebeurde het omgekeerde geen donder mee.” en zorgden gewijzigde omstandigheden juist voor een meer coöperatieve houding bij “De welwillendheid van partijen om het ook Tabel 1 partijen, doordat de noodzaak van samenwer- daadwerkelijk een succes te maken is king om tot een oplossing te komen voor cruciaal. En hun bereidheid zich aan het   Aanpak 1 Aanpak 2 ontstane problemen toenam. proces te willen verbinden. En in dit geval, Grootschalig Schaalverkleining met het college, wat zijn de bestuurlijke Kenmerken Hoge ambities Organische groei Hoe de projecten ook zijn ingestoken, het blijkt ambities, willen die er echt iets van maken, Aanbodgestuurd Vraaggestuurd niet veel effect te hebben op hoe de eigenaren en willen die er echt voor vechten?” van het erfgoed het succes van verevening en Focus Winst Cashflowmanagement het project ervaren. In alle bestudeerde “Succes in dit soort processen heeft niet Vanuit winst op (her)ontwikkeling Gericht op tijdelijke exploitatie en opbrengsten Verevening projecten was er namelijk sprake van een altijd met hele aanwijsbare factoren te van grond en opstallen die de erfgoedlocatie nu nog kan genereren uitgesproken commitment voor behoud van maken, maar veel meer met hoe partijen in Risico Tegenvallende afzet en prijzen Integrale kwaliteit het cultureel erfgoed (zowel monument als specifieke situaties acteren. Dat maakt de niet-monument) en bleken ‘probleemhebbers’ mensen binnen de organisatie, de aanpak (lees: eigenaren erfgoed) tevreden over de van de mensen en hun relatie met anderen, kosten-, baten- en risicoverdeling van herbe- het belangrijkst om een project verder te stemming: óók als de door hen (gepleegde) brengen. In lijn daarmee zijn kernwoorden: investeringen groter waren dan de (directe) slagvaardigheid, empathie, vertrouwen, opbrengsten. Enerzijds is deze tevredenheid authenticiteit en flexibiliteit.”96 opmerkelijk, gezien de spanningen die in 97 diverse projecten tussen stakeholders zijn “De combinatie van samenwerkende ontstaan over de planinhoud en financiële mensen is zeer belangrijk. Bij dit project afspraken. Anderzijds is het ook verklaarbaar hebben ze een open houding, vrijdenkers, vanuit de opvatting bij partijen dat deze span- die met nieuwe ideeën komen. Daarnaast ningen vooral veroorzaakt worden door geloofde het college in de plannen en is het stemming vormt. Daarmee samenhangende bestudeerde projecten te onderkennen valt, factoren die buiten hun directe invloedssfeer belangrijk een goede projectwethouder te kenmerken zoals openheid, informatie delen, is samengevat in de tabel. liggen (vastgoedmarkt). Hoewel de uitge- hebben, die risico durft te nemen en zijn samenwerkingsbereidheid, elkaars belangen voerde analyse van verzamelde data niet direct dromen waar wilt maken.” kennen, zoeken naar win-win-oplossingen een verband laat zien tussen de procesaanpak en flexibel zijn, worden expliciet benoemd als Heeft verevening bij erfgoed- en het oordeel over de kosten-, baten- en risi- “Bij het insteken van dergelijke processen is factoren die hier positief aan bijdragen. In de locaties een toekomst? coverdeling van erfgoedbehoud, blijken – het belangrijk dat de nadruk wordt gelegd meeste projecten overheersen momenteel Het voorgaande roept de vraag op of vereve- indien expliciet wordt gevraagd naar kritische op de gezamenlijke kansen en ambitie, in echter de recente macro-economische ning bij erfgoedlocaties toekomst heeft. Deze condities voor succesvol erfgoedbehoud – wel plaats van het meegeven van voorwaarden. ontwikkelingen als belangrijkste invloed- vraag kunnen we met een volmondig ja beant- degelijk een aantal aspecten die betrekking Het meegeven van voorwaarden beperkt de factor voor het proces van verevening en woorden. De meerwaarde van erfgoed, ook in hebben op het samenwerkingsproces van ruimte voor creatieve oplossingen die voor coalitievorming. De mogelijkheden om winst financiële/economische zin, wordt breed cruciaal belang te zijn. het erfgoed juist nodig zijn.” te genereren uit herontwikkeling van grond onderkend en verevening is bij een terugtrek- en opstallen is sterk afgenomen, en door de kende overheid noodzaak om tot herontwikke- “Om dat te bereiken, is samenwerken en De gemene deler die uit de gesprekken naar institutionele druk moeten projecten zich ling van erfgoedlocaties te komen. Echter, de luisteren een hele belangrijke factor. Een voren komt, is dat een coöperatieve houding aanpassen: van grootschalig en aanbodge- gangbare aanpak van verevening, waarbij proces is vooral samenwerken met elkaar, bij sleutelpartijen wel degelijk een cruciale richt naar minder ambitieus, schaalverklei- verschillende partijen vanuit hun eigen rolop- luisteren naar elkaar en dan ook echt luis- factor voor succesvolle verevening en herbe- ning, enzovoort. De tendens die in vrijwel alle vatting kijken naar de kosten, baten en risico’s Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • van transformatieopgaven, en waarbij de van de herontwikkeling integraal verantwoor- nieuwe partijen. Naast kansen impliceert deze 1 De Wagenwerkplaats (Amersfoort); Spoorzone Tilburg; financiële focus ligt op (kortetermijn)winst uit delijk zijn voor de voorziening van diverse benadering ook risico’s. Verdere integratie zorgt Hart van Zuid (Hengelo); Hembrugterrein (Zaanstad), grond- en opstalontwikkeling, is niet toekomst- nutsfuncties in het gebied. Integraal systeem- voor toenemende afhankelijkheden en Vaneker (Enschede). bestendig gebleken. De huidige tendens van denken betekent overigens niet dat er één complexiteit en vraagt om nieuwe rollen en 2 Vlaanderen kent sinds 2004 een stelsel van planbaten. alomvattende projectorganisatie moet komen; De winstbelasting over planbaten is in Vlaanderen in de schaalverkleining en organische groei kent samenwerkingen van partijen die elkaar niet of Codex Ruimtelijke Ordening geregeld. Planbaten zijn in echter grote risico’s voor het realiseren van de wel dat er een gezamenlijke visie op het totaal nauwelijks kennen. Het opnemen van investe- deze regeling de meerwaarde die ontstaan als gevolg van ambities van integraliteit en duurzame kwali- is. Kosten, baten en risico’s kunnen hierdoor ringen in erfgoed in dit proces kan tevens nega- een bestemmingswijziging. Het gaat om gronden voor teit bij de voorliggende transformatieopgave. zowel ruimtelijk als in de tijd beter aan elkaar tieve gevolgen hebben. Het maakt namelijk de woningen, bedrijfsgebouwen of recreatieve inrichtingen. De eigenaar van een te verkopen perceel moet 20% van de Er zal daarom meer aandacht moeten komen gekoppeld en evenwichtiger verdeeld worden, inhoud van het erfgoedbelang onderdeel van forfaitair geraamde meerwaarde betalen. Dit geldt zowel voor incrementele aanpakken, zonder hierbij waarbij free rider-gedrag zoveel mogelijk wordt een onderhandelingsproces. Het gevaar bestaat voor agrariërs die grond voor toekomstige verstedelijking deze ambities uit het oog te verliezen. Gedacht voorkomen. dan dat het marktdenken de overhand krijgt en verkopen, als voor eigenaren van vastgoed op binnenste- delijke herstructureringslocaties. De inkomsten worden kan worden aan opsplitsing van ambitieuze cultuurhistorische waarde enkel wordt beoor- verdeeld over het Gewest (10%), de provincies (10%) en de programma’s in uitvoerbare (lees: financieel Dit toekomstbeeld van verevening en coalitie- deeld aan de hand van de vraag in hoeverre het gemeenten (80%). De overheid dient de inkomsten uit de haalbare) deelprojecten waarbij de diverse vorming verlegt de focus van ontwikkeling, via erfgoed bijdraagt aan het financieel-economi- planbaten aan te wenden voor projecten of doelstellingen het huidige gebruik van het gebied, naar het van ruimtelijke ordening, in overeenstemming met haar projectconsortia zich committeren aan de sche resultaat. Elke discussie over cultureel ruimtelijk structuurplan” (Stogo 2007: 26-27). programmavisie. Mogelijk kan hier geleerd toekomstige gebruik. Het gaat bij verevening erfgoed binnen ruimtelijke ontwikkelingen 3 Feitelijk gaat het niet om een op zichzelf staande wet, maar worden van ervaringen met grootschalige dan niet meer om overheveling van eenmalige dient daarom eerst en vooral te beginnen met om aanpassing van afdeling 6 van de Wro per juli 2008. projecten als Terminal 5 Heathrow en de Olym- winsten op vastgoedontwikkeling naar het helder te maken wat de doelen en partijen 4 Voorbeelden hiervan zijn kosten voor bodemsanering, pische Spelen, maar ook van ervaringen in onrendabele onderdelen, of om cashflow- zijn waarvoor dit wordt gedaan. plan- en apparaatskosten, onderzoekskosten, kosten voor projecten met painsharing/gainsharing-allian- management, maar om het creëren van de inrichting van openbaar gebied, etc. Voor het verhaal van kosten via het exploitatieplan gelden drie toetsings- tiecontracten. Met name in Australië is veel randvoorwaarden voor een terugkerend criteria; profijt (ondervind het nut van de voorziening en98 ervaring opgedaan met alliantiecontracten, rendement. Hiermee samenhangend is het Suggesties voor verder lezen maatregel), toerekenbaarheid en proportionaliteit. Het op 99 maar voorbeelden zijn ook te vinden in diverse vroegtijdig bij de herontwikkeling betrekken deze wijze verhalen van kosten verloopt via de bouwver- gunning. ziekenhuisprojecten in Scandinavië. Denken van partijen die een langetermijnperspectief Coff, R.W. (1999), When competitive advantage doesn’t 5 Strijp S (Eindhoven), Enka (Ede), DRU (Ulft), de Hallen vanuit de integrale waardeontwikkeling op hebben wenselijk. Dit impliceert een sterkere lead to performance: Resource based theory and stake- (Amsterdam), Scheldekwartier (Vlissingen), ECI/Roerdelta gebiedsniveau moet het uitgangspunt zijn. rol voor exploitatiemaatschappijen en beleg- holder bargaining power. Organization Science, 10: (Roermond), Indië terrein (Almelo), NDSM (Amsterdam), Zowel ruimtelijk-functioneel als in de tijd. gende partijen, in plaats van voor ontwikke- 119-133. Stadshouderspark Vught (Vught), Overhoeks (Amsterdam). Dat impliceert de noodzaak van een veel ster- laars, aangezien deze van nature meer gericht kere oriëntatie op de beheer- en exploitatiefase, zijn op langetermijnrendement in plaats van Ecorys (2010), Financieringsmiddelen uit gebieds- en meer aan de (her)ontwikkeling van gebouwd kortetermijnwinst. Daarmee passen dergelijke ontwikkelingen en bestemmingswijzigingen: een erfgoed nevengeschikte waardeketens dan tot partijen beter bij transformatieopgaven, verkenning van de publiekrechterlijke mogelijkheden op heden het geval is. Hierbij valt te denken aan waarbij de waarde-effecten van cultureel van planbatenheffing, bovenplanse verevening het verbinden van de herontwikkeling van erfgoed zich op langere termijn voordoen. en verruiming van het huidige kostenverhaal. gebouwd cultureel erfgoed met doelstellingen Organisatievormen die bij deze uitgangs- Rotterdam (In opdracht van het Ministerie van VROM). op duurzaamheidterrein, en het vroegtijdig punten aansluiten zijn bijvoorbeeld gebieds- betrekken van nutsbedrijven en andere behe- ondernemingen/-fondsen, maar ook Ministerie VROM (2006), Advisering voorbeeldprojecten rende partijen. Hierdoor wordt niet alleen een revolverende fondsen en vormen van erf- ontwikkelingsplanologie: regionaal kostenverhaal en gezamenlijk plan ontwikkeld, maar tevens pacht met verplichte gezamenlijke afname verevening. Den Haag. commitment onder partijen gecreëerd voor van diensten. de langere termijn. Onder meer in het gebied Peek (2011), Nieuwe Realiteit: van disciplinair raamwerk King’s Cross in Londen zijn zogenaamde Multi- Een sterkere oriëntatie op de beheer- en naar denkraam, Real Estate Research Quarterly, Utilities Service Companies aan de gebiedsont- exploitatiefase en nevengeschikte waardeke- Augustus 2011. wikkeling gekoppeld, die gedurende de looptijd tens betekent nieuwe samenwerkingen met Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • 9. De voormalige NS Werkplaats in de Tilburgse Spoorzone Lucien Kuijsters & Dirk van Alphen Gemeente Tilburg100 Tilburg van kernen) bezocht en onder meer onder de 101 Met ruim 205.000 inwoners is Tilburg de zesde indruk raakte van een textielfabriek. De stad stad van Nederland. De alom bekende teloor- kende toen al een lange historie van textielnij- gang van de textielindustrie heeft de stad diep verheid en had arbeid en textiel al eeuwen in geraakt. Maar uit die gewonde stad heeft zich het DNA. Van een aaneenschakeling van een krachtige gemeenschap ontwikkeld, gehuchten op de hei ontwikkelde Tilburg zich met een veelzijdig economisch en cultureel tot een wolcentrum, van een kleine gemeen- patroon. Tilburg is samen met steden als schap met stadsrechten naar een sterke Enschede, Manchester, Leeds en Lodz wel textielstad; en via de teloorgang van de textiel- eens als comeback city betiteld. Elk van de industrie naar een moderne industriestad aan steden ontwikkelde speciale vernieuwings- het einde van de vorige eeuw. Naast de nog strategieën om zonder de eens dominante steeds herkenbare oude lintenstructuur, het textielindustrie te transformeren in een agrarische en het omvangrijke religieuze moderne 21e-eeuwse stad. De Spoorzone erfgoed, weerspiegelen de aard en de geschie- in Tilburg biedt daartoe een ultieme kans. denis van de stad met name in het industriële erfgoed. Op een aantal plekken in de stad is dat erfgoed nog prominent aanwezig, maar er is Het erfgoed van de stad veel van de textielindustrie verdwenen. Naast Tilburg is een jonge stad met een zeer lange textiel kende Tilburg natuurlijk ook andere bewoningsgeschiedenis. Stadsrechten bedrijvigheid, onder meer in de metaalsector. verkreeg het in 1809 nadat Lodewijk Napoleon Ten noorden van de spoorlijn was tot voor kort het dorp Tilburg (destijds een conglomeraat een groot revisiebedrijf gevestigd, beter Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • bekend als de NS Werkplaats of, in de volks- Gedacht wordt aan de ontwikkeling van: de mond als ‘D’n atelier’. Anno 2013 ligt de bibliotheek van de toekomst, een innovatieve voormalige NS Werkplaats centraal in leeromgeving (in samenwerking met Fontys de Spoorzone. Hogescholen, Universiteit van Tilburg, Tias- Nimbas), het model van een kenniscampus, congres- annex hotelvoorzieningen, een vrij De ambitie van de programmeerbare Koepelhal en hoogwaardige Spoorzone Tilburg horecavoorzieningen. Oude functies en De term Spoorzone Tilburg staat voor een gebouwen zullen verdwijnen, maar een deel ambitieuze gebiedsontwikkeling. Het gebied van het culturele erfgoed is zo bijzonder dat is ongeveer 3 kilometer lang en ligt tussen de het een rol gaat spelen bij de toekomstige Ringbaan-West en Ringbaan-Oost, aan weers- plannen. Dit artikel gaat in op de wijze waarop zijden van het spoor en centraal in de stad. dit cultureel erfgoed is opgenomen in de Het heeft een totale bruto oppervlakte van gebiedsontwikkeling. 75 hectare. Dit gehele gebied wordt getrans- formeerd tot een centrum met bijzondere ruimtelijke en architectonische kwaliteiten. De spoorwegwerkplaats De Spoorzone moet het stedelijke brandpunt Bepalend in dit deel van de Spoorzone is het worden van het nieuwe grootstedelijke wonen, industriële landschap dat zich door een bijna werken en ontspannen, met een mix van crea- 140-jarige bedrijvigheid op één specifiek vlak tieve bedrijvigheid, kunst en cultuur, kantoor- op een bijzondere wijze heeft ontwikkeld. De102 functies, leisure, maatschappelijke functies geschiedenis van het bedrijf voert terug tot de 103 en onderwijsactiviteiten. Levendigheid, dyna- aanleg van het zuidelijk spoorwegnet kort na miek, verrassing en experiment bepalen straks 1860. In het zuiden van Nederland hadden de het karakter van het gebied. Met de Spoor- Staatsspoorwegen een herstelwerkplaats zone wil Tilburg een belangrijke stap zetten in nodig en dus kocht men een groot stuk land in de versterking van haar stadscentrum. De stad het verder nog onbebouwde hart van Tilburg. durft met de Spoorzone haar nek uit te steken De Staatsspoorwegen waren lange tijd zelfs de en risico’s te nemen. Het gehele Spoorzone- grootste werkgever in Tilburg. De NS Werk- gebied kent een grote verscheidenheid aan plaats heeft met de aanleg van de spoorverbin- identiteiten met objecten en sporen uit ding door Tilburg en de ontwikkeling van een diverse perioden uit de Tilburgse geschiedenis. grote werkplaats voor het zuiden van Neder- land, cultuurhistorische waarde gegeven aan In dit onderzoekskader richten we ons op de sociaaleconomische en geografische een deelgebied: het centrale deel, bekend als ontwikkeling van de stad. Kerngebied met de voormalige NS Werkplaats. In het centrale deel zal met name het indus- Het complex en de bebouwing is ook van archi- trieel erfgoed dienen als basis en inspiratie tectuurhistorisch belang, als voorbeeld van de voor de ontwikkeling. Het gemeentebestuur uiterst sobere en doelmatige vormgeving van streeft hier naar een ‘Kennis Plus’-profiel. spoorwegwerkplaatsen. Het toont een staal- Hiermee wordt ingespeeld op trends en wordt kaart van de stijlontwikkeling van een eeuw aangesloten op ontwikkelingen in de binnen- spoorwegarchitectuur, en is van belang door stad en het nabijgelegen Veemarktkwartier. de bijzondere samenhang van ex- en interieur. