Cultureelerfgoedop waardegeschat   Economische waardering, verevening en erfgoedbeleid
Cultureel                                               erfgoed op                                               waarde   ...
InhoudsopgaveP.5    Over deze publicatie           P.85    8. Cultureel erfgoed       Simon van Dommelen                  ...
Over deze publicatieSimon van Dommelen & Cees-Jan PenIn het voorjaar van 2009 startte Nicis Institute [tegen-woordig Platf...
mijnerfgoed in Heerlen en de ontwikkeling van de monu-           Marlijn Baarveld gaan in de bijdrage van de Universiteit ...
In deze publicatie lopen wetenschappelijk onderzoek en prak-      de maatschappelijke realiteit, maar de laatste jaren zij...
De afgelopen jaren waren turbulent voor gemeenten in     Nederland, en het is nog niet voorbij. De crisis noopt het gros  ...
1. Waarde in                                                                           meervoud                           ...
nissen van waarde onbesproken blijven in het           Dit is niet de plaats om bovengenoemde             heeft betrekking...
‘herstellen’, ‘kwijtraken’, ‘verabsoluteren’, ‘vast-       van kwaliteiten die in de samenleving worden         In de derd...
lijken en zo de uitruil ervan mogelijk te maken.      erfstukken is alleen aan de orde als men in       onderzoek dat empi...
van het laatste is het vaak eeuwenoude bezit            van eerlijke voeding en duurzame energieop-         gebruikswaarde...
volkskunde, zoals interviews, workshops en                  Dat is voor velen nog onbekend terrein.                   6	  ...
2. Cultureel erfgoed                                                                            en de waarde-             ...
ding van de stad in de 17-de eeuwse bloeipe-           lijk al – is duurzaam. Het wordt doorgegeven aan     dragen bij aan...
Tabel 1                                         prijs*                    m2                  prijs/m2                  be...
3. Historie en erf-                                                                           goed als marketing-         ...
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"

1,261

Published on

Published in: Education
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
1,261
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
9
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Publicatie "Cultureel erfgoed op waarde geschat"

  1. 1. Cultureelerfgoedop waardegeschat Economische waardering, verevening en erfgoedbeleid
  2. 2. Cultureel erfgoed op waarde geschat Economische waardering, verevening en erfgoedbeleid Redactie Simon van Dommelen Cees-Jan PenFoto omslag: De Wilhelminaberg inLandgraaf is ontstaan als afvalberg van destaatsmijn Wilhelmina, die daar van 1906 tot1969 gevestigd was. Het was de grootstesteenberg van Nederland. In deherstructureringsoperatie “van zwart naargroen” kreeg de Wilhelminaberg een Een samenwerking vanrecreatieve functie met ondermeer Platform31Snowworld, een park en de langste trap Vrije Universiteitvan Nederland. (zie verder hoofdstuk 5) Universiteit TwenteFoto: Rijckheyt Heerlen
  3. 3. InhoudsopgaveP.5 Over deze publicatie P.85 8. Cultureel erfgoed Simon van Dommelen en verevening Cees-Jan Pen Marnix Smit Marlijn BaarveldP.13 1. Waarde in meervoud Geert Dewulf Jos Bazelmans P.101 9. De Werkplaats in deP.25 2. Cultureel erfgoed en Tilburgse Spoorzone de waardeontwikkeling Lucien Kuijsters van vastgoed Dirk van Alphen Faroek Lazrak Jan Rouwendal P.113 10. Het effect van investeringsprojectenP.31 3. Historie en erfgoed als op het maatschappelijk marketinginstrument rendement van Karel Willems cultureel erfgoedP.45 4. Cultureel erfgoed en Faroek Lazrak het vestigingsgedrag 11. Governance P.119 van huishoudens Margot Haasdonk Mark van Duijn Jan Rouwendal P.129 12. Nieuwe waarde maken met cultureel erfgoedP.55 5. Erfgoed is identiteit Jeroen Saris Bram de GrootP.63 6. Binnenlands toerisme P.144 Literatuur en bronnen en cultureel erfgoed P.146 Over de auteurs Ruben van Loon P.149 Projectconsortia P.151 ColofonP.75 7. De toeristische potenties van het Zaans Erfgoed Marieke Ros
  4. 4. Over deze publicatieSimon van Dommelen & Cees-Jan PenIn het voorjaar van 2009 startte Nicis Institute [tegen-woordig Platform31, red.] twee onderzoekstrajecten rondcultureel erfgoed binnen het onderzoeksprogramma Kennisvoor Krachtige Steden. De Vrije Universiteit vormde eenconsortium met de gemeenten Haarlem, Zaanstad, Dord-recht, Heerlen en Helmond en zette vier onderzoekers vande afdeling Ruimtelijke Economie aan het werk, ieder op eenander onderdeel binnen het thema economische waarde-ring van cultureel erfgoed. Er vonden deelonderzoekenplaats op het gebied van vastgoedwaarde en over het vesti-gingsgedrag van huishoudens, (creatieve) bedrijven entoeristen in relatie tot cultureel erfgoed. Adviesbureau DeStad bv werd gevraagd om met deze partners een Commu-nity of Practice (CoP) te vormen, waarin de steden onderlingen met de onderzoekers kennis uitwisselden. Het Kadaster,NVM en Projectbureau Belvedere (later de Rijksdienst voorCultureel Erfgoed) participeerden in het onderzoek enstelden data ter beschikking. Het onderzoek stond onderleiding van prof. dr. Piet Rietveld en prof. dr. Jan Rouwendal. 5In dezelfde periode is door prof. dr. Geert Dewulf, verbondenaan de faculteit Construerende Technische Wetenschappenvan de Universiteit Twente, een consortium gevormd datzich richtte op implementatiestrategieën: verevening vankosten en baten, en coalitievorming voor de ontwikkelingvan cultureel erfgoed. In dit project participeerden publiek-private gebiedsontwikkelingsprojecten waarin cultureelerfgoed een centrale plaats innam, waaronder SpoorzoneTilburg, het Hembrugterrein in Zaanstad, de Wagenwerk-plaats in Amersfoort en Hart van Zuid in Hengelo.De beide consortia deden onafhankelijk van elkaar onder-zoek en maakten daarbij gebruik van de casuïstiek bij dediverse consortiumpartners. Om een vertaalslag vanwetenschap naar praktijk te kunnen maken, nieuwe onder-zoeksvragen te formuleren en ook de stakeholders uit debeleidspraktijk met elkaar en andere (stedelijke) partners ingesprek te brengen, werden expertmeetings georganiseerd.Hier stonden de lokale vraagstukken centraal, zoals detoekomst van de Zaanse Schans, het herprofileren van het Cultureel erfgoed op waarde geschat
  5. 5. mijnerfgoed in Heerlen en de ontwikkeling van de monu- Marlijn Baarveld gaan in de bijdrage van de Universiteit mentale Spaarnwouderstraat in Haarlem. Het interactieve, Twente in op de mogelijkheden van verevening en coalitie- reflexieve en interdisciplinaire karakter van deze bijeen- vorming in gebiedsontwikkelingen, op basis van de erva- komsten leverde tal van nieuwe inzichten en concrete ringen in tien herontwikkelingslocaties met cultureel handelingsperspectieven op voor de probleemeigenaren. erfgoed. In het laatste deel gaat Lazrak in op de Cultureel Erfgoedrapportage als mogelijk instrument voor De wetenschappelijke resultaten werden in aparte sessies gemeenten bij de beoordeling van cultureel erfgoed. besproken met de consortiumpartners. Vanwege de duide- lijke complementariteit hebben we, in twee miniconferen- De wetenschappelijke bijdragen worden afgewisseld door ties, de krachten van beide consortia gebundeld door artikelen van gemeenteambtenaren. Zij reflecteren op hun onderling en met externe experts kennis uit te wisselen. eigen praktijk en staan stil bij de dagelijkse werkelijkheid Dit boek markeert het einde van het interactieve proces van het erfgoedbeleid. Marieke Ros (gemeente Zaanstad) van beide onderzoekstrajecten. beschrijft het spel van balanceren tussen verschillende belangen van de erfgoedprofessional, op basis van het Cultureel Erfgoed op Waarde Geschat toont opvallende industrieel erfgoed en de Zaanse Schans. In het artikel van onderzoeksresultaten en draagt met praktijkbeschrijvingen Karel Willems (gemeente Dordrecht) wordt beschreven hoe bij aan het debat over de toekomst van het gemeentelijk het cultureel erfgoed van Dordrecht de afgelopen jaren erfgoedbeleid en gebiedsontwikkelingen met cultureel sterk in de schijnwerpers is komen te staan als onderdeel erfgoed. Dat is waardevolle kennis, juist in een tijd waarin van een citymarketingstrategie. Bram de Groot (gemeente (grootschalige) gebiedsontwikkeling niet meer vanzelfspre- Heerlen) laat zien hoe Heerlen een renaissance doormaakt kend is, en het hergebruik van cultureel erfgoed onder druk op basis van het immaterieel erfgoed uit het mijnverleden.6 staat door bezuinigingen en hoge leegstandscijfers in de Uit het consortium rond verevening beschrijven Lucien 7 vastgoedmarkt. Dit boek toont