• Save
MSWA Mangle 2448
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

MSWA Mangle 2448

on

  • 1,511 views

MSWA Mangle 2448

MSWA Mangle 2448

Statistics

Views

Total Views
1,511
Views on SlideShare
1,511
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
0
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

MSWA Mangle 2448 Document Transcript

  • 1. Butuh Lalakon, Panghudang Harepan J adi warga nagara, butuh kareueus. Butuh pangajén pihak séjén, boh ti bangsa sorangan boh ti bangsa deungeun. Pangajén kawas kitu, bisa jadi panghudang kareueus ka lemah cai jeung bangsa sorangan. Saterusna, éta kareueus téh, bisa jadi modal kamajuan keur bangsa jeung nagara. Dina pacaturan kahirupan, urang remen nyaksian, aya bangsa punjul jeung sabalikna. Tapi, kapunjulan kitu bisa waé robah luyu jeung manusana, pangpangna mah generasi ngorana. Nilik ka dinya, urang gé payus gedé haté, lantaran kamampuhan barudak kiwari teu eleh ku barudak bangsa séjén. Kapunjulan barudak kiwari, tembong dina ruparupa widang. Enya, apan nu makalangan di luar nagri, saperti dina olimpiade sain, remen kapeto jadi jawara tingkat internasiona. Kitu deui nu miluan lomba nyieun robot, sababaraha kali barudak/nonoman urang ge jadi juara! Potensi kitu, kudu kariksa jeung kajaga. Ulah nepi ka kamampuhanana teu bisa mekar atawa teu kamangpaatkeun di nagri sorangan. Hartina, sakur potensi anu nyampak kudu boga tempat keur ngipuk sarta miarana, oge ahirna boga ‘rohangan’ keur nempatkeunana. Mitra, saban 28 Oktober aweuhan seumanget nonoman ngoncrang deui. Digedurkeun dina mileling “Sumpah Pemuda”. Nya tumali sareng éta, dina nomer ieu Manglé nglongan pamanggih Dr. H. Sundawa Bachtiar, M.Si., manten aktipis pamuda nu kiwari mupuhuan Gelanggang Generasi Muda (GGM) Bandung. Nu dipalar, dina sumpegna ngabandungan rupa-rupa kajadian kiwari, ku nitenan karep jeung kahayang para nonoman mah, enyay-enyay harepan téh teu burung tembong. *** PAMEDAL PT. Manglé Panglipur, PANARATAS R.H. Oeton Muchtar (Alm), Ny. RHE. Rohamina Sudarmika (Almh), Wahyu Wibisana, PUPUHU/GIRANG RUMPAKA Oedjang Daradjatoen M., PANASEHAT USAHA Teddy Kharsadi, WAKIL PUPUHU Abdullah Mustappa, RUMPAKA SENIOR Karno Kartadibrata, Ny. Hana Rohana S., RUMPAKA Elin Samsuri, Ensa Wiarna, Dian 0SIUPP: No. 034/SK/Menpen/SIUPP/CI/1986 Hendrayana, Eep Nandang R, Narti. PANANGKES: Ensa Wiarna; SEKREANGGOTA SPS JABAR No. 50/AB/BAFD/XII/69 TARIS RUMPAKA Rudi H. Tarmidzi, PANATA LAKSANA Ayi Sundana, DOKUBANK: Bank Mandiri Cab. Bandung Alun-alun No. 130-00920.32518, MENTASI Ny. Ai Suryati, JURU-POTRET Reisyan, PANATA RUPA/PRACETAK Bank BNI Cab. A-A No. 24455350 Cucu Rahmat S, Bachrudin, ILUSTRATOR Agus Mulyana, KORESPONDEN ISSN: 0852-8217 Asep GP, Hj. Cucu (Kota Bandung); Enung (Kab. Bandung); Uun Juharyanti ALAMAT REDAKSI/TU/IKLAN: (Tasikmalaya); Gun-Gun (Purwakarta); Aam Amirah (Karawang); Armega Sista Jl. Lodaya No. 19 Bandung 40262 Telp. 022-7303438 Fax 022(Pandeglang); Dali Sumarli, S.Pd. (Sumedang). PRODUKSI Endang, Jaja, Ade, 7309720 IKLAN Unay Sunardi, Dedi Asmarahadi PANATA HARTA Herno Hernawan, E-MAIL: - redaksimangle@yahoo.com Ai Nawangsih, PANATA DUUM Dicky M. Rafiudin, Dikdik Djoko S. - facebook: Majalah Sunda Mangle
  • 2. 18 Ukur Ciciptan 5 TAMU Abong pangsiunan nu teu boga cabak, sapopoé téh ukur langlang-lingling teu puguh laku. Enya kuring, kalah der nunutur indung suku. Aéh kétang henteu ari teu puguh laku teuing mah. Aya nu dijugjug. Rék ka Cianjur nepungan babaturan sugan baé boga palakiah pagawéan keur nu pangsiun. Naon baé lah. Dr. H. Sundawa Bachtiar,M.Si; Léngkah Pamuda, Butuh Conto nu Tiheula BAHASAN NU MANEUH Budi Rahayu Tamsyah Ngalanglang Alam Rusdi Jeung Misnem (1) ........................................................... 8 Lawang Saketeng ................................. 1 Kaca Tilu ............................................. 3 Munara Cahya ................................... 14 Dongeng Aki Guru ............................ 17 Mimbar Atikan .................................. 21 Gedong Sate ...................................... 28 Mangle Alit ....................................... 31 Katumbiri .......................................... 36 Nyusur Galur .................................... 42 Carpon Lucu ..................................... 49 Pangalaman Para Mitra ..................... 50 Ha... Ha... Ha ..................................... 52 Bale Bandung .................................... 54 Tarucing Cakra .................................. 55 Lempa Lempi Lempong .................... 56 PURIDING PURINGKAK Nu Dicidung Beureum Solihin ............................................. 24 Potret : Reisyan IMPLIK-IMPLIK S ­ ekar­Manglé KARIN Panata Rias & Raksukan: Sanggar Ayu Busana (Galery Rias Pengantin) Komplek Neglasari Jl. Neglarasa No. 9 Ujung Berung – Bandung Telp. 022 – 70432343 HP: 08122395408 Hanjeli Wangi Bisa Dipake Gaganti “Nasi” ......................................................... 46 CARITA NYAMBUNG UNAK-ANIK Geregetna Rita Tila ......................... 44 CARITA PONDOK Ukur Ciciptan Féndy Sy. Citrawarga ....................... 18 Nyekar Ihwan ............................................... 20 Cikopi Taun Hareup Barkatun Purwasrikandi ................... 22 Carita Sarebu Samalem (179) ............................................................. 10 Gogoda Ka Nu Ngarora (17) M.A. Salmun ............................................................. 12 Ceu Nonoy Putra Ua Banagara (1) HD. Bastaman ............................................................. 48
  • 3. Inferno A nyaran ngéndong di jero tahanan KPK, nu dipénta ku Andi Mallarangeng téh buku nu judulna Inferno. Éta téh judul novélna Dan Brown, minangka runtuyan tina novel-novel saméméhna, babakuna The Da Vinci Code jeung Angel and Demon. Tokoh utamana ogé angger éta, Robert Langdon, profésor anu ahli dina urusan simbo logi. Langdon bisa nafsirkeun simbul-simbul atawa lambang anu parenting, babakuna nu aya patalina jeung geréja Katolik katut sagala rupa organisasina, utamana anu nyamunina, kayaning Opus Dei. Naha salila di jero tahanan KPK Andi gé rék nyurahan deui simbulsimbul atawa lambang nu aya dina pulitik di nagara urang? Apan kabéh parpol nu aya di urang gé baroga lambangna sorangan. Hulu banténg lambangna PDIP. Tangkal caringin lambangna partéy Golkar. Ka'bah lambangna PPP. Bulan bintang lambangna PBB. Tangtu kabéhanana gé henteu sambarangan, tapi aya harti jeung maksudna. Ari partéy Démokrat, di mana Andi salila ieu icikibung, lambangna téh sarua jeung mobil Mercedes Benz. Lamun parpol nu séjén maké lambangna téh tina nu geus populér tur aya di urang, naha ari Partéy Démokrat lambangna bet niron kana mobil buatan Jérman? Keun éta mah urang pasrah keun ka Andi Mallarangeng baé. Ngan ku maca Inférno sigana Manglé 2448 Andi bakal kaubaran kanyeri haténa. Lain suudon, ieu mah ngan babala gonjangan baé. Da apan geus aya ti baheulana anu arasup ka jero tahanan di dituna téh sok getol maraca buku. Komo anu kasebutna tahanan pulitik mah. Bung Karno upamana. Buku anu dibacana téh loba pisan. Sing saha anu kungsi maca Di Bawah Bendera Revolusi, Indonesia Menggugat atawa Sarinah, bakal boga kasimpulan yén naon-naon anu jadi pikiran Bung Karno harita sumberna ti mana mendi. Malah apan Pancasila gé kapanggihna téh sabada Bung Karno macaan ruparupa sumber nu aya dina diri bangsana, boh anu tinulis boh anu jadi kabiasaan sapopoé. Kitu deui anu jadi kabiasaan Bung Hatta, Sutan Syahrir, Tan Malaka katut pamingpin bangsa mangsa harita. Di antara anu geus kaparengkeun jadi presidén di urang ngan Pa Harto jeung Mégawati anu teu kungsi kabéjakeun resep maca téh. Pa Harto cenah panganggona kana kejawén, anu ampir taya patula-patalina jeung buku da museurna kana nglakoni, ngadon tapa di tempat-tempat anu husus. Duka tah Mégawati, kana naon baé pangaresepna. Di urang gé Kang Tjétjé (H. Padmadinata) apan sok aléwoh pajar cenah salila di jero bui téh loba pisan maca buku. Kungsi dua rintakan THP dijebloskeun ka jero buina téh. Geus puguheun dina jaman Bung Karno, dalah dina mangsana Pa Harto ngalalakon gé, kabagéan hancenganana. Padahal THP téh kaasup salasaurang anu milu naratas ngadegna Golkar. Geus kitu lumrahna mungguh dina pulitik mah. Tapi ké heula. Bung Karno, Bung Hatta jeung Syahrir dijebloskeunana ka jero bui, malah nepi ka dibuangna téh, urusanana jeung pulitik. Kitu deui THP. Ari Andi Mallarangeng mah apan béda. Anu meulit kana bitisna nepi ka tijengkang téh lain urusan pulitik tapi perkara korupsi. Ti saprak runtagna Suharto, ampir geus tara aya deui anu dibui lantaran pulitik. Éta hiji bukti yén di urang nu ngaranna démokrasi geus merenah. Kitu soténan ceuk maranéhna. Ngan anu pasti, nu arasup bui alatan tina korupsi mani jol deui jol deui. Malah siga anu moal aya béakna. Ti mamana deuih anu kapanggihna téh. Nu ti pamaréntahan, anu ti parlemén, kitu deui hakim jeung jaksa katut pulisi. Atuh anu ti perguruan tinggi gé teu tinggaleun. Malah aya anu nepi ka pokna pisan, najan bari garanyam-gerenyem, pajar cenah méh saréréa korupsi di urang téh. Anu ngabédakeunana ngan antara nu geus kapanggih jeung anu can kapanggih. Horéng geuning dina korupsi gé aya lambang-lambangna. Nu disebut apel washington jeung apel malang téh aya bédana. Kitu deui nu disebutna emas. Paingan Andi Mallarangeng resep macaan novelna Dan Brown. AM 3
  • 4. Hayu Urang Hijrah keur Ngabebenah Diri Assalamu'alaikum Wr. Wb Sampurasun! Damang Ais Pangampih Manglé? Kiwari teu saeutik jalma nu resep migawé kamaksiatan, kajahatan jeung kamungkaran. Hiji tanda pikeun umat manusa pikeun hirup leuwih ngadeukeutkeun ka Gusti Nu Mahasuci. Sabab, lobana manusa nu geus teu maliré deui kana aturan nu geus digariskeun ku Gusti Nu Mahasuci mangrupa cicirén yén dunya geus kolot. Sapertina mahabuna korupsi, leungitna sangsi moral nu ngalakukeun dosa, di urang geus biasa. Kondisi masarakat nu samodél kitu téh, sabenerna mah geus ti anggalna kénéh digambarkeun ku Rosululloh SAW. "Bakal datang hiji jaman di mana jelema-jelema teu kuat deui néangan pakasaban kahirupannana anging ku jalan ma'siat nepi ka waktu harita jalma-jalma pada ngabarohong jeung murtad. Mangka di mana kaayaan geus kitu aranjeun kudu hijrah," kitu dawuh Rosulullah SAW. Ku kituna, simkuring umajak dina mayunan taun anyar Hijrah, hayu urang bebenah diri hayu urang hijrah. Ka kudu hijrahna téh? Saur Rosululloh: Kudu hijrah kana jalan Alloh. Al-Qur'an jeung Al-Hadits kudu jadi pituduh, cecekelan pikeun jadi kompas kahirupan. Insya Alloh, ku jalan kitu, urang tiasa hirup dina jalan nu dipikarido ku Gusti Nu Mahasuci. Kaayaan jaman kiwari, diaku atawa henteu, mémang kacida paurna. Geus loba jelema nu teu bisa ngabédakeun mana nu halal, mana nu haram. Paingan saur Ro- 4 sululloh SAW: "Bakal datang hiji jaman di mana manusa henteu merhatiken deui sumber kahirupan maranéhna, naha tina sumber nu halal atawa tina sumber nu haram." (HR. Bukhari) Lamun kitu gambaran téh geus ngabukti dina mangsa kiwari, tinangtu urang kudu gura-giru tobat, bari terus hijrah kana jalan Alloh. Insya Alloh upama dina diri urang nerap patékadan kitu, gogoda nu bakal datang bakal gancang disingkahan. Rupina cek simkuring mah ieu téh kalintang pentingna keur nyingkahan mahabuna paripolah dosa nu beuki dieu beuki babari narémbongan. Sakitu, hatur nuhun sakali deui ka Ais Pangampih Mangle. Wassalamu'alaikum Wr. Wb. Hakim Najmudin Ti Cipasung Tasikmalaya Jalan Heureut Sampurasun! Nyi Manglé, punten ngiring nyerat. Nyi, di Bandung mah jalan téh heureut laleutik. Atuh wajar upama sok macét. Tah cek simkuring jalan heureut téh mémang di urang aya masalah, pangpangna teu aya kajelasan nataharkeun tata ruang kota. Contona waé pangaruh tina cara melak tatangkalan. Aya masarakat nu hayang jalan téh gedé, tapi ogé aya masarakat nu ulah nuaran tatangkalan di jalan-jalan di Kota Bandung. Tah, salila teu di bukbak éta tatangkalan mémang jalan di kota Bandung bakal kitu. Tapi lain hartina simkuring ngajak ulah aya tatangkalan, tapi pihak dinas Tata Ruang kudu ngamimitian deui nga- rumuskeun jalan gedé, tapi tatangkalan angger aya. Sakitu waé, hatur nuhun Nyi Manglé. Aep Hendriyana Gumuruh Bandung Ngamumulé Budaya Sunda Sampurasun! Cek simkuring Budaya Sunda kacida pentingna. Di antarana pentingna ngamumulé basa Sunda, nyaéta keur nguatan masalah ahlak. Adab sopan santun, soméah hadé ka sémah, apan di Sunda mah kalintang dipupustina. Jelas diajarkeun ti baheula mula. Sepuh urang ngajarkeun budi pekerti. Hadé ka sasama, hormat ka guru, hormat kasaluhureun, éta téh diajarkeun ku sepuhsepuh urang. Sepuh ngajarkeun ogé ku basa Sunda nu nyerep nu moal poho nepi ka iraha waé ogé. Jeung deui sanajan apal nu karitu téh lebah dituna mah tina ajaran Islam, tapi sepuh téh henteu kudu ngaluarkeun dalil, tapi cukup ku basa nu matak pikabetaheun. Ieu nu diantarana cek simkuring ngamumulé budaya Sunda téh kalintang pentingna, nyaéta mageran manusa tina urusan ahlak. Atuh kantenan dina sual séjén nu leuwih luhur jeung jembar mah, nya budaya téh bisa mageuhan silaturahmi. Geuning seueur wargi-wargi nu tarebih, cenah caketna téh lantaran sami-sami urang Sunda. Atawa upama tepung jeung batur di luar Jawa Barat, heg apal manéhna maké basa Sunda, asa jadi dulur. Tah, éta meureun karasa pentingna budaya Sunda téh. Ku kituna, ka saha waé, hususna ka pamaréntah Jawa Barat, ulah mangmang nanjeurkeun budaya Sunda téh. Lantaran geuning sakitu ageung mangpaatna. Rupina sakieu waé, ieu mah étang-étang ngajak ka diri waé. Hatur nuhun Manglé. Wassalam, Pun Rizki Ti Cileunyi Bandung NGALERESKEUN Dina édisi 2447 kaca 8 aya kalepatan nyerat judul. Kaserat : Nguatan Seni Tradisi Mahing Jati Kasilih ku Junti. Kedahna : H. Mohamad Surya; Silaturahmi sareng Warga Pasundan di Melbourne. Kantenan, kalepatan ieu kalintang matak ngagangguna ka pamaos Majalah Manglé. Ku kituna, Ais Pangampih Manglé neda tawakufna, hususna ka Bapa H. Mohamad Surya, umumna ka pamaos sadayana. Mudah-mudahan kapayunna henteu kajantenana deui. Redaksi Manglé 2448
