بحران مالی جهانی

537 views
458 views

Published on

World Crisis

Published in: Business
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
537
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
7
Actions
Shares
0
Downloads
16
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

بحران مالی جهانی

  1. 1. ‫‪Archive of SID‬‬ ‫48‬ ‫دوره جدید سال هفتم شماره صد و بیست و شش‬ ‫بحران مالي جهاني، بازار جهاني نفت و استراتژي اوپك‬ ‫*‬ ‫دكتر علي حس ‌زاده‬ ‫ن‬ ‫**‬ ‫مهران كيانوند‬ ‫چكيده‬ ‫بحران مالي جهاني در تابستان 7002، طي مدت كوتاهي، بر اقتصاد آمريكا و سپس اروپا اثر گذاشت.‬ ‫اين بحران به تدريج به تمام اقتصادها و بازارهاي جهان سرايت كرده و تمام كشورها را به صورت مستقيم يا‬ ‫غيرمستقيم تحت تأثير قرار داد. اين بحران از طريق تأثير بر تقاضا در بازارهاي انرژي، به خصوص بازار نفت،‬ ‫باعث كاهش قيمت آن گرديد. كاهش قيم ‌هاي نفت از 741 دالر در ژوئيه 8002 به كمتر از 04 دالر در‬ ‫ت‬ ‫پايان 8002، دليلي بر اين مدعاست. به دنبال تأثير بر بخش تقاضا، بخش عرضه نيز در پي واكنش به اين‬ ‫تحوالت برآمد.‬ ‫اوپك بخش عمد ‌اي از عرضه نفت را در بازار جهاني به خود اختصاص داده است. از آنجا كه اقتصاد اكثر‬ ‫ه‬ ‫كشورهاي عضو اوپك به شدت تحت تأثير درآمدهاي نفتي است، كاهش درآمدها ضمن تأثير بر اقتصاد آنها بر‬ ‫تصميمات آنها ـ يعني ميزان توليد و سهم آنها از بازار اوپك ـ تأثير خواهد گذاشت. ايران دومين عضو بزرگ‬ ‫اوپك م ‌باشد و به اين جهت تصميمات اوپك اقتصاد نفتي ما را به شدت تحت تأثير قرار م ‌دهد. بنابراين‬ ‫ي‬ ‫ي‬ ‫در چنين شرايطي، بررسي تصميمات اوپك و شناسايي منافع و مشكالت متأثر از اين تصميمات م ‌تواند‬ ‫ي‬ ‫اهميت ويژ ‌اي داشته باشد. ضمناً م ‌توان از نتيجه تصميمات اوپك براي تجرب ‌اندوزي در مقابله با بحرا ‌ها و‬ ‫ن‬ ‫ه‬ ‫ي‬ ‫ه‬ ‫كاه ‌هاي قيمت در آينده استفاده كرد.‬ ‫ش‬ ‫1. مقدمه‬ ‫مدتي است بحران مالي سراسر اقتصاد جهان را تحت تأثير قرار داده است و تمامي كشورها را، مستقيم و‬ ‫غيرمستقيم، درگير كرده است. در اين بين، بازارهاي انرژي جهان، به دليل كمبود تقاضا، با مشكالت عمد ‌اي‬ ‫ه‬ ‫از جانب كاهش قيمت انرژي روبرو شد ‌اند. نفت نيز، كه مهمترين منبع تأمين مالي و درآمدي كشور است، از‬ ‫ه‬ ‫اين پيامدها جدا نمانده و كاهش قيمت هر بشكه نفت از 741 دالر در ژانويه به كمتر از 04 دالر در پايان سال‬ ‫8002 نشانگر تأثير عميق بحران بر اقتصاد نفتي است. در اين بين، اوپك به عنوان توليدكننده عمده نفت،‬ ‫‪www.SID.ir‬‬
  2. 2. ‫58‬‫‪Archive of SID‬‬‫همواره نقش بسزايي را بازي كرده و از جانب كشورهاي مختلف تحت فشارهاي گوناگوني قرار داشته است.‬‫ايران به عنوان دومين كشور توليدكننده نفت اوپك بعد از عربستان، هم در بازار نفت و هم در تصمي ‌گير ‌هاي‬ ‫م ي‬ ‫دوره جدید سال هفتم شماره صد و بیست و شش‬‫اوپك تأثير عمد ‌اي دارد. آنچه كه ما در اين مقاله به دنبال آن هستيم پاسخگويي به اين پرسش است كه‬ ‫ه‬‫وظيفه اوپك در چنين شرايطي چيست؟ آيا بايد در بازار دخالت كند يا اقدامي نكند؟ اوپك در كنار همه‬‫اين مسائل با مشكل ديگري روبروست و آن، مواجهه با متخلفان از سهميه توليد اوپك است كه با اقدامات‬‫سودجويانه و توليد بيشتر، تصميمات اوپك را تحت تأثير قرار م ‌دهند. حال سؤال اين است: اوپك با آنها چه‬ ‫ي‬ ‫بايد بكند؟‬‫در اين مقاله سعي داريم با بررسي اثرات بحران بر بازار نفت، استراتژ ‌هاي اوپك را بررسي نماييم. به همين‬ ‫ي‬‫منظور، ابتدا به بررسي بحران م ‌پردازيم. سپس اثرات بحران بر روي بازار نفت را بررسي م ‌كنيم. در مرحله‬ ‫ي‬ ‫ي‬‫بعد، اثر بحران بر اوپك و كشورهاي عضو آن را بررسي كرده و در قسمت پاياني استراتژي اوپك در مقابل‬ ‫بحران را مدنظر قرار خواهيم داد.‬ ‫ّ‬ ‫2. بحران مالي جهاني‬‫بروز هرگونه عدم تعادل وسيع در بازارهاي اقتصادي در سطح داخل و خارج كشور كه متأثر از عوامل درو ‌زا‬ ‫ن‬‫و برو ‌زاي بازار باشد، بحران اقتصادي قلمداد م ‌شود. به دليل ارتباط بازارها با يكديگر (بازار پول و سرمايه،‬ ‫ي‬ ‫ن‬‫كار، كاال و خدمات) بحران از يك بازار به ساير بازارها سرايت نموده و گاه كل اقتصاد را درگير م ‌نمايد. اثرات‬ ‫ي‬‫سوء ناشي از بحرا ‌ها به اشكال مختلفي از قبيل: نرخ تورم باال، كاهش رشد اقتصادي، ركود گسترده و كاهش‬ ‫ن‬‫اشتغال، كسري تراز پرداخ ‌ها و غيره ظهور نموده و در سطح بي ‌المللي به ساير كشورها نيز تسري م ‌يابد.‬ ‫ي‬ ‫ن‬ ‫ت‬‫اما «بحران كنوني از كجا آغاز شد؟» در پاسخ به اين سؤال بايد گفت كه تبديل داراي ‌هاي مسكن به‬ ‫ي‬‫اوراق مالي در آمريكا و خريد و فروش آنها در بازارهاي ثانويه جهاني پس از تركيدن حباب قيم ‌هاي مسكن‬ ‫ت‬‫در سال 8002، زمينه بحران مالي در آمريكا را ايجاد نمود كه با توجه به ابعاد جهاني آن، اي ‌گونه معامالت‬ ‫ن‬‫به سرعت فراگير شد. براي پاسخگويي به اين بحران، شرك ‌ها و بان ‌ها به جم ‌آوري سرماي ‌هاي واقعي و‬ ‫ه‬ ‫ع‬ ‫ك‬ ‫ت‬‫افزايش نقدينگي خود پرداختند كه موجب سخ ‌تر شدن شرايط براي وا ‌گيرندگان در بازارهاي مالي و واقعي‬ ‫م‬ ‫ت‬‫شد. بحران نقدينگي و كمبود اعتبار براي سرماي ‌گذاران و توليدكنندگان موجب تعطيلي و به تأخير افتادن‬ ‫ه‬‫جدول (1) تغییرات برخی متغیرهای کالن در کشورهای عضو سازمان همکاری های اقتصادی و توسعه‬ ‫‪www.SID.ir‬‬
  3. 3. ‫‪Archive of SID‬‬ ‫68‬ ‫پروژ ‌هاي توليدي و افزايش چشمگير نرخ بيكاري در آمريكا و برخي كشورهاي اروپايي شد. توليد صنعتي‬ ‫ه‬ ‫جهان در فصل آخر سال 8002 به ميزان 02 درصد كاهش يافت كه طي نيم قرن اخير ب ‌سابقه بوده است.‬ ‫ي‬ ‫دوره جدید سال هفتم شماره صد و بیست و شش‬ ‫جدول شماره 1 نرخ رشد ساالنه توليد ناخالص داخلي و تقاضاي داخلي و همچنين تغيير در نرخ بيكاري‬ ‫براي كشورهاي عضو سازمان همكار ‌هاي اقتصادي و توسعه1 را نمايش م ‌دهد. همان طور كه مشخص است‬ ‫ي‬ ‫ي‬ ‫پس از وقوع بحران، توليد ناخالص داخلي و تقاضا در اين كشورها به دليل مشكالت اقتصادي كاهش يافته و با‬ ‫كاهش توليد، نرخ بيكاري در حال رشد م ‌باشد.