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Uiteraard hebben bedrijf en terrein een doorlo- In de decennia daarna kwam de transversale De oudste nog bestaande gebouwen stammen men de nieuwste architectuurontwikkelingen, pende transformatie ondergaan. Als bedrijf (van werkplaats van de grond. Kenmerk van de uit de periode tussen 1867 en 1914 . De archi- waarbij werd aangesloten bij de theorieën van het bouwen van locomotieven en wagons naar Tilburgse werkplaats is de parallelle ligging tectuur van deze gebouwen wordt gekenmerkt het Nieuwe Bouwen over licht, lucht en ruimte. onderhoudswerkzaamheden en opslag), maar aan het oost-west-georiënteerde hoofdspoor door de typerende vormentaal die bij meer- In die periode werden ten westen van de toen- ook fysiek, waarbij functionaliteit en een goede en de transversale opzet van het bedrijf. dere gebouwen van de toenmalige Staats- malige hoofdbebouwing uitbreidingen gereali- logistiek over het gehele terrein altijd van Gebouwen en spoorvertakkingen kennen spoorwegen te zien was. De gebouwen zijn seerd. In 1929 werd een draaischijf geplaatst. doorslaggevend belang waren. Het is binnen de hierdoor een zeer bijzondere ordening ten allen opgetrokken uit baksteen, waarbij de In 1933 kwamen de nieuwe locomotiefstel- typologie van de spoorwegwerkplaatsen de opzichte van elkaar. Het eveneens oost-west- gevels verlevendigd zijn met lisenen en lijsten plaats en ketelmakerij gereed. In 1937 werd bij grootste en meest gave eenheid die resteert. georiënteerde netwerk op het terrein van siermetselwerk. De vensters hebben de draaischijf een vrijstaande polygonale loco- In dit opzicht is het gebied uniek te noemen. omklemde als het ware het complex met de voornamelijk getoogde of rondboogvormen motiefloods opgetrokken en in hetzelfde jaar Daarnaast heeft het gebied een grote cultuur- diverse hallen. Wagons en locomotieven en zijn voorzien van gietijzeren ramen. kwam een nieuwe wielendraaierij tot stand in historische betekenis voor de historie van het konden aan de kopse einde een hal binnen- De constructies zijn verschillend, zo heeft een dezelfde stijl. De laatste twee onderdelen railvervoer in Nederland en natuurlijk voor de rijden waarna ze op een verrijdbaar plateau van de oudste gebouwen nog een houten werden hoofdzakelijk opgetrokken in stalen stad Tilburg, waar generaties arbeiders, deels dwars door het gebouw werden verplaatst spantconstructie, terwijl een ander gebouw vakwerk met baksteen- en glasvulling. Een uit andere delen van Nederland, werk vonden om vervolgens de specifieke werkunit in te (de voormalige wagenmakerij uit ca. 1900) een aantal gebouwen is in de Wederopbouwpe- in deze bedrijfstak. rijden. Deze op het productieproces geba- constructie van gietijzeren kolommen heeft riode gerealiseerd in de voor die periode seerde dwarsverbindingen zijn dus bepalend waarop een houten sheddakconstructie rust. kenmerkende vormentaal, zoals een medisch Om de cultuurhistorische waarden van gebied geweest voor de inrichting van het terrein en centrum. Ook in de laatste decennia van de en objecten goed in beeld te krijgen is een de gebouwen. De eerste bouwfase startte in de noordweste- twintigste eeuw zijn diverse gebouwen tot aantal studies verricht. Allereerst werd het lijke hoek van het terrein. Hier werd in 1867 stand gekomen. gehele gebied van de Spoorzone bestudeerd in Het huidige karakter wordt gekenmerkt door een bergplaats voor hout en bouwmaterialen104 een cultuurhistorische verkenning en een gebouwen uit verschillende perioden. Het geplaatst. Kort daarna werd in 1869 de koper- 105 cultuurhistorische effectrapportage. Onder de complex omvat een groot aantal gebouwen slagerij gebouwd. Van de bebouwing uit circa Ambitie, cultuurhistorie titel Spoorzone, ‘t Nieuwe Atelier, een me(e)ting uit diverse bouwfasen tussen 1865 en 2000. 1870 resteren delen van de eerste locomotief- en transformatie van cultuurhistorie – ontwerpopgaven – maat- Veel gebouwen zijn veelvuldig gewijzigd en stelplaats en wagenmakerij. In 1902 werden Van belang voor de toekomstige gebiedsont- schappij werden in het kader van een Belvedere- hebben daarom kenmerken van meerdere aan de uiterste oostzijde van het huidige wikkeling is het behoud van de basisken- project de resultaten van deze onderzoeken en bouwperiodes. Dat is niet alleen zichtbaar terrein een schrijnwerkerij en wagenmakerij merken van het gebied en de gebouwen. allerlei culturele en maatschappelijke activi- aan de buitenzijde, waar verschillende bouw- opgetrokken, met een transversaal geplaatste Deze zijn voortgekomen uit de logica van teiten in 2006 gepubliceerd. Gaandeweg is meer stijlen en materialen verwijzen naar de rolwageninstallatie en schrijnwerkerij onder het spoorwegstelsel en het productieproces. ingezoomd op de gebouwen. In het bouwhisto- invloed van ontwerpers die door de spoor- sheddaken. In dezelfde periode werd de Aan deze cultuurhistorisch waardevolle laag risch rapport (BOEI 2008) zijn de bouwgeschie- wegen werden ingeschakeld. Het is ook wagenmakerij III gebouwd. Deze staat bekend een nieuwe laag met nieuwe functies en bete- denis en alle gebouwonderdelen beschreven duidelijk zichtbaar wanneer gekeken wordt als de Koepelhal en heeft een spectaculaire kenis toevoegen, is de uitdaging bij herontwik- en gewaardeerd. In 2012 zijn ook de “spoorse naar de staalconstructies van de verschil- overkapping met knieboogspanten waardoor keling van dit gebied. De historische en elementen” (infrastructuur, rails, wissels e.d.) lende gebouwen. Het geheel is een staal- een grote open ruimte is ontstaan. ruimtelijke kernkwaliteiten van het huidige in kaart gebracht (Lansink 2012). kaart van bouwtechnieken in staal die in gebied worden ingezet in de transformatie: Nederland de afgelopen 140 jaar zijn toege- De tweede bouwfase vond plaats in de jaren deels door behoud, maar ook als referentie- past. Bij iedere nieuwbouw is de voor die 30 van de twintigste eeuw. De architectuur kader en inspiratiebron voor de gewenste Het erfgoed van de werkplaats betreffende periode modernste bouwmetho- van deze gebouwen is volledig anders en wordt nieuwe ontwikkeling. De transversale werk- Vanaf 1860 werd de spoorlijn Breda-Tilburg- diek gebruikt. Omdat het veelal afzonderlijke gekenmerkt door het veelvuldig gebruik van plaats kan in zekere zin beschouwd worden als Maastricht aangelegd. In 1867 volgde een eerste gebouwen betreft, zijn de constructies vaak glas en staal. De constructie van de gebouwen een machine: een bedrijf met gebouwen op aanbesteding voor een uitgebreide werkplaats naast elkaar zichtbaar waardoor de ontwikke- bestaat uit stalen staanders en liggers, waarbij transversale leest geordend, een samenhan- in Tilburg, bestaande uit onder andere een ling duidelijk is te zien. Dit is voor zover de wanden zijn opgevuld met baksteen en veel gende organisatie, een logistiek proces met magazijn en een werkplaats voor locomotieven. bekend een uniek gegeven in ons land. glas. Bij de bouw van deze gebouwen volgde rails en wissels. Dit bijzondere industriële land- Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • schap in het centrum van een zich verder De huidige ambitie is behoud door ontwikke- Het procesverloop plaats voorgedragen door de provincie om ontwikkelende jonge en dynamische stad ling, door behoud én ontwikkeling: door Al vanaf de jaren negentig worden deel- rijksmonument te worden. Deze voordracht is moet ook in 2050 nog afleesbaar en herken- behoud van de samenhang en kenmerkende gebieden in de Spoorzone ontwikkeld. destijds niet door de gemeente ondersteund. baar zijn. Dat is meer dan alleen behoud van kwaliteiten in combinatie met creatieve oplos- De vestiging van het hoofdkantoor van  Reden hiervoor was dat het een nadrukkelijke een aantal bijzondere hallen. singen voor een nieuw en dynamisch Interpolis kan worden gezien als het startsein, beperking van toekomstige ontwikkelmoge- stadshart. Het gaat om een goede balans waarna andere ontwikkelingen volgden. lijkheden zou betekenen. De cultuurhistorische waarden van het gehele tussen erfgoed en toekomstgerichte transfor- De in 2000 gepresenteerde Ontwikkelings- terrein met de bijzondere bouwhistorische matie. Cultuurhistorie zal dienen als inspiratie visie Spoorzone van Riek Bakker (BVR) wees waarden dragen bij aan de transformatie. voor nieuwe ontwikkelingen, zowel in open- uit dat de Spoorzone enorme potenties biedt Samenwerking met VolkerWessels De inrichting van de openbare ruimte speelt bare ruimte als in architectuur. Interessante voor de ontwikkeling van de stad Tilburg.  In 2009 is Tilburg een Europese aanbesteding een belangrijke rol om het verhaal door te opgave is of er nieuwe betekenissen aan Om de stedenbouwkundige potenties van het gestart om een ontwikkelaar te selecteren, vertellen. De kernkwaliteiten van dit landschap kunnen worden toegevoegd. Dit is naast een centrale deel van de Spoorzone inzichtelijk te zodat de risico’s voor zo’n grootschalige kunnen functioneren als de identiteitsdragers stedenbouwkundige of architectonische, ook maken is de toenmalige Rijksbouwmeester Jo herontwikkeling gedeeld konden worden. van de toekomst. De samenbindende identiteit een artistieke en creatieve opgave. De nieuwe Coenen gevraagd een stedenbouwkundige Uiteindelijk is VolkerWessels geselecteerd. is die van de transversale werkplaats als één beeldkwaliteit kan geïnspireerd worden door visie voor het gebied op te stellen. Deze Visie De partijen hebben in maart 2010 een samen- entiteit: de oorspronkelijke opzet ervan is nog dit bijzondere erfgoed (simpel, robuust maar Spoorzone van het Atelier Rijksbouwmeester werkingsovereenkomst getekend voor de zeer goed afleesbaar. Het voormalige atelier spectaculair). In combinatie met het station is eind 2002 gepresenteerd. De gemeente- herontwikkeling van de voormalige NS Werk- vormt nog steeds een geheel: een werkplaats (een potentieel rijksmonument uit de weder- raad heeft begin 2003 het ruimtelijk-steden- plaats. Daarin werd overeengekomen geza- met diverse gebouwen, een functioneel logis- opbouwperiode) kan de transformatie van bouwkundig ambitieniveau van de Visie menlijk het masterplan te ontwikkelen en een tiek proces met rails, transportlijnen, verschil- de NS Werkplaats een enorme bijdrage Spoorzone overgenomen. Dit ambitieniveau vervolgovereenkomst te sluiten, waarin afge- lende bouw- en draagconstructies, geluid en leveren aan de stad en de regio Tilburg en is ruimtelijk vertaald in een structuurplan voor sproken wordt hoe de gebiedsontwikkeling106 beweging. De sporen/rails, de binnenhoven in de toekomst ook een ankerpunt worden, het gehele Spoorzonegebied, dat in 2005 daadwerkelijk uitgevoerd gaat worden, inclu- 107 en de logistieke lijnen van de infrastructuur zijn waarbij het industriële erfgoed zorgt voor definitief door de gemeenteraad is vastge- sief de publiek-private samenwerking in de als bindend element letterlijk en figuurlijk te een bijzondere uitstraling. steld. grondexploitatie. gebruiken in de inrichting van de open en openbare ruimte. Een aantal bijzondere Om de ambities te realiseren was een abso- gebouwen kan in samenhang worden Tijdelijk gebruik van het erfgoed lute voorwaarde dat het terrein van de NS Het Masterplan gehandhaafd, waarbij gezocht moet worden Profilering van het kerngebied door tijdelijk Werkplaats pal ten noorden van het NS De plannen en ambities van Tilburg voor naar passend én vernieuwend hergebruik. gebruik is van groot belang om bekendheid Station voor herontwikkeling vrij zou de Spoorzone en de NS Werkplaats zijn Architectuurhistorisch, typologisch en functio- van en levendigheid in het gebied te krijgen. komen. Voor Tilburg was dit een reden om omschreven in het masterplan. Dit masterplan neel bijzondere en waardevolle gebouwen Het stadsbestuur wil dit, soms afhankelijk van gesprekken met de NS aan te gaan over de is in opdracht van de gemeente Tilburg en en objecten komen hiervoor in aanmerking. nadere haalbaarheidsstudies, vormgeven door verplaatsing van het Revisiebedrijf van ontwikkelaar VolkerWessels door stedenbouw- De cultuurhistorische waarden zijn dus herken- een vrij programmeerbare koepelhal, een over- NedTrain naar een andere bedrijventerreinlo- kundig adviesbureau BDP.khandekar gemaakt. baar in de stenen, de bijzondere gebouwen en dekte markt, de Hall of Fame in gebouw 90, catie aan de rand van de stad. Deze bespre- In mei 2011 heeft het bestuur onder voor- de artefacten; maar ook in het verhaal achter een informatiecentrum in het Deprez-gebouw, kingen werden in januari 2007 afgerond met waarden ingestemd met het masterplan de dingen, in de arbeid, in mensen, Tilburgers. de werkplaats zelf als evenemententerrein, een convenant tussen de gemeente en de De:Werkplaats. Het vormt de basis voor het Ook in dit opzicht is sprake van industrieel een restaurant in de Polygonale loods, NS-partijen. In dit convenant werd vastgelegd kerngebied Spoorzone en biedt flexibiliteit, erfgoed, van een belangrijk onderdeel in de kantoorpanden NedTrain voor bedrijvigheid, dat de gronden van de NS Werkplaats in zodat het veranderende inzichten en Nederlandse industriële ontwikkeling (fysiek sociaal culturele programmering en inzet van 2011 zouden worden overgedragen naar de marktomstandigheden aankan. Het is dus én sociaal-economisch) en van de identiteit het Kerngebied Spoorzone voor Brabant 2018 gemeente Tilburg. In het convenant werd ook geen onwrikbare blauwdruk, maar legt in van Tilburg in het bijzonder. (Bidbookfase). vastgelegd dat NS de werkplaats tot die tijd in hoofdlijnen de doelstellingen en beoogde stand zou houden, zodat het erfgoed werd kwaliteiten voor de herontwikkeling vast. behouden. In het verleden is de NS Werk- Het basisprogramma voor het kerngebied is Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • BOEi Nationale Maatschappij tot Behoud, Ontwikkeling en Exploitatie van Industrieel Vaststellingsovereenkomst voerd in het kader van een aanvraag uit de Erfgoed. NS-Werkplaats te Tilburg, situatie 2007. Momenteel wordt de vaststellingsovereen- nota Ruimtebudget) met behulp van de condi- komst nader uitgewerkt. In de samenwerkings- tionele waarderingsmethode een poging overeenkomst is de intentie uitgesproken om gedaan de economische waarde van erfgoed- in deze overeenkomst een bindende, gedetail- behoud te kwantificeren. Daarvoor is gekeken leerde en langjarige afspraak voor de gehele naar de verwachte stijging van het aantal ontwikkeling van de Werkplaats te maken. bezoekers in het plangebied en hun betalings- In het afgelopen jaar bleek dit in deze econo- bereidheid voor behoud van de cultuurhisto- misch sombere tijden voor een complexe risch waardevolle bebouwing. De analyse laat gebiedsontwikkeling van meer dan 200.000 zien dat de betalingsbereidheid 5 euro per m2 bvo, een investeringsvolume van meer bezoeker bedraagt. Gecombineerd met een dan 200 miljoen euro en een looptijd van meer – door Tilburg – geschatte toename van het dan 15 jaar een brug te ver. Daarom is besloten aantal bezoekers aan het gebied met 190.000 dat er in de