  • 5. Dr. H. Sundawa Bachtiar,M.Si.; Léngkah Pamuda Butuh Conto nu Tiheula Pamuda butuh conto. Kitu deui dina léngkah-léngkahna. Ngan, saha tuladeun téh? Dr. H. Sundawa Bachtiar, M.Si., medar pamanggihna. *** N u hirup kiwari moal tuna tina kahirupan bihari. Kitu deui pamuda, butuh conto atawa tuladan. “Pangpangna nu tumali sareng moral,” ceuk Dr. H. Sundawa Bachtiar, M.Si., aktipis pamuda manten nu ayeuna icikibung dina kapamudaan. Inyana yakin, pamuda boga karep jeung kahayang. Atuh, kasempetan keur leuwih maju batan generasi saméméhna, ngabulungbung. “Tapi, tetep kudu aya kareueus ka dirina jeung ka bangsana,” pokna. Upama H. Sundawa nyarita kitu, mémang cenah, kanyataan nu remen kasaksén kiwari. Teu jarang nonoman téh kawas nu laas kanyaahna ka bangsa jeung nagarana. Contona, cenah, inyana dina hiji mangsa kungsi papanggih jeung sala saurang nonoman. Nilik kana rurupaanana jeung dedeganana, bréh wé tangtu ti Asia, ti sélér Malayu. Mémang, enya, manéhna téh ngakukeunana mah urang Malaysia, padahal sabenerna mah urang Indonesia. H. Sundawa harita panasaran, nya nanyakeun alesanana, pangna leuwih reueus ngaku jadi bangsa deungeun batan bangsa sorangan. Pokna téh. Era pajabatna loba nu korupsi! ajénan, tangtosna gé bakal timbul kareueus ka lemah caina sorangan,” ceuk ieu Doktor Kebijakan Publik lulusan Universitas Pasundan (Unpas), Bandung téh. Kareueus jadi warga nagara, ceuk inyana mah, bisa jadi modal kamajuan keur bangsa jeung nagara. Apan, bukti mun warga nagara teu reueus ka bangsa sorangan, moal boga kanyaah ka lemah caina. Saperti, nu remen kacatur kiwari, bangsa urang téh loba nu hébat di nagri deungeun. Tapi, naha embung babakti di lemah caina sorangan? “Margi ngarasa kurang diajénan di lembur sorangan mah,” pokna semu hanjelu. Nyaritakeun nonoman, hartina nyaritakeun kaayaan bangsa kiwari jeung mangsa nu bakal datang. Atuda ti dinya huluwotanna kamajuan bangsa mah. Ngan, tangtu cenah, dina nataharkeunana gé kudu bener-bener daria. “Lian ti maparin conto hadé, ogé kudu jinek cara nataharkeunana,” ceuk ieu kepala UPT Gelangang Generasi Muda (GGM) kota Bandung téh. Upama nonoman bisa mekar sahadé-hadéna, ceuk H. Sundawa Bachtiar, lain pamohalan mun kamajuan urang bisa satata jeung deungeundeungeun. “Tingal wé poténsi murangkalih ayeuna, apan seueur nu unggul,” pokna. Kapunjulan barudak kiwari, témbong dina rupa-rupa widang. Enya, apan nu makalangan di luar nagri, saperti dina olimpiade sain, barudak téh remen kapeto jadi jawara tingkat internasional. Kitu deui nu miluan lomba nyieun robot, sababaraha kali barudak/nonoman di urang gé jadi juara! Poténsi kitu, ceuk H. Sundawa, kudu kariksa jeung kajaga. “Ulah nepi ka kamampuhanana teu bisa mekar atawa teu kamangpaatkeun di nagri sorangan,” pokna. Geusan ngajaga jeung ngariksa ka- Ngahudangkeun Kareueus Jadi warga nagara, butuh kareueus. Butuh pangajén ti pihak séjén. “Upama ngaraos di- Manglé 2448 5
  • 6. Ngajar téh, ngarah tetep daék diajar mampuhan kawas kitu, pihak pamaréntah gé, kudu bener-bener daria ngarojongna. “Saha waé nu boga kamampuhan kudu dirojong sahadéhadéna,” ceuk ieu aktipis pamuda manten teureuh Sumedang téh. Maksud H. Sundawa, mun ceuk kekecapan kolot téa mah, ulah cueut ka nu hideung ulah ponténg ka nu konéng, tapi saha waé nu boga kapunjulan dina widang naon waé, kudu meunang panalinga jeung pangrojong ti pamaréntah, kaasup sual keur waragadna. Mindeng ilubiung dina kapamudaan, H. Sundawa sadar pisan, tarékah ngaronjatkeun ajén nonoman, kudu dibarung ku sayagina lingkungan anu hadé. Komo deui dina sarwa bruk-brak, apan naon waé gé boh hadéna boh goréngna bisa kasaksén ku saha baé. Atuh, kajadian-kajadian saperti palanggaran-palanggaran hukum nu ‘dipidangkeun’ dina média masa gé, baris mangaruhan kana pasipatan barudak atawa nonoman. Nataharkeun mangsa ka hareup, hartina mekelan nonoman ti ayeuna. Tangtu loba nu kudu dibekelan sarta rupa-rupa bekelna deuih, da kahayang jeung karep para nonoman téh ruparupa. Tah, di GGM gé kari milih, barudak bisa diajar jeung ngasah pangabisana dina rupa-rupa widang, olahraga, seni, jeung organisasi. Kagiatan éta gelanggang, apan rupa-rupa naker, aya kana 32 rupana. Atuh, ieu tempat nu perenahna di Jalan Merdéka, Bandung téh teu weleh haneuteun! Nataharkeun nonoman, ogé kaasup dina widang pulitik. Tah, ieu widang gé jadi garapan utama keur GGM mah. Malah, ceuk H. Sundawa Bachtiar, pihakna rék ngayakeun saraséhan nu jejerna “Menangkan Kaum Muda: Banggakan Indonesia Menyongsong Fajar Kebaharuan Nasional Indonesia”. Jejer éta miang tina patékadan ais pangampih GGM Bandung, geusan mapag pajar anyar nasionalisme atawa neonasionalisme. Hartina, kudu aya léngkah nyata dina ngahontalna. Kumaha carana? “Tiasa ku cara ngarojong nonoman. Pilihan umum anggota DRP, DPD, jeung DPRD Propinsi/Kabupaten/Kota di lemah cai, moal lila deui. Itung-itungan waktuna gé ukur bubulanan deui. Sareng garwana Hj. Irma Suryani 6 Manglé 2448
  • 7. Nu bakal tarung atawa makalangan dina pilihan umum, sawadina nataharkeun dirina sangkan meunang kapercayaan ti masarakat. Dina mangsa pilihan umum ngandelkeun kapunjulan pribadi, lain gambar, sakuduna, éta pribadi-pribadi téh boga kapunjulan. “Hartina, para nonoman téh kudu mekelan dirina sangkan boga kamampuhan nu cukup geusan milu ngurus ngatur ieu nagara,” pokna semu neundeun pangharepan. Dina saréséhan téa, nu jadi narasumber téh ahli-ahli dina widangna. Intina, sangkan para nonoman mampuh ngalaksanakeun pancénna, lain ukur bisa ngurus ngatur nagara, tapi deui boga moral anu hadé geusan kamaslahatan masarakat. Miang tina Harepan Upama H. Sundawa Bachtiar gedé katineungna ka nonoman, mémang ti dinya akar pamianganana. Keur ngora, keur meujeuhna belekesenteng, karesepna téh ruang-riung dina organisasi. Atuh, komo deui sanggeus jadi mahasiswa, lian ti aktif di kampus ogé di luar, di antarana di GGM Kota Bandung. Di dieu, para nonoman bisa mekelan pangaweruh jeung kaludeungna. Apan, di dinya mah tempatna karancagéan. Naon waé pakarepan, kaasup nu resep kana pulitik, bisa kasorang. GGM kota Bandung, Dr. Sundawa nandeskeun, baris jadi “Kawah candradimuka” keur para nonoman geusan ngamalirkeun kamampuhanana, dina rupa-rupa widang, di antarana, widang seni, olah raga, organisasi jeung widang pulitik. Salian ti eta, GGM ge baris jadi tempat pangimpungan balarea. H. Sundawa gé kitu, harita téh aktip dina rupa-rupa widang, kaasup resep diajar gulat. “Kantun milih sakaresep, nu resep kana gulat tiasa latihan gulat,” pokna nyoréang mangsa ka tukang. Tina ancrub kana olah raga kitu, bet jorojoy hayang milu ngokolakeun persatuan gulat. Malah, ahirna mah kapeto jadi Ketua PGSI Kota Bandung. Dina widang pulitik, apan kungsi ancrub dina MKGR. Di dinya, inyana gé meunang luang jeung pamanggihna dina ngurus organisasi. “Ngalangkungan organisasi, tiasa mekarkeun kamampuhan masing-masing, kalebet engkéna mah tiasa dianggo dina puli- Manglé 2448 Sareng kulawarga tik,” ceuk ieu carogé Hj. Irma Suryani téh. Aktip di GGM, saterusna mah milu icikibung di dinya. Ula-ilu nguruskeun rupa-rupa kagiatan. Antukna, bet aya nu nawaran sangkan milu ngokolakeun éta gelanggang. “Saterasna mah janten padamel GGM,” ceuk ieu rama Restu jeung Riksa teh. Nu cikal murid SMA di Bandung, ari nu kadua mah, di SMP kénéh. Sapopoé idek-liher dina organisasi, keur inyana mah, gedé pangaruhna. Ku lantaran kitu, dirina gé boga karep, hayang nyiar élmu saluhur-luhurna. Atuh, dina lolongkrang kariweuhanana, bisa kénéh maksakeun sakola. Blus wéh ka Unpas. Malah, ahirna mah, ngahontal gerar Doktor. Disertasina gé tumali jeung organisasi. Remen ririungan jeung para nonoman, keur H. Sundawa mah gedé mangpaatna. “Nu penting mah boga karep kalayan wani ngalaksanakeunana,” pokna. Atuh, cenah, mémang kuduna wani ngawujudkeun impian. “Sakur nu diimpikeun, lain pamohalan, bisa kahontal,” pokna. H. Sundawa Bachtiar, pituin urang Wado, Sumedang. Upama ahirna nanjung di Bandung, mémang pangjurung indung pituah bapa. Daék rajin ngalap élmu. Saperti dina haleuang indung, geura-gedé geura jangkung geura sakola ka Bandung. Ceuk pikirna, ngahontal udagan, bisa ku elmu, kalayan saméméhna kudu buleud patékadan. Hasilna, karasa, nyuprih élmu di Pascasarjana gé ukur dua puluh bulan. Atuh, ngahontal gelar doctor, di S-3 méakeun waktu tilu puluh bulan. Boga pangaweruh, sageuy keur sadirieun. Atuh, inyana gé masih kénéh nyéngsarkeun waktu ngajar di STIA Bagasasi-Bandung, almamaterna méméh neruskeun di Unpas. Cenah, ngajar téh, ngarah tetep daék diajar! Cekel gawé ngaluluguan kagiatan GGM, keur dirina mah, pas jeung lelembutanana. Matak, betah di kantor gé, da loba kagiatan. Ngalaksanakeun pancén gawé, sarua jeung ngalaksanakeun amanah. Cenah, lain ukur pancén gawé manusa, tapi tugas dina ngalaksanakeun pancén hirup. Mun di dinya meunang pancénna, nya kari prakna ngalaksanakeunana. “Jabatan mah ditinggalkeun jeung ninggalkeun; mun teu ditinggalkeun, tangtu ninggalkeun, moal lana sapapanjangna,” pokna. *** (Tim Mangle) 7
  • 8. Budi Rahayu Tamsyah Ngalanglang­Alam­Rusdi­jeung­Misnem­­ (1) Rusdi jeung Misnem T aun 1970-an, masih kénéh sok ngadéngé babasan “Euweuh dina buku Rusdina” téh. Anu maksudna, euweuh ti dituna, euweuh dina aturanana; henteu umum atawa henteu ilahar. “Euweuh dina buku Rusdina awéwé kudu maranan ka lalaki mah.” atawa “Euweuh dina buku Rusdina kaluaran SD hayang jadi caleg mah.” Kiwari mah, geus carang, mun teu disebutkeun geus euweuh ogé éta babasan téh. Bisa jadi jaman harita mah masih kénéh aya anu ngalaman maké buku Rusdi jeung Misnem pikeun bacaan di sakolana. Copélna kungsi ngadéngé dongéngna ti nini-akina, sanajan ngan saukur dédéngé tara ogé. Jaman harita, enya tahun 1970-an, buku bacaan basa Sunda di SD téh geus maké buku Umi jeung Udi, diteruskeun kana Taman Pamekar, anu tokohna Aman, Adé, jeung Isah anak mantri pasar urang Cicaléngka. Ayeuna mah komo, ngaranna ogé, enya ngaran Rusdi geus carang dipaké ku urang Sunda téh. Komo Misnem mah, 8 asa jauh tangéh kana ngaran urang Sunda. Rusdi jeung MIsnem téh buku carita anu “diajam pikeun ngalajengkeun bacaan di sakola handap sareng di sakolasakola, maksadna pikeun diajar maos”, kitu ceuk bubuka nu ngarangna. Ari anu diutamakeunana, saperti nu kauni dina bubukana “Laguna sareng pok-pokanana dina waktos nganggo ieu buku, peryogi dianggap nomer hiji”. Lamun ngagunakeun basa jaman kiwari mah meureun, anu dipentingkeun téh lentong jeung wirahmana. Lentong jeung wirahma, mémang hal anu kacida pentingna − ceuk sakaol − dina basa Sunda mah, pikeun ngabédakeun basa Sunda jeung basabasa lianna. Salian ti kecap-kecapna téh. Lentong jeung wirahma basa dina paguneman, anu matak ceuk pangarang dina panganteurna “aya sababaraha pasal anu ku guru kénging didamel paguneman”. Ari eusina kawilang euyeub, da cenah gé “aya nu kénging nukil tina élmu kajadian, élmu pepelakan, élmu sasatoan, sareng élmu bumi”. Sabada dibaca sagemblengna, opat jilidanana (Rusdi jeung MIsnem téh aya opat jilid), henteu méncog tina panganteurna. Jadi, henteu ngan saukur nyaritakeun urang kampung bau lisung nu jauh ka bedug, henteu ngan saukur panineungan nyaritakeun sawah, kebon, walungan, gunung, jeung (ngan) sabudeureun sawah anu subur mahmur héjo ngémploh. Asa henteu loba bacaan anu nyaritakeun jaman baheulaning baheula téh, ari lain dongéng mah. Umumna bacaan anu nyaritakeun kaayaan anu luyu jeung jamanna. Ceuk ukuran jamanna mah, Rusdi jeung MIsnem téh, ngajak barudak sangkan lampar, sangkan jembar panalar; ulah loba teuing ulin jeung rarasaan, tibelat ka lembur sorangan nu geus kasorang, nyawang alam éndah Parahiyangan. Apan dipungkasna ogé ku pupuh Kinanti, anu nyaritakeun papisahna Rusdi jeung indung-bapa katut adina. Papisah di Statsion Bandung, sabab Rusdi kudu nuluykeun sakola di Bandung, ari indung-bapana katut adina kudu balik deui ka lemburna. Cenah pupuh anu kacida populérna, dina mangsana mah. Tamba kawaranan, urang cutat sababaraha pada pupuhna: KINANTI Rusdi ku Ramlan ditungtun, dikaléng diajak balik, diupahan ku tiluan, ku Ramlan, paman, jeung bibi, dipapalér dibubungah, ulah nyantél ka nu balik. Ti statsion tarurun, ngaréndéng anu prihatin, nu ketir katinggal mulang, nu sedih katilar mulih, Jang Rusdi wungkul nalangsa, sajalan-jalan ngan ceurik. Di imah geus darariuk, Rusdi nyanghareupan bibi, bari ngadaweung ka wétan, nginget-nginget ka nu balik, Manglé 2448