de meerwaarde van erfgoed Kuijsters en Dirk van Alphen van de gemeente Tilburg welke aan, met harde cijfers en inspirerende verhalen. Om de plek het cultureel erfgoed inneemt in de Spoorzone, het lezer bewust te maken van de veelvormigheid van het omvangrijke binnenstedelijke gebieds-ontwikkelingspro- begrip waarde en de verschillende belangen die daarmee ject van de zuidelijke textielstad. Margot Haasdonk samenhangen, openen we de publicatie met een inleidend (gemeente Haarlem) beschrijft tot besluit de ontwikke- hoofdstuk van Jos Bazelmans (Rijksdienst Cultureel lingen in het gemeentelijk erfgoedbeleid en de uitdagingen Erfgoed). Bazelmans heeft het waardebegrip en de misver- waar de monumentenambtenaren de komende jaren voor standen daarover in het erfgoedveld uitgebreid geanaly- komen te staan. seerd. Hoewel de laatste jaren logischerwijs steeds meer nadruk is komen te liggen op de economische waarde van In de conclusie wordt door Jeroen Saris van de Stad bv een erfgoed, bestaan er ook andere (meer)waarden, zoals iden- rode draad getrokken door de hoofdstukken, een visie titeit en binding (cohesie), die minstens even belangrijk zijn gegeven op de toekomst van het erfgoedbeleid, en op voor omwonenden en bezoekers. de rol van cultureel erfgoed in gebiedsontwikkelingen. Namens de Vrije Universiteit gaat onderzoeker Faroek Een belangrijke doelstelling van het programma Kennis Lazrak, in samenwerking met Jan Rouwendal, in op de vast- voor Krachtige Steden is het vertalen van wetenschappe- goedwaarde van cultureel erfgoed. Mark van Duijn (i.s.m. lijke onderzoek in praktisch hanteerbare kennis voor de Rouwendal) behandelt het vestigingsgedrag van verschil- deelnemende steden. Andersom biedt de praktijk van de lende groepen huishoudens en Ruben van Loon analyseert erfgoedprofessionals in de steden casuïstiek voor weten- het gedrag (dagrecreatie en overnachting) van toeristen in schappelijk onderzoek en onderschrijft de praktijk de maat- relatie tot cultureel erfgoed. Onderzoekers Marnix Smit en schappelijke relevantie (valorisatie) van deze exercities. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  6. 6. In deze publicatie lopen wetenschappelijk onderzoek en prak- de maatschappelijke realiteit, maar de laatste jaren zijn de tisch toepasbare kennis uit de steden mooi in elkaar over. kaarten wel flink herschud. Sinds het Belvedere-memo- In het proces van de afgelopen jaren kwam de uitwisseling randum en opvolgende -programma is de ruimtelijke orde- echter niet altijd vanzelfsprekend tot stand. Zo was het voor ning steeds meer doordrongen geraakt van de meerwaarde de onderzoekers niet altijd makkelijk om geschikte data te die erfgoed kan bieden in ruimtelijke projecten; van eigen- bemachtigen om gedetailleerd op een casus in te kunnen heid, identiteit en draagvlak tot aan het vestigingsklimaat en gaan, met name op microniveau (viercijferige postcode). quality of life. Beleidsmatig is dit verbond en de uitdagingen Niet alle gemeenten beschikken over gedetailleerde databe- die er nog liggen op het nationale niveau beschreven in de standen. En sommige onderwerpen zijn lastig meetbaar. Visie Erfgoed en Ruimte. Ook wettelijk is de integratie steeds Via de toeristenbelasting kan bijvoorbeeld makkelijk het verder gevorderd, nu de borging van cultuurhistorische aantal overnachtingen in kaart worden gebracht, maar voor waarde volledig via ruimtelijke plannen wordt geregeld. dagrecreatie is dat een ander verhaal. Voor het in kaart Terwijl deze werelden zo naar elkaar zijn toegegroeid, liggen brengen van de economische waarde van cultureel er grote, nieuwe uitdagingen. Sinds de financiële en vast- erfgoed is het essentieel dat er aandacht is voor het goedcrisis ligt de gebiedsontwikkeling immers vrijwel verzamelen van data. volledig stil. De centrale overheid laat steeds meer verant- woordelijkheden over aan decentrale overheden en bezuinigt In het proces van de afgelopen vier jaar was er soms ook – weliswaar noodgedwongen – op de koop toe. De verantwoor- sprake van een bepaalde ‘taalafstand’ tussen wetenschap en delijkheden van de lokale erfgoed- en ruimtelijke professi- overheid. Ambtenaren hadden moeite met het vertalen van onal zijn dus steeds groter geworden, terwijl het aantal onderzoeksgegevens en bijbehorende formules naar hun mensuren door de onvermijdelijke lokale bezuinigingen eigen praktijk. Wetenschappers zijn bovendien terughoudend afneemt.8 in het doen van locatie-specifieke uitspraken als die niet 9 direct voortkomen uit de onderzoeksresultaten. De weten- Het is dan ook niet verwonderlijk dat er een breed scala aan schappers worstelden soms met de vraag hoe abstracte nieuwe beleidsvragen opborrelt, waaraan (deels) ook weten- kennisvragen uit de complexe beleidspraktijk vertaald schappelijk onderzoek een bijdrage kan leveren. Dit wordt konden worden naar economische modellen. Jos Bazelmans opgepakt door het Netwerk Erfgoed en Ruimte, een collectief beschrijft in het inleidend hoofdstuk de verschillende beteke- van vier hoogleraren uit verschillende disciplines verbonden nissen van het begrip waarde en plaatst deze discussie aan drie universiteiten. Naast eerdergenoemde Jan Rouwendal daarmee in een ander daglicht. Tot slot behoort het doen (erfgoed en economie, VU) zijn dit Eric Luiten (erfgoed en van specifieke beleidsaanbevelingen niet tot de core busi- ontwerp, TU Delft), Hans Renes (erfgoed en geschiedenis, VU) ness van wetenschappers , terwijl onderzoek en reflectie niet en Joks Janssen (Erfgoed en planning, Wageningen Universiteit). tot de dagelijkse routine van de betrokken beleidsambte- Het netwerk heeft van de drie opdrachtgevende ministeries naren en projectmanagers behoren. Door rond concrete (OCW, IenM, EZ) specifiek als taak meegekregen om ook de vraagstukken het gesprek op gang te brengen tussen weten- beleidspraktijk te bedienen. Na een eerste inventarisatie van de schap en de praktijk wordt deze afstand overbrugd en direct meer generieke opbrengst van Belvedere en de uitdagingen toepasbare kennis geproduceerd. Belangrijk daarin is de rol waar de praktijk nu voor staat1, ontwikkelt het Netwerk momen- van ‘vertalers’, de convenors in de sessies. teel een Nationale Onderzoeksagenda Erfgoed en Ruimte, in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Deze Om tot een nieuwe erfgoedpraktijk te komen is kennisontwik- agenda inventariseert de prioritaire kennisvragen en biedt keling essentieel en moet er ruimte blijven voor reflectie op hand-reikingen hoe de diverse onderzoeksinstellingen deze de praktijk van de professional. Immers, de context waar- kunnen op-pakken (zie www.netwerkerfgoedenruimte.nl, binnen deze professional opereert is aan constante waar deze agenda naar verwachting in april 2013 zal worden verandering onderhevig. Dat is een inherent gegeven van gepubliceerd). Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  7. 7. De afgelopen jaren waren turbulent voor gemeenten in Nederland, en het is nog niet voorbij. De crisis noopt het gros van de steden tot omvangrijke bezuinigingen. Zo ook onze partners in het onderzoekstraject. De Gemeente Helmond kon deze bezuinigingsronde niet verenigen met een voortzetting van het onderzoek en haakte halverwege af. Bij de andere gemeenten in beide consortia tekenden zich ook duidelijke veranderingen af. Ambities in gebiedsontwikkelingen werden flink teruggeschroefd (consortium UT) en monumentenambte- naren zijn een zoektocht gestart naar een nieuwe invulling van het monumentenbeleid. Diverse artikelen in deze publicatie gaan in op de consequenties van hun keuzes. Duidelijk is in elk geval dat de economische legitimatie voor investeringen in erfgoed(beleid) steeds meer op de voorgrond is komen te staan. De auteurs zijn niet somber gestemd, ze zien interes- sante openingen voor een nieuwe invulling van het erfgoedbe- leid. Dat zal nodig zijn nu het erfgoedbeleid steeds meer op het bordje van de gemeenten wordt geschoven. In gebiedsontwik- kelingen met cultureel erfgoed voelen partners zich sterker dan voorheen met elkaar verbonden in hun zoektocht naar10 creatieve oplossingen voor de grote opgaven waarvoor ze staan. Gemakzucht maakt plaats voor realiteitszin en samenwerking. Het Belvedere-beleid, “behoud door ontwikkeling”, heeft grote gevolgen gehad. Dit is een eerste review van de resul- taten. We zijn er nog lang niet, want er zijn nog duizenden monumenten aan herontwikkeling toe, en zoals beschreven zijn de huidige condities niet bepaald gunstig. Maar dit boek laat zien dat we wel leren; niet alleen van onderzoek, maar vooral van de wisselwerking met de praktijk. Er zijn nieuwe mogelijkheden ontdekt om monumentenbeleid in barre tijden vorm te geven. Dat biedt perspectief op een mooie toekomst. 1 Zie publicatie ‘Van gearrangeerd huwelijk tot dynamische verhouding’ op www.netwerkerfgoedenruimte.nl. Cultureel erfgoed op waarde geschat