vaststellingsovereenkomst een leidt dit tot een netto contante waarde van 10 opdeling in twee fases wordt gemaakt. miljoen euro. Maar ook al zouden boven- Het uitgangspunt blijft een evenwichtige en staande effecten optreden, dan betekent dit voldoende risicodragende samenwerking voor nog niet per se dat financieel rendement de gehele ontwikkeling. Voor de eerste behaald wordt: De (theoretische) economische fase (tot en met 2018) worden concrete en waarde dient zich daarvoor te vertalen naar bindende afspraken gemaakt, voor een financiële opbrengsten, en daarnaast zijn er tweede fase (vanaf 2019 tot 2028) worden extra kosten gemoeid met de herontwikkeling108 taakstellende afspraken gemaakt.. van het erfgoed. Deze kosten hebben deels 109 het karakter van opportunity costs, omdat de aanwezigheid van erfgoed beperkingen Verevening met zich meebrengt (zoals bouwen in hoge Een belangrijke opgave voor Tilburg is dichtheden). Daarnaast zijn de kosten die met globaal: wonen (150.000 m ), werken (25.000 2 van Tilburg. Waar het adagium van denken en het beantwoorden van de vraag hoe de finan- de herontwikkeling van de erfgoed-objecten m2), horeca en cultuur (20.000 m2), onderwijs doen, kennis halen en brengen, zorgt voor een ciële positie in dwit gebied te verzilveren? gemoeid zijn aanzienlijk. (10.000 m2 / mogelijk 60.000 m2), commer- dynamisch cluster aan activiteiten om de Daarin speelt het cultureel erfgoed een ciële voorzieningen (10.000 m2), overig (5.000 toekomst van Tilburg en de Tilburger via social belangrijke rol. De cultuurhistorische waarde Verevening van kosten, baten en risico’s m2). Een totaal oppervlak van 220.000 m2. In de innovation vorm en richting te geven. Via een van de gebouwen op de NS Werkplaats, en de binnen het plangebied vindt plaats in de uitwerking van de gebiedsvisie voor het kern- permanente tijdelijkheid groeit en bloeit deze waarde van het realiseren van de ambitie in het samenwerking tussen Tilburg en VolkerWes- gebied (november 2012) staan de ambities plek tot een nieuw centrum van Tilburg.” gebied, wordt door alle partijen onderkend. sels. Op basis van het masterplan hebben hiervoor verwoord. Centraal staat verbinden Dit concept wordt momenteel verder ontwik- Diverse studies laten het economisch belang partijen gezamenlijk een sluitende grondex- en samenwerken in een gebied met een hoge keld en wordt net als het masterplan niet van de cultuurhistorische kwaliteit in het ploitatie opgesteld. Om ruimte te bieden aan belevingswaarde, ontleend aan de geschie- directief, maar richtinggevend. Vervolgens zal gebied zien. Dat belang wordt onder meer gewijzigde inzichten van de partijen is afge- denis (het DNA) van de stad en de plek. er samen met alle partners concreet inhoud benoemd in termen van de hoogte van de sproken dat de exploitatie jaarlijkse herijkt kan moeten worden gegeven aan het gebied. economische waarde van cultuurhistorische worden als dit leidt tot een voor beide partijen Een van de onderdelen van de planvorming op Er komt dan inzicht in de rollen die de partners complexen of individuele objecten, financiële aanvaardbare opbrengst-/kostenverhouding. de voormalige werkplaats, is de Stadscampus: kunnen vervullen. Vanuit een maatschappe- baten voor de recreatieve sector en positieve Daarvoor is unanimiteit tussen partijen vereist. “De Stadscampus is een gebied waarin de mens lijke businesscase voor het gebied als geheel waarde-effecten voor omliggend onroerend De gemeente en VolkerWessels zorgen ieder sporen kan trekken die hem informeren, inspi- kunnen de individuele partijen starten aan hun goed. (BILAN-rapport 2006, 47). Naast kwalita- zelf voor de grondopbrengsten op de door hen reren en verbinden met heden en toekomst eigen businesscase. tieve beschrijvingen is in een MKBA (uitge- individueel te ontwikkelen of uit te geven Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • bouwkavels. Het verschil tussen inkomsten direct samenhangende onderdelen van de en kosten wordt verdeeld (50-50) tussen gebiedsontwikkeling worden in het geval van partijen. De gemeente heeft nu alle gronden de Spoorzone Tilburg in één envelop aan elkaar in eigendom. De uit te geven gronden worden gekoppeld. Het onderzoek van Smit, Baarveld door de gemeente fasegewijs juridisch over- en Dewulf benoemt dit als een van de moge- gedragen aan VolkerWessels. Binnenplanse lijke organisatievormen van verevening. verevening vindt daarmee plaats via grond- Binnen het kader van het onderzoek zijn prijzen en voor zover mogelijk door de partijen echter geen toepasbare mogelijkheden vanuit rendabele projectonderdelen te laten gevonden om te komen tot verevening van bijdragen aan de onrendabele top van andere kosten en baten, in relatie tot bestaand onroe- onderdelen. rend goed in de directe omgeving van het erfgoed. Conclusie De aanwezigheid van het industrieel erfgoed in de Spoorzone draagt bij aan de identiteit van het gebied, aan de waarde van het nieuw te ontwikkelen vastgoed en aan de waarde van het bestaande vastgoed in de omgeving. Voor zover deze waardetoename zich vertaald in extra opbrengst komt deze binnen het plan-110 gebied tot uitdrukking in de vastgoedwaarden 111 van het nieuw ontwikkeld en hergebruikt vast- goed. Voor zover de financiële baten van het erfgoed bij partijen buiten het plangebied terechtkomen zijn de vereveningsmogelijk- heden echter beperkt. Het internaliseren van deze (veronderstelde) effecten vraagt om actieve verwerving of coalitievorming met bestaande eigenaren, aangezien publiekrech- telijk afdwingbare mogelijkheden binnen de huidige Nederlandse regelgeving hiervoor geen soelaas bieden. Los van de gebrekkige haalbaarheid in de situatie van de Spoorzone Tilburg kleven aan dergelijke strategieën ook belangrijke nadelen, waar Smit, Baarveld en Dewulf in hoofdstuk 8 op ingaan. Binnen de gebiedsontwikkeling zelf is het wel mogelijk om met een gericht grondprijsbeleid en de koppeling van publieke functies aan het indus- trieel erfgoed te komen tot een verevening van kosten en baten met andere te realiseren functies. Kosten, opbrengsten en risico’s van Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • 10. Het effect van investerings- projecten op het maatschappelijk rendement van cultureel erfgoed Faroek Lazrak Vrije Universiteit Amsterdam / RIGO Research en Advies112 De bescherming van cultureel erfgoed is vaak te verhelderen om zo een politiek besluit te 113 gebaseerd op de premisse dat erfgoed enorme nemen dat de maatschappelijke welvaart opti- maatschappelijke waarde heeft. Nu de econo- maal dient. Sommige aspecten die typisch zijn mische waarde van cultureel erfgoed door voor cultureel erfgoed zijn echter moeilijk of wetenschappelijk onderzoek steeds beter in niet te kwantificeren en te ‘monetariseren’, beeld wordt gebracht kunnen we bij de beoor- met als gevolg dat ze binnen een MKBA vaak deling van veranderingen in de ruimtelijke als pro memorie (PM) worden opgenomen. ordening ook de maatschappelijke waarde van Een eenduidige cultureel erfgoedrichtlijn voor dat erfgoed meenemen. De kwaliteit van cultu- MKBA’s kan cultureel erfgoed beter veran- reel erfgoed wordt immers beïnvloed door keren binnen de politieke besluitvorming en investeringen in de openbare ruimte en in infra- zo betere besluiten voortbrengen. Met een structuur, of door de vaststelling van (nieuwe) duidelijke erfgoedrichtlijn kan een MKBA in de bestemmingsplannen. Zo kan de keuze om niet voorbereiding, in het keuzetraject of in de in te grijpen in cultureel erfgoed via een evaluatie achteraf worden ingezet om de bestemmingsplan dat cultureel erfgoed nadelig maatschappelijke waarde van cultureel beïnvloeden. Met behulp van ex-ante en erfgoed helder in beeld te krijgen. ex-post projectevaluaties kan het maatschap- pelijk rendement van investeringen en derge- Investeringen in de openbare ruimte, infra- lijke beleidsinterventies worden beoordeeld. structuur en bestemmingsplannen hebben Een maatschappelijke kosten-batenanalyse ruimtelijke gevolgen. Bij een MKBA is het van (MKBA) geeft daarmee de kans om directe, belang dat duidelijk is welke cultuurhistorische indirecte en externe effecten van een project waarden worden beïnvloed en in welke mate. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Ook dient helder te zijn wat het alternatief kan of te verwachten monumenten”, pleiten voor zijn. Het pleidooi dat Lazrak en Rouwendal in een expliciete opname van cultureel erfgoed hoofdstuk 2 van dit boek houden om te komen binnen evaluatiestudies. De verplichting van tot een cultureel erfgoed-effectrapportage een MKBA bij grootschalige gebiedsontwikke- houdt hier verband mee. De niet te waarderen ling maakt het eveneens gewenst dat er een erfgoedaspecten worden in kwantitatieve heldere erfgoedrichtlijn komt voor projecten termen op een vaste wijze omgezet in een die invloed hebben op het aanwezige cultureel welvaartseffect. Op deze wijze kan een doorre- erfgoed. En tot slot heeft een MKBA als ambitie kening van het project een cultureel erfgoed- om alle effecten waar mogelijk adequaat in effectrapportage tonen. De nog te ontwerpen geld uit te drukken; dat zou dus ook voor richtlijn kan door onderzoek worden verfijnd. effecten op cultureel erfgoed moeten gelden. Zo kunnen overheden hun structuurvisie Tevens kunnen zo de economische consequen- eenduidig voorzien van een monetaire para- ties van de erfgoedparagraaf helder in beeld graaf ten aanzien van historisch erfgoed. Dit worden gebracht. biedt houvast voor ruimtelijke instrumenten zoals bestemmingsplannen, doordat de econo- Binnen de huidige methodiek van MKBA’s zou mische consequenties scherper in beeld worden met die richtlijn nog meer rekening kunnen gebracht. Cultureel erfgoed heeft immers een worden gehouden met de bijzondere karakteris- maatschappelijke waarde. tieken van cultureel erfgoed. Zo heeft het histo- rische karakter van cultureel erfgoed invloed op Een nieuw bestemmingsplan biedt de mogelijk- de manier waarop de netto contante waarde van114 heid om twee situaties met elkaar te vergelijken. erfgoedeffecten binnen projecten zou moeten 115 De nulsituatie waarin er geen wijzigingen in het worden gewaardeerd. De aanwezige baten van bestemmingsplan optreden, en een nieuw cultureel erfgoed op lange termijn worden bestemmingsplan dat (mogelijk) invloed heeft slechts in beperkte mate meegenomen. Een op de cultuurhistorische waarden. Door beide belangrijke waarde van cultureel erfgoed is situaties met elkaar te vergelijken kunnen we echter juist dat toekomstige generaties van dat kijken wat de invloed van het project - wijzi- erfgoed mogen genieten. Dit pleit ervoor om gingen in het bestemmingsplan – heeft op de positieve en negatieve (externe) effecten op waarde van het cultureel erfgoed. Door de lange termijn zwaarder mee te wegen in een historische waarden om te zetten naar kosten MKBA. Een lagere discontovoet draagt daar al en baten zijn we in staat om verschillende aan bij, maar mogelijk moeten we kijken naar projectalternatieven met elkaar te vergelijken. verschillende discontovoeten voor verschillende Deze vergelijking van projecten zou binnen de momenten in de tijd. Zo snapt iedereen dat de erfgoedrichtlijn tot stand kunnen komen en economische waarde van de tot de Top 100 der vormt tevens een kans voor toekomstig Nederlandse UNESCO-monumenten behorende wetenschappelijk onderzoek. Sint-Servaasbasiliek in Maastricht door haar lange geschiedenis, die terug gaat tot 384 A.D., De beoordeling van de gevolgen van investe- moeilijker te waarderen is dan een project dat ringen in de openbare ruimte of infrastructuur een effect heeft met een tijdshorizon die te voor ons cultureel erfgoed, en de opdracht uit overzien is. Door die lange tijdshorizon dragen het recente Besluit ruimtelijke ordening (Bro) de verder in de tijd liggende baten nauwelijks om “rekening te houden met aanwezige cultuur- meer bij in het heden. historische waarden en in de grond aanwezige Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Binnen de huidige methodiek worden in veel juiste waarde schatten van de maatschappelijke in economische gevolgen voor cultureel MKBA’s niet alle omgevingseffecten vertaald waarde van cultureel erfgoed. De erfgoedricht- erfgoed, en zo bij de projectbeoordeling nog naar welvaartseffecten. Een belangrijk knel- lijn is zo een integratie van het bekende onder- nadrukkelijker in beeld kunnen worden punt voor die vertaling voor cultureel erfgoed zoek, maar houdt in gedachte dat het huidige gebracht. In juni 2008 verzakten monumen- is de beperkte beschikbaarheid van monetaire erfgoed niet voor niets in stand is gehouden. tale wevershuisjes aan de Vijzelgracht als waarden voor erfgoed. Het onderzoek dat de gevolg van de bouw van de Noord/Zuidlijn. Vrije Universiteit verrichtte naar de economi- Zoals uit dit boek blijkt zijn cultuurhistorische De aanleg werd stilgelegd en de commissie sche waardering van cultureel erfgoed heeft waarden om te zetten naar economische Veerman evalueerde of de Noord/Zuidlijn onderzoeksgegevens opgeleverd om deze waarde door ze te kwantificeren. Lazrak e.a. afgebouwd kon worden, en zo ja, onder welke lacune te vullen en zal in de toekomst nog (2012) laten duidelijk zien dat het effect van voorwaarden. Duidelijk werd dat de maat- meer verfijnde resultaten opleveren, onder erfgoed op vastgoed te monetariseren is. schappelijke waarde van cultureel erfgoed meer dankzij de installatie van een bijzonder De gebruikte modellen zijn in staat om situatie- eerder onvoldoende was meegenomen. hoogleraar die zich bezighoudt met dit onder- afhankelijk kengetallen te produceren om de Door de zachtere en momenteel niet-mone- werp. De aard van cultureel erfgoed levert kosten en baten met elkaar te vergelijken. taire cultuurhistorische effecten via een helaas wel een beperkte overdraagbaarheid Daar de onderliggende modellen vaak complex erfgoedrichtlijn uit te drukken in maatschap- op van onderzoeksuitkomsten; door structu- van aard zijn biedt een MKBA de mogelijkheid pelijke waarde, ontstaat een meer gedegen reel kengetallen te verzamelen kan met meta- om de cultureel erfgoed-gevolgen van bestem- beeld van wat een project-, gebiedsontwikke- studies deze overdraagbaarheid enorm mingsplanwijzigingen helderder voor het voet- lings- of bestemmingsplan op het gebied van worden vergroot. Met name de uniekheid van licht te krijgen. Het waarderingsproject aan de cultureel erfgoed voor gevolgen heeft. Op erfgoed, juist een belangrijk onderscheidend Vrije Universiteit heeft harde gegevens opgele- deze wijze kunnen we het rendement van kenmerk, maakt dat overdraagbaarheid van verd over de waarde van cultureel erfgoed. De erfgoed inzichtelijker maken en de juiste maat-116 resultaten beperkt is. Door een duidelijke gegevens dienen te worden omgewerkt naar schappelijke consequenties beter in beeld 117 methodologie te volgen ten aanzien van waar- een heldere erfgoedrichtlijn, waardoor een brengen. Alleen (beleids)interventies die maat- deringsstudies kunnen metastudies juist de cultureel erfgoed-effectrapportage een goed schappelijke waarde genereren en die cultu- uniekheid beter in beeld krijgen. Om de totale beeld kan geven van de maatschappelijke reel erfgoed expliciet meenemen vinden dan economische waarde van cultureel erfgoed kosten en baten van erfgoedeffecten van nog doorgang. goed in beeld te krijgen dienen de verschil- projecten en bestemmingsplannen. Zo blijkt lende functies van dat erfgoed te worden uit onderzoek van Lazrak e.a. (2012) dat gewaardeerd. Een eenduidige erfgoedrichtlijn beschermde stadsgezichten 20% extra vast- maakt helder hoe erfgoed gewaardeerd moet goedwaarde genereren in Zaanstad. Uit vervolg- worden om op te kunnen worden genomen onderzoek naar het effect van subsidies voor worden in een MKBA. De in de praktijk cultureel erfgoed in Amsterdam blijkt dat de gegroeide gewoonte die effecten voor cultu- vastgoedwaarde van beschermde stadsge- reel erfgoed PM op te nemen dient te worden zichten in Amsterdam 13% bedraagt. Door deze omgezet in het expliciet maken van de uitkomsten op te nemen in de erfgoedrichtlijn welvaartseffecten. Uiteraard dienen deze kunnen beleidsmakers adequaat rekening