  • 9. sono ka indung bapana, ka Misnem pon kitu deui. Rusdi jeung MIsnem (aslina: Roesdi djeung Misnem) disusun ku A.C. Deenik jeung Rd. Djajadiredja. Diterbitkeun ku Rijswijk: Blankwaardt en Schoonhoven, tanpa taun. Aya nu nyebutkeun terbitna taun 1930-an. Aya ogé anu nyebutkeun taun 1913, dumasar kana katalog nu aya di Perpustakaan Nasional. Aya anu nyebutkeun, antara taun 1913 – 1930 suasanana moal pati jauh géséhna. Komo deui ieu di jaman normal, jaman anu can digurujag ku arus informasi ti madhab papat saperti kiwari. Bisa jadi di wewengkon séjén mah, enya kituna téh. Tapi henteu kitu ari di Dayeuh Bandung mah. Antara taun sakitu téh keur meujeuhna ngahangkeutkeun pangwangunan, dumasar kana rencana pamaréntah jajahan anu hayang mindahkeun puseur dayeuh pamaréntahanana ti Batavia ka Bandung. Loba gedong anu kiwari dianggap warisan sajarah di Bandung, anu diadegkeun dina mangsa-mangsa éta. Gedong Saté upamana, anu di jaman Walanda disebut Gouvernements Bedrijven (GB), diadegkeun taun 1920 – 1924. Arsitekna Eh de Roo jeung G. Hendriks, ngalibetkeun teu kurang ti 2000 pagawé, di antarana 150 urang bangsa Cina ti Kanton, ahli ukir batu jeung kai. Ari tukang batu, kuli aduk, jeung juru ledénna, pituin urang Bandung ti Kampung Sékéloa, Kampung Coblong Dago, Kampung Gandok, jeung Kampung Cibaréngkok. Tim pangwangunan Dayeuh Bandung, anu saméméhna ngadegkeun Gedong Sirap (Kampus ITB) jeung Gedong Papak (Gedong Balékota). Kitu deui Gedong Gebeo (PLN ayeuna), Gedong Merdéka, Kantor Pos Bandung, Museum Géologi, jeung Gedong Javansche Bank (BI ayeuna). Kaasup Gedong Sabau jeung Gedong Jaarbeurs, anu kiwari dipaké ku Kodam III Siliwangi; diadegkeunana téh mangsa harita. Teu ngan saukur ngawangun gedong sigrong, Dayeuh Bandung ogé diwuwuhan ku taman-taman kota anu mangrupa “ruang terbuka hijau”. Salasahijina Pieters Park, taman hareupeun balékota kiwari, anu henteu jauh ti padumukan paman Rusdi di Banceuy. Hartina, lamun ngan saukur hayang lalajo soldadu baris bari ngadrambén mah, teu kudu jauh-jauh ka Cikudapateuh. Taun 1930-an mah, di dinya ogé sok dipaké apél soldadu. Taun sabaraha atuh terbitna buku Roesdi djeung Misnem téh? Upama terbit taun 1913, jelas éta Manglé 2448 mah, statsion tempat Rusdi sakulawarga munggaran tumpak karéta api téh, di Statsion Cicaléngka. Ari sababna jalur karéta api Bandung – Cicaléngka geus dibuka taun 1884. Tapi lamun diterbitkeunana taun 1930-an, bisa jadi Rusdi téh tumpak Si Gomar ti Majalaya, anu leuwih deukeut ka lemburna di sisi Walungan Cigedé, walungan anu ngamuhara ka Citarum di Majalaya. Jalur kareta api Bandung – Soréang dibuka taun 1921; Jalur Bandung –Soréang – Dayeuhkolot dibuka taun 1923, anu diteruskeun ka Ci- basajan paranti komidi (sandiwara). Taun 1907 di juru Alun-alun Bandung, aya dua gedong gambar idup, nyaéta Oranje Electro Bioscope jeung De Crown. Lain mangrupa gedong, tapi sarupa ténda semi permanén, teu dibangkuan deuih; nu lalajo dariuk ngalampar samak. Émprak bari tingsaruit dina waktu gambar idup mimiti némbongan dina layar bodas. Teu béda ti urang lembur lalajo bioskop misbar jaman Orde Baru. Ayeuna mah geus kawilang langka nya rombongan Kondektur mariksa karcis Rusdi widéy taun 1924. Jalur kareta api hinterland Bandung, anu ayeuna mah ngan kari waasna. Rusdi atawa Ramlan, henteu nyabit-nyabit soal Si Gomar, padahal Si Gomar téh apan kacida populérna harita mah. Loba urang pasisian ngahajakeun dariuk lebah piadeuk (viaduct), lalajo Si Gomar langsir. Bari marurak timbel kituna téh. Lamun maca lalampahan Rusdi sakulawarga ka statsion anu kaitung jauh, indit dur subuh datang pabeubeurang, kawasna anu dijugjugna téh Statsion Cicaléngka. Éta baé ceuk Ramlan, ti dinya téh maranéhna kudu ngadagoan karéta api anu ka kulon, anu rék ka Bandungkeun. Tangtuna baé karéta api ti wétan, karéta anu ti Statsion Warung Bandrék (Cibatu). Lain karéta api anu ti kidul, anu ti Ciwidéy. Upama nilik ka dinya, bisa jadi tah buku Roesdi djeung Misnem diterbitkeunana téh taun 1913. Komo upama nengetan kana suasana basa Rusdi sakulawarga lalajo “gambar idup” (pilem ayeuna mah). Can di gedong anu sigrong, tapi di gedong pilem misbar anu nguriling ka pilemburan téh. Tong boroning kitu, gedong bioskop ogé, loba anu robah fungsi atawa diruntagkeun dijadikeun wangunan anyar. Ngan di Bandung meureun di Jawa Barat mah anu masih kénéh aya bioskop téh. Ari di kota-kota séjénna mah, geus euweuh di kieuna bioskop téh, geus almarhum. Kadéséh ku telepisi jeung pidéo bajakan. Kakara taun 1908, di Bandung muncul bioskop “kelas atas” sarta permanén nyaéta Elita Biograph. Nu lalajo dariuk dina bangku sarta dikelas-kelas: kelas 1, kelas 2, jeung kelas 3. Ari keur bangsa urang mah, kelas 3 téh kaasup méwah atuh. Da tampolana aya anu lalajo di tukangeun layar, nepi ka gambar pilemna téh katénjona tibalik. Malah aya bioskop anu henteu kaci katincak ku pribumi, saperti Biskop Majestic di Jalan Braga. Maké pelang basa Walanda, anu pihartieunana: “Anjing jeung pribumi dilarang asup”. Sabelas dua belas lah jeung politik apartheid di Afrika Kidul mah. (hanca) 9
  • 10. Bagian 179 Peuting ka-206 Syahrazad neruskeun lalakonna.... Kalayan ati-ati, Komarujaman ngarangsod kana dahan nu leuwih luhur. Maksudna mah ngadeukeutan éta manuk, sarta sakalian rék motongkeun pangpung keur maléngpéng éta manuk. Ari manuk, bangun nu teu kagareuwahkeun mimitina mah. Ngan kakara gé Komarujaman ngarongkong motongkeun pangpung, nu angkanana mah rék dipalengpengkeun ka éta manuk, geleber wéh manuk téh hiber. Atuh, komarumajan gé gancang turun deui. Manuk téh hiberna teu jauh, ukur pindah tangkal. Cineten dina dahan nu pangluhurna. Komrujaman ngadeukeutan éta tangkal. Ngan, teu 10 wak naék da karasana téh capé naker. Leuleus satulang sandi, balukar lulumpatan jeung tatanggahan. Manéhna luak-leuk. Gebeg ngagebeg horéng geus jauh naker ti tempat asalna téh. Lian ti kitu, nu matak héran téh, lantaran manéhna asa teu puguh rarasaan. Teu bisa nangtukeun kaler kidul, kulon wetan. Hartina, manéhna téh linglung jeung kalangsu. Atuh, teu apaleun, di mana tempatna kemah nu ditinggalkeun ku manehna téh. Ku lantaran kacida capéna jeung deuih éta manuk gé reureuh dina dahan tangkal kai di luhur, Komarujaman gé antukna mah cicing di dinya. Diuk nyarandé kana tangkal kai. Bakating ku tunduh, reup peureum tibra naker. Isukna, manéha hudang. Rét ka luhur, manuk aya kénéh dina tempatna bari rarat-reret ka handap, siga nu keur nitenan dirina. Geus kitu, éta manuk téh hiber deui, ngajauhan éta tempat. Komarujaman beuki panasaran. Manuk dituturkeun. Ngan, da lungsé kénéh, ukur bisa nuturkeun bari leumpang. Ngan, da manuk gé hiberna téh teu gancang kawas kamari, mun jelema mah éta sato téh ukur leumpang, teu lumpat nyerepet cara saméméhna. Teu karasa, horeng nutur-nutur manuk téh geus lila naker, geus aya kana sababaraha poéna. Geus loba tempat nu disorang, leuweung tegalan, walungan, jeung sajabana. Ahirna, lalampahan éta lalaki nutur-nutur téh ajog ka pakampungan, nu saterusna nepi ka tapel wates kota. Ku lantaran loba wawangunan, Komarujaman teu bisa nuturkeun éta manuk, Geus kitu mah,éta sato téh ilang tina paniten Komaru- jaman. Anjog ka sisi dayeuh, komarujaman beberesih heula di walungan. Geus kitu mah, muru gapura lawang ka kota. Najan loba jalma, taya saurang ogé nu dipiwanoh ku dirina, nya kitu deui nu séjén, taya nu wawuheun ka Komarujaman. Eta kota sisi basisir. Tetempoan, ti lebah dinya mah upluk-aplak, satungtung deuleu. Nu tembong di jauhna, ukur patingborélakna, cahaya tina layar kapal nu kasorot ku panon poé. Komarujaman, reureuh sajongjongan, nangunjar dina kikisik. Geus leungit kacapé, inyana nangtung deui. Teu jauh ti dinya, katempo aya taman lega naker. Nya,manéhna téh maksakeun manéh leumpang teu sirikna ngarayap ka lebah panto taman. Kasampak, aki-aki nu ngajaga éta tempat keur sila bari melenyun udud. Syahrajad eureun Manglé 2448
  • 11. ngadongengna. Saperti biasa, jangji rék neruskeun éta lalakon dina peuting engkéna. Nya, tangtu cenah, upama raja masih kénéh ngidinan inyana ngadongeng deui. Raja nu beuki lila beuki pogot kana dongéng éta putri, tangtu wé ngidinan. Peuting ka-207 Syahrazad neruskeun lalakonna. Masih kénéh ngadongéngkeun lalampahan Komarujaman nu kadungsang-dungsang. Komaurjaman uluk salam. Ngadéngé kekecapan semahna kitu, aki-aki téh kagéteun naker. Gancang nangtung sarta ngajak ki semah buru-buru ka jero. Muru tempat nu kacida nyingkurna, bangun nu sieun kanyahoan ku nu lian. Najan panasaran, Komarujaman tacan wani nanyakeun. Ukur nuturkeun wé. Geus nepi ka nu dituju, guk-gék dina babaléan tempat éta akiaki reureuh. Teu kudu tetelepék sémah téh, lantaran pribumi sorangan nu leuwih tiheula nétélakeun paripolahna. Cenah, untung Komarujaman bisa nepi ka éta tempat. Lantaran, mun kayakinan agama ki semah kanyahoan ku nu séjén, nu umumna urang dinya mah ngagem agama majusi, tangtu wé cilaka, bisa-bisa dipateni. Ngadéngé caritaan pribumi kitu, Komarujaman kakara ngarti. Waktu pribumi nanyakeun pamaksudanana, barabat wéh Komarujaman téh nyaritakeun pangna dirina anjog ka dinya. Intina mah, lain lantaran Manglé 2448 boga maksud, tapi kapaksa lantaran kalangsu. Atuh, maksudna gé, hayang geura mulang deui ka nagrina. “Duh, kumaha atuh, da ti dieu mah lalampahan sorangeun hidep téh kacida jauhna,” ceuk akiaki. Saterusna, nu ngajaga kebon nétélakeun. Cenah, anggangna nagri sorangeun Komarujaman téh, moal kurang ti opat puluh poé jalan laut. Eta téh, lalampahan nu pangdeukeutna ti dinya, ka nagri-nagri Muslim. Ngan, upama hayang nepi ka nagri sorangeun nu bakal jadi tujuan Komarujaman mah, nagri nu dirajaan ku Syahraman, kudu nyorang deui lalampahan nu leuwih lila. Ngadéngé caritaan panunggu kebon kitu, Komarujaman teu bisa majar kumaha. Kapaksa kudu nyorang pangalaman nu kawas kitu. Ceuk pikirna, meureun geus kitu kuduna, misti nyorang lalakon papisah deui jeung jalma-jalma nu dipicintana. Jauhna sorangeun, katambah deuih ku langkana kapal nu balayar ti éta nagri ka nagri séjén. Kudu ngadagoan mangbulan-bulan cenah, lanataran éta kapal kakara sawatara poé ninggalkeun eta tempat. Nya, Komarujaman ge ukur tumamprak, kajeun rék nungguan heula di mana waé panganjrekanana mah. “Ih, ulah kaluar ti deiu, bisi cilaka!” ceuk tukang kebon. “Nya kedah di mana atuh?” “Geus wé di dieu! Kitu ogé kudu ati-ati bisi kanyahoan ku nu séjén.” “Hatur nuhun atuh ari kitu mah,” ceuk Komarujaman semu bungah. Saterusna, aki-aki téh cacarita. Cenah, saheulaanan, kudu tetep renggenek di éta tempat. Kudu nyamuni di tempat nu teu kagiridig ku nu lian. Atuh, Komarujaman gé atoheun pisan, sabab boga pamtuhan nu najan basajan, teu burung matak betah. Tempatna téh saung, ayana dina tengah-tengah patamanan. *** (Hanca) 11
  • 12. Ku M.A. Salmun { 17 } 6 Kawas geus babagian jelema, lamun keur dibéré naas, ana béntangna keur surem, sok sagala sarwa salah, nété semplak nincak semplak, muru luput moro lepot, cara Aom Usman. Ari Nyi Piah –abong cacah dianggap murah— ti baréto gé sasat dikoncer-dikencar, dikumaha-karepkeun, tapi ka Agan Sari, mungguhna mah dikemitan, maké sok nitah ngéndong ka Si Abdullah, geusan “nalingakeun” agan. Babakuna curiga, duméh sok aya Lilis larbus ka imah, mangkaning Lilis téh geus jadi pangupatan sadayeuh Bandung, henteu sotéh jalma nyarahoeun ka imah “bunianana”, da ari pamatuhan nu heueuh mah Lilis téh itu tuh sisi gang heureut deukeut susukan, nu ditepasna maké lantéra burem. Tapi Lilis gé atuh lain murid Nyi Dampi, teu awas ka Si Abdullah jeung 12 badéga-badéga mah. Ari badéga téa, ongkoh kabiasaanana lewih ku dunungan awéwé batan ku dunungan lalaki. Ninggang di Si Abdullah, teu béda ti anjing jarian, dapon seubeuh ku geugeuleuh, asal buncir ku seredan, bangusna geus moal weat babaung sumawonna ngégél. Ku sabab éta taya lian jaba ti kudu beuneur ngeupeulanana, pageuh miseubeuhanana, wayahna Anom Belem udulan ringgit, asal belem. Babu jeung koki, ari ngeupeul gambar tuan dina pérak (duit ringgit jeung rupia tina pérak, baheula mah gambar raja Walanda) kitu mah, sakalina mani dua atuh biwirna gé rapet alahbatan dilampat. Ari Si Abdullah, puguh baé asa nokang, ti ditu nguyupna, ti dieu ngeupeulna, atuh gemuh, nyocol deui, nyocol deui. Komo ieu mah, rupia Aom Usman ditumpangan ku ringgit Anom Belem, puguh baé Agan Sari téh buni. Ana dipénta laporan ku Aom Usman, Si Abdullah téh méméh ngomong gé geus sumpah heula. Cindekna mah Usman téh kawaskawas keur nungtutan nandang wawales dosadosana. Ari kilir di Nyi Piah, mantepna Nyi Piah téh ayeuna mah béda ti nu enggeus-enggeus, éstuning puraga tamba kadengda téh saenyana, ngan henteu baé bari jeung kurawed haseum baeud cakeutreuk. Upamana Aom ngarenghik, jawabna téh jiga geus sadia pijawabeun méméh pertanyaan dikedalkeun. Da éta baé, bawaning ku api lain Nyi Piah téh tampolanana dikilir tilu poé tilu peuting téh ku salakina teu katoél-toél acan, sok aya baé awadna, kitu téa, kieu téa. Anu pangsebelna ka Aom, éta tah si Roda, leuh, na aya ku matak ijid, pepetaanana téh kurang saeutik baé ti pacalang ka sakitan, rindat jeung dilakna téh yéy, mani hayang nyokél tah matana nu jiga bolor hingkik téh! Hiji mangsa, bawaning ku teu kawawa, Usman nyarita ka Nyi Piah, pokna: “Nyai, cing atuh ka Akang téh ulah cara ka sakitan, mani sirikna henteu nepi ka unggal réngkak dikikintil, da Akang gé moal jalir kilir téh. Ieu mah kumaha, unggal poé Kemis pabuburit, geus dinutrung di warung hareupeun imah peuntaseun jalan, pura-pura ngadon ngopi, sihoréng ngintip akang bisi teu turun atawa bisi turun tuluy ngaléos. Di imah aya aturan ka jamban didéhéman ti luar. Diuk di tepas ditempo, pura-pura menerkeun pager téa, ngocorkeun kamalir téa, atawa naon baé. Akang téh asa teu ngeunah kitu-kitu teuing mah. Cing ku Nyai carek. Ceuleukeuteuk Nyi Rapiah seuri, jajawabanana éstuning niruk jajantung: “Naha gamparan bet sapertos sanes pameget? Kawantun téh mung ka istri héngkér pantaran abdi. Ari sumuhun mah kagungan wawanen, pilkadar gé pun Roda, cacah-rucah sumah murah, tampiling baé kainyah gampleng-gampleng; bet nganggo istori ka Manglé 2448