  8. 8. 1. Waarde in meervoud Naar een nieuwe vormgeving van de waardering van erfgoed Jos Bazelmans Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed / Vrije Universiteit Amsterdam12 Inleiding samen, maar ze zijn maar tot op zekere 13 Waarde is een van de kernbegrippen in de zorg hoogte onder een gemeenschappelijke voor het erfgoed. Immers, wat als waardevol noemer – bijvoorbeeld geld – te brengen. wordt beschouwd, verdient het om (her) Een vitale en geëngageerde vorm van erf- gebruikt, behouden of gekoesterd te worden. goedzorg heeft aandacht voor de waarde van Hetgeen waarvan men denkt dat het geen erfgoed in meervoud. waarde heeft, wordt verwaarloosd, vernietigd of weggegooid. Afval of erfgoed: het betreft De betekenis van het begrip ‘waarde’ is niet in een verschil in waardering. Van oudsher speelt een paar woorden te omschrijven. Het is zelfs een cultuurhistorisch perspectief op de een uitgesproken lastig begrip. We gebruiken waarde van erfgoed een hoofdrol. Tegen- het in zeer uiteenlopende betekenissen. woordig bestaat daarnaast veel aandacht voor Zo wordt het, zoals hieronder zal worden de vraag naar economische waardering van getoond, gebruikt als synoniem van prijs – het erfgoed: wat kost het en wat levert het op? bedrag dat je voor iets moet betalen – , maar De waarden van erfgoed zijn daarmee niet ook voor aanzien. Waarde kan echter ook uitputtend beschreven. In dit essay wordt staan voor een nastrevenswaardig principe erfgoed beschreven als ‘waarde in meervoud’: voor gedrag, zoals in de frase ‘normen en erfgoed heeft gebruikswaarde, marktwaarde, waarden’. Hoe gebruiken we het begrip in de cultuurhistorische waarde, belevingswaarde, erfgoedzorg? Hoe verhoudt dat gebruik zich statuswaarde (dat wil zeggen: het verleent tot de vele betekenissen die waarde in onze aanzien) en levensbeschouwelijke waarde. taal heeft? Beide vragen komen in dit hoofd- Genoemde waarden hangen zeker met elkaar stuk aan de orde. Het bezien welke beteke- Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  9. 9. nissen van waarde onbesproken blijven in het Dit is niet de plaats om bovengenoemde heeft betrekking op zowel kracht of nut (of verschil zichtbaar tussen het gebruik van het vigerende wetenschappelijk-inhoudelijke trends verder uit te werken. Het is echter bruikbaarheid), als op prijs (ruilwaarde of begrip binnen en buiten de economie. biedt perspectief op de waardering van duidelijk dat opvattingen over erfgoed en de verkoopwaarde). Laatstgenoemde waarde kan roerend en onroerend erfgoed. vormgeving van de erfgoedzorg aan ingrij- worden uitgedrukt in geld. Iets is van waarde De grote rol van het begrip waarde in het alle- pende wijzigingen onderhevig zijn. Ook de omdat het in het leven van alledag wordt daagse leven en in het financiële en economi- In de professionele erfgoedzorg wordt de definitie en het gebruik van het begrip waarde gebruikt of omdat het kan worden gekocht of sche domein, komt tot uitdrukking in het feit waardering van erfgoed vrijwel uitsluitend in veranderen. Onderstaande beschouwing biedt verkocht. Beide betekenissen hangen nauw dat het begrip in deze bronnen blijkt te staan wetenschappelijk-inhoudelijke of cultuurhis- daarom een perspectief dat het mogelijk met elkaar samen maar zijn niet helemaal voor het meten van de omvang, eigenschap torische termen gedefinieerd. In de waarde- maakt de discussie over de waardering van hetzelfde: iedereen zal een afweging maken of of samenstelling van een stof of verschijnsel ring wordt uitdrukking gegeven aan de erfgoed inhoudelijk te verbreden en het waar- het praktisch nut – de waarde voor de koper (zoals in ‘voedingswaarde’, ‘isolatiewaarde’ of objectieve staat of conditie van het object – deren van erfgoed als een participatief proces – zich verhoudt tot de prijs die zich in een spel ‘sluitertijdwaarde’). Deze waarde kan berekend denk bijvoorbeeld aan gaafheid – en aan de vorm te geven. Dit in antwoord op de uitdaging van vraag en aanbod vormt – een waarde die worden en in getalsmatige zin van klein naar betekenis die het erfgoed heeft voor de die de genoemde ontwikkelingen stellen aan afhankelijk is van de omstandigheden.– Prijs is groot geordend worden (vergelijk ‘drempel- geschiedschrijving van professionele archeo- de erfgoedzorg. Het geboden perspectief sluit wat je betaalt; waarde is wat je krijgt. waarde’ of ‘normale waarde’). Zeer omvangrijk logen, kunst- en architectuurhistorici, histo- welbewust aan bij de verschillende beteke- is het aantal samenstellingen en combinaties risch-geografen en historici. Het perspectief nissen van waarde(n) in het alledaagse spraak- De tweede groep van synoniemen refereert dat laat zien dat waarde een kernbegrip is in van eigenaren, gebruikers, belanghebbenden gebruik in Nederland. Essentieel voor aan een andere betekenis van het begrip het economische verkeer (vergelijk ‘markt- en belangstellenden wordt niet of slechts onderstaande beschouwing is de notie dat waarde. Waarde heeft betrekking op de goede waarde’, ‘boekwaarde’, ‘executiewaarde’, zijdelings meegewogen. Andersoortige verschillende waarden niet één-op-één verge- of slechte eigenschappen van iets of iemand: ‘inruilwaarde’, ‘beurswaarde’, ‘dagwaarde’, waarden, zoals bijvoorbeeld gebruikswaarde, lijkbaar zijn en eenvoudig tegen elkaar afge- waarde in de zin van allooi (gehalte), belang ‘getaxeerde waarde’, ‘contante waarde’, ‘waar- marktwaarde, belevingswaarde of levens- wogen kunnen worden. De onderscheiden (significantie), betekenis of verdienste (merite). debon’ etc.). Naast ‘hebben’ en ‘zijn’ wordt het14 beschouwelijke waarden spelen nauwelijks waarden vormen, met andere woorden, een Het betreft zowel voorgegeven eigenschappen, werkwoord ‘schatten’ – in de letterlijke bete- 15 of geen rol. hiërarchie.1 denk aan intrinsieke of innerlijke waarde, als kenis van het woord – het vaakst met waarde eigenschappen die na een handeling of inspan- gecombineerd als het in deze betekenis wordt De professionele systematiek van het waar- ning tot stand komen, zoals waarde in de bete- gebruikt. Dergelijke waarden kunnen worden deren van erfgoed staat echter onder druk. Twee domeinen van waardering: kenis van verdienste. Vaak kunnen genoemde ‘afgeschreven’, ‘gemaximeerd’, ‘getaxeerd’, Verschillende, samenhangende, politiek- economisch en niet-economisch eigenschappen in een maat, en soms in geld ‘omgerekend’ of ‘becijferd’. Ze ‘fluctueren’, bestuurlijke en maatschappelijke trends zijn Woordenboeken maken duidelijk dat voor het worden uitgedrukt (waarde als peil, meet- ‘devalueren’ of ‘verveelvoudigen’. hiervoor verantwoordelijk. Zonder uitputtend begrip ‘waarde’ een op eerste blik onontwar- waarde of uitslag) – bijvoorbeeld bij voedsel te zijn: bestuurlijke decentralisatie; veranke- bare kluwen van uiteenlopende synoniemen (calorieën) of diamanten (karaat) – , maar De taalkundige gegevens laten ook goed zien ring van de zorg voor het onroerende erfgoed beschikbaar zijn.2 De grafische weergave van soms nadrukkelijk niet, zoals bij verdienste of wat de niet-alledaagse of niet-economische in de ruimtelijke ordening; krimpende finan- de vele relevante woordverbanden op de aanzien. In laatstgenoemd geval gaat het om betekenis van waarde is. Veelgebruikte samen- ciële middelen en een versterking van de website synoniemen.net spreekt in dit verband goede intenties of het tonen van goed gedrag stellingen en combinaties zijn: ‘intrinsieke neoliberale vraag naar de directe en indirecte boekdelen. 3 Nadere beschouwing leert echter en is een normatief-zedelijk perspectief domi- waarde’, ‘vaste waarde’, ‘hoogste waarde’, financiële opbrengsten van investeringen in dat op hoofdlijnen twee groepen van betekenis nant. ‘onschatbare waarde’, ‘(cultuur-)historische de erfgoedzorg; de uitbouw van een op bele- te onderscheiden zijn: waarde als prijs, en waarde’, ‘eigenwaarde’, ‘belevingswaarde’, ving georiënteerde, postmoderne economie; waarde als gehalte. In zijn eerste betekenis Op basis van verschillende webgebaseerde ‘natuurwaarde’ en ‘landschappelijke waarde’. de ontwikkeling van nieuwe media en het speelt het begrip een grote rol in het economi- databases4, waarin van het begrip waarde Het is ongebruikelijk waarde in deze beteke- ontstaan van laagdrempelige mogelijkheden sche domein; in zijn tweede betekenis juist samenstellingen, combinaties met adjectieven nissen te gebruiken in combinatie met het om informatie en kennis te publiceren en te erbuiten. en met werkwoorden, en het gebruik van werkwoord ‘schatten’. Het is wel gebruikelijk delen; en een grotere assertiviteit van de zijde waarde in gevleugelde woorden en zegswijzen ze te combineren met het werkwoord van het maatschappelijke middenveld en De eerste groep van synoniemen heeft een te vinden zijn, kunnen we bovenstaand beeld ‘hechten aan’. Genoemde waarden kun je ook particulieren. uitgesproken praktische oriëntatie: waarde in meer detail uitwerken. Opnieuw wordt het ‘toekennen’, ‘vertegenwoordigen’, ‘uitdragen’, Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  10. 