‬ ‫ي‬ ‫3. اثر بحران بر بازار نفت‬ ‫قبل از اينكه به بررسي اثر بحران بر بازار بپردازيم، تغييرات قيمت نفت را از سال 4002 مورد بررسي قرار‬ ‫م ‌دهيم تا اثر بحران آشكارتر گردد. براي اين منظور تغييرات قيمت نفت برنت درياي شمال را، كه مرجع‬ ‫ي‬ ‫قيم ‌گذاري دو سوم معامالت در بازار نفت است، در نظر م ‌گيريم. نمودار شماره 1 روند اين تغييرات را‬ ‫ي‬ ‫ت‬ ‫نشان م ‌دهد. در بلندمدت مهمترين عامل در تعيين قيمت نفت، عرضه و تقاضاي آن در بازار جهاني است. در‬ ‫ي‬ ‫چند دهه اخير رشد اقتصادي در جهان و نياز به تأمين انرژي، از جمله سوخ ‌هاي فسيلي مانند نفت افزايش‬ ‫ت‬ ‫يافته است و اين افزايش تقاضا باعث افزايش پيوسته قيمت نفت بوده است. اما نقش عمده نفت در توسعه‬ ‫كشورها باعث شده عوامل ديگري، از جمله عوامل سياسي نيز در كنار عرضه و تقاضا در شك ‌گيري قيمت‬ ‫ل‬ ‫نفت تأثيرگذار باشند.‬ ‫در اكتبر 4002 با آغاز فعالي ‌هاي نظامي آمريكا در عراق، قيمت نفت از مرز 05 دالر در هر بشكه گذشت.‬ ‫ت‬ ‫در پايان سال 5002 و در آغاز سال 6002 به دليل آشو ‌هاي به وجود آمده در نيجريه و بروز اختالفات شديد‬ ‫ب‬ ‫ايران با غرب بر سر برنامه فعالي ‌هاي هست ‌اي، قيمت نفت همچنان روند صعودي به خود گرفت. در پايان‬ ‫ه‬ ‫ت‬ ‫ژانويه 6002 قيمت نفت به بيش از 86 دالر در هر بشكه‬ ‫كاهش قيمت هر بشكه نفت از 741‬ ‫افزايش يافت. همچنين هر بشكه نفت، در ماه مي سال‬ ‫دالر در ژانويه به كمتر از 04 دالر در‬ ‫7002 به قيمت 37/79 دالر معامله شد كه اين افزايش،‬ ‫به ناآرام ‌هاي به وجود آمده در نيجريه مرتبط بود. اگر چه‬ ‫ي‬ ‫پايان سال 8002 نشانگر تأثير عميق‬ ‫بازارهاي نفت در سال 7002 شاهد نوسانات زيادي بود و‬ ‫بحران بر اقتصاد نفتي است‬ ‫حتي ركورد 92/99 دالر را هم تجربه كرد، اما تحقق روياي‬ ‫نفت 001 دالري سرانجام در روزهاي نخستين سال 8002‬ ‫به وقوع پيوست. در پي بروز ناآرام ‌هاي سياسي در نيجريه، كاهش سطح ذخير ‌سازي نفت، كاهش ارزش دالر‬ ‫ه‬ ‫ي‬ ‫و تحوالت سياسي در پاكستان، موجي از خريدهاي سودجويانه در بازار نيويورك شكل گرفت كه در نتيجه آن،‬ ‫بهاي نفت به رقم ب ‌سابقه 001 دالر در هر بشكه رسيد. روند افزايش قيمت نفت در طول سال 8002 ادامه‬ ‫ي‬ ‫يافت و به مرز 741 دالر در هر بشكه در ژانويه 8002 رسيد. ولي پيدايش آثار بحران جهاني پاسخ محكمي به‬ ‫تمام اين تحوالت بود، به طوري كه قيمت نفت در پايان سال 8002 به كمتر از 04 دالر رسيد.‬ ‫اما بحران چه تأثيري بر بازار نفت داشت؟ اثرات بحران بر روي قيمت نفت به دو قسمت تقسيم م ‌شود.‬ ‫ي‬ ‫اولي بعد از وقوع بحران در سطح وسيع و قبل از هم ‌گيري آن و دومي بعد از هم ‌گيري بحران در سطح وسيع‬ ‫ه‬ ‫ه‬ ‫و جهاني. قبل از توضيح هر يك از موارد باال، الزم است رابطه بين قيمت نفت و ارزش دالر بررسي گردد. نمودار‬ ‫‪www.SID.ir‬‬
  4. 4. ‫78‬‫‪Archive of SID‬‬ ‫شماره 2 ارتباط تغييرات نرخ برابري يورو به دالر و قيمت نفت را نشان م ‌دهد.