  • 13. abdi.” Diucapkeun kitu téh Usman mani reup geuneuk ray pias, aya éra aya nyeri, ari rék gerak teu wani, da rumasa geus katiir mamatih. Kawasna dina laki-rabi mah lalaki kitu anu asup kana paribasa “Ngawula ka bujur” téh; talunganan lalaki “nyalindung ka gelung” ngajual manéh gé boga gégéleun. Teu matak héran upama dina waktu kabéhdieunakeun, sarap Aom Usman pohaga kagangguna, nya kakeupeul galeuh ku Nyi Rapiah, nya cangcayacuriga ka Agan Sari, nya sok dililieur ku Si Abdullah, nya dédéngéan di kantor teu ngarareunah, (duméh patih sok sindir-sampir bab angka dina buku), nya mikiran hutang raweuy ka sisi ka gigir urut pawit ngadu. Haté Usman éstuning sering gegebegan rérénjagan. Keur kitu téh ger sadayeuh Bandung éar nyebar béja yén aya urut parantéan, batur Ujang Kusén balik ti Surabaya, mawa amanat Ujang Kusén balik ti Surabaya, mawa amanat Ujang Kusén ka baraya jeung sobatna, jeung magar hukuman Ujang Kusén dikurangan, moal kungsi béak taun gé bisa balik. Ari ngagebegna Usman, duméh disingsieunan ku Nyi Rapiah, magar téh: “Parantos wangsul deui pun Kusén mah gamparan kedah atos-atos, margi moal teu ngarah pati, hoyong mulangkeun kanyeri. Mangkaning jalma sésa parantéan mah osok tétékadan luluasan, tara lebar ku nyawa.” Uyuhan Usman henteu ngagerebeg gélo sapadamayan ogé, sakitu sarapna jeung batina geus rosa ogé “di goda” ngéncangatuhu. Tapi sidir tur tetela, Usman téh boh jasmani boh rohani, boh jasad Manglé 2448 boh galeuh, katara ngareunteut, jiga nu kari ngadago mangsana ngagigihan baé. Anu baréto gandang pertentang, nembres mencenges téh mimiti surem, arek maju kana ceudeum tanding béntang ngadeukeutan balébat. Pamajikan duanana, nu kolot nu ngora bet garanti adat. Nyi Rapiah hayang ngarasa puas, nya mulangkeun paneungteuinganan menak sakawenang-wenang, nya naur kapanas ka maru; ari nu ngora duméh asa disapirakeun jeung asa dirurud kalungguhan ku cacah pantaran Nyi Rapiah. Ceuk pikirna: “Naha salaki téh maké kudu sujud ka Si Piah bari neler-neler aing?” Teu kapikir, yén dina urusan salaki ka pamajikan mah teu aya kelas ningrat, teu aya kelas marhaén. Ka pamajikan nu nomer sabaraha baé gé salaki téh kudu sarua, kudu adil. Panasna Agan Sari ku Nyi Piah, teu kalis ku boga kasukaan ka Belem, unggal kaseuti sok séwot, pikirna teu weléh ngageremet hayang ngajerum atawa mi- wurungan maruna. Rasana kekeuh asa diluncak dikutiplak, weléh teu daék sadrah yén tanjakan Nyi Rapiah téh éstu munasabah, teu leuwih tina takeran. Batur pakumaha anu beunang dibawa sarasiah, ngan Lilis, tapi lamun dikumahaan hayang ngajerum Nyi Piah mah sok gogodeg malah gegebes, basana: “Euceu mah bureng, teu aya katerangan bab éta mah.” Kawasna bawaning ku geus teu kawawa, dina hiji mangsa mah ngumaha téh ka Si Abdullah. Nu dikumahaan jelema pondok-heureut jeung telenges, tegaan, jajawabanana teu jauh ti algojo pokna: “Wah, hésé-hésé teuing mah dibaruang kainyah, gelekgek, piraku teu ngajongkéng!” Agan sari, enya gé panas-peurih ku maru, ari ngadéngé omongan Si Abdullah sakitu kasarna mah mani ngarenjag jeung ngabirigidig: “Astagfirullah!” ceuk Agan, “gélo sia Abdullah?” Dasar jelema geus rungkad imanna, Si Abdullah téh kalah nyéréngéh: “Da teu kedah Agan ku anjeun nu ngabaruangna. Kanggo naon Agan ngukut Si Abdullah, masihan dahar-leueut, ari teu diandelkeun kitu-kitu acan mah.” Sari acan leler kagétna, malah kalah ngeleper saluar awak, asa tas nénjo nu digandung. Regot nginum heula, ngusap beungeut, tuluy peureum. Abong enya keur kausap sétan, lain tuluy nyingkah, kalah nanya: “Kumaha lamun kanyahoan? Meureun jadi urusan pulisi.” Abdullah: “Perkawis gampil éta mah asal Agan luar mamanahan. Upama téa kapeletik –nanging asana mah moal— sagala rupi baris diangken pokal sarta karep abdi. Ceuk abdi ka pulisi: “Mémang kuring kanyenyerian ku Si Piah. Baréto mah diiwat dipaling sotéh diamprokkeun ka Aom, ngarah abdi gaduh panyalindungan, dupi buktina, bujeng-bujeng kenging disalindungan, abdi nembe nece ogé, ka pakaranganana, parantos gantawang ti panto: “Nyingkir sia, si gelo, Si gerejud, Si Baragajul!” Saha nu teu nyeri cobi ku Agan galih. Moal Gan, moal katungtik upami abdi nu ngalampahkeunana. Duka upami nu sanés?” Sari: “Teu nyaho atuh! Ari si Piah kudu paéh mah haté kami asa-asa. Rék dipikiran baé heula, isukan urang badami deui. Tapi kumaha jangjina?” Abdullah: “Lah, Gan, abdi mah jelema murah. Aya artos salawé pérak baé gé jalan!” Sari: “Heueuh, kumaha isukan baé, rék dipikiran heula. Isukan, rada beurang manéh ka dieu deui, nya.” (hanca) 13
  • 14. Mapag 1 Muharram 1435 H, Nguatan Kayakinan Nanjeurkeun Kasoléhan Ku­Rihhadatul­Aisy S akumna manusa di ieu alam dunya, moal aya saurang ogé nu kumawasa iwal ti kawasana Gusti Alloh Swt. Hiji conto nu pangleutikna, teu aya jalma nu mampuh, boh sadetik boh dua detik nu bisa ngatur masalah umur hirup manusa. Sapinter-pinterna jalma, sakuat-kuatna éta jalma, ahirna mah bakal tinemu jeung ajal, nu jadi ciri ahirna manusa ngawasa nafsuna. Nu aya tinggal mertanggungjawabanana dipayuneun Gusti nu Maha Kawasa. Ieu bukti, yén manusa mah kawatesanan. Lantaran kawatesanan kitu, bawirasa atuh manusa téh kudu ngarasa rumasa. Rumasa urang hirup téh moal salila kieu. Nu tadina jalma sok sombong, adigung lantaran ngarasa pangbisana, ngarasa pangpinterna, ahirna hiji waktu bakal eureun, malahan bakal dibalikkeun kana kaayaan nu teu aya hargana, ngahiji jeung taneuh nu sarua jeung mahluk séjénna. Kaayaan manusa kawas kitu, museurna mah lantaran manusa teu rumasa kana dirina tina kawatesanan hirup di dunya. Dawuhan Gusti Alloh Swt, dina surat Al-Hasyr ayat 19, ditétélakeun : Walaa takuunuu kalladziinan suulloha faansaahum anfusahum ulaaika humul faasiquun. Nu hartosna, “Jeung poma maranéh ulah kawas jalma-jalma anu poho ka Alloh, tuluy Anjeunna ngajadikeun maranéhna poho ka dirina, maranéhna téh jalmajalma nu parasék.” Témbrés, ieu téh ugeran tina papagon agama nu ngagambarkeun ruparupa paripolah manusa di alam dunya. Keuna ku paribasa ati mungkir beungeut nyanghareup. Loba manusa nu patojaiyah antara ucapan jeung paripolah. Ulah jauh-jauh néangan 14 conto mah, kadieunakeun apan loba nu kararitu. Nu tigebrus lantaran babari kalimpudan syaiton. Dina surat As-Sajdah ayat 22, nu kieu unggelna : Waman adhlamu mimman dukkiro bi'aayaati robbihi tsumma a'rodo 'anha, innaa minal mujrimiina mintaqimuun. "Jeung naha lain taya anu leuwih dolim batan jalma-jalma anu diwawadian ku ayat-ayat Pangéranana, tuluy maranéhna ngabalieur ti dinya? Saéstuna Kami bakal ngabales jalma-jalma anu jarahat." Margi kitu, geus meujeuhna dina pangéling-éling Muharram 1434 H, umat Islam henteu saukur ngareuahreuah ku pintonan Islami tapi aya nu leuwih penting nyaéta umat Islam kudu caringcing pageuh kancing saringset pageuh iket. Dina harti umat Islam kudu pageuh kayakinan, mampuh ngabebenah diri tur nanjeurkeun Islam nu rohmatal lil’alamin. Nu Tigebrus Gancang Hudang Sakumaha numutkeun sajarah Islam, seueur kajantenan dina bulan Muharram nu mageuhan kalungguhan Islam. Bulan Muharram disebut ogé bulan sajarah, lantaran umat Islam dipiharep ulah poho kana sumanget kaislamanana. Boh dina milampahkeun ibadah mahdohna boh dina milampah ibadah goer mahdohna. Pangpangna dina mitembeyanan hijrah. Hijrah lain waé mulangkeun panineungan kana kajadian baheula nalika kanjeng Rosul pindah ti Mekah ka Madinah tapi ogé ngingetan ka sakumna urang kumaha sangkan bisa niru naratas jalan anjeunna pikeun ngahontal harkat diri jeung martabat kamanusaan anu luhung. Hartina umat Islam kudu leuwih hadé. Atuh nu tigebrus gancang kudu wani hudang. Dina enas-enasna mah hijrah téh jadi silib tina perjuangan anu kaala hasilna kapetik buahna. Cacak upami Nabi kurung batokeun tetep dumuk di lemburna sorangan Mekah, tanwandé Islam tacan karuhan bisa sumebar ka jauhna malah boa Nabi jeung para sohabatna ogé tumpur manten dikakaya ku urang Mekah. Aya sababaraha nu bisa dipetik ku urang dina sumanget taun baru Islam atanapi taun anyar hijriyah, diantarana : Kahiji, urang sadar yén umur urang bakal ngurangan. Padahal boa teuing investasi amal urang engké diahérat bakal kacatet ku Malaikat Rokib. Buktina geuning loba kénéh jalma nu kufur kana nikmat Alloh, atawa teu sabanding antara syukur ka Alloh sareng nikmat Alloh diturunkeun ka umatna. Kadua, tanggal 1 Muharram, urang tiasa nyaksian hiji parobahan waktu, alam geus ngagésér, munculna bulan sabit taun baru ti beulah kulon. Ti dinya, urang nyaksian dina ngalalakon hirup urang sorangan, sajalan sairama sareng rotasi alam ieu. Alloh SWT nu nyiptakeun sadayana mahluk di alam jagat raya ieu, salamina ngajarkeun pikeun merhatikeun kaagungan Mantenna. Sahingga dina ngalaksanakan ibadah ka Alloh, urang ogé kedah merhatikeun waktu nu sajalan sareng muterna tata surya. Contona waé dina ngadegkeun solat atawa waktuna zakat, waktu puasa atawa ibadah sanésna, éstuning ibadah éta saluyu sareng waktu. Contona waé, sacara hukum moal sah solat Magrib dina waktu subuh. Kitu deui puasa Roma- Manglé 2448
  • 15. don, Rosululloh SAW ngajarkeun supaya ngamimitian puasa saatosna nempo bulan tanggal hiji Romadon, kitu deui lebaranana saatosna cunduk kana waktu ahir Romadon. Kitu deui dina ibadah haji, Alloh ngajarkeun sangkan dilaksanakeun dina bulan-bulan nu geus ditangtukeun. Dawuhan Alloh : Alhajju asyhurum ma'luumatun faman farodo fihinnal hajja fala rofasa wala fusuuqo wala jidala fil hajji. Nu hartosna : Ari usum haji téh sawatara bulan anu geus ditangtukeun. Sing saha anu keur ngalakonan ibadah haji dina bulanbulan éta henteu meunang pisan rafats, jeung teu meunang pisan fusuq, jeung teu meunang paséa paheuras-heuras genggerongan sabot ngalakonan ibadah haji. (QS. AlBaqoroh: 197) Bulan Muharram ogé ngabogaan kautamaan-kautamaan. Salah sahijina sakumaha pidawuh Rosululloh nu hartosna : "Puasa nu paling utama sagedengeun puasa Romadon nyaéta puasa dina bulan Muharram, sedengkeun solat nu paling afdol sagedengeun solat fardu téh nyaéta solat ti peuting." (HR Muslim). Nu dimaksud bulan Muharram nu dianjurkeun sakumaha hadis, nyaéta poénan kasapuluh, atawa nu diistilahkeun 'Assyuura. Dina hiji hadis diuningakeun, Aisyah, kantos ditaros perkara puasa 'Assyuura, Aisyah ngajawab, "Kuring tacan kantos ningal Rosululloh SAW. puasa dina hiji poé nu bener-bener miharep fadilah tina poé-poé séjénna, iwal puasa dina poé kasapuluh bulan Muharram." (HR Muslim). Hadis séjén, nu diriwayatkeun ku HR. Ahmad sanadna Ibnu Abbas r.a. ogé ngajéntrékeun, Rosululloh SAW. ngadawuh, "Prak puasa dina poé 'AaSyuura jeung bédakeun éta puasa jeung kaum Yahudi. Prak puasa téh sapoé saméméh 'Assyuura jeung sapoé sabadana." (HR Ahmad). Bulan Muharram, sakumaha dicarioskeun ku Abu Qatadah, Rosululloh SAW. ngadawuh, "Puasa 'Assyuura mupus dosa sataun, sedeng puasa Arafah mupus dosa dua taun." (HR Muslim, Tirmidzi, Abu Daud). Kitu deui dina tarikh tasry, disebutkeun hukum Puasa Muharram asalna mah wajib. Hukumna jadi sunat, saparantosna lungsur ayat Manglé 2448 Puasa Romadon. Aisyah R.A. nyebatkeun, "Rosululloh SAW. maréntahkeun sangkan puasa 'aasyuura sateuacan turunna paréntah Puasa Romadon." (HR Bukhari, Muslim, Tirmidzi). Amalan di Bulan Muharram Bulan Muharram nu dijadikeun itungan mimiti bulan hijriah, mibanda amalan sunah, di antara waé. 1. Puasa Sunah Bulan Muharram Puasa dina poé 'Assyura, sakumaha hadis ti Ibnu Abbas RA. nyarioskeun, yén Rosululloh SAW sumping ka Madinah teras ningal urang Yahudi puasa dina poénan éta. Nalika ditaroskeun perkara puasa urang Yahudi, Rosululloh SAW ngadawuh, "Dina poé éta, Alloh SWT nakdirkeun meunangna perang Nabi Musa jeung Bani Israil ngelehkeun Fir'aun. Urang puasa ogé pikeun ngahormat kajadianana." Rosululloh ogé ngadawuh deui, "Kaum muslimin leuwih hak ka Nabi Musa tinimang maranéhna (urang Yahudi)" Mangka Rosululloh maréntahkeun sangkan puasa dina poénan éta. (HR Bukhari dan Muslim). 2. Nurunkeun Hahargaan Aya salah sahiji hadis sanajan masih ikhtilaf ulama nu ngajelaskeun masalah amalan dina tanggal 10 bulan Muharram. Diriwayatkeun ku AthThabarni sareng Al-Baihaqi. "Jalma nu nurunkeun babalanjaan dina poé Assyura', mangka Alloh SWT bakal ngaluaskeun rejekina salila satahun". 3. Muhasabatunnafsi Dawuhan Alloh : Falaa tadlimuu fiihinna angfusakum, hartosna ku kituna poma maranéh ulah nganiaya diri pribadi dina éta bulan. Dina bulan Muharram, sakuduna kaum muslimin ngajadikeun bulan 'Assyura téh, bulan karohmatan jeung bulan bangkitna amal soléh. Ti mimiti kasoléhan diri urang nepi kasoléhan sangkan jadi mangpaat balaréa. Quu angfusakum wa ahlikum naaro. Prak jaga diri katut keluarga maranéh tina seuneu naraka. Diri jeung kulawarga kudu dijaga téh maksudna dijaga ku pisik, tapi mungguhing inget ka Alloh, nyatana ngajaga tina perkara nu bakal ngaruntagkeun kayakinan ka Alloh. 4. Jihad Fisabilillah Sakumaha dawuhan Alloh di luhur tadi, waqootilul musyrikiina kaaffatan kamaa yuqootiluunakum kaaffatan, wa'lamuu annAllaha ma'al muttaqiin. Hartosna : Jeung prak geura perangan kaom musyrikin sakumna cara maranéhna merangan maranéh sakumna. Jeung sing nyaho, yén Alloh téh nyarengan jalma-jalma anu takwa. Kaum muslimin dina perjoangan nanjeurkeun bebeneran pasti aya halangan harunganana. Pahlawan atau mujahid nu merangan kadoliman lain manéhna nu tutunjuk di gedong nu méwah, sarwa cukup ku bekel, jabatan nu énténg, tapi pejoang, mujahid nu ihlas ngorbankeun sukuna nincak taneuh, ihlas sok sanajan aya dina kahinaan atawa berjoang nu ihlas ngorbankeun dirina pikeun ngajaga agama Alloh. Hal ieu sakumaha kaum anshor sareng kaum muhajirin geus contoan, kumaha ihlasna dina pangorbanan sangkan tetep aya dina ukhuwah Islamiyah nu sajati. Kacatet dina sajarah Islam Rosululloh Muhammad SAW ngempelkeun golongan Anshor sareng Muhajirin, Rosul ngadawuh: Likullisy naeni ma haya fillohi waihwaeni ihwaeni (Sok aranjeun duduluran dina agama Alloh dua urang dua urang). Ku kituna, kasauran Alloh di luhur, merangan kamusyrikan, geuning hiji kawajiban kaum muslimin. Ngan nu béda téh cara meranganana. Upama ningal kana sajarah bulan Muharram, teu bentén sakumaha Nabi Musa merangan Fir'aun. Fir'aun nu ngaku Alloh, raja pangawasa langit bumi lain édél-édél merangan kaum Nabi Musa nepi ka séréd ka sisi laut. Perjoangan Nabi Musa cekel pageuh ka Alloh, Fir'aum jeung kaumna tigebrus ka laut. Margi kitu, hayu urang tanjeurkeun deui kahadéan, kuatan deui kayakinan. Robbana hablana min ajwajina wadurriyatina qurrota áyuni wajalna lil muttaqina imama. Robbana aatina fidunya hasanah wafil akhiroti hasanah wakina adabannar. Mudah-mudahan urang salamina aya dina pangtayungan Alloh Swt. Amin.*** 15