10. ‘herstellen’, ‘kwijtraken’, ‘verabsoluteren’, ‘vast- van kwaliteiten die in de samenleving worden In de derde plaats wordt duidelijk dat het op aanzien en distinctie. Deze waarde kan houden’, of ze kunnen ‘vervagen’. hooggeacht’. ‘In waarde doen’, bijvoorbeeld, onderhavige waardebegrip verschilt van de niet los gezien worden van idealen en betekende ‘een persoon eerbied betuigen’. principes en werking van de markt of het principes of sociaal en levensbeschouwelijk Significant is dat waarde in haar niet-alledaagse economische domein. Het is juist op de gebied. of niet-economische betekenis voorkomt in Op het eerste gezicht staat waarde in de zin gespannen relatie tussen waarde als iets nevenschikking met woorden zoals norm, van aanzien of waardigheid op gespannen voet nastrevenswaardig en waarde als prijs (en nut) Hieronder zullen deze inzichten gebruikt deugd, betekenis, principe, uitgangspunt, met prijs: “het bedrag dat in ruil voor het dat de meeste zegswijzen en gevleugelde worden om de verschillende waarden van traditie, ideaal, zingeving, opvatting en fatsoen. leveren van een zaak of het verrichten van een woorden betrekking hebben6: “Wat waardevol erfgoed te benoemen en te duiden. Waarde speelt, met andere woorden, een dienst gevraagd of geboden, ontvangen of is, is niet hetzelfde als wat waarde heeft” hoofdrol in de manier waarop mensen tegen de besteed wordt” (Van Dale). Waardigheidsbekle- (onbekende auteur), “Alles van waarde is nutte- gemeenschap en de wereld aankijken: hoe ders, bijvoorbeeld, die zich naast hun publieke loos” (Kees Fens), “Al wat gekocht en verkocht Erfgoed op waarde schatten: denken en doen in termen van goed of fout beloning laten betalen voor diensten zijn wordt is waardeloos” (Greshoff) en “Een nut en prijs worden beoordeeld. Wat word je geacht in de corrupt. In de geschiedenis van beide cynicus is iemand die overal de prijs en In haar meest basale betekenis verwijst waarde omgang met anderen, de natuur en het godde- begrippen is de tegenstelling echter minder nergens de waarde van kent” (Oscar Wilde, naar gebruikswaarde: nuttig voor het alle- lijke of bovennatuurlijke te doen of na te laten? sterk. Vroeger, zo laat de WNT zien, kon prijs maar onlangs nog gebruikt in het politieke daagse leven of dienstbaar aan vanzelfspre- Het nastreven van eigenbelang behoort, in ook worden gebruikt voor gewaardeerdheid debat over marktwerking in de zorg). kend gebruik in niet-alledaagse context. Ook tegenstelling tot in het economische domein, en roem (vergelijk Engelse prize en praise). erfgoed heeft vaak gebruikswaarde. In een niet centraal te staan. Naastenliefde, duurzaam- Dat wordt begrijpelijk als we denken aan ons Deze beknopte en zeker niet systematische rijksbeschermd monument wordt bijvoorbeeld heid of eerbied bijvoorbeeld wel. In het motief hedendaagse gebruik van het woord prijzen. beschouwing van de betekenissen van het gewoond of gewerkt. De gebruikswaarde kan voor of de intentie van de handeling dient belan- Dat betreft niet alleen het vaststellen of schrif- begrip waarde maakt duidelijk dat we bij een door slijtage, breuk, functieverlies of over- geloosheid zichtbaar te zijn. telijk noteren van een prijs of het schatten van verkenning van de waarde van erfgoed reke- dracht in eigendom verloren gaan. Dat is een16 de waarde van een goed of een dienst, maar ning moeten houden met: belangrijk moment omdat pas dan de vraag 17 Welke orde kunnen we ontdekken in de bete- ook loven, roemen, of ‘gunstig’ of ‘met lof boven komt drijven of het onbruikbaar en afval kenis van waarde buiten het alledaagse en spreken’. Denk aan een prijs (in de vorm van 1 een pluriform waardebegrip; wordt of dat het – in weerwil van het verlies economische domein? In de eerste plaats, en een beker, medaille of geld) als een stoffelijke van zijn oorspronkelijke gebruikswaarde – de etymologie en gebruiksgeschiedenis van het blijk van verworven roem of succes in sport en 2 een conceptueel en deels ook praktisch bewaard moet worden. Pas ‘in crisis’ is de aan- begrip laten dit zien, heeft waarde betrekking op spel. onderscheid tussen waarde in de betekenis of afwezigheid van andere waarden in het personen, in de zin van waardigheid (vergelijk van werking, nut en prijs enerzijds, en geding en is ‘waardering’ aan de orde. het Duitse Würde en het Engelse worth(y)) en als In de tweede plaats wordt duidelijk dat waarde waarde als ideaal en principe anderzijds. equivalent voor het meer gangbare ‘aanzien’. betrekking heeft op dat wat als belangrijk en Waarde heeft betrekking op zakelijke Erfgoed heeft veelal ook een financiële Waarde (Middelnederlands werth en werde) had nastrevenswaardig wordt geacht. In dat transacties enerzijds, en zin- en waarde.7 De primaire functie van geld is en heeft betrekking op mensen van rang en verband is sprake van een grote samenhang betekenisgeving anderzijds. Waarde speelt, uitdrukking te geven aan de ruilwaarde van stand (zoals tegenwoordig nog in (hoog)waar- tussen waarde en begrippen zoals norm, opmerkelijk genoeg, een dominante rol in een object of dienst. Deze waarde komt op de digheidsbekleder, zoals burgemeesters of principe, belang, beginsel, ideaal, betekenis zowel het financieel-economische domein, markt tot stand in het spel van vraag en bisschoppen) die op basis van hun (krijgshaftige, en opvatting. Het betreft een domein waarin als in het sociale en levensbeschouwelijke aanbod. We spreken dan ook van marktwaarde. vrijgevige of herderlijke) verrichtingen en een waarde nooit in enkelvoud wordt gedefinieerd. domein. Eerstgenoemd domein is in De onderzoekers van de Vrije Universiteit die deugdzame vervulling van een ambt eerbied, We spreken dan ook van een waardestelsel of principe alledaags en zakelijk van karakter; in deze publicatie hun onderzoek naar de achting of respect verdienen. In het Woorden- waardesysteem, en van een waardengemeen- het tweede domein overstijgt het economische waardering van cultureel boek van de Nederlandse Taal (WNT) is deze schap. Deze waarden verschillen van groep tot alledaagse en heeft betrekking op wat erfgoed presenteren proberen de erfgoed- betekenis goed gedocumenteerd, met de kant- groep. Begrippen als grondwaarden of kern- wezenlijk is; waarde (deels) uit te drukken in financiële tekening dat het gaat om een verouderde bete- waarden maken duidelijk dat dergelijke waarden, zoals vastgoedwaarde of betalings- kenis: waarde is ‘het aanzien dat iemand heeft, waarden een verschillend gewicht kennen: 3 van oudsher heeft waarde betrekking op bereidheid. Geld maakt het mogelijk om zaken of de achting die hem verschuldigd is, op grond ze zijn hiërarchisch geordend. hiërarchisch onderscheid tussen mensen, die onvergelijkbaar zijn met elkaar te verge- Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  11. 