‬ ‫ي‬‫هما ‌طور كه مالحظه م ‌شود زماني كه نرخ يورو به دالر افزايش م ‌يابد (دالر با ارز ‌تر م ‌شود) قيمت‬ ‫ش ي‬ ‫ي‬ ‫ي‬ ‫ن‬ ‫دوره جدید سال هفتم شماره صد و بیست و شش‬‫نفت كاهش م ‌يابد و بالعكس. بنابراين رابطه معكوسي بين افزايش ارزش دالر و قيمت نفت برقرار است كه‬ ‫ي‬‫علت اين امر به ويژگي پول ذخيره بودن دالر برم ‌گردد. اين حالت پول ذخيره بودن دالر، از بازار نفت ناشي‬ ‫ي‬‫م ‌شود جايي كه همه قيم ‌ها به دالر بوده و تمام مبادالت به منظور جلوگيري از تغيير قيم ‌ها و دستمزدها‬ ‫ت‬ ‫ت‬ ‫ي‬‫به دالر صورت م ‌گيرد. وقتي دالر ارزش خود را در مقابل يورو و يا ساير ار ‌ها از دست م ‌دهد به دليل اينكه‬ ‫ي‬ ‫ز‬ ‫ي‬‫بهاي نفت به دالر پرداخت م ‌شود منطقي به نظر م ‌رسد كه توليدكنندگان براي حفظ درآمد قبلي خود‬ ‫ي‬ ‫ي‬ ‫قيم ‌ها را افزايش دهند.‬ ‫ت‬‫حال به توضيح وضعي ‌هاي قبلي برم ‌گرديم. بعد از وقوع بحران در آمريكا و بروز مشكالت اقتصادي در اين‬ ‫ي‬ ‫ت‬ ‫نمودار (1) روند تغييرات قیمت نفت‬ ‫نمودار (2) روند تغييرات نرخ برابری یورو به دالر در مقابل قیمت نفت برنت‬‫كشور، ارزش دالر كاهش پيدا كرد (نرخ يورو به دالر كاهش يافت) و اين مسئله عاملي براي افزايش قيمت نفت‬‫گرديد. به دليل پايين بودن انعطا ‌پذيري در اقتصاد، در عمل وقف ‌اي تا كاهش تقاضا در بازار وجود خواهد‬ ‫ه‬ ‫ف‬‫داشت. به همين دليل ابتدا قيمت نفت افزايش يافت ولي به تدريج و با گسترش بحران به اروپا و همچنين تأثير‬‫بر تقاضاي جهاني براي نفت، مرحله دوم روي داد. يعني با گسترش بحران به منطقه يورو، نرخ يورو نسبت به‬‫دالر افزايش يافت و در نتيجه قيمت نفت كاهش يافت و از طرف ديگر عامل تقاضا وارد عمل شد. كاهش توليد‬ ‫‪www.SID.ir‬‬
  5. 5. ‫‪Archive of SID‬‬ ‫88‬ ‫و افزايش تعداد بيكاران، هزين ‌هاي مصرف بخش خصوصي را (كه موتور تقاضاي كل براي اقتصاد است) دچار‬ ‫ه‬ ‫مشكل كرد. كاهش تقاضا براي كاال و خدمات مصرفي، خود از طريق تسري به كاهش سرماي ‌گذاري باعث‬ ‫ه‬ ‫دوره جدید سال هفتم شماره صد و بیست و شش‬ ‫كاهش بيش از پيش تقاضاي كل شده و يك بحران تمام عيار اقتصادي را به وجود آورد و باعث كاهش بيشتر‬ ‫تقاضا براي انرژي شده و قيمت را كاهش داد.‬ ‫اثر ديگري كه از طرف افزايش قيمت نفت در سال 8002 دامن بازار نفت را خواهد گرفت، افزايش‬ ‫سرماي ‌گذار ‌ها در اين بخش است. قيم ‌هاي باالي نفت در سال 8002 باعث افزايش سرماي ‌گذار ‌ها در‬ ‫ه ي‬ ‫ت‬ ‫ه ي‬ ‫بخش سرماي ‌گذاري براي استخراج نفت گرديده است كه انتظار م ‌رود با به ثمر رسيدن اين سرماي ‌گذار ‌ها‬ ‫ه ي‬ ‫ي‬ ‫ه‬ ‫و افزايش عرضه نفت، قيمت نفت در آينده بيشتر كاهش يابد.‬ ‫4. تأثير بحران بر اوپك‬ ‫اوپك به عنوان مجموع ‌اي از صادركنندگان نفت با 21 عضو به عنوان عاملي مؤثر در بازار نفت فعاليت‬ ‫ه‬ ‫م ‌كند. هرچند كه در طول زمان با ايجاد شرك ‌هاي نفتي كوچكتر سهم اوپك در بازار جهاني نفت كاهش‬ ‫ت‬ ‫ي‬ ‫يافته است ولي هنوز اوپك سهم عمد ‌اي در اين بازار دارد. ايران دومين توليدكننده نفت اوپك است. با توجه‬ ‫ه‬ ‫به اقتصاد نفتي كشور، قيمت نفت و درآمدهاي حاصل از آن حائز اهميت است. بنابراين بررسي تغييرات قيمت‬ ‫‌‬ ‫و تصميمات اوپك به دليل عملكرد ايران در چهارچوب‬ ‫سهمي ‌بند ‌هاي اوپك از اهميت ويژ ‌اي برخوردار است.