  • 16. DI KIWARI MACA BIHARI (24) Catetan Budaya YAYAT HÉNDAYANA (Ketua Pengelola Akademi Budaya Sunda Unpas) Padarubak Sisi Samping K EUR usumna kitu ayeuna téh, keur usum padarubak sisi samping. Keur papada silih ma’lum. Nu salah tara ieuh digareuwahkeun, da rumasa soranganna gé teu hadé. Paling copél nu teu hadé téh babaturanana, papada salembaga. Antukna nya silih ma’lum, teeste, “tahu sama tahu”. Beuki dieu beuki éebréh yén nu milampah gawé curaling téh horéng lain ngan saukur di hiji lembaga. Kum sakabéhna. Tilu lembaga anu dipercaya baris nanjeurkeun demokrasi, nepi ka cék téori mah apan disebutna gé pilar-pilar démokrasi, kalah sarua teu reugeujeugna. Cék Montesquieu, anu didadasaran ku konsép pikiran John Locke, tilu pilar démokrasi téh diwangun ku legislatif, éksékutif, sarta yudikatif. Ari legislatif, pancénna téh nyieunan undang-undang. Pikeun dijalankeun ku éksékutif. Anu ngawas naha éta undang-undang jieunan legislatif téh diajalankeun kalawan bener atawa henteu ku éksékutif, dipercayakeun ka yudikatif. Ari ukuran bener henteuna ngajalankeun undang-undang téh nya programna, anu dumasar kana éta undang-undang téa. Ari nu disebut program nya taya lian ti ihtiar, kumaha carana sangkan sakumna rahayat raharja. Tapi tangtuna gé nu ditalingkeun téh lain ngan saukur program wungkul, da program mah bisa dijieun dihadéhadé. Nu ditalingakeun téh kumaha ngajalankeun program nu geus dijieun dihadé-hadé téa. Naha ngajalankeun program téh enya-enya pikeun kapentingan rahayat, atawa rahayat mah ngan saukur dipaké taméng? Apan geus hadé konsépna mah. Tug apan éta konsép téh dipaké cecekelan di nagara urang enggoning ngajalankeun démokrasi gé. Apan kitu ngabagi kakawasaan di urang gé. Aya lembaga anu ngajalankeun pancén legislatif, aya nu ngalaksankeun pancén éksékutif, jeung 16 aya nu anu ngalaksanakeun kakawasaan yudikatif. Da mémang kitu cék “Trias Politica” beunang mikiran Montesquieu gé. Éta tilu lembaga téh teu kaci pacorok kokod. Pangna kitu, tangtuna gé malar teu kararagok enggoning ngalaksanakeun kawajiban pikeun nalingakeun lembagalembaga lianna téa. Ngan édas, horéng teu luyu jeung konsép lebah prak-prakanana mah. Pangna éta tilu pilar démokrasi téa dipapancénan pikeun silih talingakeun téh, nya tangtu baé ari enas-enasna mah pikeun kapentingan rahayat. Tapi ari dina prak-prakanana apan éta pilar-pilar démokrasi téh euweuh hiji ogé anu digawé pikeun kapentingan rahayat. Nu puguh mah digarawéna téh ngan pikeun kapentingan maranéhna sorangan, maranéhna nu nyangking kakawasaan di lembaga-lembaga anu mangrupa pilarpilar démokrasi téa. Geus katangén ti béh ditu mula yén éta pilar-pilar démokrasi téh piparaké nyayang para koruptor. Di legislatif réa nu korupsi, di éksékutif nya kitu kénéh. Katurug-turug di yudikatif gé mahabu. Ku sabab tiluanana sarua, nya antukna silih ma’lum, padarubak sisi samping. Ku lantaran geus kabuktian yén éta tilu pilar démokrasi téh mangrupa lembaga-lembaga korup, atuh kacida pisan benerna nu baroga pamadegan yén paham démokrasi di urang téh geus robah. Lain “Trias Politica”, tapi “Trias Korptica”. Nu nyarangking kakawasaan di éta tilu lembaga démokrasi téh teu ieuh mikiran rahayat, tapi mikiran dirina sorangan, mikiraan kumaha carana ngamangpaatkeun kalungguhan pikeun nyiar kauntungan. Lebah ngalaksanakeun talajak curalingna gé kawas nu euweuh kasieun. Korupsi téh henteu susulumputan, tapi éstuning terang-terangan. Sogok-sogokan geus jadi pagawéan nu ilahar. Sogok-sogokan teu kudu lumang- sung handapeun méja sangkan teu katangén ku nu lian, tapi dilaksanekun dina méja. Pék téh teuing katangén ku nu lian gé da sarua ieuh sok narima panyogok. Sawatara waktu ka tukang, ku alpukahna salah sahiji majalah di Bandung, lumangsung diskusi anu jejerna ngeunaan ngawaung Indonesia nu kuat jeung mandiri dinta taun 2045. Ditetepkeunana taun 2045 téh ku lantaran dina taun éta umur nagara urang téh panceg saratus taun. Lamun diitung ti ayeuna, nepi ka umur saabad téh apan ngan kari 32 taun kurang. Tug teu mantra-mantra kahirupan di urang téh bakal aya robahna. Démokrasi nu kiwari dipanglimakeun, éstu teu kaciri pisan bakal pihadéeun. Paham démokrasi nu sawadina dijungjung luhur anggur kalah teu dipaliré. Nya kitu, “Trias Politica” geus dirarobah ku nu nyangking kakawasaan jadi “Trias Koruptica”. Nu nyarangking kakawasaan, geus nepi kana sikep padarubak sisi samping. Padahal cirina urang mandiri téh, cék Bung Karno mah nyaéta saupama urang geus mibanda kadaulatan dina widang politik, berdikari dina widang ékonomi, turta mibanda jatidiri dina widang kabudayaan. Éta ciri-ciri kamandirian téh teu mantra-mantra kacangking. Dina widang pulitik apan urang téh teu mibanda kadaulatan. Dina widang ékonomi geus tétéla teu berdikari. Pon kitu deui dina widang kabudayaan, jajauheun kana mibanda jatidiri. Nu jadi eunteung téh kalah kabudayaan nu jolna ti nagara deungeun. Indonésia Taun 2045 anu Kuat tur Mandiri, asa moal pikahontaleun upama masih kénéh keiu waé mah.*** Nu nulis Ketua Pengelola Akademi Budaya Sunda (ABS) Unpas Manglé 2448
  • 17. Karancagéan Pamuda Perlu Conto jeung Dipernahkeun P amuda perelu conto-conto tuladeun ti generasi saheulaeunana anu napak dina kahirupan bihari. Utamana, patali jeung laku lampah hirup sapopoé. Lebah dieu, atikan moral mangrupa hal utama nu baris ngawangun tangtungan jeung ajen moral katut lakulampah barudak/nonoman geusan nembongkeun jati dirina. Eta hal ditétélakeun M. Budiana, S.Ip., M.Si., Ketua Bidang Pemuda dan Olahraga Paguyuban Pasundan nu ogé Wakil Dekan II FISIP Unpas Bandung dina acara dialoh interaktif nu disiarkeun ku TVRI Jawa Barat poe Rebo peuting (23 Oktober 2013), anu jejerna “Memaknai Hari Sumpah Pemuda”. Budiana nétélakeun, pamuda minangka pondasi geusan ngawewegan ajegna ieu nagara kesatuan republic Indonesia (NKRI), minangka pilar atawa bénténg pangharepan pikeun ngawujudna pangwangunan dina rupa-rupa séktor. Pamuda Indonesi pinunjul, tangtu dina dirina geus kawangun sumanget kacintana ka lemah cai ku karep jeung kahayangna pribadi. Atuh ku kituna para nonoman téh teu pamohalan boga karep jeung kasempetan keur leuwih maju batan generasi saméméhna. Mun Budiana nyarita kitu, mémang cenah, kanyataan nu remen kasaksén kiwari, jiga nu némbongkeun laasna kanyaah para pamuda ka bangsa jeung ka nagarana. Naon nu jadi margalantaranna? Nya, diantarana, pamaréntah nu boga pancén ngaakomodir ngeunaan hal-hal kapamudaan (ti mimiti kementrian kapamudaan jeung olahraga, pon kitu deui tingkat propinsi di saban kabupaten jeung kota nu tugas poko jeung pungsina ngalaksanakeun pancén garapanana, acan optimal. Sok wae imeutan, apan palebah ngamalirkeun garapanana, acan imbang, déngdék kénéh kana garapan anu sipatna lahiriah, acan sabanding jeung kagiatan-kagiatan anu sipatna ukhrowiyah. Padahal hadéna mah ngaheulakeun kagiatan-kagiatan anu ngawewegan sumanget kabangsaan jeung karakter buildingna. “Sim kuring nepi ka poé ieu optimis, nonoman Sunda Manglé 2448 M. Budiana, S.Ip., M.Si., (tengah) dina acara Talkshow di TVRI Jabar poe Rebo sore sawatara waktu ka tukang. hususna, Indonesia umumna, lian ti widang olahraga, boga kaparigelan jeung kapunjulan dina widang-widang séjénna. Tah, nu kudu jadi perhatian ayeuna, kumaha carana sangkan eksistensi/jati dirina para nonoman diaku ku balaréa. Nya tangtu lebah dieu perelu dariana ngayakeun atikan. Salasahiji carana, nya tangtu kudu diwadahan sarta ngamalirkeun bakat nonoman unggul tur punjul dina rupaning widang anu baris jadi kareueus bangsa katut nagara,” kitu harepan Budiana. Gedurna sumanget Sumpah Pemuda, mangrupa puncak tina gedur sumanget para pamuda keur ngabuleudkeun tekad ngarebut kamerdékaan. Tah kiwari sabada 85 taun, naon waé atuh ketak para pamuda téh? Naha geus bener-bener geus ngeusian kamerdékaan ku gawé nu barokah, ngaraharjakeun balaréa rayat Indonesia. Geuning dédéngéan téh unggal poé, ngan didedetan ku nu dicangkalak, dikerewed lantaran korupsi, ngagerejud kana barang nagara. Bunda Putri hayoh jadi carita. Na euweuh deui anu leuwih produktif. Tapi kétang aya nu rada pikareueuseuns ti pamuda urang kiwari téh, saperti PSSI U-19, nu bisa unggul di tingkat Asia, anu geus boga tiket ka piala Asia di Myanmar taun 2014. Kitu deui dina widang sain (Iptek) nu geus boga prestasi ngadunya. Dina widang seni jeung budaya ogé apan geus diaku ku tingkat dunya. Sugan prestasi-prestasi séjénna ogé nuturkeun. “Nepi ka poé ieu kuring tetep optimis yén para pamuda Indonesia unggul,” ceuk Budiana nandeskeun. Nyaritakeun nonoman, hartina nyaritakeun kaayaan bangsa kiwari jeung mangsa nu bakal datang. Atuda ti dinya huluwotanna kamajuan bangsa mah. Ngan, tangtu cenah, dina nataharkeunana gé kudu bener-bener daria. “Lian ti maparin conto hadé, ogé kudu jinek cara nataharkeunana,” ceuk ieu kandidat doctor bidang élmu pulitik jeung pamaréntahan UNPAD. Upama nonoman bisa mekar sahadé-hadéna, ceuk Budiana, lain pamohalan mun kamajuan urang bisa satata jeung nagara deungeun. “Tingal wé poténsi murangkalih ayeuna, apan seueur nu unggul,” pokna.*** 17
  • 18. Ukur Ciciptan Carpon Féndy Sy. Citrawarga A bong pangsiunan nu teu boga cabak, sapopoé téh ukur langlanglingling teu puguh laku. Enya kuring, kalah der nunutur indung suku. Aéh kétang henteu ari teu puguh laku teuing mah. Aya nu dijugjug. Rék ka Cianjur nepungan babaturan sugan baé boga palakiah pagawéan keur nu pangsiun. Naon baé lah. Ti imah ngajugjug ka jalan Terusan Pasirkoja, lawang Tol Cipularang. Kana angkot Cimahi. Ngajanteng sisi jalan nu ka lawang tol. Panon eunteup kana pirang-pirang kandaraan nu keur macét. 18 Enya macét dihaja; da apan aya lampu setopan. Sora kelakson mani récét hayang paheula-heula maju. Motor susuruduk badis begu bayangan néangan jalan lowong, mesinna digaur-gaur nanding ajag babaung. Zebracross nu ngajedig kelir apu nu kuduna peré keur nu mareuntas jelema geus dirungkupan gilinding. Atuh nu rék meuntas téh agagagagan, teu walakaya. Nu ngarasong dagangan, nu ngelapan kaca mobil, nu ngamén, nu namprak, teu éléh ketak ku gaur mesin kandaraan. Maranéhna sumanget ngala duit bari ngoprot késang di lampu setopan. Leuh, enyaan hirup di kota keur jalma leutik mah matak balangsak. Cacak étah barudak ngora anu rosa tanaga, anu gedé kénéh harepan geusan nyorang mangsa datang. Atuh angot kolot kawas kuring nu ngaligeuh teu boga cabak matuh. Rentang-rentang ti béh wétan katangén beus trayék Sukabumi. Cindeten kapegat macét lampu beureum. Lila da puguh patalimarga lebah dinya mah rabul ti ditu ti dieu, ti madhab papat. Teu anéh mun macétna lila. Teu anéh ogé mun nu daragang ngasong nya kitu deui nu ngamén, nu jajaluk, baretaheun. Nu matak, najan dibuburak ogé jol deui-jol deui. Alhamdulillah beus téh teu burung ngageuleuyeung meuntas Jalan Bypass. Reg eureun. Nu rék tarumpak, kaasup kuring gasik muru panto beus nu geus muka. Pasesedek jeung nu rék ngarasong. Clé kana beus. Ngarénghap sakedapan. Panon ngulincer néangan korsi kosong. Geus padangadiukan. Abong poé Saptu, mangsa weekénd, poé peré. Alhamdulillah di béh tengah katangén aya jok lowong kénéh, karék didiukan ku awéwé nu katénjo maké cindung kelir bodas. Rumégag pédah kuring rumasa jalu asli, itu awéwé murni. Ari enggeus di mana deui da jok séjén geus padangadiukan? Nya langgéor baé kuring muru éta jok. Clé bujur diteundeutkeun kana jok empuk. Manéhna, enya awéwé nu dijilbab bodas téa, bangun teu riuk-riuk dideukeutan ku kuring téh. Kuring deuih bet poho teu ngedalkeun punten-punten acan katarik bawaning atoh meunang jok kosong. Rék dikedalkeun ayeuna, piraku deui, érék gé tadi tibarang clé kaciri ngaragangan ka batur. Baé ah moal kitu-kieu sugan. Geleser beus miang. Ngeyeted kénéh ngantri meuli karcis tol. Nu tas daragang ngasong jlungjleng tarurun muru beus tukangeunana. Ngemplong, teu eungap teuing. Reg beus eureun, supir nampanan karcis. Kuring nyelang ngarérét ka nu geulis gigireun. Daék samedin, geulis, manis! Ngan can wani nékad neuteup sabeuleugeunjeuran mah, kuriak dijebian. Leuh, tada teuing! Rérés ngarcis mah beus Manglé 2448