11. lijken en zo de uitruil ervan mogelijk te maken. erfstukken is alleen aan de orde als men in onderzoek dat empirisch (waarheidsstreven), waardering, het laatste aan belevingswaarde. Geld wordt dan ook, zo bijvoorbeeld door de hoge financiële nood verkeert. Erfgoed staat logisch, systematisch, openbaar, controleer- Emotie en gevoel is belichaamd, persoonlijk Duitse filosoof Georg Simmel (1907), gezien dus voor meer dan de marktwaarde. baar, geannoteerd (hervindbare bronnen), (subjectief) en lastig onder woorden te als “de grote gelijkmaker”. Dit vermogen is in herhaalbaar en ethisch neutraal is. Deze door brengen, en dus ongrijpbaar. Op basis van een het economische verkeer zijn kracht, maar de eeuwen heen gegroeide eisen aan onder- goede vraagstelling zijn de meeste mensen vormt tegelijkertijd een bedreiging voor zaken Aan erfgoed waarde hechten: zoek geven aan de professionele waardering echter wel degelijk in staat te vertellen wat en diensten die hun absolute eigenheid onder betekenis van erfgoed zeker geen objectieve status. erfgoed hen doet: van welke betekenis of alle omstandigheden moeten behouden.8 Hoewel wetenschappers of professionals in de De grote waarde ligt echter in de open, voor waarde het is en welk verhaal het hen vertelt. Ouderschap, bijvoorbeeld, – als kernwaarde erfgoedzorg vaak zorgvuldig afstand houden kritiek vatbare werkwijze. In de vormgeving Steeds beter wordt beseft dat de menselijke van onze samenleving – staat de verkoop van tot de markt en tot taxateurs, zijn in de bepa- van een bredere, meer participatieve vorm van kennis van zijn omgeving niet alleen iets van kinderen in de weg. Over betaald draagmoe- ling van de wetenschappelijk-inhoudelijke waardering zal het een grote opgave zijn deze het woord is, maar ook van het lichaam. Kennis derschap lopen de meningen echter om cultuurhistorische waarde van roerend of methodiek te combineren met vormen van komt niet alleen tot stand door abstracte morele en pragmatische redenen uiteen. Een onroerend erfgoed veel van bovengenoemde waardering waarvan de claim op waarheid beschouwing, maar ook door concrete erva- voorbeeld uit het erfgoeddomein: hoewel het criteria van taxateurs en makelaars relevant. berust op niet-wetenschappelijke principes. ring en beleving. Je zou kunnen zeggen dat Rijk op dit moment voornemens is alle rijks- In de archeologie, de architectuur- en kunstge- Hoe kunnen we bijvoorbeeld een plek geven expert en leek zich in de waardering van monumenten te verkopen die niet dienstbaar schiedenis en de historische geografie wordt aan de waardering van verondersteld sacrale erfgoed verhouden als ontwerper tot zijn aan de eigen huisvesting, is bij voorbaat de waarde bepaald op basis van de relatie met plaatsen door ‘nieuwe heidenen’? ambachtsman: de eerste maakt overwegingen een uitzondering gemaakt voor het Haagse historische gebeurtenissen, gaafheid, conser- en keuzes expliciet en gaat daarover in dialoog, Binnenhof. vering, zeldzaamheid, samenhang en context, De wetenschappelijk-inhoudelijke proceseisen terwijl de tweede in de uitvoering van zijn werk betekenis voor de kennis over het verleden en zijn (nog) niet of minder aan de orde bij het laat zien wat hij kan. De expert brengt de In het bepalen van de marktwaarde van representativiteit. Vanaf de 19e eeuw werden vaststellen van wat experts belevingswaarde cultuurhistorische waarde onder woorden,18 roerend of onroerend erfgoed spelen taxa- deze kenmerken door experts gedefinieerd in noemen. Het gaat hier om het directe en terwijl de leek de emotionele waarde ervaart. 19 teurs en makelaars vaak een vooraanstaande relatie tot een door iedereen (verondersteld) onmiddellijke contact met het verleden: wat In het bepalen van de waarde van erfgoed is de rol. Zij richten zich op gaafheid, ouderdom gedeelde nationale identiteit. In Nederland – Huizinga de “historische ervaring” of “histori- invalshoek van de rationele beschouwer én (en zeldzaamheid), materiaal, bewerking, stijl, een combinatie van een unitaire staat en een sche sensatie” noemde. Dat betekent echter van de betrokken gebruiker nodig. naam en bekendheid van de maker (indien veelvormige natie – bestond daarbij ook altijd niet dat geloofwaardigheid of authenticiteit, bekend en relevant), en op gebruikswaarde ruimte voor een positieve beoordeling van het echtheid en waarheid, hier niet van belang zijn. Zoals in de algemene beschouwing hierboven (of de investeringen die nodig zijn om erfgoed van de verschillende zuilen en van Men beschouwt of ervaart iets als echt of over de betekenis van waarde is besproken, gebruikswaarde te herstellen). Daarnaast zijn verschillende regio’s. Tegenwoordig is, door onecht, waar of onwaar, op basis van een heeft het begrip van oudsher betrekking op ze bekend met de vraag uit de markt: zijn er uiteenlopende emancipatieprocessen die ook complex samenspel van suggestie, vertrouwen, waardigheid, eerbied, achting, respect en potentiële liefhebbers, verzamelaars of zichtbaar zijn in de wetenschap, te zien dat overreding, verwachting en ervaring.9 Op alle aanzien. Waarde staat dan ook voor het hiërar- gebruikers voor het object? Zijn of haar erfgoed wordt gedefinieerd in relatie tot de zintuigen wordt een beroep gedaan. De mens chisch onderscheid tussen mensen en inschatting van de marktwaarde kan werkelijk- identiteit van de vele deelgroepen binnen de is niet de beschouwer van het historisch object groepen, voor distinctie. Soms speelt erfgoed heid worden door het te veilen of te verkopen. samenleving en zelfs in relatie tot verbanden maar ondergaat de macht van het object en een belangrijke rol in het zichtbaar maken van We moeten echter bedenken dat veel eige- die de natiestaat overstijgen (vergelijk het wordt overrompeld door het verleden. Het lijkt posities van waardigheid. Daarbij kan gedacht naren van erfgoed helemaal niet bereid zijn werelderfgoed van UNESCO of het nieuwe alsof de afstand in tijd tussen heden en worden aan de onderscheidingstekens het op de markt te brengen. Denk aan de vele European Heritage Label). verleden kortstondig wegvalt. waarmee ambtsdragers worden bekleed, zoals mensen die bij het tv-programma Tussen de ambtsketen van een burgemeester of de Kunst en Kitsch erfstukken laten taxeren. Daar waar de marktwaarde tot stand komt in Belevingswaarde is een lastig begrip omdat het regalia van een koning; aan de prestigieuze, Men is weliswaar benieuwd naar de financiële een spel van vraag en aanbod, wordt de zijn betekenis ontleent aan de tegenstelling oude gebouwen van bedrijven of instituties; waarde van een object, maar de vraag of cultuurhistorische waarde gevormd in het tussen rede of ratio enerzijds, en gevoel of maar ook aan collecties van erfstukken en men het wil verkopen wordt in veel gevallen wetenschappelijke debat. Dat debat kent een emotie anderzijds. Het eerste ligt ten grond- erfgoederen van instellingen, dorpen, steden ontkennend beantwoord. Het opgeven van theoretische grondslag en is gebaseerd op slag aan een wetenschappelijk-inhoudelijke (city branding) of families. Een mooi voorbeeld Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  12. 12. van het laatste is het vaak eeuwenoude bezit van eerlijke voeding en duurzame energieop- gebruikswaarde. Een monument dat betekenis waarde van erfgoed te spreken in een brede van adellijke families. De relatie tussen wekking. Daarnaast wil deze molen “herboren heeft voor onze nationale geschiedenis – het betekenis van het woord of van de waarden erfgoed en positie is hier zo sterk dat de relatie worden” en “herrijzen”, als eerbetoon aan de heeft cultuurhistorische waarde – is ongetwij- van erfgoed in meervoud. Dit vraagt denk- tussen subject en object omgedraaid wordt: bevrijders en waar zij voor stonden.11 Impliciet feld meer waard op de markt als het geschikt is werk van en discussie onder erfgoed- het is niet de adellijke familie die het naamdra- in het project is de lokale gemeenschapszin die voor alledaags gebruik. professionals. Duidelijk is echter ook dat gende landgoed of kasteel met inventaris met de ondersteuning en uitvoering ervan aan betrokkenheid van niet-professionele belang- bezit, maar omgekeerd. De onderscheidings- de dag gelegd wordt. In deze publicatie staan Het lijstje van besproken waarden is waar- hebbenden meer centraal moet komen te waarde van erfgoed hoeft overigens niet altijd meer voorbeelden. Zo wordt in het artikel over schijnlijk niet uitputtend.12 Zo heeft Ruijgrok in staan. Cultuurhistorisch onderzoek en betrekking te hebben op hiërarchisch onder- Heerlen beschreven hoe de gemeente steeds verschillende publicaties geprobeerd de waardering is steeds minder het exclusieve scheid. Het kan ook uitdrukking geven aan beter de positieve waarden van het mijnbou- economische waarde(n) van erfgoed beter te privilege van academisch geschoolde onder- horizontale verschillen. Zo maakt de voor- werfgoed (hard werken, vertrouwen, tolerantie, conceptualiseren en te operationaliseren zoekers. Er is een ontwikkeling zichtbaar liefde voor uiteenlopende muziekstijlen deel vereniging) weet uit te dragen. En in Dordrecht (Ruijgrok 2004) (Ruijgrok 2006). Ze spreekt naar transdisciplinair onderzoek: “Bij trans- uit van levensstijlen die niet noodzakelijk is citymarketing verbonden met de waarden niet alleen van “(in)directe gebruikswaarde” disciplinair onderzoek gaat het om het terug te voeren zijn op verschillen in maat- die worden toegeschreven aan Calvijn. maar ook van “optiewaarde”, “bestaanswaarde” creëren van een omgeving waarin mensen schappelijk succes of stands- of klassenver- Het uitroepen van een Calvijnjaar bleek en “verervingswaarde”; respectievelijk “de uit verschillende – ook niet-academische – schillen. bijzonder effectief in de profilering van het waarde van de mogelijkheid om erfgoed te werelden vormgeven aan wederzijdse relaties Dordts cultureel erfgoed. Deze voorbeelden bezoeken of te bekijken”; “de waarde van een en betekenisgeving. Het