‬ ‫ه‬ ‫ه ي‬ ‫اثرات سوء ناشي از بحرا ‌ها به‬ ‫ن‬ ‫قيم ‌ سبد نفتي اوپك از 29 دالر به ازاي هر بشكه در‬ ‫ت‬ ‫اشكال مختلفي از قبيل: نرخ تورم‬ ‫آغاز سال 8002 در ژانويه به 141 دالر رسيد و در پايان‬ ‫باال، كاهش رشد اقتصادي، ركود‬ ‫سال به 33 دالر (كمترين مقدار از تابستان 4002) كاهش‬ ‫گسترده و كاهش اشتغال، كسري‬ ‫يافت. تقاضاي نفت در سال 8002، 3/0 ميليون بشكه در‬ ‫تراز پرداخ ‌ها و غيره ظهور نموده‬ ‫ت‬ ‫روز كاهش يافت و طبق گزارش ماهانه اوپك انتظار م ‌رود‬ ‫ي‬ ‫اين كاهش به 4/1 ميليون بشكه در روز افزايش يابد. البته‬ ‫و در سطح بي ‌المللي به ساير‬ ‫ن‬ ‫اوپك در مقابل اين كاهش قيم ‌ها بيكار ننشست و در‬ ‫ت‬ ‫كشورها نيز تسري م ‌يابد.‬ ‫ي‬ ‫اجالس الجزاير در دسامبر 8002 تالش كرد عرضه نفت‬ ‫خود را نسبت به سپتامبر 8002، 2/4 ميليون بشكه در روز‬ ‫كاهش دهد.‬ ‫طبيعتاً اين كاهش قيم ‌ها باعث تغييرات گسترد ‌اي در شاخ ‌هاي اقتصاد كالن كشورهاي عضو اوپك‬ ‫ص‬ ‫ه‬ ‫ت‬ ‫خواهد شد. از آنجا كه بيشتر اعضاي اوپك، كشورهاي در حال توسعه هستند و اقتصاد آنها وابسته به نفت است،‬ ‫تغييرات قيمت نفت، اقتصاد اين كشورها را به شدت تحت تأثير قرار م ‌دهد. حال، با عنايت به اين مهم، در‬ ‫ي‬ ‫اينجا تغييرات برخي متغيرهاي كالن به صورت اجمالي مدنظر قرار خواهد گرفت.‬ ‫ّ‬ ‫1ـ4. بررسي تراز بودجه‬ ‫بيشتر دول ‌هاي عضو اوپك از درآمدهاي فروش نفت براي تأمين منابع مورد نياز بودج ‌اي خود استفاده‬ ‫ه‬ ‫ت‬ ‫م ‌كنند. كاهش درآمدهاي نفتي (در اثر كاهش قيمت نفت و نيز كاهش سهمي ‌هاي اوپك) مشكالت عمد ‌اي‬ ‫ه‬ ‫ه‬ ‫ي‬ ‫براي دول ‌ها ايجاد خواهد كرد. از طرف ديگر اين دول ‌ها براي مقابله با اثرات پيامدي بحرا ‌ها نيازمند صرف‬ ‫ن‬ ‫ت‬ ‫ت‬ ‫هزين ‌هاي كافي براي تهييج اقتصاد در اين كشورها م ‌باشند.‬ ‫ي‬ ‫ه‬ ‫‪www.SID.ir‬‬
  6. 6. ‫98‬‫‪Archive of SID‬‬ ‫2ـ4. توليد ناخالص داخلي و رشد اقتصادي‬ ‫دوره جدید سال هفتم شماره صد و بیست و شش‬‫كشورهاي عضو اوپك كشورهايي با ساختار اقتصاد دولتي هستند. كاهش درآمدها باعث كاهش مخارج‬‫دولت شده و در نتيجه تقاضاي كل در اين كشورها را با مشكل مواجه م ‌سازد. از طرف ديگر، خود بحران با‬ ‫ي‬‫كاهش تقاضا در اين كشورها، روند مصرف خصوصي و درآمدهاي شخصي را با مشكالت عمد ‌اي روبرو م ‌كند‬ ‫ي‬ ‫ه‬ ‫و خود، دليل ديگري بر كاهش تقاضاي كل در اين كشورهاست.‬‫از ديگر تأثيرات بحران بر رشد اين كشورها، تأثير ناشي از مشكالت در سرماي ‌گذاري مستقيم خارجي‬ ‫ه‬‫م ‌باشد. ايجاد بحران در كشورهاي غربي خود به خود باعث خواهد شد سرماي ‌گذاري خارجي كمتري به سمت‬ ‫ه‬ ‫ي‬ ‫اين كشورها سرازير گردد و بيشتر پروژ ‌هاي در دست اجرا نيز با وقفه روبرو شود.‬ ‫ه‬ ‫3ـ4. تورم‬‫انتظار م ‌رود روند تورم نزولي باشد. از علل آن نيز م ‌توان به كاهش نقدينگي، به دليل كمبود درآمدهاي‬ ‫ي‬ ‫ي‬‫نفتي و محدودي ‌هاي اعتباري در اين كشورها، اشاره كرد كه مانع از هزين ‌هاي هنگفت دولتي خواهد شد. از‬ ‫ه‬ ‫ت‬‫طرف ديگر كاهش تقاضاي داخلي در اين كشورها باعث كاهش فشار تقاضا شده و همچنين مشكالت مربوط‬‫به توليد و عرضه نيز تورم كمتري را براي اين كشورها ايجاد م ‌كند. بحران از طرف ديگر نيز با افزايش بيكاري‬ ‫ي‬‫و كاهش تقاضا براي صادرات، اين كشورها را تحت تأثير قرار م ‌دهد. جدول شماره 2 تغييرات چند شاخص‬ ‫ي‬ ‫عمده اقتصادي را براي اين كشورها نشان م ‌دهد.