welvaartseffecten daartoe aan te sluiten bij de houden met de maatschappelijke waarde van effecten die gerapporteerd worden in de mili- beschermde stads- en dorpsgezichten en zo eueffectrapportage (m.e.r.). De richtlijn dient de juiste besluiten nemen. te worden gevoed door het thans bekende onderzoek. Zo kunnen de uitkomsten van De cultureel erfgoed-effecten van de Noord/ het onderzoek aan de Vrije Universiteit een Zuidlijn (de nieuwe Amsterdamse metrolijn) belangrijke eerste bijdrage leveren aan het op hadden op deze wijze omgezet kunnen worden Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • 11. Governance Margot Haasdonk Gemeente Haarlem118 Inleiding erfgoed te kunnen bestempelen. Thans lijkt 119 De aandacht in het beleidsveld monumen- het economisch argument voorop te staan. tenzorg verschuift van puur behoud van Investeren in gebouwd erfgoed loont, zo beschermde monumenten naar ontwikke- bewijzen de artikelen van de VU-onder- ling in de ruimtelijke context. Vakbroeders zoekers in deze publicatie. Het vastgoed spreken over ‘Momo’: Modernisering van de behoudt relatief gezien een goede prijs; het monumentenzorg.1 Cultuurhistorische slim benutten van de gezamenlijke erfgoed- waarden zijn in de mode en beperken zich waarden stimuleert toerisme, zorgt voor niet meer tot monumentale panden. Ze zijn werkgelegenheid en een aantrekkelijke, zo bepalend voor het ontstaan en ontwikke- bruisende stad, die zich weet te onder- ling van de stad, dat ze vanaf 1 januari 2012 scheiden van andere steden. wettelijk verplicht opgenomen worden in bestemmingsplannen. Verbouwingen of Maar wat betekent deze nieuwe aandacht structurele aanpassingen kunnen dus niet voor zowel de ruimtelijke als de economische meer zonder rekening te houden met ‘het component van erfgoed voor de traditionele verhaal van de plek’. zorg voor het unieke karakter van de objecten? Onze monumenten, meer en Maar er is meer. Tot voor kort werd het draag- meer erkend als bronnen van de lokale vlak voor monumentenzorg gevonden in de economie, hebben te maken met drie bedrei- bescherming van de unieke cultuurhistori- gingen: de huidige visie op ontwikkeling, leeg- sche waarden. Dat vormde de basis om vast- stand en duurzaamheid. Lukt het de lokale goed ook voor volgende generaties als overheid deze bedreigingen om te buigen Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • naar kansen in een tijd van bezuinigingen, 2012 62.740 monumenten en 438 gezichten2 stedenbouwkundigen en planologen. De bril Iedere plek kent zijn eigen geschiedenis, decentralisatie van taken naar gemeenten en door het Rijk beschermd. Gemeenten zelf waarmee naar de bestaande omgeving wordt waarbij soms nog gebouwen en structuren de terugtrekkende rol van de overheid? beschermen nog eens 45.000 panden, en een gekeken verandert. Naast bovengenoemde van honderden jaren geleden behouden enkele gemeente kent ook gemeentelijk investering zijn er zowel landelijke als gemeen- zijn. Mensen identificeren zich bewust of beschermde gezichten. Met de aanpassing van telijke subsidieregelingen voorhanden, die onbewust met hun omgeving of met speci- Van traditionele monumentenzorg de Monumentenwet in 1988 legde het Rijk de bedoeld zijn om eigenaren te ondersteunen bij fieke plekken en gebouwen. Naast de sociale naar ruimtelijke ontwikkeling belangrijkste verantwoordelijkheid voor het op cultuurhistorisch verantwoorde wijze in relaties maakt het dat men zich Haarlemmer Er zijn altijd mensen geweest die zich inzetten bescherming van erfgoed bij gemeenten. stand houden van hun bezit. In de zorg voor of Groninger voelt, Bosschenaar of Amster- voor het behoud van unieke historische Zij kregen de taak vergunningen te verlenen erfgoed gaan miljoenen om. Het Rijk alleen al dammer. Vaak is er sprake van trots: het is hún gebouwen. Vanaf 1961 werd het belang van ten aanzien van monumenten. investeerde in 2012 €102,2 miljoen. 3 stad. Dit is een van de redenen om bij ontwik- deze inzet algemeen erkend door de overheid kelingen in de stad rekening te houden met een wettelijke verantwoordelijkheid te geven Geruime tijd stonden monumentenzorgers en Het heeft lang geduurd voordat dit (financiële) de specifieke uitstraling van plekken of de voor de instandhouding van erfgoed. Door het ruimtelijke ontwikkelaars lijnrecht tegenover draagvlak voor monumentenzorg is ontstaan. maatschappelijke betekenis ervan. Door op toekennen van een beschermde status elkaar. Beschermde objecten stonden het In de huidige crisistijd wordt het, zeker lokaal een creatieve manier plannen te maken, is het konden monumenten worden bewaard en planmatig ontwikkelen van een gebied vaak in gezien, lastig om draagvlak te blijven behou- mogelijk het eigene en het vertrouwde te be- doorgegeven naar volgende generaties. Later de weg. Maar op de duur gingen ruimtelijke den. Het basisargument - verantwoordelijkheid waren, maar toch in te spelen op eigentijdse kwamen daar beschermde stads- en dorpsge- experts inzien dat monumenten meerwaarde nemen voor gebouwd erfgoed zodat het kan vernieuwingen. Gebieden blijven functioneel zichten bij. Dit was het eerste inzicht, bekrach- kunnen geven aan de karakteristieken van een worden doorgegeven aan volgende generaties en de historie geeft een unieke uitstraling tigd bij wet, dat erfgoed meer is dan buurt. Het besef rees dat buurten, of zelfs de - lijkt onder te sneeuwen. Met allerlei studies, en beleving, die nieuwbouw niet zomaar kan individuele panden alleen. Van sommige stad als geheel, zich konden onderscheiden waaronder het in dit boek gepresenteerde on- evenaren. stadsdelen, vaak het historische centrum, is van andere buurten en steden, op basis van derzoek van de Vrije Universiteit, wordt onder-120 het geschiedkundig van belang de steden- hun unieke, nog zichtbare gebouwde historie. bouwd dat investeren in monumenten econo- Leegstand 121 bouwkundige structuur als geheel te Monumenten zijn sindsdien steeds minder misch loont: vastgoed behoudt zijn onroerend De crisis heeft de economie geen goed ge- behouden voor het nageslacht. een last, en meer en meer een lust. Ze dagen goedwaarde relatief beter dan panden in een daan. Sommige bedrijven moesten sluiten. uit tot creatieve gebiedsontwikkeling. minder monumentale omgeving (zie hoofd- Andere bedrijven konden zich permitteren Ook bij monumentenzorgers groeide lang- stuk 2). Monumenten dragen bij aan de cul- naar een passender nieuw pand te verhuizen, zaam het besef dat het niet om monumentale turele aantrekkelijkheid van de stad, hetgeen waardoor er een pand leeg kwam te staan. objecten alleen gaat. Monumenten staan niet Van cultuurhistorische bijdrage zich economisch vertaalt in toeristencijfers, Omdat veel vastgoed voor een hoge prijs in geïsoleerd, zijn vaak onderdeel van een gevel- naar economische winst aantal bezoeken aan musea, winkels en ho- de boeken staat, blijven de huurprijzen rela- wand en hebben een karakteristieke uitstra- De verantwoordelijkheid voor de bijna reca, toenemende werkgelegenheid, en cijfers tief hoog, hetgeen de bezettingsgraad geen ling en wisselwerking met hun ruimtelijke 110.000 beschermde monumenten en 450 rondom bestedingen. De zaak lijkt omgedraaid. goed doet. Daarnaast kunnen beleggingsstra- omgeving. Omgekeerd hebben aanpassingen beschermde gezichten, en de introductie van Het belang van een constant goed draaiende tegieën langdurige leegstand veroorzaken en in de openbare ruimte een effect op het cultuurhistorie in alle bestemmingsplannen lokale economie is onderbouwing voor het ontwikkelingen belemmeren. Voor kleinere, aangezicht van panden en blokken. Gebouwen sinds 1 januari 2012, vragen vele ambtelijke blijven investeren in de kwaliteit van de stad, vaak startende, creatieve bedrijven zijn gro- met een karakteristieke uitstraling en sfeer uren. Monumentenzorg groeide uit tot een vak inclusief erfgoed en de openbare ruimte. tere, leeggekomen gebouwen of gebouwen- hebben in een buurt en in het beeld van een met vele specialisten binnen de overheidsor- complexen een aantrekkelijk vestigingsmilieu. buurt vaak ook sociale betekenis. ganisatie: architectuur- en bouwhistorici, Deze broedplaatsen geven een nieuwe impuls archeologen, technici, juristen, beleidmakers, Visie op ontwikkeling, leegstand aan de lokale economie. Ondanks deze po- Het slopen van hele stadswijken of buurten in deskundigen op het gebied van cultuurland- en duurzaamheid sitieve ontwikkelingen staan veel gebouwen de naoorlogse periode hebben de keuze om te schap en op het gebied van talrijke materialen Visie op Erfgoed en Ontwikkeling langdurig leeg. Sommige steden zijn krimp- beschermen zeker beïnvloed. Slopen leidde (o.a. baksteen, natuursteen, voegen). Met de Onder invloed van het gedachtengoed van steden geworden, waar economische groei tot maatschappelijke protesten, en soms zelfs verbreding naar de ruimtelijke sector komen Belvedere4 is uitgewerkt wat erfgoed op het volkomen is weggevallen. tot rellen. Mede door deze druk worden anno daar nu de ruimtelijke deskundigen bij, zoals vlak van identiteit met een buurt of stad doet. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Voor de onderhoudstoestand van erfgoed- gedeeld. Iedereen kan een eigen opvatting en panden is langdurige leegstand desastreus. motivatie hebben over waarde en in welke mate Het kan de aanloop betekenen naar sloop. erfgoed gewaardeerd wordt.5 Monumenten- Zonder gebruiksfunctie zijn gebouwen ten zorgers zijn in eerste instantie bij wet verant- dode opgeschreven. Culturele tendensen, zo- woordelijk voor behoud van erfgoed, om het te als een andere opvatting over kerkenbezoek kunnen overdragen aan volgende generaties. of het minder afhankelijk zijn van grootscha- Daarvoor is nodig dat de objecten technisch lige, industriële technieken en de afnemende en op cultuurhistorisch verantwoorde wijze bevolkingsgroei brengen specifieke catego- worden onderhouden. Alleen dan kan een lang rieën van gebouwen in de problemen. Het (erfgoed)leven worden gegarandeerd. Wanneer plaatsen van culturele instellingen, kunste- andere motivaties de aandacht van de ware naarscollectieven of broedplaatsen kan niet objectzorg afleiden, hetgeen kan leiden tot oneindig doorgaan, temeer daar dit vaak geen afnemende zorg, zijn het de monumentenzor- economisch rendabele functies zijn. gers die de erfgoedzorg telkens behoren in te brengen. Duurzaamheid Eigenaren worden geconfronteerd met een Wil de economie, het imago van de stad en jaarlijks oplopende energierekening. Op aller- de kwaliteit van de openbare ruimte lang- lei manieren proberen zij hun gebouw ener- durig blijven profiteren van erfgoedbronnen, giezuiniger te maken. Bouwkundige ingrepen, dan moeten die bronnen worden gekoesterd zoals isoleren, het plaatsen van dubbelsglas en blijft goede zorg noodzakelijk.122 of het plaatsen van zonnepanelen, tasten de 123 oorspronkelijkheid en uitstraling van de his- Rolopvatting verantwoordelijkheid voor torische panden aan. Ondeskundig, modern gebouwd erfgoed isoleren is op korte termijn besparend, maar De zorg die voor erfgoed blijvend nodig is, op langere termijn kost het eigenaren vaak beantwoordt niet de vraag wie die zorg moet een fors bedrag. Binnen twee of drie jaar kan leveren. door vochtophoping het hout van het casco worden aangetast en kunnen ijzeren onder- −− Voor zover het Rijk zelf geen eigenaar is van delen, zoals ankers, gaan roesten. monumenten, ligt het voor de hand dat de lokale overheid algehele verant- woordelijkheid draagt voor erfgoed. Bedreigingen ombuigen naar kans? Monumenten bevinden zich immers allen op Hoe kunnen monumentenzorgers en de ge- gemeentelijk grondgebied. Hoe kan een meentelijke organisaties inspelen op de vele terugtredende overheid particuliere omwentelingen die er gaande zijn? Hoe kun- eigenaren blijven ondersteunen bij goede nen deze bedreigingen juist nieuwe kansen zorg voor hun monument, anders dan bieden? door het verlenen van vergunningen? Kennisopbouw en kennisdeling over Doorlopende aandacht voor de cul- de architectuur- en bouwhistorische tuurhistorische bron kwaliteiten van het gebouw kunnen digitaal Dat (gebouwd) erfgoed waarde heeft en bereikbaar worden vastgelegd. Zelfs een gewaardeerd wordt, wordt inmiddels breed ondeskundige eigenaar kan uit de Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • rapportages afleiden welke bouwonder- ontwikkelt daarvoor richtlijnen en normen. Goede samenwerking van monumentenzor- Duurzaamheid delen en kwaliteiten van belang zijn. Grote Tenslotte biedt de ERM een platform voor gers en economen binnen de gemeente Monumentenzorg en energiebesparende inventarisatierondes van bestaande waarden betrokkenen die samen kunnen bijdragen kunnen leegstand drastisch beperken. maatregelen zijn beiden componenten van het zijn in deze benadering geen absolute aan het zoeken naar oplossingen voor Allereerst vraagt dit om actief accountma- begrip duurzaamheid. Doordat monumenten voorwaarde. Met iedere vergunningverlening problemen uit de restauratiepraktijk. nagement. Het bijhouden van een leegstands- er tientallen, soms al honderden jaren staan, kan het kennisdossier worden bijgewerkt. Wanneer gewerkt wordt volgens algemeen register is zinvol, maar niet per se noodzakelijk. en niet tussentijds vervangen worden door Het stelt de eigenaar in staat meer erkende kwaliteitsnormen kunnen Waar het om gaat is dat goed en snel in beeld andere bebouwing worden vele fossiele verantwoordelijkheid naar zich toe te gemeenten hun begeleidende taken komt wat er leegstaat of binnenkort leeg komt bronnen uitgespaard en wordt het milieu niet trekken en bij onderhoudswerk-zaamheden meer en meer loslaten. te staan. Vragers en aanbieders van vastgoed belast door productie van materialen. Energie- gericht op zoek te gaan naar specialistische kunnen worden ondersteund door ze te besparende maatregelen hebben dezelfde bedrijven. −− Gemeentelijke monumentenzorgers helpen elkaar snel te vinden. Dit kan bijvoor- effecten. hebben uit het oogpunt van efficiëntie en beeld door het organiseren van ontmoetings- −− De terugloop van nieuwbouwprojecten kennisdeling enkele jaren geleden de platforms. Monumenten vragen altijd al om zorg op maat. maakt dat meerdere bouwbedrijven zich Federatie Grote Monumentengemeenten Door eigenaren te voorzien van de juiste richten op bestaande bouw en het opgericht. Inmiddels zijn 56 gemeenten Wanneer duidelijk wordt dat bepaalde locaties kennis en uit te leggen dat er alternatieve onderhoud daarvan. Historische bebouwing aangesloten en zal de FGM steeds vaker langer zullen leegstaan, kan de gemeente een methoden of technieken zijn, kunnen zowel de gaat vaak niet samen met moderne gaan functioneren als vraagbaak voor actief leegstandsbeleid voeren. Startende en portemonnee en het milieu, als de monumen- technieken van (ver)bouwen. De kleinere monumentengemeenten. creatieve bedrijfjes kunnen bij elkaar worden tale waarde gespaard worden. Het is ook toenemende concurrentie leidt ertoe dat gebracht en worden ondersteund door kennis- economisch van belang dat erfgoedwaarden bestaande specialistische bedrijven hun Door bundeling van kennis en kennisdeling overdracht. Hoe kunnen zij met elkaar de van het vastgoed niet worden aangetast en dat expertise uitventen en dat bedrijven hun tussen alle betrokken partijen, door certifice- broedplaats goed georganiseerd krijgen en bij het monument passende milieumaatre-124 expertises meer en meer bundelen. ring van uitvoerende bedrijven, door betere kunnen zij de exploitatiekosten in de hand gelen worden gekozen. Daarnaast kan het 125 Zo certificeren zij zich als het ware zelf en informatie over richtlijnen voor restaura- houden en gezamenlijk opbrengen? Voor de visueel aantasten van daken of gevels de garanderen daarmee dat kwaliteitswerk mag tiekwaliteit en door intergemeentelijke samen- bestrijding van leegstand van vastgoed van aantrekkelijkheid voor het vastgoed in de worden verwacht. Bedrijven, onervaren met werking kan de verantwoordelijkheid voor ons jongere datum, het naoorlogs erfgoed, zoals omgeving en op toeristen verliezen. historische bebouwing, worden daarmee erfgoed beter worden gedeeld met de monu- kantoren, kunnen andere categorieën