gaat om een geza- De meerduidigheid van het waardebegrip is maken duidelijk dat erfgoed kan staan voor erfgoed ook al zal men er nooit direct van menlijke zoektocht, waarbij de partners aan hiermee nog niet uitputtend beschreven: sociale waarden die levensbeschouwelijk zijn genieten”; en “de waarde van een erfgoed voor elkaar gelijkwaardig zijn”.13 Tot de partners Tot slot moet waarde besproken worden in de gedefinieerd. volgende generaties zoals gedefinieerd door behoren onderzoekers, beleidsmakers, advi- betekenis die het begrip heeft in ‘normen en de huidige generatie”. De centrale boodschap seurs en – natuurlijk – eigenaren en burgers/20 waarden’. Deze frase wordt vaak onzorgvuldig van haar studies is: investeren in erfgoed bewoners: 21 gebruikt, alsof normen en waarden syno- Verbreding loont.13 In andere studies zijn alternatieve niemen zijn. Dat is niet zo. Daar waar normen Bovenstaande verkenning maakt duidelijk dat opsommingen te vinden voor de niet-econo- “alle mogelijk andere relevante partijen met staan voor concrete, betrekkelijk instrumen- een strikt cultuurhistorische opvatting van mische waarden van erfgoed. Zo wordt in een verschillende kennis, ervaring en vaardig- tele gedragsregels, hebben waarden betrek- erfgoed geen uitputtend beeld geeft van de recente publicatie over de maatschappelijke heden werken intensief samen. Zij hebben king op nastrevenswaardige, diepbeleefde waarde(n) ervan. Erfgoed vertegenwoordigt ook betekenis van musea gesproken over de allemaal de rol van co-innovator en co-onder- idealen en motieven.10 Om slechts enkele gebruikswaarde, economische waarde, emotio- “collectiewaarde”, “verbindende waarde”, zoeker en integreren de inhoud van hun voorbeelden te noemen: liefde, gelijkheid, nele of belevingswaarde, sociaal kapitaal en “educatieve waarde”, “belevingswaarde” en verschillende disciplines en professionele rechtvaardigheid, vrijheid en respect. Uit een waarden die betrekking hebben op ‘het goede’. “economische waarde” – in die volgorde – van achtergronden. Het is daarbij van belang dat recente studie blijkt dat veel Nederlanders Het gaat hier om zeer ongelijksoortige vormen musea (DSP-groep 2011). Deze type waarden kennisproductie ontstaat in de context waarin Paleis Soestdijk associëren met koningin van waarden, waarvan we niet mogen veronder- zijn voor een belangrijk deel in overeenstem- de nieuwe kennis wordt toegepast. De kennis Juliana én met de waarden waar Juliana voor stellen dat ze allen op dezelfde wijze worden ming te brengen met de hierboven geschetste die geproduceerd wordt, noemen we sociaal stond: verbondenheid en betrokkenheid, gewogen. Het is daarom niet mogelijk ze één- indeling: de notie van een hiërarchie ontbreekt robuust. Het uitgangspunt van transdiscipli- tussen de mensen (Van Dijk en Graumans op-één te vergelijken, of de ene waarde in de echter. Klamer, ten slotte, spreekt over “sociale nair onderzoek is dat kennis ontwikkeld wordt 2012). Een ander bijzonder voorbeeld is het andere te vertalen. Dat wil overigens niet en culturele waarden” van erfgoed en “het in een onderzoekend gesprek over een geza- lokale initiatief om te komen tot het (intussen zeggen dat ze niet met elkaar samenhangen. vermogen om mensen in verrukking te menlijke praktijk.” 14 geslaagde) herstel van een molen in het De uitbouw van onderscheidingswaarde zal brengen” of “misschien wel een spirituele Noord-Brabantse Eerde. Deze werd in ongetwijfeld geld kosten. Denk bijvoorbeeld aan ervaring te geven” (Klamer 2009). Transdisciplinair werken stelt nieuwe september 1944 vernietigd tijdens operatie de renovatie van een gemeentelijk museum. eisen aan het onderzoeksproces en aan Market Garden en niet meer hersteld. Een Een kerk staat weliswaar in de eerste plaats voor Het is duidelijk dat onder erfgoedprofessionals de betrokken regisseurs en uitvoerders. opnieuw werkende molen, zo stellen de initia- sociale waarden die levensbeschouwelijk zijn geen sprake is van consensus of van een Het veronderstelt vaardigheden die zijn tiefnemers, maakt ons bewust van het belang gedefinieerd, maar heeft ongetwijfeld ook gedeeld begrippenapparaat, om over de ontleend aan de sociologie, antropologie en Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  13. 13. volkskunde, zoals interviews, workshops en Dat is voor velen nog onbekend terrein. 6 Geld zelf kan zelfs erfgoed worden. Denk bijvoorbeeld aan de gouden tientjes die door vrouwen van de vooroorlogse participerende observatie. Wat is het en hoe breng je het in de praktijk? generaties als sieraad werden gedragen. 7 Zie Klamer 2009 en Sandel 2012 voor de spanning tussen Tot slot past een relativering van het waarden- commercie en culturele waarden. Slot perspectief. Waarde en waardering vormen van 8 Ankersmit meent dat authenticiteit meer is dan empi- In dit hoofdstuk zijn de verschillende waarden oudsher het vanzelfsprekende beginpunt van rische waardheid: “in het authentieke contact met de wereld [loopt] de zelfervaring en de ervaring van de wereld van erfgoed verkend. Wat betekent deze erfgoedzorg. Wat van waarde is, verdient parallel. De historische ervaring voert ons daarmee terug verkenning voor de verbinding van de immers onze zorg. Het is daarom gebruikelijk naar een prekentheoretische denkwereld (…).” (Ankersmit erfgoedzorg met ruimtelijk-maatschappelijke om na een inventarisatie van cultuurhistori- 1993). ontwikkelingen? Verschillende opgaven sche verschijnselen deze ook te waarderen. 9 Normen zijn gebaseerd op waarden en waarden kunnen worden bereikt door de toepassing van normen. tekenen zich in mijn ogen af: De waardering maakt duidelijk wat wel of niet 10 http://www.eerdsemolen.nl/. behouden dient te worden en vormt de grond- 11 In veel beleidsstukken, debatten en studies wordt belang 1 Ook in de toekomst zal de traditionele slag voor de aanraakbaarheid van het erfgoed gehecht aan het begrip ‘intrinsieke waarde’ van cultuur en cultuurhistorische waardering van erfgoed dat blijft. Maar is een absolute scheiding van erfgoed. Zie echter Duineveld & Van Assche 2009 voor een belangrijk zijn. Voor een goede integratie waardevol en waardeloos, van behoudwaardig overtuigende, principiële relativering van de waarde van dit begrip. van de erfgoedzorg in het ruimtelijk en niet-behoudwaardig erfgoed op basis van 12 Zie Van Hilvoorde et al. 2012 voor een indringende, liberale domein is echter een verdere uniformering een waardering altijd de beste werkwijze? kritiek op het gebruik van externe economische effecten en objectivering van de door experts Waardevol erfgoed hoeft immers niet uitge- ter legitimering van investeringen in en subsidies voor cul- gehanteerde waarderingssystematiek zonderd te worden van ontwikkeling – vaak is tuur: “cultuur wordt gedegradeerd tot een werktuig in de noodzakelijk; dat zelfs wenselijk – en weinig waardevol keynesiaanse gereedschapskist”. De kritiek is deels prin- cipieel van aard – het gaat immers om intrinsieke waarde erfgoed kan door ontwikkeling versterkt van kunst en cultuur en niet om afgeleide waarde, en deels22 2 In een meer op economie en maatschappij worden. Een brede karakterisering van alles praktisch van aard: de twijfelachtige ‘hardheid’ van de 23 georiënteerde erfgoedzorg zal het begrip wat voor handen is daarvoor wellicht een beter berekeningen (“stel dat het weinig oplevert, stoppen we dan met kunst en cultuur”) en de mogelijke opbrengsten belevingswaarde een vooraanstaande rol alternatief. Het maakt een open en creatieve van alternatieve, niet-culturele subsidiebestedingen. spelen. Hoe brengen we deze op de discussie mogelijk over de kwaliteiten van 13 Wiki professionaliseren via leren op de werkplek. zintuigen gebaseerde waarde echter tot gebouwen en gebieden, en over de mogelijk- 14 Idem. spreken in de plan- en besluitvorming heden die ze bieden voor de vormgeving van over ruimtelijke projecten?; een nieuwe toekomst. 3 Voor een goede besluitvorming is de weging van alle waarden van erfgoed 1 Bazelmans 2012 biedt een eerste verkenning van een belangrijk. issue. Het vraagt om een hiërarchisch perspectief op de waarden van erfgoed. cultuurpolitiek debat, waarin de nabijheid 2 Van Dale, lemma ‘waarde’. of afstand tot een (neo)liberaal standpunt 3 Zie ‘waarde’ op http://synoniemen.net/grafisch. centraal zal staan. Het is goed om dat in elk php?w=waarde. Vergelijk het Handwoordenboek van ruimtelijk plan of proces expliciet te Nederlandsche Synoniemen (1908). maken; 4 http://odur.let.rug.nl/~vdplas/DemoS/browse. php?id=waarde (Semantic networks, Universiteit Gronin- gen); http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/waarde 4 Een goede plan- en besluitvorming over (Etymologisch woordenboek van het Nederlands (EWN)), erfgoed en ruimtelijke ontwikkeling vraagt N. van der Sijs; http://corpora.informatik.uni-leipzig. om een grotere en betere betrokkenheid de/?dict=nld_web_2002 (Wordschatz Universität Leipzig); www.citaten.nl en www.citaten.net. van alle betrokkenen. Hierboven werd 5 http://www.citaten.net/, vide ‘waarde’. gesproken over transdiciplinair werken. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  14. 14. 2. Cultureel erfgoed en de waarde- ontwikkeling van vastgoed Faroek Lazrak & Jan Rouwendal Vrije Universiteit Amsterdam24 Inleiding overheid beschikbaar heeft gesteld voor 25 De Amsterdamse binnenstad bestaat voor een restauratie, en onderhoud en daarmee het groot deel uit monumentale panden. In combi- behoud van dat erfgoed. Het binnen dat kader natie met de grachten dragen die veel bij aan ontwikkelde programma Belvedere (1999- de aantrekkelijkheid van de stad voor bewo- 2009), dat cultuurhistorie in de ruimtelijke ners en bezoekers. Dat geeft Amsterdam ook ontwikkeling tracht te verankeren, heeft vaste iets extra’s als een bedrijf zijn locatie moet voet aan de grond gekregen in de praktijk, kiezen. Hoe meer economische activiteit er in waardoor de visie, missie en het daaruit voort- een stad is, hoe hoger doorgaans de waarde vloeiende ruimtelijke beleid van gemeenten van het vastgoed. Dat geldt op Europese en provincies rekening houden met die schaal – Londen en Parijs zijn de duurste cultuurhistorie. Hoe moet je als beleidsmaker, steden – maar ook op kleinere schaal binnen of bijvoorbeeld als wethouder van een landen, provincies en regio’s. gemeente ergens in Nederland, deze kennis gebruiken om tot effectiever beleid te komen? Cultureel erfgoed draagt bij aan de waardeont- In dit hoofdstuk zullen we de kennis over de wikkeling van vastgoed. Uit onderzoek dat is invloed van cultureel erfgoed op huizenprijzen verricht aan de Vrije Universiteit Amsterdam samenvatten met die vraag in het achterhoofd. blijken woningeigenaren extra geld over te hebben om in of nabij een gemeente met veel cultureel erfgoed te wonen. In de beleidsprak- Het oude en het nieuwe bouwen tijk werd dat reeds onderkend, zoals blijkt uit De Amsterdamse grachtengordel is voor een de aandacht en financiële middelen die de groot deel ontstaan als gevolg van de uitbrei- Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  15. 15. ding van de stad in de 17-de eeuwse bloeipe- lijk al – is duurzaam. Het wordt doorgegeven aan dragen bij aan het woongenot. Ze wegen De economische theorie leert dat overheids- riode, de Gouden Eeuw. In het boek Het oude komende generaties. Erfgoed dus. We hebben kennelijk op tegen de nadelen van het ingrijpen alleen tot verhoging van de welvaart en het nieuwe bouwen hebben Jaap Evert er allemaal belang bij dat grote teleurstellingen, ontbreken van centrale verwarming en een kan leiden als de markt faalt. Een belangrijke Abrahamse en Rogier Noyon die uitbreiding zoals vastgoed dat snel aan het einde van haar modern ingerichte keuken in het oorspronke- vraag is dus waarom juist cultureel erfgoed te vergeleken met de naoorlogse stadsuitbrei- levensduur komt, vermeden worden, vooral als lijke ontwerp. Zo kan het met erfgoed zijn: een maken zou hebben met een niet efficiënt ding in Amsterdam. Het oude bouwen komt er die noodzaken tot omvangrijke nieuwe investe- grachtenpand uit de 17-de eeuw is nog steeds werkende markt. Een belangrijk verschil zit daarbij veel beter vanaf dan het nieuwe. De ringen. De huidige maatschappelijke tendens van grote waarde. hem in het individueel versus collectief belang. waardeontwikkeling van het vastgoed dat in om kavels grond te verkopen en deze door de Individuen hebben andere prikkels om hun nut de westelijke en zuidoostelijke uitbreidingsge- kopers, binnen ruime grenzen, naar eigen Naast woningkenmerken wordt de prijs van de te maximaliseren dan de maatschappij als bieden is neergezet vertoont dramatische inzicht te laten ontwikkelen draagt bij aan klein- woning beïnvloed door omgevingskenmerken. geheel. Zo kan een verbetering voor een indi- verschillen met die van het veel oudere schaliger vastgoedontwikkeling die, net als in Een woning die in het centrum staat en dichter vidu, voor het collectief een verslechtering binnenstedelijke vastgoed. Het verschil laat de 17-de eeuw, op de lange termijn goed zou bij de economische bedrijvigheid zit zal meer betekenen. Denk bijvoorbeeld aan het schil- zich samenvatten in de observatie dat de kunnen uitwerken. Denk ook aan kleinschalige waard zijn. Daarnaast kan men denken aan de deren van een Zaans huisje in de lievelings- 17-de eeuwse stadsuitbreiding erfgoed heeft inbrei-projecten die in potentie nieuw erfgoed bereikbaarheid van een woning. Vele Amster- kleur van de eigenaar dat voor het algehele opgeleverd dat we graag willen bewaren, voor de toekomst op kunnen leveren. dammers zijn Amsterdam ontvlucht omdat ze beeld voor de buurt een enorme verslechte- terwijl nu al duidelijk is dat de nieuwbouw- niet in staat waren hun auto bij de woning te ring betekent. wijken uit de jaren 1950 en 1960 de tand parkeren. De aanwezigheid van erfgoed is ook van de tijd niet zullen doorstaan. Woningwaarde beïnvloed een omgevingskenmerk. Naast het gegeven De regelgeving over beschermde stads- en door erfgoed dat potentiële woningbezitters het extra woon- dorpsgezichten en rijksmonumenten biedt Het verschil ligt niet aan de goede bedoe- Kapitaalgoederen verouderen in de loop van genot dat een monument geeft kunnen waar- eigenaren van onroerende goederen waarop lingen van de planners. In de 17e eeuw de tijd. Daarom moet er onderhoud worden deren, kan eenieder zich voorstellen dat die regelgeving betrekking heeft de garantie26 speelden die vrijwel zeker een minder promi- gepleegd en afgeschreven worden, zodat wonen in een historische omgeving ook dat de woonomgeving over de tijd een 27 nente rol dan in de 20ste eeuw. Het lag ook niet middelen vrijkomen om op den duur te kunnen waarde heeft voor diegene die niet in een bepaalde kwaliteit heeft. Immers, de kwaliteit aan de bouwtechnieken of het beschikbare vervangen. Een woning is ook een kapitaalgoed. monument wonen. Het is niet voor niets dat wordt gerealiseerd door de regelgeving na te materiaal, want de kennis daarover is alleen Het levert woongenot, economen spreken van bij de uitbreiding van Bataviastad er door de leven. In die zin dient regelgeving als een soort maar toegenomen. Abrahamse en Noyon woondiensten. Als het bouwmateriaal goed is en projectontwikkelaar is gekozen voor een histo- verzekering voor eigenaren. De kosten hangen maken duidelijk dat de uitvoering van de de staat van de woning op peil wordt gehouden rische enscenering van de nieuwbouw. samen met de beperking van de eigendoms- plannen volstrekt verschillend was. In de 17-de kan er vele generaties lang gebruik van worden rechten en daarmee de alternatieve ontwik- eeuw beperkte de overheid zich tot de aanleg gemaakt. Onderzoek naar de bepalende Meer waard door bescherming kelingsmogelijkheden van het eigendom. De van de infrastructuur en de verkaveling. De factoren van de waarde van de woning vindt Het is eigenlijk paradoxaal dat de overheid eigenaar is verzekerd van een bepaalde (histo- kopers van de kavel konden vervolgens gaan doorgaans wel dat oudere woningen wat minder beleid voert om erfgoed te beschermen en in rische) woonomgeving in de toekomst en is bouwen. In de naoorlogse periode waren de waard zijn dan nieuwe, wanneer kenmerken goede staat te houden, terwijl dat erfgoed juist bereid om voor deze zekerheid een hogere plannen een uiting van het idee dat de samen- zoals aantal kamers, vloeroppervlakte en ligging bijdraagt aan de waarde en duurzaamheid van vastgoedprijs te betalen. leving in grote mate maakbaar, en vooral overeenkomen, maar dat effect is niet groot. woningen. Aan de ene kant beperkt de Rijks- verbeterbaar was. Stadsontwikkeling zou daar Woningen die zijn gebouwd in de jaren 1930 zijn overheid met dat beleid het eigendomsrecht een belangrijke bijdrage aan kunnen leveren. doorgaans nog steeds zeer in trek, en dat komt door restricties op te leggen voor onroerende Rijksmonumenten en beschermde niet alleen doordat ze vaak wat groter zijn. goederen die als beschermwaardig erfgoed stads- en dorpsgezichten De geschiedenis stemt tot bescheidenheid. De kamer en suite heeft er vast mee te maken, worden gezien. Aan de andere kant compen- We onderscheiden directe en indirecte Wie grote pretenties heeft kan ook grote net als de voor die tijd gebruikelijke meer seert zij eigenaren voor die beperkingen in het effecten van erfgoed op de waarde van fouten maken. Niet alle vastgoed hoeft vijf ambachtelijke wijze van bouwen. Die zorgt niet eigendomsrecht door beleidsmatig financiële woningen. Eigenaren van woningen met een eeuwen mee te gaan, maar het is wel jammer alleen voor goede kwaliteit, maar hangt ook prikkels te geven die dat erfgoed in stand rijksmonumentenstatus of beschermde stads- als het binnen vijftig jaar al in hopeloze staat samen met het – moeilijk meetbare – eigen dienen te houden. en dorpsgezichten kennen een grotere verkeert. Vastgoed – de naam zegt het eigen- karakter van zulke woningen. Deze aspecten gebruikswaarde toe aan de woning die ze Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  16. 