‬ ‫ي‬ ‫كشورهاي بزرگ اوپك م ‌توانند‬ ‫ي‬ ‫اوپك3‬ ‫5. استراتژي مناسب براي‬ ‫با افزايش توليد، درآمد خود را‬‫در اينجا به دنبال پاسخگويي به اين پرسش هستيم كه‬ ‫افزايش دهند ولي كشورهاي‬‫در چنين شرايطي كه بحران در بازار نفت به وجود م ‌آيد و‬ ‫ي‬‫قيمت كاهش م ‌يابد، استراتژي مناسب براي اوپك چيست؟‬ ‫ي‬ ‫كوچك، به دليل عدم توانايي‬‫اوپك دو گزينه براي رويارويي با بحران مالي در اختيار‬ ‫افزايش توليد، بيشتر تمايل به‬ ‫دارد:‬ ‫افزايش قيم ‌ها دارند تا افزايش در‬ ‫ت‬‫1 حالت پايدار توليد را حفظ كند، كمك به بهبود‬ ‫)‬ ‫ميزان توليد‬ ‫اقتصاد نمايد ولي ريسك شكست قيمت را بپذيرد.‬‫2 توليد را كاهش دهد و از شكست قيمت جلوگيري‬ ‫)‬ ‫نمايد، اما باعث تضعيف اقتصاد جهاني شود.‬‫اين معماي مقابل كشورهاي اوپك است اما در حالت كلي گزينه مطلوب مطلق وجود ندارد. معموالً در‬‫زما ‌هاي بحران، دول ‌ها به توليدكنندگان نفت فشار وارد م ‌كنند تا با توليد در سطح باال، اقتصاد جهاني را در‬ ‫ي‬ ‫ت‬ ‫ن‬‫جهت بهبود شرايط ياري رسانند اما نيروي ديگري نيز در داخل اوپك فعال است و آن كشورهاي كوچك عضو‬‫اوپك هستند. كشورهاي بزرگ اوپك م ‌توانند با افزايش توليد، درآمد خود را افزايش دهند ولي كشورهاي‬ ‫ي‬‫كوچك به دليل عدم توانايي افزايش توليد، بيشتر تمايل به افزايش قيم ‌ها دارند تا افزايش در ميزان توليد.‬ ‫ت‬‫از طرف ديگر تعقيب سياست قيم ‌هاي باال از سوي اوپك موجب گرديده سرماي ‌گذاري جهت استخراج نفت‬ ‫ه‬ ‫ت‬ ‫در مناطق پرهزينه غير اوپك سودآور شود و مقدار اين سرماي ‌گذار ‌ها پيوسته به زيان اوپك افزايش يابد.‬ ‫ه ي‬‫البته در اين بين توجه به مكانيزم عرضه و تقاضاي نفت در بازار م ‌تواند وضعيت را شفا ‌تر كند. فرض‬ ‫ف‬ ‫ي‬ ‫‪www.SID.ir‬‬
  7. 7. ‫‪Archive of SID‬‬ ‫09‬ ‫جدول (2) بررسي تغييرات برخي شاخ ‌هاي عمده كالن در كشورهاي عضو اوپك‬ ‫ص‬ ‫دوره جدید سال هفتم شماره صد و بیست و شش‬ ‫‪www.SID.ir‬‬
  8. 8. ‫19‬‫‪Archive of SID‬‬ ‫دوره جدید سال هفتم شماره صد و بیست و شش‬‫ولي مقدار تقاضا در كوتا ‌مدت كاهش يافته و در‬ ‫ه‬‫ميا ‌مدت عرضه و تقاضا بيشتر به تغييرات در‬ ‫ن‬‫بازار واكنش م ‌دهند. اما آنچه كه اتفاق م ‌افتد‬ ‫ي‬ ‫ي‬‫مشخص نيست يعني نم ‌توان دقيقاً گفت كه آيا‬ ‫ي‬ ‫قيمت نهايي افزايش خواهد يافت يا كاهش.‬ ‫ولي در هر صورت مسلم است كه اگر اين دور‬ ‫تسلسل ادامه يابد، توليد هر روز كمتر شده و‬ ‫وضعيت اقتصاد جهاني هر روز ضعي ‌ت ‌ خواهد‬ ‫فر‬ ‫شد. حتي اگر فرض كنيم بهترين سناريو، يعني‬ ‫افزايش قيمت، روي دهد مازاد مصر ‌كننده‬ ‫ف‬ ‫كاهش خواهد داشت. بنابراین به صورت خالصه‬ ‫می توان گفت برنده واقعی وجود نخواهد داشت.‬‫ولي اگر توليدكننده عرضه را تغيير ندهد‬ ‫چه شرايطي پيش م ‌آيد؟‬ ‫ي‬ ‫‪www.SID.ir‬‬