gedwongen zich bij te scholen. Wanneer menteneigenaren en onderhoudsbedrijven. bedrijven en aanbieders bij elkaar worden Tien gemeenten hebben het initiatief eigenaren kiezen voor gecertificeerde In de overgangsfase zal de lokale overheid gebracht. Uiteraard kan herbestemming een genomen op dit onderwerp gericht informatie bedrijven, kan veel gemeentelijke zorg en tijdelijk extra moeten investeren in toeziende radicalere oplossing bieden, zoals het onder- te verzamelen. Deze kennis is samengevat in verantwoordelijkheid uit handen worden taken op de werkplek. brengen van studentenwoningen. de Toolkit Energieduurzaamheid en Histori- genomen bij begeleiding van restauraties en sche bebouwing.6 Eind 2012 lanceerden zij de toezicht. Leegstand en hergebruik Leegstaand vastgoed is gebaat bij een website Monumenten-Energiezuinig.nl. De In welvarende economieën passen mensen actief gemeentelijk leegstandbeleid, website zal gebruikt worden voor verdere −− Van meerdere kanten, zowel vanuit hun manier van leven constant aan. Steden waarbij vragers en aanbieders bij elkaar kennisopbouw en ter ondersteuning van brancheorganisaties, als vanuit gemeenten, staan hierdoor continu voor transformatieop- worden gebracht, met of zonder leeg- monumenteneigenaren. Verder is samenwer- is de behoefte aan uitvoerende partijen gaven. Zowel nieuwbouwplannen vanuit de standsregister. Startende bedrijfjes king met de Rijksdienst voor het Cultureel met goede kennis van restauratie- overheid, als de eigen belangen van burgers en kunnen worden ondersteund met kennis Erfgoed gezocht. De RCE zal een programma technieken en kwaliteitseisen uitgesproken. bedrijven kunnen leiden tot leegstaand vast- over organisatie en exploitatie. Hergebruik rondom duurzaamheid starten. De onlangs opgerichte Stichting Erkende goed. In een teruglopende economie is steeds of herbestemming voorkomt dat unieke Restauratie-kwaliteit Monumentenzorg vaker sprake van langdurige leegstand. Zeker cultuurhistorische waarden in verval Erfgoed, economie en duurzaamheid (ERM) functioneert als een soort TNO voor wanneer het gaat om unieke erfgoedwaarden raken en voor eeuwig verloren gaan. hebben alle drie een relatie met efficiënt monumenten. De stichting bevordert de is vastgoed gebaat bij snel hergebruik. benutten, behoud van waarden en effectief kwaliteit van restauratiewerkzaamheden en rendement. Gemeenten, opleidingsinsti- Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • tuten, bedrijven en de Rijksoverheid bebouwing geldt dat keuze voor energiebe- werken sinds kort gezamenlijk aan kennis sparende maatregelen op maat moten worden op maat rondom duurzaamheidsmaatre- gemaakt. Daarnaast is voorzichtigheid bij visu- gelen, teneinde ons erfgoed, bronnen voor ele aantasting van deze economische bronnen de economie, te beschermen. geboden. Ten slotte Dat cultuurhistorische waarden thans breed 1 Beleidsbrief ‘Momo, Modernisering Monumentenzorg’, Tweede Kamer, 2009. worden ingezet bij ontwikkeling van vastgoed 2 Jaarverslag 2011, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. en transformatie van de steden, bestendigt het 3 Brim-regeling, €37 miljoen; Restauratiefondsplushy- unieke karakter en het eigene van iedere stad potheek, €18 miljoen; regeling ter bestrijding van de voor toekomstige generaties. Steden kunnen bouwcrisis, €20 miljoen; fondsen voor zes zogenaamde zich profileren met hun eigen zichtbare ge- ‘Kanjer’-monumenten, €27,2 miljoen. schiedenis. Door zich zo te onderscheiden van 4 Nota Belvedere, 1999, ISBN/ISSN 903227615B. andere steden kunnen steden economisch 5 Bazelmans, Jos, Vakblad Vitruvius, nummer 20, juli 2012; en gaan profiteren van bijvoorbeeld toerisme en hoofdstuk 1 van deze publicatie. een aantrekkelijker vestigingsklimaat. 6 Oom Adviesbureau, uitgave 2011, in samenwerking met Apeldoorn, Den Haag, Haarlem, Harlingen, Leeuwarden, Maastricht, Utrecht, Vlissingen, Zwolle, Zutphen. Wel moet er voor worden gewaakt dat de he- dendaagse economische belangstelling voor126 erfgoedwaarden niet ten koste gaat van de 127 zorg voor onderhoud op microniveau. Alleen dan kunnen monumenten langdurig dienen als economische bronnen. De lokale overheid doet er in deze tijd van bezuinigingen alles aan om de verantwoordelijkheid voor ons erfgoed te delen met eigenaren en bedrijven uit de bouwwereld. Daarbij wordt ze ondersteund door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg. Kennisoverdracht en een accent op toeziende taken in deze overgangs- fase zijn daarbij essentieel: investeren in de toekomst! Actieve gemeentelijke bemiddeling bij her- bezetting van leegkomende panden komt zowel blijvende cultuurhistorische kwaliteit als economische aantrekkelijkheid ten goede. Aanpassing van panden ten behoeve van hergebruik kunnen mooi samengaan met duurzaamheidsmaatregelen. Voor historische Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • 12. Nieuwe waarde maken met erfgoed Jeroen Saris De Stad bv128 Inleiding gebouwen met het predicaat monument. 129 In zijn inleidende essay laat Jos Bazelmans de Keren we terug naar de vooruitgang van toen verschillende mogelijke waarderingen van of kunnen we ook een nieuwe opvatting van erfgoed de revue passeren, aan de hand van vooruitgang op het erfgoed toepassen? de betekenissen van het begrip waarde. Hij legt uit dat bij de waardering van erfgoed lange tijd de intrinsieke waarde vooropstond. Monumentenstorm Deze waarde kon alleen worden vastgesteld Nog geen vijftig jaar geleden kon serieus door nauwkeurig en wetenschappelijk onder- worden voorgesteld de Jordaan in Amsterdam, bouwd archeologisch en cultuurhistorisch het Bergkwartier in Deventer, of grote delen onderzoek. Naast deze benadering zijn in de van Dordrecht af te breken. In een niet onaan- postmoderne tijd allerlei andere betekenissen zienlijk aantal steden in de wereld is dat ook van het begrip waarde ontstaan: een neolibe- gedaan en gebeurt het nog steeds. In het rale die de marktwaarde centraal stelt, een kader van de modernisering van de stad postmoderne waarin de belevenis prevaleert, dienden snelwegen naar de binnensteden een attractieve in het kader van de citymarke- worden aangelegd en woonwijken worden ting, een emotionele waarin gehechtheid en gebouwd die aan de toenmalige standaard herkenning belangrijk zijn, en nog vele andere. van goed wonen zouden voldoen. Oudere In de tijd dat modern nog vooruitgang bete- wijken werden beschouwd als overbevolkt, kende was voor al deze waarden nog maar uitgewoond en slooprijp. Dat was niet eens weinig ruimte: het begrip erfgoed werd toege- zo onjuist, maar in de waardering woog de past op een bescheiden groep historische monumentale waarde aanvankelijk nauwelijks Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • mee. Voordat hiertegen een storm van protest meerd. De verschuiving van meer nadruk op “alle mogelijk andere relevante partijen met stad, gebruikswaarde voor nieuwe gebruikers, rees, waren de Jodenbuurt en Kattenburg in de marktwaarde van erfgoed, in plaats van de verschillende kennis, ervaring en vaardig- economische waarde door economie in het Amsterdam al tegen de vlakte gegaan. De intrinsieke waarde, vindt zijn oorsprong niet heden werken intensief samen. Zij hebben gebouw, marktwaarde voor de eigenaar, storm heeft er wel voor gezorgd dat in de jaren op de eerste plaats in het neoliberale gedach- allemaal de rol van co-innovator en omgevingswaarde in het vastgoed, attractie- zestig initiatieven als Stadsherstel en de NV tegoed. Veeleer komt die voort uit de over- co-onderzoeker en integreren de inhoud waarde voor de omgeving. De onderzoeken Bergkwartier konden ontstaan. De wind woei vloed aan monumenten die het gevolg is van van hun verschillende disciplines en profes- van de Vrije Universiteit en de Universiteit overigens niet op de eerste plaats uit de bewo- het sterk toegenomen belang dat aan erfgoed, sionele achtergronden. Het is daarbij van Twente, en de overige artikelen in dit boek nershoek – bewoners waren vaak maar al te identiteit en cultuur gehecht wordt, door belang dat kennisproductie ontstaat in de gaan over deze toegevoegde waarden. graag bereid hun krotten te verlaten en te steeds grotere groepen mensen. context waarin de nieuwe kennis wordt We zullen deze waarden in dit slotartikel nog verhuizen naar de naoorlogse nieuwbouw in toegepast. De kennis die geproduceerd eens langslopen. Purmerend – maar vooral uit de sfeer van de wordt, noemen we sociaal robuust. Het monumentenorganisaties, historische vereni- Vermaatschappelijking uitgangspunt van transdisciplinair onder- gingen, aangewakkerd door gezaghebbende Margot Haasdonk wijst er in haar artikel over zoek is dat kennis ontwikkeld wordt in een Eigenwaarde en identiteit particulieren. In deze beweging kreeg de governance op dat de monumentenzorg onderzoekend gesprek over een gezamen- Historische waarde van erfgoed wordt niet moderne monumentenzorg de wind in de rug. tegen deze groei in taakstelling met de lijke praktijk.” altijd meteen op waarde geschat. In Heerlen huidige middelen en vormgeving niet bestand werd de waarde van de gebouwen uit de mijn- is. Uitbreiding van de erfgoedinstellingen Het bovenstaande noemt hij het nieuwe avon- bouwperiode aanvankelijk niet hoog aange- Overvloed en neoliberalisme zou geen oplossing zijn voor dit probleem. tuur. Een betere samenvatting van wat de slagen. Ook al was een groot deel van het Sinds de jaren zestig zijn duizenden monu- De zorg voor het erfgoed kan ook gedeeld Community of Practice (CoP) Economische verenigingsleven opgebouwd rond de mijn- menten en honderden beschermde stads- en worden met andere partijen in de samenle- Waardering Cultureel erfgoed in de afgelopen bouw, na de mijnsluiting wilden velen het dorpsgezichten toegevoegd aan het rijke ving. De vermaatschappelijking van het vier jaar heeft gedaan is nauwelijks te boek zo snel mogelijk dichtslaan.130 erfgoedarsenaal. In de nadagen van Nederland erfgoed maakt een bezinning op de wijze verzinnen. 131 als industriële natie is daar het industriële waarop de maatschappij deze zorg kan over- In het Ruhrgebied is dat anders gegaan, erfgoed en het moderne erfgoed bijgekomen. nemen noodzakelijk. Langs een heel andere misschien omdat de mijnbouw daar veel Ondertussen is het Rijk druk doende de zorg route komt Jos Bazelmans tot dezelfde Heiligdommen worden leeggeroofd ouder was, of omdat de mijnbouw sterk voor rijksmonumenten en rijksbezittingen zo conclusie. Hij wijst op de ontwikkeling naar In de coalitievorming met burgers, ontwikke- verbonden was met de Duitse geschiedenis snel mogelijk te decentraliseren (een leuk gedeelde verantwoordelijkheid en stelt dat er laars, beleggers en andere disciplines zullen van de 20e eeuw, of omdat het proces van eufemisme voor over de heg gooien). Daardoor een zichtbare ontwikkeling naar transdiscipli- vele heilige huisjes moeten worden opengezet, sluiting veel geleidelijker verlopen is. In elk komen gemeenten voor de schier onmogelijke nair onderzoek gaande is. Hij haalt daarbij de met het risico dat ze door de ‘Barbaren’1 leeg- geval is bij de Internationale BauAusstellung taak te staan deze nationale erfenis, zonder volgende definitie aan: geroofd zullen worden. Als de verticale waar- van het Emscherpark het begrip Industrie- dat daar budget voor is, aan het nageslacht in debepaling door de wetenschap en kultur uitgevonden. Een begrip dat op vele goede orde en staat over te dragen. Enerzijds “Bij transdisciplinair onderzoek gaat het om vakmensen, waarin de diepte van de betekenis plaatsen navolging heeft gevonden, zoals zijn er goede redenen om de definities van het creëren van een omgeving waarin voor de cultuur centraal staat, vervangen onlangs nog met een tentoonstelling in erfgoed scherp te houden en de onderbou- mensen uit verschillende – ook niet-acade- wordt door een samenwerkingsgerichte hori- Genk die internationaal de aandacht heeft wing niet te verluchtigen. Anderzijds ontstaat mische – werelden vormgeven aan weder- zontale verbinding tussen partijen die bereid getrokken. De gebouwen zoals de Gasometer, uit de zware last die op de schouders van de zijdse relaties en betekenisgeving. Het zijn de zorg voor het erfgoed te delen, dan blijft Zollverein, de Jahrhunderthalle, landschappen gemeente rust de logische behoefte om na te gaat om een gezamenlijke zoektocht, dat niet zonder gevolgen voor de waardering. met puinbergen die gekroond zijn met kunst- gaan of erfgoed ook een opbrengstenkant waarbij de partners aan elkaar gelijk- objecten zoals de Tetraeder in Bottrop, de heeft. En of de waarde in het economisch waardig zijn.” De horizontale verbindingen die ontstaan door uitkijkpunten, de bruggen en de fietsroutes verkeer misschien kan bijdragen aan de de coalitievorming tussen partijen levert vertellen één groot verhaal dat bestaat uit instandhouding van de erfgoedwaarde, en De definitie die Bazelmans aanhaalt voorziet nieuwe waarden op in materiële en immate- vele kleine verhalen. Er is een kader gecon- zelfs tot een bron van waardevorming in de in de volgende partners: riële zin: eigenwaarde voor de inwoners van strueerd om het respect voor het verleden, gebiedsontwikkeling kan worden getransfor- een stad, een zelfbewuste identiteit voor de de mensen en het leven uit te drukken, dat Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • tegelijk een venster biedt op de toekomst was, waar veel geïnnoveerd is en waar de evenementen, tentoonstellingen, boeken- Emotionele waarde van dit deel van Duitsland. Zaanse bouwstijl tot iconische architectuur markten, herbestemmingen van plekken in de Hoe belangrijk een wetenschappelijke en heeft geleid. stad en nieuwe ontwikkelingen te verbinden historisch verantwoorde onderbouwing van de Wat een verschil zou het maken als ook in tot een actueel beeld van een aantrekkelijke waarde van erfgoed waarde ook is, uiteindelijk Heerlen het verhaal van de mijnen onder- Het kunnen plaatsen van de afzonderlijke culturele stad. Zoals Willems is de emotie bepalend voor het effect. steund zou kunnen worden door het monumenten en stadsgezichten in een het zelf uitdrukt: Om mensen te doordringen van het belang bewaarde erfgoed. Hoeveel gemakkelijker verhaal waar inwoners deel van kunnen van erfgoed zijn emotie en verbondenheid zou het zijn te vertellen een knooppunt uitmaken heeft twee onmiskenbare voor- “Deze nieuwe mindset, die in werkelijkheid onmisbaar. Een sterke timing en doordachte tijdens de Romeinse tijd en de middel- delen. Het eerste is de mogelijkheid voor al jaren, weliswaar versnipperd, op vluch- referentie aan belangrijke gebeurtenissen in eeuwen, in de vijftiger jaren een New Town inwoners zich te identificeren met een posi- tige en niet eenduidige wijze in de praktijk het verleden die hun sporen in de stad hebben van Industriecultuur en modernisme is tief verhaal, dat steeds verder verbreed kan is toegepast, heeft ertoe geleid dat Dord- achtergelaten, hebben meer effect dan studies geworden, en nu weer op het punt staat, niet worden. Bijvoorbeeld door migratie door de recht op een weloverwogen, consequente op zich. Het communiceerbaar maken van om te krimpen, maar om een volgende stap eeuwen heen erin te betrekken, de relatie en gestructureerde manier een forse deze kennis vereist een goed gevoel voor de van de ontwikkeling in te gaan. Heerlen met de VOC en Amsterdam, het Rusland van (inhaal)slag aan het maken is om het cultu- emotionele waarde, zoals we in het voorbeeld bewandelt alternatieve paden om het Peter de Grote, de internationale voedselin- reel- en industrieel erfgoed te herbe- van Dordrecht hebben gezien. Het mijnbouw- mijnerfgoed naar boven te halen, want het dustrie en de architectuur: Onderwerpen stemmen. Samen met private partners jaar kan voor Heerlen veel gaan betekenen, blijkt volledig in de cultuur te zijn ingebakken. waarmee het onderwijs kan ingaan op de investeert de gemeente om maatschappe- zoals ook de link Nederland-Rusland de Zaanse waarde van de streek. Het tweede voordeel is lijk en economisch rendement te behalen.” emotie kan gaan raken. Het benutten of gene- De attractiewaarde van de collectie de externe attractiewaarde. Door het verhaal reren van de emotionele binding