  • 19. enyaan lugay, ngadius sabada ku supir digas. Bangun ngahaja tanagana sina bedas, siga kuda nu keur narik délman dipecut sataker kebek ku kusirna. Di jero beus karasa nyecep tiis. Perbawa AC. Teu kudu muka kaca. Padahal sok mecak tumpak beus bari muka kaca jandéla mobil téh. Kajaba téténjoan di luar nu siga lulumpatan téh katangén cékas, angin ogé nyewuk ti luar ngageberan awak, matak wareg. Awahing gedé teuing mah gelebug angin téh kolu ditampik, kaca ditutupkeun deui. Geus karasa hareudang deui, dibuka deui. Ih, sok teu puguh nya! Tapi, nu di gigireun mah, enya awéwé nu ditiung bodas bari modis téa, geus puguh awéwéna, jinek geulisna, jéntré manisna. Ku kituna, haté ogé puguh ngalanglangna dina wirahma...panasaran. Panasaran hayang sidik, panasaran hayang ngawangkong, panasaran hayang,,,ah cunihin ieu kuring! Teuing keur naon manéhna. Maksud téh keur mikiran naon da bangun ngajubleg. Puguh baé kuring beuki marojéngja. Kapanasaran wuwuh motah jeroeun dada lir motahna gilinding beus nu muih di jalan tol nu ngan sajorélat geus tepi ka lawang Tol Padalarang. Bisi jadi bisul, kapanasaran dibudalkeun ngaliwatan panénjo. To the point kana sabeuleugeunjeuran awakna ti luhur tepi ka handap. Gebeg, teu pangling, teu sangli, manéhna Rani. "Rani?" tanya téh méh wé ngocéak. "Éh, ningan Pa Aga?" malik nanya, gelenyu imut. Manglé 2448 Angger manis miyuni kareueut peueut. Teu robah, siga imut baheula basa babarengan sakulahsakolih di pagawéan. "Badé angkat ka mana?" cékéng, awak dibalikkeun ka kénca bari deui-deui neuteup manéhna. "Badé ngawulang," témbalna. Aéh enya apan ti heula manéhna geus nyarita cenah sok nyambi ngadosénan di salasahiji paguron luhur di Cianjur, teuing paguron naon. "Oh...nyalira nyah?" "Pan duaan sareng Pa Aga." Gelenyu deui imut. Ngan ditéma ku pananya. "Angkat ka mana Pa Aga?" "Ka Cianjur." "Nyalira nyah?" "Pan duaan sareng Rani." Angger da kitu ti baréto gé sok siligonjak. Geulis, manis, pinter, jeung soméah Rani mah. Harita mah basa babarengan gawé manéhna lalagasan kénéh. Teuing ayeuna da geus aya lima taunna kuring pangsiun téh. Enggeus meureun. Teuing kétang. Teu hayang ngaguliksek, najan haté leutik mah nitah, kuriak disangka nyilidik da rumasa keur babarengan gawé mah aya haté kadua leutik malah sok cunihin, ngocal-ngocal rék dijadikeun nu ngora. "Nya Ran?" "Naon téa Pa Aga?" "Muhun janten nu anom?" "Yéy!" "Naha?" "Ah, yéy wé!" Teu puguh. Geus kajudi manéhna ngajaga iméj. Basa barudak ngora papantaran Rani anu nya kasép nya pinter, ceuk basa légégna mah profésional muda nganjing cai ka Rani, kuring ngajaga géngsi, apiapi teu beuki nu geulis, padahal haté mah mentegeg, tikoro ngagendok. "Hahaha...watir uy!" ceuk Rasta, batur gawé, ngagakgak basa kuring balaka ditampik sapajodogan. "Ah siah lain kadua nulungan. Boga kénéh peperenian lin?" "Euweuh, béak," pokna basa dipénta peperenian asihan paragi mélét awéwé. Cenah geus dijual jaar ka nu butuheun. "Barina gé geus teu usum haré géné mélét awéwé ku nu kitu patut. Tah ku nu kieu, ayeuna mah," cenah bari ngadukeun curuk jeung jempol. Beus majuna beuki luakléok kawantu jalan nurugtug bari pungkal-péngkol pangpangna lebah Citatah. Atuh awak kuring mindeng diadu jeung Rani. Ih, na nya ieu si cunihin mani taya euih-euihna. Inget, basa kuring pamitan eureun tina gawé, cékéng ka Rani ulah rék miceun, malah urang gawé bareng nyieun garapan usaha susuganan tinekanan. "Insyaalloh, moal hilap ka Pa Aga mah. Pa Aga gé tong lali ka abdi, aya karerepet mah telepon baé," pokna. Puguh baé kuring atoh. Ngan harita mah bubuhan boga kénéh duit badag, caritaan Rani téh teu pati dipaliré, sasatna asup tina ceuli katuhu bijil tina ceuli kénca. Pleng, wéh! Duit ladang pangsiun anu digebrokeun mani amis kacida. Sakotéap teuing ka mana. Ari sapopoé kudu barangdahar, malah boga kénéh nu sakola. Karasa aya rungkang-rungkang kahirupan anu jadi ruruhit ati bangbaluh kalbu. Kakara inget deui kana caritaan Rani. Enya rék dipuntangan sugan baé manéhna ingeteun kénéh kana caritaanana, rék minangsaraya naon baé anu bisa dipigawé dapon aya pangasilan boh jeung manéhna boh jeung nu séjén ngaliwatan manéhna. Ayeuna, kabeneran patepung di dieu, enya dina beus nu sajurusan ka Cianjur. Atuh puguh baé asa dibalédog congcot, asa mobok manggih gorowong, rék meuntas manggihan cukang. Enya, rék dikedalkeun ayeuna da iraha deui atuh. "Ran?" Karasa omongan téh rada harus perbawa atoh. Rani kalah ngabigeu, ngajubleg. Nénjo kitu kuring bati kerung. Asa kaduhung tepung, hanjakal patanya. Aya nu ngajeletit nurih ati, karasa gudawang na dada. Beus geus anjog ka Cianjur. Kuring nguniang seja turun. Rani ngabigeu kénéh, imutna ngiles, béar marahmayna ilang. Lebah lawang, kondéktur nalék. "Ari bapa tadi ngawangkong sareng saha mani uplek?" "Itu sareng istri tilas réréncangan damel." "Na da teu aya sasaha?" "Nu bener?" Rét kuring ngarérét ka jok urut diuk. Gebeg, enya wé euweuh sasaha. Awahing éra, kuring ngeureunkeun beus, jrut turun tuturubun. Leumpang nuturkeun indung suku teu puguh jugjugeun. Sabot ngaléngkah, inget deui kana lalampahan cikénéh dina beus. Horéng awéwé geulis nu disangka Rani téh ukur ciciptan. Rani nu asli teuing di mendi. *** 19
  • 20. Carpon Ihwan “Asalamualikum.....!.” ngadéngé sora anu geus teu bireuk deui, kuring gancang cengkat nyampeurkeun bari némbalan ka nu boga éta sora. Bener, kasampak si Téteh jeung indungna dibarengan ku hiji lalaki 20 Nyekar ngora, keur caringogo bari nyegruk. Mun wasa mah kuring téh hayang ngarangkul ka ka si Tétéh jeung indungna bakat ku sono. Ari ka lalaki ngora anu nagog gigireun si Tétéh mah kuring téh weléh teu nyaho saha-sa- hana. Bari nungguan leler tina ceurikna, kuring teu lésot neuteup anteb ka si Tétéh jeung ka indungna. Teu karasa kuring ngagerentes, “Tétéh kembang haté ayah, geuning anjeun téh geus parawan, geus meujeuhna mun nyandingkeun lalaki anu pantes keur hidep.” Lamunan kalah nyelang ka jaman katukang. “Geus sabaraha lilana nya kuring dipisahkeun ti maranéhna? Asa cikénéh urang tiluan hirup babaManglé 2448
  • 21. rengan sagulung-sagalang, sasuhunan silihsimbeuh ku kadeudeuh. Silihsawér ku kanyaah. Bet kiwari ngan kari waasna.” Sabada leler tina ceurikna, pok si Tétéh jeung indungna sanduksanduk ménta dihampura lantaran geus rada laér teu nepungan ka kuring. Si Tétéh nyambung carita ngedalkeun pamaksudanan rék ménta ijin ka kuring. Manéhna rék ngadahup jeung lalaki anu aya di gigireunana téa. Poé Minggu, cenah. Enya, minggu hareup. Ngadéngé kedal ucap ti si Tétéh sorangan, haté kuring bungah taya papadana. Kabungah anu Manglé 2448 nyangkaruk dina haté ngan saukur kedal jadi cipanon. Bari neuteup embun-embunan si Tétéh kuring muji sukur sarta nga du`a ka Nu Kawasa, “Alhamdulilah Gusti. Anjeun geus ngamprokkeun si Tétéh jeung jodona. Muga-muga lalaki anu bakal jadi jodona téh sing nyaaheun. Sing mituhu kana kawajibanana. Emh, dido’akeun ku ayah, hidep téh sing panjang umur. Séhat rohanina sehat jasmanina. Gedé milikna. Loba rejekina. Dipaparin turunan nu saroleh.” Sabada bérés ngadaro’a si Tétéh jeung indungna paramit ka kuring. Mun kongang mah kuring téh hayang ngandeg heula bakat ku sono kénéh. Teu lila tiluanana cararengkat tuluy laleumpang pairingiring ka wétankeun. Ari kuring ngan bisa nganteurkeun maranéhna ku paneuteup nepi ka tungtung gapura astana. Sanggeus tiluanana leungit tina paneuteup, bari rada hareneg kuring balik deu ka tempat asal. Tuluy ngedeng deui cara tadi. Bari hulang-huleng kuring mimiti uleng mulangkeun deui pangla munan ka mangsamangsa katukang. Teu nyangka saeutik ogé lamun kuring bakal ngalaman gering ripuh bari jeung lila. Harita téh keur meumeujeuhna loba pangabutuh. Ku lilana panyakit anu ngancik dina awak, kuring téh dikaluarkeun ti pagawéan. Tatamba mah geus béak déngkak. Ber ka mana ber ka mana. Nu jauh dijugjug nu anggang ditéang da hayang cageur sabihari. Ari inditna ka ditu-ka dieu téh ngandelkeun tanaga awéwé, diaanteur ku pa- majikan. Kangaranan tatamba téa, batan cageur kalah ka beuki ripuh. Tepi ka dina hiji poé mah geus nepi kana pastina, titis tulis ti Nu Kawasa kuring kudu ngalaman raga paturay jeung nyawa. Ti semet harita kuring kudu papisah jeung jelema-jelema nu dipikanyaah tug nepi kiwari. Teu karasa nyéréléna waktu téh. Asa karék kamari si Tétéh jeung indungna néang ka dieu. Geuning geus saminggu ti harita téh. Poé ieu pisan waktu anu geus dipaheutkeun ku si Tétéh téh rék ngadahup ka lalaki anu jadi pilihanana téa. Adan subuh geus kadéngé ngalanglaung di tajug nu aya kiduleun astana. Tanda panyaur keur jalma muslim pikeun ngalaksanakeun salat subuh salaku ingsun anu taat kana paréntah Gusti. Indit ti pajaratan ngahaja subuh-subuh ambéh bisa niténan jeung hayang nyaho kumaha kaayaan di imah kiwari. Pangpangna hayang nyaksian si Tétéh dina waktu diwalimahan. Wanci carangcang tihang kuring geus indit kawétankeun. Nu dijugjug imah kuring baheula keur waktu jumeneng kénéh. Teu sabaraha lila kuring geus nepi ka nu dijugjug. Kaayaan di imah taya nu robah, sarua cara baheula kénéh. Ngan nu béda téh rada beresih, bubuhan anyar ngecét. Bau cét masih kaambeu kénéh. Bari nungguan waktuna diwalimahan, kuring ngarasa panasaran hayang ningali si Tétéh keur didangdanan. Tuluy kuring asup ka kamarna. Kasampak si Tétéh keur didangdanan ku awéwé tengah tuwuh, duaan. Ningali si Tétéh dikabayaan brukat bodas maké samping réréng dilamban, ari buukna digelung maké siger jeung kembang goyang dipapaés ku manglé kembang sedep malem. Mani asa payus jeung pangadegna anu jangkung leutik. Teu sadar kuring ngagerentes, “Geulis geuning hidep téh Tétéh. Muga-muga kageulisan hidep téh sing parat nepi kana haté, ucap, jeung lampah hidep. Tandaning jalma anu soléhah.” Nitih wanci ninggang mangsa. Geus cunduk kana waktuna, si Tétéh geus diréndéngkeun hareupeun lebé jeung Uwana nu rék ngawalian, gaganti kuring. Dina waktuna ijab kabul, haté kuring asa ngarakacak. Sedih jeung bagja taya papadana bari ngagerentes, “Tétéh anak ayah... kembang haté, anu dipikadeudeuh ti bubudak nepi ka kiwari. Kuduna mah ayah nu ngawalian hidep téh. Tapi kumaha da alam urang geus béda. Sok sanajan alam urang geus béda tapi du`a ti ayah keur hidep moal aya pegatna. Du`a ti ayah mugamuga rumah tangga hidep mulus rahayu berkah salamet. Sing aya dina panangtayungan jeung ridona Gusti. Sing dibeungharkeun hartana, di beungharkeun haténa. Dipaparin turunan anu saroléh. Muga-muga jaga urang bisa riung mungpulung deui di kalanggengan.” Sabada réngsé dirapalan, kuring tuluy ngised ngajauhan tina riungan. Tuluy kuring indit deui ka tempat asal; tempat kuring nugguan poé ahir. *** 21
  • 22. Cikopi Taun Hareup Carpon Barkatun Purwasrikandi S ok cikopi dina méja, deukeut speaker komputer. Layar email dina monitor can dikaluarkeun. Puguh gé kolom jawabanna can dieusian. Kalah rét ka luareun jandéla, nu hordéngna ngahaja can ditutupan. Da puguh méja gawé téh ngahaja diperenahkeun deukeut jandéla pisan. Tina jandéla ieu kur- 22 ing bisa ningali rapangna kiceup béntang. Tina jandéla ieu kuring bisa neuteup moncorongna bulan. Tina jandéla ieu ogé kuring bisa ngumbar carita-carita anu geus dilakonan. Sabot pikiran pulang anting ka mangsa kaliwat, layar hp hurung. Nyalahan tina panyangka, nu ngaSMS téh lain Kang Purwa. Padahal sasarina mah mun manéhna keur ninggalkeun kuring ka luar kota, wayah kieu sok ngingetan sangkan geura saré, jeung tong loba teuing ngopi. Dina layar hp atra katingali nu ngirimna, Jafar. Teu ieuh buru-buru dibuka, kalah regot kana cikopi. Karasa haneut ngageleser kana tikoro. Rét kana monitor, rét kana hp. Antukna SMS dibaca, masih ngeunaan hal éta. Tong boro ditanya dina SMS, dalah kapan ieu gé email anu saminggu ka tukang can ieuh bisa dibales. Pa Jafar téh nu boga karep hayang ngajak kuring digawé jeung manéhna muka usaha kopi. Cenah taun hareup rék muka deui cabang di Bandung. Manéhna salah sahiji méntor kuring basa sataun kaliwat kuring boga kasempetan miluan pelatihan barista di Jakarta. Ngarénghap panjang. Karasa beurat nakeranan. Gawé di coffeeshop, sok komo jadi baristana mah kapan impian kuring ti baheula. Mimiti wanoh kana kopi téh ti keur budak kénéh. Lamun pareng ka imah Abah di Cibeber Ciwidéy, sok pipilueun hayang milu digawé ka kebon kopi. Da harita Abah masih kénéh jadi pagawé di perkebunan. Sok resep lamun geus eundeuk-eundeukan bari ngolomoh siki kopi anu keur meuhpeuy beureum téh, semu amis. Nincak bangku kuliah, sosobatan jeung Sisil, anak salah sahiji barista sénior di Bandung. Pangaweruh ngeunaan kopi beuki lila beuki nambahan. Jorojoy hayang jadi barista. Méh lima taun nyuprih élmu di paguron luhur widang disain interior. Nepi ka diamprokkeun jeung Kang Purwa, salaki kuring ayeuna. Geus nincak taun kadua ngambah sagara rumah tangga, masih kénéh galituk paduduaan di imah téh. Lain teu hayang boga anak cara batur, ngan kuring jeung salaki boga targét. Hayang boga anak téh di taun katilu rumah tangga. Asal umur sorangan teu meuntas ti tilu puluh wé ceuk pikir téh. Sanggeus Manglé 2448