  9. 9. ‫‪Archive of SID‬‬ ‫29‬ ‫كنيد در كوتا ‌مدت عرضه نفت كاهش يابد، در اين صورت قيم ‌ها در كوتا ‌مدت به دليل عدم انعطا ‌پذيري‬ ‫ف‬ ‫ه‬ ‫ت‬ ‫ه‬ ‫بازار افزايش خواهد يافت.‬ ‫دوره جدید سال هفتم شماره صد و بیست و شش‬ ‫طبيعتاً به خاطر پايين آمدن قيمت، رفاه توليدكننده كاهش م ‌يابد ولي در بلندمدت، شرايط اقتصاد‬ ‫ي‬ ‫جهاني بهبود خواهد يافت. از طرف ديگر اثر انگيزشي4 قيم ‌هاي پايي ‌تر باعث افزايش تقاضا و در نتيجه‬ ‫ن‬ ‫ت‬ ‫افزايش قيمت و رفاه در بلندمدت خواهد شد. ولي ممكن است اين نحوه برخورد منجر به شكست قيمت شده‬ ‫و اوپك را با مشكل مواجه سازد. به طبع، هر كدام از اين عك ‌العم ‌ها داراي منافع و مضراتي است. جدول‬ ‫س ل‬ ‫شماره 3 داليل مخالفان و موافقان اين دو استراتژي را در مقابل هم نشان م ‌دهد.‬ ‫ي‬ ‫جدول(4) مقایسه استراتژی های تثبیت و کاهش تولید کشورهای منتخب و‬ ‫سایر کشورهای عضو اوپک‬ ‫‪www.SID.ir‬‬
  10. 10. ‫39‬‫‪Archive of SID‬‬‫اما اين، تمام مسئله نيست. مشكل ديگري كه اوپك با آن روبروست عدم رعايت سهمي ‌هاست. به عبارت‬ ‫ه‬ ‫دوره جدید سال هفتم شماره صد و بیست و شش‬‫ديگر، پسران بد5 اوپك هميشه اين سازمان را با مشكل مواجه م ‌سازند و با توليد بيشتر، به منظور سوء‬ ‫ي‬‫استفاده و كسب درآمدهاي بيشتر، مشكالتي را ايجاد م ‌كنند. اما آيا اوپك با وجود اين ساختارشكن ‌ها بايد‬ ‫ي‬ ‫ي‬‫در مواقع ضروري از كاهش توليد خودداري كند و يا به نفع اوپك است كه به اين ساختارشكن ‌ها در اعمال‬ ‫ي‬‫سياس ‌هاي خود بيش از اندازه حساس نباشد. براي توضيح اين موضوع، در اينجا يك بازي را م ‌آوريم. در‬ ‫ي‬ ‫ت‬‫يك طرف اين بازي كشورهاي ساختارشكن (متخلف از سهميه توليد) كه از شرايط موجود به نفع خود استفاده‬ ‫كرده و‌سواري مجاني6 انجام م ‌دهند و در طرف ديگر، ساير كشورهاي عضو اوپك قرار دارند.‬ ‫ي‬ ‫جدول شماره 4 اين بازي را به صورت خالصه نشان م ‌دهد.‬ ‫ي‬‫حال اگر اوپك سود بلندمدت را به كوتا ‌مدت ترجيح دهد و سياستش كاهش توليد باشد تعادل نش7 در‬ ‫ه‬ ‫حالت 2 به نفع اوپك خواهد بود كه حتي با وجود ساختارشكني، توليد خود را كاهش دهد.‬ ‫6. نتيج ‌گيري‬ ‫ه‬‫بحران مالي بر تقاضاي كشورهاي توسعه يافته تأثير عمد ‌اي گذاشته و از طرف ديگر با كاهش رشد‬ ‫ه‬‫اقتصادي كشورهاي در حال توسعه (مانند چين و هند) تقاضا براي انرژي، از جمله نفت، با روند نزولي روبرو‬‫بوده است. در پي اين كاهش تقاضا، قيمت نفت نيز افت شديدي را تجربه كرده است. كشورهاي عضو اوپك نيز‬‫تحت تأثير اين بحران در بازار نفت، با كاهش در توليد ناخالص ملي، كاهش تورم، كاهش درآمدهاي دولتي و‬ ‫افت تراز حساب جاري روبرو بود ‌اند.‬ ‫ه‬‫اوپك در واكنش به اين بحرا ‌ها، دو گزينه دارد: يكي كاهش توليد، كه در نهايت منجر به افزايش توليد و‬ ‫ن‬‫كاهش رفاه م ‌شود و ديگري حفظ سطح توليد و پذيرفتن ريسك شكست قيمت. هر كدام از اين انتخا ‌ها‬ ‫ب‬ ‫ي‬‫منافع و مشكالتي را به همراه خواهد داشت و در حالت كلي، را ‌حل بهين ‌اي وجود ندارد. اما به نظر م ‌رسد‬ ‫ي‬ ‫ه‬ ‫ه‬‫در شرايط موجود بهترين كار، كاهش توليد به منظور افزايش قيمت است. ولي نبايد اين كاهش توليد بيش از‬‫اندازه باشد بلكه بايد طوري انجام گيرد كه قيمت نفت را در حد معقول نگاه دارد و از طرف ديگر شرايطي را‬‫به وجود آورد تا به اقتصاد جهاني در جهت مقابله با وضعيت كنوني كمك نمايد زيرا بهبود شرايط و افزايش‬‫تقاضا، خود در بلندمدت منافع زيادي براي اوپك به همراه دارد. در مورد ساختارشكنان نيز، به نظر م ‌رسد‬ ‫ي‬‫بايد با وجود چنين مشكالتي، اوپك با شجاعت دست به كاهش توليد بزند و از منافع بلندمدت اين تصميم‬ ‫بهر ‌مند شود.