met de Voor Zaanstad betekende de ontdekking van kunnen grotere toeristenstromen verleid “Een van de vele concrete acties waarin geschiedenis biedt een sterker fundament het begrip industriecultuur een openbaring worden naar Zaanstad te komen én er langer dit streven zich uit is: [d]e ambitie om in voor erfgoedbeleid dan wetenschappelijke132 (zie hoofdstuk 7). De gemeente Zaanstad te blijven. Dit zijn effecten die nu al optreden Dordrecht een University College te onderbouwing op de schaal van een bouwpro- 133 was op zoek naar de vraag hoe de spontane en in het onderzoek van Ruben van Loon vestigen, waarbij de historische binnenstad ject. Wat niet wegneemt dat deze studie wel ontwikkeling die had geleid tot de Zaanse (hoofdstuk 6) bevestigd worden. In zijn wordt gepositioneerd als campus. Voor- moet worden gedaan om de erfgoedstatus schans verbonden zou kunnen worden met artikel gaat hij onder meer in op de ensem- alsnog is dit de laatste beweging waarin stevig te onderbouwen. andere industriële locaties en gebouwen aan blewerking van herontwikkeld erfgoed. historie en erfgoed optimaal worden de Zaan en het Noordzeekanaal. Een Zaan- ingezet als marketinginstrument en hopper en een aanlegsteiger werden inzet verleidingsfactor.” De economische waarde van strijd in plaats van het leggen van verbin- Het verhaal en de kernwaarden Werelderfgoediconen zoals het Colosseum, de dingen. De ontdekking van het begrip indus- van de marketing Waar vaak nogal badinerend of cynisch wordt Eiffeltoren en de Acropolis trekken een groot triecultuur maakt het verband duidelijk Karel Willems (hoofdstuk 3) voegt toe dat het gedaan over citymarketing, is het goed te publiek aan en hebben daardoor een grote tussen de molens, houtzagerij, Verkade, de ensemble een verhaal nodig heeft. Dord- constateren dat in Dordrecht de identiteit economische waarde voor de omgeving. artillerie op het Hembrugterrein en het recht ontdekte door citymarketing welke mede gebaseerd is op een door citymarketing Ensembles van monumenten en stadsge- Zaans Museum op de Schans. Het maakt eigenschappen kenmerkend zijn voor Dordt ingegeven reconstructie van de waarden van zichten hebben hetzelfde effect. Het onder- verschil uit of de Zaanstreek getypeerd en de Dordtenaren. Met begrippen als het de stad door de eeuwen heen. De attractie- zoek van Ruben van Loon toont aan dat wordt – zoals we in de jaren zestig op school Hof, bakermat, ondernemend, eigenzinnig, waarde van de steden Zaanstad, Dordrecht, en ensembles meer toeristen trekken dan afzon- leerden - als een arme industriële streek, dwars en nuchter werd het ‘merkkader’ van ook Heerlen, wordt sterker naarmate ze sterker derlijke monumenten. De economische waar de meerderheid van de bevolking uit Dordrecht opgesteld. Het verhaal van Dord- in verband gebracht kan worden met zichtbare waarde van ensembles komt met name voort laaggeschoolde arbeiders bestaat, die onker- recht door de eeuwen ging pas leven door en beleefbare herinnering die door het monu- uit bestedingen van bezoekers. De waarde van kelijk zijn en communistisch of socialistisch het Calvijnjaar, waarin de eerste vrije Staten- mentale erfgoed wordt vertegenwoordigd. de Zaanse Schans was aanvankelijk vooral stemmen. Of dat met trots verteld kan vergadering, Willem van Oranje, de Synode Deze attractiewaarde van het erfgoed maakt cultuurhistorisch. De verplaatsing van de worden dat dit het grootste industriële en Calvijn in samenhang herdacht werden. ook de kern uit van de economische waarde. Zaanse huisjes en molens naar de Zaanse complex van het Europa van de 19e eeuw Het verhaal maakt het ook mogelijk allerlei Schans was geen renderende economische Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • activiteit. Nu de toeristenstroom steeds meer De verdeling van de opbrengst Misschien houdt de taak van de gemeente Vastgoedwaarde en verevening aanzwelt neemt het aantal winkeltjes toe en De discussie over de aanlegsteiger is een wel op bij het faciliteren van economische Erfgoed met de status van monument of zelfs groeien de bestedingen zodanig dat er – bij discussie over de verdeling van de opbrengst ontwikkeling in het erfgoedvastgoed. met monumentale ornamenten heeft een betrokken ondernemers althans – gesproken tussen de eigenaren van de Zaanse Schans De voorbeelden laten zien dat er bij de hogere vastgoedwaarde dan vergelijkbare kan worden van economisch rendement. aan de ene kant, en de gemeente en andere ontwikkeling van erfgoed niet te makkelijk panden zonder monumentale waarde. Dat is eigenaren op andere locaties aan de andere naar publieke verantwoordelijkheid kan nog eens duidelijk aangetoond in het artikel De gemeente Zaanstad wordt geconfronteerd kant. Lokaal doet zich de vraag voor hoe de worden verwezen, als de opbrengst vooral in van Lazrak en Rouwendal. Dat wil niet zeggen met de vraag of het nog langer verantwoord is kosten van de gemeente verevend kunnen particuliere handen terecht komt. dat deze hogere waarde ook een hogere de kosten voor het onderhoud van de monu- worden met de opbrengsten van de eige- opbrengst met zich meebrengt na herontwik- menten en de openbare ruimte te dragen als naren. Als dat vooraf niet is afgesproken dan keling. Zoals uit het artikel van Smit, Baarveld het particuliere rendement steeds hoger kan dat niet. Maar vaak is de mogelijkheid er Behoud door exploitatie en Dewulf blijkt, spelen drie beperkende wordt. Aan de andere kant, de aantrekkelijk- ook niet, omdat verevening zich beperkt tot Toch is een publieke verantwoordelijkheid niet factoren een rol. De eerste is dat de ontwikke- heid van het erfgoed schuilt voor een groot de opbrengsten van het vastgoed. Als de verkeerd. Het grootste probleem bij erfgoed is lingskosten vaak hoger zijn vanwege de extra deel in het feit dat het geen pretpark is waar gemeente het publieke belang voorop stelt niet het geld dat nodig is voor restauratie, maar eisen die de monumentale status met zich alles ondergeschikt is gemaakt aan het leeg- dan moet zij zich terugtrekken uit de finan- om het daarna goed te kunnen exploiteren. meebrengt. Een tweede is dat de opbrengst schudden van de portemonnee van de ciële betrokkenheid bij de Zaanse Schans en Vaak staan de eisen van erfgoedexperts tegen- suboptimaal blijft, omdat niet alle gebruiks- bezoeker. De erfgoedwaarde wordt beter tegelijk meer investeren in locaties waar wel over de eisen van economisch gebruik. In haar mogelijkheden zijn toegestaan. De derde gediend bij het behoud van het karakter van veel erfgoedwaarde is maar de opbrengst nog artikel waarschuwt Margot Haasdonk ervoor factor binnen de gebiedsontwikkeling is dat de een openbaar toegankelijke woonwijk. ontbreekt. De gemeente heeft wel belang bij dat oplossingen voor warmte-isolatie vaak ruimtelijke indeling van het plangebied door verblijfstijdverlenging van toeristen, maar niet indruisen tegen de monumentenbelangen. het monument wordt beperkt. De dichtheid Op zich kunnen de omgevingseffecten een per se op de Zaanse Schans. Dit is een goed Andersom botsen de monumentenvoor- kan beperkt worden, er kan restruimte134 goede reden zijn voor de gemeente om monu- voorbeeld van tegenstrijdige publieke waarden regelmatig met de voorwaarden voor ontstaan, de ontsluiting kan suboptimaal 135 menten te behouden. Het effect op de waar- belangen bij erfgoed. een gezonde exploitatie. Het motto van Belve- worden. dering en indirect op de vastgoedwaarde in de dere, “behoud door ontwikkeling”, vraagt soms omgeving neemt toe naarmate de dichtheid De extra opbrengst voor de gemeente komt om meer flexibiliteit dan de sector zelf kan Het onderzoek van de VU toont aan dat en de schaal waarop monumenten aanwezig voort uit de waardestijging van de panden die opbrengen. Om verval tegen te gaan is het in panden in de omgeving van een monument zijn toeneemt. Bij een beschermd stadsgezicht tot een hogere belastingopbrengst leidt (WOZ gebruik houden van een gebouw niet zelden binnen een bepaalde straal inderdaad een geldt dat zelfs tot en met woningen op een en toeristenbelasting), en soms tot een belangrijker dan het tot in detail uitgedachte hogere waarde hebben dan vergelijkbare afstand van 10 km. Er is dus voor de samenle- hogere grondopbrengst of erfpacht als de herontwikkelingsplan. Zeker omdat er niet panden daarbuiten. Daaruit kan worden afge- ving een behoorlijk positief effect dat uitgaat grond van de gemeente is. De gemeente voldoende geld in de markt is om grote risico’s leid dat het restaureren en herontwikkelen van van monumenten. Voor gemeenten zonder heeft economische redenen om de toeristen- te nemen in de herontwikkeling, is het in veel monumenten in de omgeving een positieve monumenten zijn deze gemeenten geduchte stroom te sturen naar de locaties waar de gevallen beter de exploitatie voorop te stellen opbrengst heeft; een omgevingsrendement. concurrenten, want zeker hogere inkomens opbrengst voor de gemeente het grootst is, en niet het eindbeeld. Het is beter dat de In gebiedsontwikkeling kan worden gepro- wonen graag in een omgeving met monu- of waar de ontwikkeling van het erfgoed drin- kachel aangaat en de ramen dicht gehouden beerd deze extra opbrengst in omringend menten. Daarvoor zijn ze bereid een hogere gend een extra kostendrager kan gebruiken. worden dan dat er gewacht moet worden op vastgoed voor een deel aan te wenden voor prijs te betalen. Voor deze gemeenten kan het In Dordrecht heeft de gemeente er belang bij het totale plan waarin de kosten van de restau- de extra kosten van het erfgoed. De aanpak belangrijk zijn de erfgoedwaarde die er is, dat een groter deel van de bezoekers van Villa ratie van het erfgoed worden meegenomen in waarbij extra kosten voor de ontwikkeling van beter voor het voetlicht te brengen om Augustus naar de stad wordt doorgeleid, zodat de verevening tussen de partners in de vast- erfgoed verdeeld worden over alle partijen die verschillen met andere aan erfgoed rijke de bezoekersstroom ook daar tot meer beste- goedontwikkeling. Een goede exploitatie kan betrokken zijn bij de vastgoedontwikkeling van gemeenten te verkleinen. De mogelijkheden dingen leidt. De opbrengsten daarvan zijn het herstel en herbestemming versnellen en het gebied wordt aangeduid als verevening. daartoe zijn beperkt, omdat het niet mogelijk allereerst voor de eigenaren van en de onder- verval voorkomen. De verevening binnen een consortium kan is monumenten te bouwen. nemers in het erfgoed. De vraag is of de plaatsvinden door een overeenkomst met de gemeente daarin moet willen sturen. betrokken ontwikkelaars. De verevening kan Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • ook lopen via de grondwaarden of in teruggevoerd op het monument. Een tweede Model 1. Lawinekapitaal (Nieuwe ideeën voor oude gebouwen, de Stad bv, NAi 2008) sommige gevallen via de grondexploitatie suggestie betreft de risico’s. Door de restaura- van de overheid. Een goed voorbeeld van tiekosten, investeringen en de inrichtings- deze aanpak is de Tilburgse Spoorzone kosten te spreiden over een langere termijn, en (zie kader). de exploitatie naar voren te halen, kan de accu- investeringswaarde mulatie van ontwikkelingskosten van het monu- sloop Vaak blijkt dat de verdeling tussen partijen ment beperkt worden. Ook voor deze strategie nieuwbouw moeilijk transparant is te maken. In heront- zijn beleggers betere partners dan ontwikke- waarde - autonome ontwikkeling wikkeling van bedrijfsterreinen en industrieel laars die graag snel willen verkopen. ontwikkelingen vastgoed is het onzeker of er wel sprake zal zijn van opbrengst. Verevening blijkt soms, Lawinekapitaal zoals in het geval van de NDSM Werf op de In de Community of Practice Creatieve tijd Noordelijke IJ-oevers van Amsterdam, geen Economie en Herontwikkeling zijn twee 0 10 20 30 begaanbare weg, aangezien de grondexploi- modellen ontwikkeld voor herontwikkeling van impuls 2 impuls 1 tatie van het project als geheel negatief is. verouderd bedrijfsonroerend goed en indus- Er valt in dat geval niets te verdelen. trieel erfgoed (Nieuwe ideeën voor oude gebouwen, NAi 2008). De auteurs van de Universiteit Twente doen kosten evenwicht kosten-opbrengst de interessante suggestie om bij verevening Dit model gaat er vanuit dat na een eerste fase binnen een gebied ook beleggers te be- van spontane herontwikkeling van een verlaten trekken. Aangezien beleggers, anders gebied een breuk plaatsvindt (zie model 1, rode136 dan ontwikkelaars, een langetermijnbelang lijn), met het doel een sprong te maken naar 137 hebben, kunnen zij de waardestijging op een snelle ontwikkeling op een hoog kwaliteits- termijn die het gevolg is van de herontwikke- niveau. De ontwikkelaar/grondeigenaar neemt ling van een monument ook meerekenen. alle kosten voor investeringen in kwaliteit van Deze waardestijging kan gedeeltelijk worden de ruimte, inclusief milieusanering en restaura- Model 2. Geleidelijke investeringen (Nieuwe ideeën voor oude gebouwen, de Stad bv, NAi 2008) investeringswaarde waarde - In Tilburg zijn meerdere rapportages opgesteld over bezoekers in het plangebied en hun betalingsbereid- ontwikkeling de culturele en andere waarden van het erfgoed. Alle heid voor behoud van de cultuurhistorisch waarde- partijen zijn overtuigd van deze waarde voor de volle bebouwing. Er wordt in de analyse vermeld dat autonome ontwikkeling van de Spoorzone als geheel. In het de betalingsbereidheid 5 euro per bezoeker is. ontwikkelingen centrale gedeelte staat een Kenniscampus gepland. Gecombineerd met een – door de gemeente – Het erfgoed is daar een wezenlijk bestanddeel en geschatte - toename van het aantal bezoekers met identiteitsdrager van. Naast een Cultuurhistorische 190.000 leidt dit tot een netto contante waarde […] tijd Effectrapportage (CHER) is door Buck Consultants van 10 miljoen euro. De waarde en kosten worden 0 10 20 30 een Maatschappelijke Kosten en Batenanalyse (Buck verevenend met behulp van de samenwerking Consultants 2008) opgesteld. In de MKBA is met tussen de gemeente en VolkerWessels. De vereve- gebruik van de conditionele waarderingsmethode ning vindt plaats via grondprijzen, en voor zover een poging gedaan de economische waarde van mogelijk via een bijdrage van partijen van rendabele evenwicht kosten-opbrengst erfgoedbehoud te kwantificeren. Daarvoor is projectonderdelen aan de onrendabele top van kosten gekeken naar de verwachte stijging van het aantal andere onderdelen. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • tiekosten, in één keer en trekt daarvoor een De kern van het tweede model is dat investe- omdat ontwikkelaars zelf niet over voldoende worden. De lokale revolving funds kunnen grote hoeveelheid investeringskapitaal aan. ringen in de gebouwen en openbare ruimte eigen kapitaal beschikken en omdat op die worden aangevuld met Europese structuur- Jane Jacobs noemde dat lawinekapitaal. De naar de toekomst verplaatst worden. In de manier een deel van de onrendabele kosten en fondsen (zie Jessica-regeling), die ook kostenbel die daardoor ontstaat, inclusief de aanvang ligt het accent op exploitatie middels risico’s kan worden weggenomen. Het nadeel volgens het principe van het revolving fund daarop betaalde rente, wordt nooit meer publiektrekkende functies. Het resultaat is de is dat deze subsidies vaak alleen worden financiering beschikbaar stellen voor lokale terugverdiend (of 25 jaar later, maar dat is rode lijn: een snelle opwaardering van de repu- verstrekt in het kader van een totale heront- herstructurering van verouderde bedrijfster- financieel niet te overzien). Een groot deel tatie van de plek tot creatief milieu met wikkeling en het liefst in één keer. Het gevolg reinen. van de bel wordt beschouwd als onrendabel aantrekkingskracht op publiek. daarvan is dat er een groter investeringskapi- en door de overheid ‘afgetopt’ door middel taal nodig is (alles ineens), met een hoog risico. Governance van subsidie. Daarmee wordt exploitatie Dankzij het publieksbereik kan vrij snel een Voor de partners kan het prettig zijn dat inge- De maatschappelijke belangstelling voor tegen veel lagere kosten mogelijk gemaakt. break-even point op een laag ontwikkelingsni- wikkelde verevening kan uitblijven, maar het erfgoed heeft de laatste jaren een grote Dit model is alleen verdedigbaar wanneer de veau worden bereikt. Het voordeel daarvan is probleem voor de financier wordt er feitelijk vlucht genomen. Steeds meer mensen inte- overheid bijzondere redenen, zoals de cultu- dat daarmee voor de exploitant en de eigenaar niet minder op. Een groot nadeel van deze resseren zich voor de historie van hun omge- rele waarde van het erfgoed of het externe een rendement ontstaat. De eerste fase kan vorm van risicobeperking is dat de subsidie op ving en steeds meer mensen vinden het effect op de economie van de stad, kan vaak zonder veel financiering van banken. deze manier op den duur is uitgeput. In een prettig om een omgeving te hebben waarin aanvoeren om dit project te subsidiëren. De Het is zelfs denkbaar dat de eigenaar zelf hoogconjunctuur met veel vastgoedrende- het erfgoed getuigt van de geschiedenis. kwalitatieve toevoeging door restauratie en de gebruikers financiert door een lening te ment was dat minder erg, omdat de gemeente Ook in de ruimtelijke ontwikkeling wordt de herbestemming van het erfgoed zou de verstrekken. De opbrengsten maken het of de provincie reserves kon opbouwen uit waarde van erfgoed steeds meer onderkend terugverdiencapaciteit verhogen. Met deze mogelijk de volgende fase in te gaan. Daarin rendabele grond- of vastgoedontwikkelingen. en beter verankerd in de planvorming. Veran- laatste argumentatie konden in hoogcon- ligt het accent op coalitievorming tussen In de huidige tijd is dat niet meer waarschijnlijk. derende opvattingen in de samenleving over junctuur bijzondere investeringen in het partijen en investeringen die de aantrekkings- Bovendien ligt er nog een mer à boire van vele beleving en benutting kunnen leiden tot een138 bestaand stedelijk gebied verkocht worden: kracht vergroten. Het resultaat is dat bredere duizenden rijksmonumenten, industrieel, reli- andere opstelling van de monumentenzorg. 139 Pakhuis De Zwijger en het Muziekgebouw in doelgroepen bereikt worden en een hoger gieus en landschappelijk erfgoed te wachten Meer zorg en advies en minder voorschrij- Amsterdam aan de IJ-oevers, de Caballero niveau van opbrengsten wordt bereikt. op nieuwe bestemmingen. Het is ondenkbaar vend. Leidt dat ook tot andere financierings- Fabriek in Den Haag, de Erasmusbrug in Daarvoor zijn investeringen in de openbare dat al dit erfgoed met subsidiegeld wordt opge- mogelijkheden van de monumentenzorg? Rotterdam en De Boreel in Deventer. De ruimte en de kwaliteit van de opstallen nodig. knapt. Kunnen we op grond van deze positieve toepassing van de redenering op gebouwni- Uiteindelijk ontstaat een volledig ontwikkeld berichten uit de samenleving ervan uitgaan veau is nog te overzien, maar op gebiedsni- stedelijk milieu met een grote diversiteit aan Om uitputting van investeringsgelden te voor- dat we naar minder monumentenzorg toek- veau wordt dit al gauw onbetaalbaar. De functies. De kiem daarvoor is gelegd door in komen en bij elke herontwikkeling de initiatief- unnen, en dat de samenleving zelf met investeringen zullen in de huidige markt bij fase 1 te kiezen voor een creatieve coalitie nemers te dwingen tot een zo scherp minder sturing van de overheid de zorg voor 0-groei niet gecompenseerd kunnen worden tussen pioniers, exploitanten en eigenaren. mogelijke strategische keuze is het beter om het erfgoed zal overnemen? door andere of toekomstige opbrengsten. Het is zelfs denkbaar om de pioniers vanaf de financiering, van bijvoorbeeld provincies, Het is een eenmalige investering en daarna is het begin te betrekken bij de waardevorming, beschikbaar te stellen vanuit revolving funds. Dat is maar de vraag. Allereerst is het nodig het geld op. In de huidige 0-groeieconomie is door hen mede-eigenaar te maken. Daardoor Deze laagrentende en achterstelde leningen om te zorgen dat het erfgoed goed gedocu- dit een kamikazestrategie. Een kwaliteits- worden pioniers ook belanghebbenden bij dekken de risico’s en maken het voor andere menteerd is en dat in ruimtelijke projecten sprong is alleen mogelijk als het type onder- de stijgende waarde. financiers mogelijk om in te stappen tegen een van meet af aan de erfgoedwaarde wordt nemers wordt gevonden dat bewezen heeft veel lager risicoprofiel, waardoor de rente- meegenomen. De overheid hoeft dat niet daartoe in staat te zijn, zoals de ondernemers Revolving fund lasten naar beneden kunnen. Op den duur zal zelf te doen, maar kan de markt verplichten achter Villa Augustus in Dordrecht en Hotel Sinds de vastgoedbubbel is het nog moeilijker het kapitaal in de revolving funds groeien in tot het opstellen van een MKBA-erfgoed- of New York in Rotterdam. Kortom: niet uitge- geworden om risicovolle herontwikkelingspro- plaats van uitgeput raken (zie bestaande een erfgoed-effectrapportage bij alle sloten, maar zeer risicovol. jecten gefinancierd te krijgen. Vaak wordt Restauratiefonds). De fondsen kunnen exper- gebiedsontwikkelingen. Uit de erfgoed- daarbij een beroep gedaan op subsidies van tise opbouwen waarmee de projecten niet effectrapportage kan dan worden afgeleid fondsen of van overheden. Dat is ook nodig alleen beoordeeld, maar ook verbeterd kunnen hoe het erfgoed kan bijdragen aan de Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • beoogde ontwikkeling. De ervaring met de 1 Wat levert de monumentale waarde op voor milieu-effectrapportage leert dat dit zeker de waardeontwikkeling van het gebouw? leidt tot een zwaardere weging van de 2 Wat levert het op voor de exploitatie van het erfgoedwaarde en ook dat daaruit innova- gebouw? tieve oplossingen naar voren kunnen komen. De ervaring leert ook dat de verplichting tot Het tweede betreft de externe economische allerlei rapportages nog niet leidt tot optimali- effecten op de omgeving. Bij dit tweede crite- sering van de oplossing. Voor een governance- rium zijn weer twee effecten te onderscheiden: benadering zonder bescherming van het het effect op het omringende vastgoed; en de erfgoed zullen we hier niet pleiten. Er zijn wel meerwaarde die in de omgeving gecreëerd twee valkuilen die vermeden dienen te worden. wordt door de toegenomen bezoekersstroom. Een erfgoed-effectrapportage zou zich De eerste is dat herontwikkeling wordt belem- kunnen beperken tot het in kaart brengen van merd door tot in detail voor te schrijven hoe deze vier effecten. De overheid stimuleert het alle monumentale waarden die in het onder- opstellen van de effectrapportage en stelt zoek zijn aangetoond behouden dienen te expertise ter beschikking voor de opstelling blijven. De tweede valkuil is dat de MKBA daarvan. Kosten kunnen ten laste gebracht vervalt tot een schijnzekere meetbaarheid van worden van de ontwikkeling zelf en niet van de alle effecten. Het motto blijft “behoud door belastingbetaler. De expertise die daarvoor ontwikkeling”. Het behoud van erfgoed is het nodig is hoeft de overheid dan ook niet als beste gediend bij een tweede leven. De vrij- enige te monopoliseren.140 heid om nieuwe monumentvriendelijke oplos- 141 singen voor isolatie of duurzaam materiaal Tot de contraproductieve bemoeienissen van gebruik te bedenken moet zo groot mogelijk de overheid kan het aan banden leggen van de zijn. Het voorstel van Margot Haasdonk een corporaties worden gerekend. Door verscher- keurmerk voor aannemers en constructiebe- ping van de regelgeving en beperking van drijven in te voeren voorziet in een efficiënte vermeende staatsteun wordt het corporaties oplossing voor dit probleem. De eerste verant- steeds moeilijker gemaakt om een rol te woordelijkheid hoort te liggen bij de markt; de spelen in het behoud van erfgoed in wijken. controle wordt verzekerd door de overheid. Er is intussen voldoende onderzoek gedaan Ook de MKBA’s dienen zo eenvoudig mogelijk om de stelling te verdedigen dat erfgoed gehouden te worden. Een voorspelling van de bijdraagt tot het cultureel kapitaal en het revi- waarde-effecten uitgesplitst naar alle eerder taliserend vermogen van wijken. Het versoe- genoemde waarden afzonderlijk is vrij zinloos. pelen van de regelgeving zou juist in het Er zijn immateriële waarden die benoemd belang zijn van de primaire taak van corpora- kunnen worden en er zijn economische ties om te zorgen voor bewoonbare en leef- opbrengsten/kosten voor de maatschappij. bare wijken voor lagere inkomensgroepen. Voor het laatste dient het aantal indicatoren, Dat daarbij exceptionele uitwassen zoals de om dubbeltelling te voorkomen, beperkt te SS Rotterdam vermeden moeten worden lijkt worden tot het minimum. Het eerste criterium voor de hand te liggen, maar dat is meer een betreft het gebouw zelf. Daarbij zijn twee kwestie van scherp toezicht op de investe- effecten van belang: ringsrisico’s dan van Europese regelgeving. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Tot slot Het koppelen van verschillende erfgoedver- practitioners maakt het mogelijk de grenzen versnellen. Voor de erfgoedprofessional ligt Dit boek geeft een mooi beeld van wat het halen aan een interessant en omvattender van het beleid te verleggen en het ontwerp van de schone taak het innovatiebeleid in cultureel Belvedere-beleid heeft losgemaakt. Behoud stad- of regioverhaal heeft grote voordelen nieuw instrumentarium te versnellen. Naast de erfgoed onderdeel te maken van de topsector door ontwikkeling is een dynamisch beginsel voor de kracht van het verhaal en de identiteit inhoudelijke resultaten van de onderzoeken, Creatieve Industrie. met grote gevolgen. Zonder de balans van het van de stad. Omdat daaruit een publiekstrek- zijn ook de resultaten van de CoP en de beleid als geheel op te maken kan gesteld kende werking voortvloeit waar alle eigenaren gesprekken over vernieuwing van het lokale worden dat het beleid de vraag naar nieuw van profiteren, kan de gemeente met recht instrumentarium van grote betekenis voor de 1 Naar het essay De Barbaren van Allessandro instrumentarium heeft gestimuleerd. Het maatregelen nemen om de opbrengsten verdere ontwikkeling van het lokale beleid. Barrico uit 2010. onderzoek van de Vrije Universiteit en de daarvan niet alleen ten goede van de toeristen- Er ligt een taak voor Platform31, de VNG, Universiteit Twente heeft veel nieuwe feiten industrie te laten komen. gemeenten en de Rijksdienst om zorg te en verbanden aangetoond, waarop in het dragen voor de continuïteit van deze instru- ontwerp van nieuw instrumentarium kan Voor verevening van de opbrengsten van mentenmakerij. Dat kan door de best practitio- worden voortgebouwd. erfgoed binnen gebiedsontwikkeling zijn ners te ondersteunen met methodisch goede argumenten aan te voeren. Over de onderbouwd wetenschappelijk onderzoek naar Op grond daarvan kan een nieuwe stap gezet opbrengst zijn in beide onderzoeken duidelijke de effecten van erfgoed op de omgeving, de worden in de dynamisering van het monumen- feiten boven tafel gekomen. De vraag of de mogelijkheden om de verantwoordelijkheden tenbeleid. Zonder te vervallen in neoliberale extra opbrengsten ook de extra kosten tussen partijen opnieuw te formuleren, en te economische ideologieën kan worden gesteld compenseren is moeilijk in abstracto te beant- voorzien in de behoeften die voortvloeien uit dat de markt noodzakelijkerwijs een grotere woorden. In de praktijk zijn we hiervan nog de decentralisering van het monumentenbe- rol is gaan spelen in het monumentenbeleid. maar weinig goede voorbeelden tegenge- leid. De markt heeft daarbij meer ervaringen opge- komen. Belangrijker is dat een monument vaak142 daan met het zelfstandig ontwikkelen van als een icoon en katalysator van de ontwikke- Zoals in het inleidend hoofdstuk van 143 erfgoed, en de overheden met het herver- ling optreedt, ook als de opbrengst tegenvalt. Bazelmans wordt gesteld: delen van rollen. De modernisering van het Daardoor kan een ontwikkeling versneld of op monumentenbeleid is een logische stap in gang gebracht worden. Of dat ook te monetari- “Transdisciplinair werken stelt nieuwe deze ontwikkeling. seren valt is maar de vraag. De Vrije Universiteit eisen aan het onderzoeksproces en aan zal zich hier de komende jaren verder over de betrokken regisseurs en uitvoerders. Voor de actuele beleidsontwikkeling binnen buigen. Maar hoeveel doet dat er eigenlijk toe? Het veronderstelt vaardigheden die zijn gemeenten kunnen de analyses in dit boek en Als een monument een waarde van de stad, ontleend aan de sociologie, antropologie en de conclusies uit de CoP Economische Waar- dorp, of regio illustreert of onderbouwt, of een volkskunde, zoals interviews, workshops en dering Cultureel Erfgoed grote betekenis eigen verhaal neerzet waar de omgeving een participerende observatie. Nu in deze publi- hebben. Alle gemeenten kampen met finan- sterkere identiteit aan kan ontlenen, of door catie een state of the art is vastgelegd als cieringsproblemen bij het herontwikkelen van de intrinsieke waarde het gevoel geeft dat een het gaat om de waardering van erfgoed door erfgoed. In de toekomst zullen deze niet plek meer is geworden door de herontwikke- experts, ligt dit nieuwe avontuur in het minder worden. Zelfs bij een aantrekkende ling, waarom zou dat niet genoeg reden zijn tot verschiet”. economie is zeer de vraag of de vastgoed- herontwikkeling? markt weer dezelfde hoogte zal bereiken als in Kortom: de behoefte aan transdisciplinair het verleden. Onder die omstandigheden en Het interessante van de aanpak van dit onder- onderzoek ter ondersteuning van het erfgoed- met een groeiend aantal monumenten is het zoeksthema gekoppeld aan een Community of beleid is aangetoond. Dat levert veel kansen op beter geen financiering à fonds perdu ter Practice was dat de uitkomsten gelijktijdig voor een Community of Practice, bestaande beschikking te stellen, maar duurzame revol- konden worden vertaald in beleid en instru- uit onderzoekers uit verschillende disciplines, verende fondsen op te bouwen. mentarium. Deze vertaalslag is nog lang niet beleidsmakers en uitvoerders, om de ontwik- afgerond, maar een community van de best keling van nieuw instrumentarium te Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Literatuur en bronnen Boeve, D. (2006) Sheets: Financie- Rapport focusgroepen met burgers Florida, R. (2002) The Rise of the Loon, R.R. van, T. Gosens, J. Ruijgrok, E. (2006) ‘The ring en verevening bij regionale in opdracht van de Rijksgebouwen- Creative Class, New York: Basic Books. Rouwendal (2012) ‘Cultural Heri- three economic values of cultural Alphen, D. van (2006) ‘De Verboden projecten, Symposium ‘ruimte en dienst, Hilversum: Intomart. tage and Recreation Trips: heritage: a case study in the  Stad in Tilburg, Ontwikkelingen in mobiliteit’ (11 mei 2006). Glaeser E. L., J. Kolko, A. Saiz (2001) Netherlands’, Journal of Cultural de Spoorzone van Tilburg’, Tilburg Doremalen, Henk van, m.m.v. ‘Consumer City’, Journal of Economic Marlet, G. & C. van Woerkens (2005) Heritage 7 (3), 206-213. Tijdschrift voor geschiedenis, monu- Boom, N. van, H. Mommaas, S.B. Martin van Broekhoven (2003) Geography, 1, 27-50. ‘Tolerance, aesthetics, amenities or menten en cultuur XXIV 3, 71-77. Kool, eds.