16. Tabel 1 prijs* m2 prijs/m2 beschermde dorps- en stadsgezichten minder geren voor deze woningkenmerken expliciet rijksmonument € 266,000 135 € 1,970 strikt zouden mogen worden. Bewoners die een betekent dat we rekening houden met het dakkapel aan de achterkant van hun woning feit dat monumenten soms minder goed overige verkochte huizen € 160,000 103 € 1,550 wilde plaatsen zouden in de toekomst niet aansluiten bij de (modernere) wooneisen van percentage 66% 31% 27% meer door wet- en regelgeving aangaande de eigenaren. Doordat we desondanks zien dat bescherming van cultureel erfgoed moeten woningen met de monumentenstatus waarde- worden belemmerd. Uit onze onderzoeksresul- voller blijken te zijn (kopers zijn dus bereid extra Tabel 2 taten blijkt echter dat eigenaren en hun buren geld te betalen voor woningen die de monu- prijs* m2 prijs/m2 waarde toekennen aan het bestaan van cultu- mentstatus bezitten of die binnen en beschermd dorps- of stadsgezicht € 241,000 124 € 1,940 reel erfgoed. Daarbij valt op dat eigenaren in beschermd stads- of dorpsgezicht liggen) is verschillende steden bereid zijn tussen de 6 en duidelijk dat het huidige beleidsinstrumenta- overige verkochte huizen € 160,000 103 € 1,550 de 20 procent extra te betalen voor een woning rium voldoende in staat is om monumenten te percentage 51% 20% 25% die de monumentenstatus heeft. Voorts valt op beschermen. dat eigenaren in een beschermd stads- of *2000 prijzen dorpsgezicht bereid zijn 20 procent extra te Investeringen van rijkswege in erfgoed leiden betalen. De voorgenomen beleidsrichting kan onder andere tot hogere overdrachtsbelas- derhalve enorme financiële consequenties tingen, onroerendzaakbelasting en overige aan hebben op de waarde van de woningen van de waarde van de woning gerelateerde over- eigenaren en hun buren. Hiermee samenhan- heidsinkomsten. In situaties waarin er voor bezitten vanwege de extra ‘schoonheid’ die het Als het om twee woningen gaat waarbij de een gend dienen we ons te realiseren dat de projectontwikkelaars of individuele eigenaren heeft. Daarnaast is het mogelijk dat de officiële wel en bij de ander geen monumenten in de erfgoedstatus, die we in ons onderzoek financieel aantrekkelijke ontwikkelmogelijk-28 status van erfgoed (bijv. rijksmonument), los van buurt staan, dan meten we het indirecte effect. gebruiken om erfgoed van andere objecten te heden zijn door erfgoed af te breken, dienen we 29 de objectieve kenmerken, bijdraagt aan de onderscheiden, niet alleen positieve aspecten in het achterhoofd te houden dat dit mede te waarde van een object. Dat is het directe effect. In Zaanstad vonden we dat rijksmonumenten 27 heeft. De beschermde status beperkt de maken heeft met het feit dat individuen de Bij het indirecte effect gaat het om het effect procent per m2 meer waard zijn als we niet corri- handelingsvrijheid van de eigenaren, waardoor negatieve cultuurhistorische externaliteiten van van rijksmonumenten en woningen binnen een geren voor overige kenmerken (zie tabel 1). de marktwaarde juist negatief zou kunnen hun handelen niet meenemen in hun beslissing. beschermd stads- en dorpsgezicht op de andere Verder vonden we in Zaanstad dat alle woningen worden beïnvloed. Voor omwonenden betekent Voor een beleidsmaker is het derhalve van woningen in de nabijheid. Dit indirecte effect is binnen een beschermd dorps- of stadsgezicht die beschermde status juist dat het erfgoed en belang om een integrale kosten-batenanalyse te gelimiteerd over de ruimte. Monumenten die 25 procent per m2 meer waard zijn als we niet de daarbij behorende positieve uitstraling ook maken waarin een duidelijke cultureel erfgoed- verder weg liggen van een woning hebben corrigeren voor overige kenmerken (zie tabel 2). in de toekomst aanwezig zullen zijn. Doordat de effectrapportage (CER) is opgenomen. Met het minder invloed op de waarde van die woning Dit prijseffect varieert voor de verschillende status ook het handelen van hun buren beperkt onderzoek dat er aan de Vrije Universiteit wordt dan monumenten die dichterbij liggen. steden in Nederland. Deze ongecorrigeerde biedt het voor hen de zekerheid dat de buurt verricht kan het pro memorie-karakter van een cijfers vormen een belangrijke indicatie dat waar ze gaan wonen in de toekomst dezelfde dergelijke cultureel erfgoed-effectrapportage Door gebruik te maken van hedonische prijsana- cultureel erfgoed een effect heeft op de (positieve) omgevingskenmerken heeft als worden gereduceerd. Cultureel erfgoed is een lyse kunnen we beide effecten van monu- woningwaarden. waarvoor ze geld over hadden op het moment maatschappelijk goed. Zodoende is het van menten meten. Die techniek stelt ons in staat dat ze hun woning kochten. belang om verder te kijken dan het bedrijfseco- om twee verkochte huizen die identiek zijn in nomisch perspectief van individuen. Onderhoud, alle opzichten, behalve de monumentken- Erfgoed is van ons allen De genoemde prijseffecten voor monumenten behoud en restauratie van erfgoed moet altijd in merken, met elkaar te vergelijken. Het prijsver- Bij de behandeling van de Modernisering Monu- en beschermde stads- en dorpsgezichten een integraal maatschappelijk perspectief schil is dan toe te schrijven aan dat verschil in mentenwet in de Tweede Kamer liet toenmalig bestaan als we niet corrigeerden voor overige worden bezien. Cultureel erfgoed is door de monumentkenmerken. Als het om twee staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en karakteristieken van de woning. Echter blijft dit tijdgeest van de maatschappij geproduceerd en woningen gaat waarvan de een wel en de ander Wetenschap Halbe Zijlstra weten dat wat hem positieve prijseffect bestaan indien we corri- is zodoende verankerd in haar collectieve geen monument is, meten we het directe effect. betreft de restricties die er bestaan binnen geren voor overige kenmerken. Waarbij corri- geheugen. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat
  17. 17. 3. Historie en erf- goed als marketing- instrument Karel Willems Gemeente Dordrecht30 Het kan je zomaar overkomen. Je rijdt op de A16 ‘Hoe dichter bij Dordt, hoe…’ is op feestjes en 31 vanuit Rotterdam richting Breda en voor je het recepties een veelgehoorde uitdrukking. weet heb je Dordrecht al achter je liggen. Veelal wordt het gezegde op een (om inhoude- Een lange, imposante en half over de weg lijk-historische redenen) misplaatste manier hangende geluidswal heeft ervoor gezorgd dat gebruikt, wanneer men de behoefte heeft je geen glimp hebt op kunnen vangen van een Dordrecht te typeren. De uitdrukking ‘onbe- stad waar in 1572, met de Eerste Vrije Staten- kend maakt onbemind’ heeft inhoudelijk veel vergadering, Nederland is begonnen. Kom je meer raakvlakken met Dordrecht. Waar steden via het spoor of het water dan gloort de stad als Leiden, Maastricht, Nijmegen en Haarlem aan de horizon in z’n volle historische omvang. door het grote publiek doorgaans geassocieerd De grote blikvanger is de uit 1504 stammende, worden met oudheid en historie, en daardoor licht uit het lood staande, onafgebouwde vanuit toeristisch oogpunt opvallen, blijft toren van de Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk. Dordrecht nog onbemind. Het grote publiek is In 1651 werd de toren door Jan van Goyen voor nog te onbekend met de diverse kwaliteiten de eeuwigheid vastgelegd in zijn Gezicht op die Dordrecht te bieden heeft. Op een of Dordrecht. De verschillende toegangswegen andere manier weet men de weg naar naar Dordrecht roepen hele verschillende Dordrecht onvoldoende te vinden. Je zou bijna emoties en belevingen op. Dit contrast staat in de verleiding komen dat te wijten aan de symbool voor de tragiek van een stad die op het geluidswal die Dordrecht afschermt van de gebied van ligging, historie en monumenten buitenwereld. Echter, de oorzaken liggen veel te bieden heeft, maar worstelt met het wat breder en genuanceerder. gegeven dat relatief weinigen dat weten. Cultureel erfgoed op waarde geschat Cultureel erfgoed op waarde geschat

×