  • 23. gawé jeung diajar rumah tangga, cita-cita jadi barista geus méh kapopohokeun. Tapi ari karesep meulian kopi jeung ngopi di kapékapé mah masih kénéh dilakonan, sanajan alatan éta hal sok remen paséa jeung Kang Purwa. “Nanaonan atuh ngalelebar artos dugi ka puluhpuluh rébu kanggo cikopi wungkul? Mending kanggo bekel…” Inget kénéh, basa harita kuring meredih hayang dibaturan ka Starbucks. Puguh gé enya kitu téa mah, duit pangaji opat puluh rébu ku kuring sok dianggap teu pira. Ceuk Kang Purwa mah cenah kudu bisa rikrik gemi, ulah abong aya, ulah abong cukup. Tapi, reueus ogé ka salaki téh, tara ngawowoy sakur kahayang pamajikan. Karasa merenahna, iraha kudu ngaenyakeun, iraha kudu ngulahkeun. Ngan, perkara pangajak ti Pa Jafar mah, basa ditepikeun téh manéhna teu langsung méré jawaban, “Sok, émut-émut deui wé…” sakitu-kituna. Saméméh indit ka Surabaya, kuring ménta deui jawaban. Alesanna rada kaharti. “Fi, sok geura ngémutna sanés ukur ngungudag impian. Akang terang citacita Ofi téh ti kapungkur palay janten barista. Tapi, urang ayeuna ngémutkeun ka payunna. Taun payun, Ofi bakal nampi jabatan anyar di kantor nu langkung luhur, pan pengajuanna tos diasésé sanés? Teras, taun payun ogé pan urang téh hoyong gaduh jimat. Sok nya, diémutan deui…” Hhhh… diémutan diémutan, saban poé gé diémutan. Da atuh naha harita kuring bet diijinan milu sawatara pelatihan? Kapan Manglé 2448 nepi ka hayang meunang sértifikat pelatihan barista téh, méh béak séép kana tujuh jutana. Naha éta téh lain hartina ngarojong? Naha deuih kuring gé teu ti baheula mutuskeun jadi barista téh, saméméh panggih jeung Kang Purwa? Kétang, anu jelas-jelas teu ngarojong mah Ibu. Pajar keur naon sakola luhur-luhur ari ukur jadi tukang ninyuh cikopi mah. Harita Ibu nyarék bébéakan basa kuring boga niat rék digawé di tempatna Sisil. Regot cikopi nu méh tiis. Leungeun ngopépang di dunya maya. Nyaliksik wébna Kopiana Caffe, kapé Pa Jafar. Témbong artikelartikel meunang nu bogana, ti mimiti resép-resép inovatif nepi ka sakur pangaweruh ngeunaan kopi di luar nagri. Resép-resépna mémang teu jauh tina olahan arabika Brasil jeung Irlandia. Lamun téa ogé maké robusta, pasti moal jauh ti Vietnam salaku nagara nu ngahasilkeun kopi panggedéna kadua saalam dunya. Matak pantes, kaharti, upama idéalismena kawilang luhur. Pangna bisa nyebutkeu kitu téh, manéhna tara sagawayah maké kopi keur di kapékapéna. Nu dipaké ukur kopi-kopi anu mémang kualitasna geus kacida hadé ceuk ukuranana. Nu rada teu kaharti téh naha Pa Jafar tara maké kopi-kopi local? Kapan kopi-kopi Indonésia kayaning kopi Waména ti Papua, kopi Lanang ti Jawa, atawa kopi Kintamani ti Bali ogé kawilang boga ngaran di pasar dunya. Atawa kopikopi Sumatra anu mémang kualitasna geus dianggap hadé. Kopi Java jeung Toraja ogé kapan teu éléh. Sanajan aya resép kopi Luwak, tapi lain prioritas. Padahal kapan kopi luwak téh kopi anu pangmahalna, lin? Teu ngarti. Lian ti éta, anu rada teu kahartina téh naha bet kuring deuih anu digugujeg gawé di tempatna? Kapan kuring mah kakara sababaraha kali milu pelatihanana ogé. Bari lain tingkat internasional. Nya ari diajar ka Sisil mah méh unggal minggu baheula gé. Tapi nya saukur resep. Ceuk pikir, pamohalan lamun pa Jafar teu bogaeun kawawuhan barista anu jauh leuwih alus jeung leuwih loba pangalamanana batan kuring. Rét kana cangkir anu masih satia nungguan di sisi speaker. Rét kana jam nu ngagantung dina témbok, jarum panjangna geus kana angka tujuh ngaleuwihan tina jarum pondok anu masih kénéh dina angka sabelas.Jung nangtung, goloyong kana kasur ngadon ngabebengkang neuteup lalangit kamar. Pipikiran beuki ngacacang, panyangka bet jadi goréng. Ras ka Kang Purwa, lalaki sabar anu tegas nyokot kaputusan. Inget ka Ibu jeung Apa anu geus talété nananyakeun incu. Inget ogé kana sakur daptar impian anu salah sahijina keur disanghareupan. Kasempetan. Ieu téh kasempetan anu hamo datang mindo. Teuteup dipangpéngkeun kana erak buku di juru kamar. Tilu undakan mah eusina buku-buku ngeunaan kopi. Sésana, novelnovél jeung antologi-antologi sajak katut carpon. Erak kaca gigireunna pinuh ku cangkircangkir kopi, meunang ngagundukkeun ti keur kuliah mula. Nu panganyarna, saminggu ka tukang meunang Kang Purwa oléh-oléh ti Makassar. Cengkat, muru deui méja gawé. Monitor diteuteup piligenti jeung pigura poto sisi speaker. Poto ukuran kartu pos, poto panganténan dua taun kaliwat. Bati rumahuh. Punduk disangkéh ku dua leungeun. Legeday, awak kana jok korsi. Neuteup deui lalangit. Cét bodas anu dicaangan ku lampu néon, katara mingkin nyacas. Témbong manglaksa harepan jeung kanyataan anu kudu disorang. Aya kahariwang, najan ukur semet kasieun. Pisin cangkir digusur lalaunan, salila-lila cangkir dikeukeuweuk. Eusina kari saparapat deui. Mongkléng. Puguh gé béda, poékna langit di luar jandéla jeung poékna pulas cikopi ‘na cangkir kuring. Poékna peureum kuring. Nyah beunta, eusi cangkir diteuleuman. Mingkin jero, ming kin jero. Nepi ka dasarna, kacapa aya hampasna. Hampas kopi bawa Kang Purwa ti Pangaléngan. Lain, lain hampas kopi Brasil, Irlandia atawa Vietnam. Hampas cikopi nu teu pati lemes. Hampas Cikopi nu ninggalkeun rasa anu béda. Rasa tengtrem anu teu ilahar. Létah ngararasakeun ayana semu haseum, kanikmatan anu béda, najan cikopi geus nyecep. Tiis jeung haseumna sésa cikopi, jadi kaputusan pangharepan taun hareup. Cag cangkir ditunda. Gep kana mouse, klik log-out. Klik shut down. Komputer dipareuman. Gep kana hapé, ramo-ramo ngetik és ém és. Wilujeng wengi, diantos ku sacangkir sono. Témbong kalimah dina layar, pesan terkirim.*** Cidadap Hilir, Pangawungan 13 23
  • 24. Nu Dicidung Beureum Ku Solihin S anajan pagawéan kantor ngahunyud, kuring merlukeun indit. Pédah wé cenah nu nyunatan di pengkolan téh nanggap wayang. Barang langka nu nanggap wayang jaman ayeuna mah. Ongkoh karesep ti bubudak. Ka indung budak mah pupulih rék ka babaturan ngadon catur. Bébéja lalajo wayang mah kuriak henteu diidinan. Hara-haraeun nu nanggap wayang téh bet malem Jumaah. Teuing pédah ngaruat teuing pédah meunang ngitung waé meureun. Teu poho nyakuan duit, bisi aya nanaon. Can pati loba nu lalajo téh, da wayangna gé can prung. Kuring seselendep néangan tempat diuk. Gék waé dina korsi nu tukang. Teu kungsi lila jul-jol nu lalajo. Beuki peuting nu lalajo mimiti moyég. Kawasna hayang pada awas, marindahkeun pangdiukanana ka hareup. Teu karasa diuk téh bet jadi pangsisina. Panonn neuteup kana wayang-wayang nu diigelkeun. Lalakonna teu wudu ramé. Lalakon Cuminalaya. Pinter naker dalang ngigelkeun wayang, mani hirup. Jleg waé jelema enyaan. Teu kanyahoan aya nu nyedekkeun ti gigireun. Dilieuk téh mojang. Haté degdegan. 24 Bray beungeut indung budak. Nya gendut, nya bebeng. Ari ieu nu anyar datang, mani lenjang. Disamping latar bodas, kabaya semu beureum. Puguh, panon lalaki mana nu teu ngacleng, nenjo barang kieu. “Ngiring nyalik,” cenah semu ngirung. Kuring ngised. Beungeutna ditutupan ku cindungna. Bulao cindungna téh. Seleksek bau nu teu pararuguh. Moal salah budak nu ditukang hitut. Barudak téa sok resep nyieun onar di nu ramé. Hadéna nu diuk gigireun cengkat. Teuing rék balik, teuing rék ka cai. Geuwat wé diandih. Si Lenjang dibéré tempat urut kuring. Dihaja sina di sisi, ngarah henteu dihéroan batur. “Nyalira?” ceuk kuring. “Uhun,” cenah méh teu kadéngé. “Dimana bumi?” “Nyaket,” témbalna. Éraeun kawasna, beungeutna téh teu weléh ditutupan ku cidungna. Cidung bulao, bangun lemes nutupan sirahna. Gap téh leungeunna kana leungeun kuring. Cep tiis. Meureun perbawa tiisna peuting. Rét téh, mani bodas ngeplak, leungeunna téh. Jauh wé jeung leungeun nu di imah. Keur sasanggaleun téh, cakeutreuk deuih. Loba teuing nyeuseuh jeung kukumbah meureun. Karunya kituna mah. Tapi keun baé, da heurey ieuh. Teu jeung haté jikan, sing percaya. Leungeun nu laléncop, beuki “mahabu”, ngarames leungeun kuring. Haté beuki ratug tutunggulan. Panon taki-taki nénjo sakurilingna, rancingeus, bisi aya nu nangenan. Duh, leungeun sakieu lemesna. Sok komo deui beungeutna. Sok komo deui pipina. Tada teuing ngageleserna lamun dirampa. Mun teu réa jelema mah geus kumaha boa. “Nyalira?” ceuk kuring taya picaritaeun. “Sareng Apa, ngan dikantun,” témbalna. Béntés ayeuna mah nyaritana, da cidung na henteu dicékel. Ku hayang mukakeun cindung bulao téh. Hayang neuteup beungeutna. Hayang ngaragap pipina. Hayang ngambung, hayang sagala rupa wé. “Engke uih sareng saha?” cék kuring. “Nyalira,” témbalna, sada ngirung deui. “Kersa dijajap?” “Ngga,” témbalna pondok. Lucu ku timpuhna. Teu weléh tungkul. Boro-boro neuteup beungeut. Ari nilik lampahna mah tetela awéwé timpuh. Tapi maenya awéwé lungguh maké wani-wani lalajo wayang ti peuting sosoranganan deuih. Boaboa awéwé bangor. Tapi kapan cenah tadi gé manehna téh lalajo jeung bapana, ngan ditinggalkeun. Leungiteun bapana meureun. Pantesna téh sieuneun, matak muntangan ka kuring gé. Sieuneun aya nu ngaheureuyan. Karunya ku kituna mah. Hartina manéhna lain awéwé bangor. Kudu ditangtayungan anggur. Lengeunna angger caméwék, sakitu ku kuring hantem diramesan. Gamelan eureun ngadadak. Si Udawala dicabut tina gebog, terus kawas nu pidato, méré béwara. “Ka sadayana para pamiarsa. Ku margi niatna gé nu kagungan hajat téh badé ngaruat, ku kituna sim kuring bada ngawartoskeun kapamalian. Upami badé mulih-mulih, upami badé teras-teras. Margi ayeuna parantos tabuh dua belas wengi. Larangan nu ngaruat, mulih ka pameng. Bilih mendak bancang pakéwuh di jalan.” Anggeus Udawala biantara, sahéng ku sora jelema. Aya nu obyag rék baralik. Aya nu kalah memener tempat diuk. Ari kuring? Tadina mah rék balik méméh jam dua welas. Tapi piraku ucing ninggalkeun paisan lauk kitu waé. Lebar temen, mojang sakieu Manglé 2448
  • 25. lenjangna ditinggalkeun nyorangan di panglalajoan. Mangka mani sakitu geugeutna. Sakitu tipepereketna muntangan. Kawas nu sieun ditinggalkeun. “Badé mulih?” cék kuring. Kalah gideug, bari angger tungkul. Enyaan budak lungguh. Henteu wani nénjo beungeut-beungeut acan. Bangunna mah ieu parawan téh teu meunang pisan lunta. Kawasna lalajona gé kabur sieuneun henteu meunang ku indung bapana. “Nonton waé teras?” ceuk kuring. Manéhna unggeuk. Leungeun beuki rosa silih rames. Tapi leungeunna angger tiis. Padahal kuring mah geus samar koléséh. Hayang kedewek, mun kana dahareun mah. Rada ngarandeg nyekel leungeunna basa lengeun kuring karasa baseuh. Dirérét, lenyap haté ngalenyap, téténjoan téh getih. Leungeun kuring aya getihan. Teu karasa, geuwat dibetot. Tapi teusing, geuning leungeun kuring téh garing. Gap deui hideng nyekel leungeun mojang lenjang, nu beuki tungkul waé. Geus peuting mah jelema loba nu nundutan. Ayeuna mah leungeun téh wani nyampay dina taktakna. Tungtung ramo hideng nyorosod kana dadana. Nu dicékel nyikikik. Atoheun. Irung antel kana cindung bulao, hayang nyium pipina. Seleksek bau teu ngeunah. Moal salah budak nu diharudum sarung, tah nu hitut téh. Tina sarungna gé geus katara, jolna ti dinya ambeuan teu ngeunah téh. Galura rasa méh teu kabendung basa leungeun mimiti nyekel cangkengna. Hideng “beroperasi”, ka sakuriling tatanggana cangkeng. Manéhna cicing waé, henteu obah. Manglé 2448 Budak nu dihareupeun mimiti tinggaloler dina korsi. Bray wé tetenjoan rada caang. Da petromak henteu kahalangan ku sirah maranéhna. Kuring ngagebeg. Cidung bulau téh bet asa semu beureum. Kawas aya getih nu maseuhan ka dinya. Tapi kuring geuwat ngiceup sababaraha kali. Euweuh geuning. Téténjoan kuring waé meureun nu mimiti lieur. Rieut ku dua ku tilu. Rieut duméh biasana wayah kieu téh geus ngimpi dua iangan, ieu bolotot kénéh. Rieut ku galurana rasa anu beuki naék, nyedek ka luhur. Ditelek-telek. Teu singna getihan, cindung téh angger bulao. “Uih, yu, ah,” cék kuring mimiti sesek. “Ngga...” cenah ngaharéwos. Manéhna cengkat. Kuring ngaleng. Cidungna dicékel. Nuruban beungeutna. Ah, Si Lucu, Si Lungguh. Leumpang antaré. Ongkoh ku kuring diajak lalaunan. Basa diajak muter ngaliwatan masjid, manéhna gideung. “Naha?” ceuk kuring. “Sieun,” tembalna alon. “Sieun ku saha?” “Sieun pependak sareng Apa, sok netepan di dinya,” pokna. Bener cék sangkaan, pasti manéhna téh budak parawan anu dipingit pisan, henteu meunang liar. Lantaran manéhna embung diajak jalan ka dinya kapaksa dibawa lempeng. “Di mana bumi téh?” “Caket jambatan,” témbalna. Caket jambatan. Naha da deukeut jambatan mah taya imah. Moal kitu anu béh dieueunana. Da piraku deukeuteun jambatan pisan mah. Henteu panjang tatanya. Paduli rék dimamana imahna gé. Moal papanjan- gan wawuh ieuh. Sieun ku indung barudak. Nu penting mah peuting ieu kuring bisa reureujeungan jeung manéhna. Hareupeun hiji imah, jegog anjing ngagogog. Terus ngagogogan. Sakitu geus diusir téh, keukeuh waé ngagogogan. Bet tatalépa ka anjing-anjing nu séjén. Babaung matak keueung. Tapi Si Lenjang henteu bangun sieuneun. Antaré waé leumpang gigireun kuring. Wanian, Si Geulis téh. Tapi anjing beuki ragég. Babaung pikakeueungeun. Haté ratug tutunggulan. Hayang geura gep, hayang geura gep. “Tebih kénéh bumi téh?” ceuk kuring. “Nyaket, nyakedik deui.” cenah. Sidik ngirung. Boa cindungna ditutup waé téh, irungna songhék. Atawa suing kitu. Panasaran. Kerewek dicékel taktakna. Beungeutna didangheuakkeun. Panon nelek-nelek. Gaok waé kuring ngagoak. Becir lumpat notog-notogkeun manéh. Beungeut rénghat. Panonna bolong dua nana. Tina sela-sela nu rengat téh ngucur getih. Jurig! Kuring lumpat. Ti kajauhan kadéngé hawar-hawar sora manéhna. “Akang... Akang...” cenah. Kuring teu wani ngalieuk. Beungeutna ngalangkang deui. Rorongkong rengat, pinuh ku getih. Ayat-ayat Quran ngadadak paroho deui. Ayat Qursi anu biasana apal ngagolontang, ngadadak poho mimitina-mimitina acan. Basa katénjo aya nu tumpak kareta mesin teu antaparah gajleng waé kuring asup kana boncéngan. “Kang, tulungan kuring, diudag-udag jurig,” cék kuring haruhah-haréhoh. Hadxna bageur, manéhna ngaboséh tarik. Geus jauh kakara kuring wani ngalieuk. Nu Akang-akangan kadéngé hawar-hawar. Tapi basa dilieuk, taya sasaha. Bulu punduk carengkat. Teu wani beunta. Peureum, bari nyuuh kana tonggong nu ngaboséh. “Dimana aya jurig?” cék manéhna. “Awéwé, Kang, bareng lalajo wayang.” “Awéwé lenjang, kulitna bodas?” “Enya,” cék kuring. “Éta mah atuh, Neng Parini. Nu maot maéhan manéh alatan bogoh ka salaki batur. Ngaragragkeun manéh ti loténg imahna. Karunya teuing...” “Geuning Akang uninga?” “Puguh wé, da urut kabogoh Akang,” témbalna. Bari can nyaho gé kolot budakna, kuring hideng ngaakangkeun. Keun waé panghormat ieuh, nyebut Akang sotéh. “Semet dieu wé, nya. Rék méngkol.” Rey bulu punduk cengkat. Atuda dieureunkeun téh deukeut dapuran awi pisan. Sieun Neng Parini ngudak deui. “Ari Akang badé ka mana?” cék kuring. “Nyampeur Parini,” cenah. Rét ngalieuk. Goak deui kuring ngagoak. Beungeutna rata taya nanaonan. Les kuring kapaéhan. Inget-inget geus aya di imah. Pada nyeuceuhan. Indung budak ceurik gigireun. Alhamdulillah, kuring salamet. Unggal malem Juma’ah, di RT kuring réréongan, nahlilkeun Néng Parini. Muga-muga sing sampurna, arwahna di tampi ku Gusti Nu Maha Suci. Ulah marakayangan deui. Horéng cenah Neng Parini téh bobogohan jeung guruna nu geus boga pamajikan. Maranéhna milih paéh babarengan batan henteu laksana. Abong dunya.*** 25