(2009) Comeback Cities, NedTrain Tilburg 1868-2003. jobs? Dutch city attraction to the Sandel, M.J. (2012) Niet alles is te Vernieuwingsstrategieën voor de Geschiedenis van de spoorweg- Hilvoorde, I. van, e.a. (2012) Manifes- creative class’, Discussion Paper koop. De morele grenzen van de Alphen, D. van, e..a., eds. (2011) industriestad, Rotterdam: NAi werkplaats d’n Atelier, Tilburg: taties van de vrijheid des geestes. Een Series 05-33, Utrecht School of marktwerking, s.l. (vertaling van Nieuw elan in historisch omgeving, Uitgevers. NedTrain Tilburg / Henk van Dore- liberale kijk op cultuur en sport, Den Economics, Universiteit Utrecht. What money can’t buy. The moral Herbestemming van industriële malen Producties. Haag: Prof.dr. B.M. Teldersstichting. limits of markets, 2012). gebouwen in Tilburg, Tilburg. Brau, R., A. Lanza, F. Pigliaru (2003) Marlet, G. & J. Poort (2005) ‘Cultuur ‘How fast are the tourism countries DSP-groep (2011) Meer dan waard. Horn, T. (2009) ‘De comeback van en creativiteit naar waarde geschat’, Spoorzone, ‘t Nieuwe Atelier, een Ankersmit (1993) De historische growing? The cross-country De maatschappelijk betekenis van een robuuste stad’, Monumenten. SEO-rapport nr. 813. me(e)ting van cultuurhistorie - ervaring, Groningen. evidence’, FEEM Working Paper 85. musea, Amsterdam. Het tijdschrift voor cultureel erfgoed ontwerpopgaven - maatschappij, (katernspecial Tilburg - November Ministerie van VROM (2006) Advise- Tilburg 2006: Maatschap MiXT. Ashworth, G.J. & H. Voogd (1986) Buck Consultants (2008) Kenge- Duijn, M. van & J. Rouwendal 2009). ring voorbeeldprojecten ontwik- ‘The marketing of urban heritage as tallen Kosten-batenanalyse (2012a) ‘Analysis of Household kelingsplanologie: regionaal Stogo onderzoek en advies (2007) an economic resource’, in: J.J.M. Centraal Station Twente / Hart van Location Behaviour, Local Ameni- Klamer, A. (2005) In hemelsnaam! kostenverhaal en verevening, Den Beleid voor bedrijventerreinen in Angenent & A. Bongenaar, eds., Zuid. Eindrapport. Uitgevoerd in ties and House Prices in a Sorting Over de economie van overvloed en Haag. Vlaanderen, Duitsland, Verenigd Planning Without a Passport 38-50, opdracht van Ministerie van Volks- Framework’, Journal of Property onbehagen, Kampen. Koninkrijk en Frankrijk, Utrecht. Utrecht: Elinkwijk. huisvesting, Ruimtelijke Ordening Research, forthcoming. Munoz, D. (2010) Capturing value en Milieu, Nijmegen. Klamer, A. (2009) ‘Hoe de economi- increase in urban redevelopment: a Tweede Kamer der Staten Generaal144 Bargeman, B. & H. van der Poel Duijn, M. van & J. Rouwendal sche waarde van cultuur-historisch study of how economic value 145 (2008-2009) Lijst van vragen en (2006) ‘The role of routines in the Coff, R.W. (1999) ‘When competitive (2012b) ‘Cultural Heritage and the erfgoed te realiseren en tegelijkertijd increase in urban redevelopment antwoorden over het rapport vacation decision-making process advantage doesn’t lead to perfor- Location Choice of Dutch House- zijn culturele waarde te bewaken’, in: can be used to finance necessary Herstructurering van bedrijventer- of Dutch vacationers’, Tourism mance: Resource based theory and holds in a Residential Sorting M. Linssen, ed., Het cultuurhistorisch public infrastructure and other reinen van de Algemene Reken- Management 27, 707-720. stakeholder bargaining power’, Model’, Journal of Economic argument. Essaybundel, Utrecht, facilities, Leiden: Sidestone Press. kamer, Kamerstuk 31760, nr. 2. Organization Science 10: 119-133. Geography, forthcoming. 19-28. Bargeman, B. (2001) Kieskeurig Nota Belvedere (1999) Den Haag; Tweede Kamer der Staten Generaal Nederland: Routines in de vakantie- Cultuurhistorische Effectrappor- Duineveld, M. & K. van Assche Kuminoff, N.V., V.K. Smith, C. Timmins VNG uitgeverij. (2004-2005) Wijziging van de Wet keuze van Nederlandse toeristen tage (CHER) Het Nieuwe Atelier. (2009) ‘Als de goudprijs hoog (2010) ‘The new economics of equili- ruimtelijke ordening inzake de (The Choosie Dutchman: Routines in Randvoorwaarden voor ontwerpop- genoeg is, wordt het oude sieraad brium sorting and its transformati- Peek (2011) ‘Nieuwe Realiteit: van grondexploitatie. Memorie van the holiday choice of Dutch tourists), gaven Maatschappelijke Kosten snel omgesmolten: over het begrip onal role for policy evaluations’, disciplinair raamwerk naar denk- Toelichting, Kamerstuk 30218, nr.3, dissertation, Amsterdam: Thela Batenanalyse (MKBA), Tilburg 2006: intrinsieke waarde’, in: M. Linssen, NBER Working Paper No. 16349. raam’, Real Estate Research Den Haag: Sdu Uitgevers. Thesis. BILAN. ed., Het cultuurhistorisch argu- Quarterly. ment. Essaybundel, Utrecht, 31-36. Lansink, V.M. (2012) Spoorweg- Universiteit Twente (2009) Bayer, P., R. McMillan, K. Rueben De: Werkplaats, Masterplan Spoor- Infrastructuur op het terrein van de Rizzo, I., D. Throsby (2006). ‘Cultural Quickscan, intern document (2004) ‘An equilibrium sorting zone, Tilburg 2011: BDP.khandekar. Ecorys (2010) Financieringsmid- voormalige hoofdwerkplaats van de Heritage: Economic Analysis and (niet gepubliceerd). model of sorting in an urban delen uit gebiedsontwikkelingen en NS te Tilburg. Public Policy’. In: Handbook of the housing market’, NBER Working Dijk, J.P.W.A. van (2004) Tilburg - bestemmingswijzigingen: een Economics of Art and Culture, Ven, H. van de (2009) Spoorzone Paper No. 10865. Spoorzone, cultuurhistorische verkenning van de publiekrechter- Loeff, K., e.a. (2008) Centrale Spoor- Vol. 1, pp. 983-1016. Tilburg: ambities, Tilburg: verkenning, Rapportnummer lijke mogelijkheden van planbaten- wegwerkplaats Tilburg, Bouwhisto- Gemeente Tilburg. Bazelmans, J. (2012) Erfgoed: 2004/2, Tilburg: BILAN. heffing, bovenplanse verevening en risch onderzoek, Tilburg: BOEI. Ruijgrok, E. (2004) Economische waarde in meervoud, Vitruvius 20, verruiming van het huidige kosten- Loon, R.R. van, J. Rouwendal, P. Riet- waardering van cultuurhistoire. Website: www.spoorzone013.nl 14-20. Dijk, T. van & I. Graumans (2012) verhaal , Rotterdam: in opdracht veld (2012) ‘Cultural heritage and Casestudie Tieler- en Herbestemming Paleis Soestdijk. van het Ministerie van VROM. domestic tourism in the Netherlands’. Culemborgerwaard, Rotterdam. Paper in submission. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Over de auteurs Geert Dewulf is hoogleraar Plan- Bram de Groot is werkzaam als Ruben van Loon is promoven- Jan Rouwendal studeerde ruimte- Karel Willems is programmama- ning and Development en hoofd strategisch beleidsmedewerker dus bij de vakgroep Ruimtelijke lijke economie aan de Erasmus nager ruimtelijk economische Dirk van Alphen (1959) is bij de van de afdeling Construction cultuur bij de gemeente Heerlen en Economie aan de Vrije Universiteit Universiteit Rotterdam en promo- ontwikkeling bij de gemeente gemeente Tilburg werkzaam als Management & Engineering aan de in die hoedanigheid tevens verant- Amsterdam. Zijn onderzoek richt veerde aan de VU op een proef- Dordrecht en combineert deze beleidsmedewerker monumenten- Universiteit Twente. Dewulf is woordelijk voor het maken en zich op de economische betekenis schrift over economische analyse functie met programmaleider zorg en cultuurhistorie. Basis- daarnaast UPS-gasthoogleraar aan uitvoeren van beleid op het van cultureel erfgoed bij natio- van de woningmarkt. Hij werkte Economie bij de Zuidvleugel. gedachte voor Dirk is aanwezige de faculteit Engineering van Stan- gebied van cultureel erfgoed. naal en internationaal toerisme. daarna bij Wagening University en Zijn verbondenheid met erfgoed karakteristieken in te zetten voor ford University. Zijn onderzoek Het onderzoek geeft onder andere is momenteel bijzonder hoogleraar stamt uit de tijd dat hij hoofd toekomstgerichte, ook in histo- richt zich op publiek-private Margot Haasdonk is beleidsmede- inzicht in de rol die erfgoed speelt Economische Waardering van cultuur was bij de gemeente risch opzicht duurzame, ontwik- samenwerking, strategische plan- werker Monumentenzorg bij de bij bestemmingskeuzes van natio- Cultureel Erfgoed aan de VU. Zijn Schiedam. In deze jeneverstad kelingen. Hij is betrokken geweest ning en infrastructuur asset gemeente Haarlem. Zij zit tevens in nale en internationale verblijfs- en onderzoek richt zich, behalve op hield hij zich bezig met het trans- bij het Belvedere-project Spoor- management. het bestuur van de Federatie Grote dagtoeristen in Nederland. cultureel erfgoed, op de woning- formeren van oude industrie- zone, ‘t Nieuwe Atelier, Tilburg, een Monumentengemeenten. Dagelijks markt en de economie van steden. panden naar publieke functies met me(e)ting van cultuurhistorie – Mark van Duijn is promovendus bij gaat zij op zoek naar de relatie Cees-Jan Pen is sociaalgeograaf en een economische (meer)waarde ontwerpopgaven – maatschappij de vakgroep Ruimtelijke Economie erfgoedsector met ruimtelijke promoveerde aan de Rijksuniversi- Jeroen Saris is oprichter van de voor de stad. (2006), het masterplan, en een van de Vrije Universiteit ontwikkeling, wonen en duurzaam- teit Groningen met het proefschrift Stad bv. Zijn specialismen zijn aantal onderzoeken en publicaties Amsterdam. Zijn onderzoek richt heid. Op zoek naar draagvlak wordt Wat beweegt bedrijven?. Sinds 2007 stedelijke strategieën en proces- over de ontwikkelingsgeschiedenis zich op de economische waarde- inzet van het economisch argument is hij programmaleider Onderzoek ontwerp. Nieuwe ideeën voor oude van de  NS Werkplaats. ring van cultureel erfgoed en de belangrijker en schuift de aandacht bij Platform31 (voorheen Nicis gebouwen, De Grenzeloze regio, locatiekeuze van verschillende voor de pure cultuurhistorische Institute). Voor één dag per week is Stedelijke regio’s en de Kracht van Marlijn Baarveld is promovendus typen huishoudens. Het onderzoek waarden naar de achtergrond. Pen als netwerkmanager Erfgoed cultuur zijn enkele publicaties waar bij de vakgroep Construction geeft inzicht in hoeverre cultureel en Ruimte gedetacheerd bij de hij aan meewerkte. Hij is oprichter Management and Engineering, erfgoed belangrijk is voor de loca- Lucien Kuijsters is als programma- Rijksdienst Cultureel Erfgoed. van meerdere Communities of146 Universiteit Twente. Het doel van tiekeuze van verschillende typen nager Conceptontwikkeling Daarnaast is hij twee dagen per Practice, zoals rond herontwikke- 147 het onderzoek is een processtra- huishoudens. Zijn proefschrift betrokken bij de ontwikkeling van week Lector Vastgoed bij het ling van monumenten, lokale tegie te ontwikkelen waarmee de Location choice, Cultural heritage de Spoorzone Tilburg. In deze rol is Lectoraat Brainport van Fontys energie en regionale samen- transformatieopgave van cultureel and House prices verschijnt medio hij verantwoordelijk voor de door- Hogescholen. werking. Eerder was hij wet- erfgoed effectief kan worden 2013. vertaling van de stedelijke ambities houder Ruimtelijke Ordening vormgegeven. Het onderzoek naar haalbare programmatische Marieke Ros, cultureel antro- in Amsterdam. geeft inzicht in de vereveningsmo- Simon van Dommelen is cultuur- concepten voor de invulling van het poloog (1956), startte in 1981 gelijkheden en onderhandelings- wetenschapper en zelfstandig programma van deze grootschalige als coördinator minderheden- Marnix Smit is bestuurskundige processen tussen betrokken adviseur in cultuur en stedelijke gebiedsontwikkeling. Dit gebeurt in beleid  haar loopbaan bij de en als universitair docent partijen in gebiedsontwikkelings- ontwikkeling. Daarvoor werkte hij samenwerking met partijen binnen gemeente Zaanstad. Sindsdien verbonden aan de vakgroep projecten met cultureel erfgoed. als projectadviseur bij de Stad bv. en buiten de stad. is zij werkzaam geweest in Construction Management and Zijn werkvelden zijn creatieve wisselende projecten op het Engineering van de Universiteit Jos Bazelmans studeerde cultu- economie, cultuur in wijken, Faroek Lazrak doet onderzoek aan snijvlak van het sociale, fysieke en Twente. Hij houdt zich bezig met rele antropologie en promoveerde bottom-up gebiedsontwikkeling en de Vrije Universiteit naar het effect economische domein. Deze kennis onderzoek en onderwijs op het op een analyse van de uitwisseling cultureel erfgoed. Daarover heeft dat cultureel erfgoed heeft op de en ervaring heeft zij o.a. ingezet om gebied van procesmanagement, van geschenken in het Oudengelse hij tevens diverse publicaties op economische waarde van vastgoed. de waarde van erfgoed voor Zaan- publiek-private samenwerking, Beowulf. Hij is hoofd van de sector zijn naam staan. Van Dommelen Hierdoor is hij in staat inzicht te stad te verbreden en vergroten. verevening en gebiedsontwikke- Kennis van de Rijksdienst voor het was projectleider van de Commu- verschaffen in de maatschappelijke ling. In 2010 verscheen zijn proef- Cultureel Erfgoed, bijzonder hoog- nity of Practice Economische waarde van cultureel erfgoed. Daar- schrift Publiek belang: hoe houd je leraar monumentenzorg bij de Waardering van Cultureel Erfgoed. naast is Lazrak werkzaam bij RIGO het op de rails?. Vrije Universiteit en lid van het waar hij verantwoordelijk is voor de bestuur van de Waddenacademie maatschappelijke kosten-batenana- (KNAW). lyses. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Projectconsortia consortium van één of meerdere Het consortium voor het onder- universitaire onderzoeksgroepen zoek Kansen en mogelijkheden Binnen het onderzoeksprogramma en enkele stedelijke partijen. voor verevening van cultureel ‘Kennis voor krachtige Steden’ van erfgoed in integrale gebiedsont- voormalig Nicis Institute zijn meer Het consortium voor het wikkelingen bestaat uit: dan vijftig onderzoeksprojecten in onderzoek Economische waar- Universiteit Twente (UT); uitvoering over de sociale en econo- dering van cultureel erfgoed Gemeente Enschede; Gemeente mische kracht van steden. Dit boek is bestaat uit: Hengelo; Gemeente Tilburg; het resultaat van twee van deze Vrije Universiteit (VU); Gemeente Gemeente Zaanstad; RVOB; NS; projecten, namelijk het onderzoek Dordrecht; Gemeente Haarlem; Platform31. Projectleider van het Economische waardering van cultu- Gemeente Heerlen; Gemeente onderzoek is prof. dr. G.P.M.R. reel erfgoed vanuit de Vrije Universi- Zaanstad; Nieuwland Centrum; Dewulf, hoogleraar Planvorming teit en het onderzoek Kansen en CLUE; de Stad bv; Platform31. en Conceptontwikkeling. mogelijkheden voor verevening van Projectleiders van het onderzoek cultureel erfgoed in integrale zijn prof. dr. P Rietveld en prof. dr. gebiedsontwikkelingen vanuit de Jan Rouwendal, hoogleraar ruim- Universiteit Twente. Elk onderzoeks- telijke economie (VU). project wordt uitgevoerd door een148 149 Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Colofon Een samenwerking van Platform31 Vrije Universiteit Universiteit Twente Postbus 30833 De Boelelaan 1105 Postbus 217 2500 GV Den Haag 1081 HV Amsterdam 7500 AE Enschede 070 - 302 84 84 020 - 598 98 98 053 - 489 91 11 info@platform31.nl info@vu.nl info@utwente.nl www.platform31.nl www.vu.nl www.utwente.nl150 151 Uitgave Beeld Vormgeving Platform31 Omslag: Collectie Rijckheyt De Jongens Ronner Heerlen Redactie Druk Simon van Dommelen, Adviseur Binnenwerk: Simon van Platform P Cultuur & Stedelijke ontwikkeling Dommelen p. 12, 24, 112, 128, Oplage 500 Cees-Jan Pen, Programmaleider 141; Gemeente Dordrecht p. 30, Onderzoek Platform31 en Lector 35, 36, 38, 40, 41, 43, 44; Maart 2013, © Platform31 Vastgoed Fontys Hogescholen Collectie Rijckheyt Heerlen p. 54, ISBN 978-94-91711-01-5 59, 60; Gemeente Zaanstad p. 62, Eindredactie 78; Mike Bink p. 74, 77 onder; Marius Temming, Platform31 Beeldbank Stichting Marketing Zaanstad p. 77 boven, 81; Hart van Zuid Hengelo p. 84, 87; Gemeente Tilburg p. 100, 103, 108, 110; Rijksdienst voor Cultu- reel Erfgoed p. 114; W. den Heijer, Gemeente Haarlem p. 118, 126; Gemeente Haarlem p. 122 Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  • Herontwikkeling en profilering van cultureelerfgoed zijn opgaven van formaat. Grootschaligegebiedsontwikkelingen staan onder druk, deleegstandscijfers zijn hoog en de financiële een samenwerking vanruimte van overheden om in herontwikkeling teinvesteren is zeer beperkt. Erfgoedprofessionalszijn op zoek naar nieuwe argumenten om deinvesteringen op peil te houden.In deze context is de afgelopen jaren onderzoekverricht naar de economische waardering enverevening van cultureel erfgoed, in het kadervan het programma Kennis voor KrachtigeSteden. Dit boek geeft inzicht in de resultatenvan dat onderzoek. Via bijdragen van weten-schappers, maar ook door praktijkverhalenvan beleidsmakers en lokale professionals. 152Het boek biedt zowel harde cijfers alsinspirerende verhalen. Hoewel de huidigecondities niet bepaald gunstig zijn, laat hetboek zien dat we wel leren; van onderzoek, maarvooral van de wisselwerking met de praktijk.Daaruit blijkt dat er naast economische waardeandere (meer)waarden van cultureel erfgoed eenbelangrijke rol spelen, zoals identiteit, binding encohesie. Waarden die minstens even belangrijkzijn voor omwonenden en bezoekers. Dat allesbiedt nieuwe oplossingsrichtingen om erfgoed-beleid ook in barre tijden vorm te geven. uitgave Cultureel erfgoed op waarde geschat