‬ ‫ه‬ ‫پ ‌نوش ‌ها:‬ ‫ا ت‬ ‫* عضو هيئت علمي و معاون پژوهشي پژوهشكده پولي و بانكي، بانك مركزي ج.ا.ا. .‬ ‫** دانشجوي كارشناسي ارشد رشته علوم اقتصادي، گ رايش علوم اقتصادي.‬‫. (‪1- Organization for Economic Cooperation and Development)OECD‬‬‫.(‪2- Foreign Direct Investment )FDI‬‬‫3- اين قسمت عمدتاً برگرفته از ترجمة مقال ‌اي است با عنوان ‪ Oil Supply During Financial Crisis‬كه در قسمت‬ ‫ه‬ ‫منابع به آن ارجاع شده است.‬‫.‪4- Stimulus Effect‬‬ ‫‪www.SID.ir‬‬
  11. 11. Archive of SID 94 ‫دوره جدید سال هفتم شماره صد و بیست و شش‬ 5- Bad Boys. 6- Free Rider. 7- Nash Equilibrium. ‫منابع و مآخذ‬ :‫ـ فارسي‬ ‫1- طيبي، سي دكميل، يزداني، مهدي و خانزادي، آزاد. (8831). قيمت نفت، تورم و نرخ بهره در يك مدل ساختاري ب راي اقتصاد‬ ّ .‫اي ران. نوزدهمين كنف رانس ساالنه سياس ‌هاي پولي و ارزي (012-381). ته ران: پژوهشكده پولي و بانكي‬ ‫ت‬ ‫2- مشيري، سعيد. (8831). آثار بح ران مالي جهاني بر كشورهاي در حال توسعه و توسعه نيافته. نوزدهمين كنف رانس سياس ‌هاي‬ ‫ت‬ .‫پولي و ارزي (563-743). ته ران: پژوهشكده پولي و بانكي‬ .‫3- منظور، داود. (0831). اوپك: فرص ‌ها و تهديدها. سومين همايش ملي انرژي اي ران. ته ران: دفتر ب رنام ‌ريزي معاونت امور انرژي‬ ‫ه‬ ‫ت‬ .‫4- مؤسسه مطالعات بي ‌المللي انرژي. (7831). بح ران مالي ـ اقتصادي و قيمت نفت. ته ران: مؤسسه مطالعات بي ‌المللي انرژي‬ ‫ن‬ ‫ن‬ :‫ـ انگليسي‬ 1- BP Statistical Review of World Energy Full Report. (2009). Available at:www.bp.com 2- Economic and Social Commission for Western Asia (ESCWA). (2009). The Impact of the Global Financial Crisis on the World oil Market and its Implication for the GCC Countries. Beirut: UN-ESCWA. 3- Energy Information Administration (EIA) Statistics.(2009). Available at: www.eia.doe.gov 4- Tazhibagera, K. Hussain, A. & Ter-Matirosyan, A. (2008). Fiscal Policy and Economic Cycles in Oil Exporting Countries. IMF, Working Paper, 253, November. 5- Institue of Development Studies.(2008). The Impact of the Financial Crisis on Development Countries. IDS report, November. 6- Oil Supply During The Financial Crisis: a Dead Lock Dilemma.(2009). Available at http:// www.cepe.ethz.ch/education/energy policy /ep_ student_ papers_ 2009/oil_supply_During_ the_Financial_Crisis_pdf 7- OPEC Rules out oil production Cuts. (2009, March 15). The Guardian 8- Where is Oil Going Next? (2009, January 14). The New York Times. 9- World Economic outlook.(2009).IMF Report. From www.IMF.org 10- World oil outlook. (2009). OPEC Forecast. From www.opec.org 11- www.OECD.org 12- www.x-rates.com www.SID.ir

×