  • 26. Putra nu Toyyibah, Barokah ka Balaréa Ku Hadé Rustandi dina rumah tanggana. Malah tatangga sabudeureun nana ogé kabeleteran. Sabab anak (turunan) nu thoyyib di dirina nyampak tuladan. Hal ieu teu béda jeung tangkal kawung. Sabab sakujur tangkal kawung ngadung faédah. Heug geura urang tataan hiji-hiji. panasan atawa katiisan. Tara bobo kayu bogor teu cengengan. Tipung Kawung Dina jero tangkal kawung aya tipung nu dikandung. Mun garing merewul. Éta tipung ngadung aci. Ieu tipung sok dijieun kadaharan. Carana tipung kawung diwadahan baskom atawa naon baé nu rékép. Geus kitu dibanjuran cai asak ngagolak. Sanggeus tiis jadi kadaharan. Keur urang Rajagaluh ieu kadaharan sok disebut “aci oyag”. Mangpaatna keur ubar lapar saha baé. Teu budak teu kolot, nini-aki nu arompong ogé moal nolak. Akar Kawung Mangpaat akar kawung keur nguba ran panyakit batu ginjal ogé kencing manis atawa jinis batu nu ngancik dina kandung kemih. Carana sapuluh teukteuk akar kaBuah kawung ruruntuyan, kapuluk ku balarea wung ukuran panjang 15 cm, digodog “Nun Gusti Pangéran abdi mugi Gusti maparin anak (turunan) ka abdi dina panci dua liter nepi ka ngagolak. langsung ti Gusti nu thoyyib (alus). Lamun geus ngagolak kari nyait. Tuluy Sayaktosna Gusti Maha Ngadangu ka diinuman; sakali nginum sapertilu nu nuhunkeun.” [QS. Ali Imran (3):38] gelas. Sapoé tilu kali nginum. Insya Allah batu tina ginjel atawa tina kanllah maha murah, Allah ogé dung kemih barijil; tampolanana ngoMaha Asih. Allah nedunan cor siga cai béas, lantaran cikiih warna paménta jalma nu miharep bodas. Ku sabab kitu akar kawung dikiriman pangabutuhna. Diantarana mangpaat pisan. nu hayang boga rundayan nu thoyyib Tangkal Kawung (bogor) (alus). Alus sagala-galana. Alus wanda Warnana hideung. Kaasup goréng hadé rupa; kagolong cageur, bageur, patut. Tapi nilik mangpaat nu luar bener, jeung pinter. biasa. Ieu kayu anti baseuh. Anti Lamun baé paménta hiji kulawarga ditedunan bakal kasawang kabagjaan rinyuh, tara melengkung pedah ka- A 26 Kawul Kawung Ieu hiji bulu kawas kapas. Ngan seratna henteu liat. Ieu bulu téh narapel dina balukang kawung. Baheula mah dimangpaatkeun keur nyeungeut seuneu tina panékér gocrak. Nyaéta panékér tina batu seukeut digésékkeun kana awi tamiang garing sok ngaluarkeun burinyayna seuneu nu dideukeutkeun kana kawul nu ditapelkeun kana batu nu dipaké ngagésékkeun. Ieu téh saméméh aya panékér nu maké batu panékér jeung sumbu tina kapas maké minyak tanah. Harupat Kawung Harupat téh sabangsa nyéré nu narapel kana tangkal tina balukang. Rupana hideung meles tapi regas. Lamun kacugak ku jarupat sok karasa panas tur ateul. Bisa jadi ngandung racun. Jaman baheula mah sok dijieun paser (sabangsa panah nu palebah tungtungna dibulen ku kapas jeung tungtung hareupna diseukeutan saperti congo pulpén atawa panah) tuluy diasupkeun kana tulup tina tamiang. Atawa nyieun penah (alat nulis) tina harupat nu Manglé 2448
  • 27. diseukeutan jeung mangsina tina sangray béas kétan nu ngahaja ditutungkeun, direndos jadi tipung. Geus kitu dikucuran cai jeruk mipis. Cara nuliskeunnana mah kari nganclomkeun pena kana tempat mangsi tadi. Injuk Kawung Injuk téh lir serat badag; teu béda jeung buuk kajma, boga sipat liat, anti rinyuh. Di Minangkabaw mah dipaké kenténg. Sok kuat pisan dijieun tambang santolo, sabab anti cai laut. Sok dijieun tali welit, dipaké kékéséd, dijieun sikat, sapu jeung panyayangan lauk guramé. Humut Kawung Humut téh nyaéta congo tangkal kawung. Nu ngora kénéh sok dijieun sayuran dicipatian. Lumayan ubar lapar jeung ngeunah cék letah. panasana matak tereh asak kana pasakan. Caruluk Kawung Geus teu bireuk kana kadaharan nu ngaran kulang-kaling. Éta apan buah kawung kadaharan keur urang kota jeung urang désa mah ayeuhanana lamun ninggang bulan puasa, sasaji nalika rék tajil. Lahang Kawung Caruluk napel kana gagang (leungeun) caruluk, nu saterusna ditinggur. Geus kitu mah disodoran lodong. Diantep sapeuting jeput. Nalika isuk eta lodong geus dieusian ku cai nu amis. Tah eta nu disebut lahang téa. Bisa langsung diinum atawa dijieun gula beureum, nu katelah gula kawung. Tetela tina tangkal kawung mah taya nu kapiceun saeutik ogé. Éstu tangkal nu gedé mangpaatna. Ieu téh bisa jadi barokah keur manusa. Nya éta hiji sipat nu tumuwuh di mana baé. Teu ngahésékeun nu lian, teu ménta pitulung ka nu lian. Tangkal kawung mah tara ménta digemuk, tara ménta dicaian, tara ménta dikoréd, tara ménta dipangmiceunkeun hama. Hirupna teu pilih tempat. Di gawir nu lungkawing kawung angger jadi jeung alus. Éstu tatangkalan nu tara nyusahkeun nu lian. Tapi gedé pisa mangpaatna. Anak nu thoyyib téh teu beda jeung tangkal kawung dina enggoning hirup loba pisan mangpaatna ti batan mudharatna. Munasabah jalma miharep ka Allah sangkan anakna jadi jalma thoyyib. Sing temen tinemenan ngado’a. Insya Allah dikabul. Amin.*** Pucuk Daun Kawung Pucuk daun kawung téh ku urang Désa Lamé kacamatan Leuwimunding Kabupatén Majalengka mah jadi sumber pirejekieun. Sabab sok ngarala éta pucuk. Ana datang ka lemburna dipaud keur bungkus bako dipaké udud. Carana pucuk kawung dipaud tuluy diantep sina garing saterusna jadi saperti keretas pamungkus roko. Sangkan bisa diawétkeun carana daun kawung meunang maud tadi digodog dicampuran gula beureum sok disebut kolobot; sanggeus dikira gulana nyerep ka éta daun kawung tuluy dijait jeung dipoé nepi ka garing. Geus kitu diteukteukan sapagodos reujeung kahayang. Tetele dikieukeun awet teu bulukan. Sapu Nyéré Lamun urang Désa Lamé Kacamatan Leuwimunding ngala pucuk daun kawung, kudu dikokolakeun jadi lambaran daun kawung éta tantu dipisahkeun tina nyéréna. Nyéré dikumpulkeun bisa dijieun sapu. Katelah sapu nyéré. Aya ogé nyéré baseuh kénéh dijieun karajinan sejenna kayaning turub sangu dina méja. Jadi nyéréna ogé mangpaat. Balukang Kawung Sasat dahan daun kawung nu geus kolot tur garing alus pisan keur eusi hawu, hurungna matak senget tur Manglé 2448 27
  • 28. Kapamingpinan Dina Konteks Daerah (Terasna tina:Suksesna Otonomi Daerah: Refleksi Tina Kapamingpinan) Ku Ahmad Heryawan Gupernur Jawa Barat U UD Negara Republik Indonesia Tahun 1945 pasal 1 ayat 2 nyebutkeun yen “kedaulatan berada ditangan rakyat dan dilaksanakan menurut Undang-Undang Dasar”, alhasil rayat bisa bebas milih kapala daerah saluyu jeung visi- misina. Pamilihan Kapala Daerah dilaksanakeun sacara langsung, umum, bebas jeung rahasiah unggal 5 taun sakali. Ngaliwatan Pemilu bakal hadir hiji pamarentahan anu demokratis jeung transparan anu luyu jeung cita-cita rayat.Demokrasi sakuduna jadi hiji sarana keur merjuangkeun ideologi sarta niley dina wangun agenda jeung program ngamajukeun bangsa jeung masyarakat.Mana ieu diheureutkeun ku partey jeung politikus ku jalan ngajadikeun demokrasi salaku alat marebutkeun kakawasaan. Di antara disiplin elmu nu geus mere kontribusi kana kajian desentraliasi jeung otonomi daerah nyaeta elmu ekonomi, hukum, sosiologi, antropologi .Akibatna, konsep desentralisasi jeung otonomi daerah dirumuskeun kana ‘bahasa’ nu beda-beda, luyu jeung disiplin elmu pangrojongna. Tapi sok sanajan kitu, kompleksitas konsep desentralisasi sacara umum bisa dikategorikeun kana 2 (dua) perspektif utama, nyaeta political decentralisation perspecitve (perspektif desentralisasi politik) jeung administrative decentralisation perspecitve (perspektifdesentralisasi administrasi).Perbedaan mendasar dua perspekstif ieu aya dina rumusandefinisi jeung tujuan desentralisasi.Perspektif desentralisasi politik ngadefinisikeundesentralisasi salaku devolusi kakawasaan (devolution of power) ti pamarentah puseur ka pemerintah daerah. Parson upamana, ngadefinisikeun desentralisasi salaku“… sharing of the governmental power by a central 28 ruling group with other groups, eachhaving authority within a specific area of the state.” Sedengkeun dekonsentrasi, cekParson, nyaeta “… the sharing of power between members of the same ruling group havingauthority respec- tively in different areas of the state.”Ku nyoko kana definisidesentralisasi jeung dekonsentrasi anu dirumuskeun Parson, Mawhood (1987: 9) nyebutkeun yen desentralisasi nyaeta “… devolution of power from central to localgovern- Manglé 2448
  • 29. ments”. Kana pakaitna antara desentralisasi jeung kepeminpinan di daerah, panulis ngagunakeun rujukan Gordon Davidson and Corinne McGlaughlin (1999) nganjentrekeun karakter kapamingpinan visioner kana ciri-ciri saperti kieu: 1. Komitmen pada nilai-nilai spiritual. Pamingpin visioner bisa nilik kakuatan spiritual disatukangeun pasualan nu saterusna digunakeun jadi kakuatan pikeun ngahudangkeun sumanget rayat dina ngarengsekeun tiap pasualan. Pribadi pamingpin visioner kudu ngamilik integritas mampuh mancerkeun energi, vitalitas, jeung kahayang sangkan jadi tuladan/picontoeun rayatna. Katuladanan ieu pisan nu jadi sumber inspirasi rayat anu bakal terus ngarojong jeung milu aub dina unggal kawijakan nu ditetepkeun ku pamingpin. 2.Memiliki kejelasan visi dan upaya untuk mencapainya. Pamingpin nu geus hasil ngawujudkeun visina nyaeta pamingpin nu apal kana cara-cara naon bae anu kudu dipilampah dina ngarealisasikeun visina.Visi nyaeta gambaran sagemblengna ngeunaan “dunia ideal” anu kudu jeung ditekadkeun bisa kahontal atawa diusahakeun sangkan ngawujud. Gambaran sagemblengna ieu lain ngan saukur hiji impian, tapi mangrupa gambaran sagala kabutuh masarakat dina mangsa ayeuna jeung jaga. Artina, visi kudu hiji hal nu empirik jeung bisa dioperasionalkeun kana misi, target, jeung strategi sangkan bisa direalisasikeun.Pamingpin pancenna keur ngawangun kasapahaman jeung kasapukan jeung sakabeh rayatna sangkan aya komitmen babarengan keur ngalaksanakeun misi, target, jeung strategi ngahontal/pencapaian visi.Dina hal ieu, pamingpin kudu bisa numuwuhkeun kayakinan rayatna yen eta visi bisa direalisasikeun. 3. Berpikir intuitif dan inovatif. Pamingpin visioner kudu mampuh ngarobah pola pikir “heubeul”, konservatif atawa tradisional jadi pola pikir nu inovatif, teu katalikung ku watesan-watesan konvensional.Pola pikir pamingpin kudu “berwawasan luas” jeung sistematis, mampuh ngentengkeun pasualan nu kompleks Manglé 2448 nepi ka gampang kaharti akar masalah jeung pola-pola di satukangeun pasualan. Kukituna, pamingpin kudu boga pola pikir nu sifatna holistik jeung dinamis lain linear. Pamingpin visioner ngaantisipasi parobahan ku sikep proaktif, “alihalih” reaktif.Fokus perhatianna ngaidentifikasi ka unggal lolongkrang nu geus aya, ku pamarekan win-win solution. 4.Menerapkan pola partisipatif dan kemitraan dalam pemecahan masalah. Beda jeung gaya kapamingpinan heubeul nu direktif jeung dominatif, kapamingpinan visioner “terbuka” kana ide-ide anyar. Maranehna boga kapasitas keur “mendengar” jeung “belajar” tina rupa-rupa jihad nu beda, madungdengkeun pamanggihna jeung sakumna stakeholders nepi ka dimana nyieun “pernyataan” teu sawenang-wenang jeung lain bener kapaksa. Kukituna, kapamingpinan visioner oge nandakeun ayana kamitraan keur ngawangun visi nu sarua. Pamingpin nu jembar kana ayana ide-ide anyar bakal ngarojong organisasina jadi “organisasi pembelajar (learning organization)”, nu engkena mampuh ngaantisipasi rupa-rupa kamungkinan/ kecenderungan nu datang dina mangsa jaga. Pamingpin nu visioner boga sikep responsif kana kabutuh masarakat jeung nerapkeun strategi partisipatif keur ngalibetkeun masarakat dina nangtukeun masa depanna.”Alih-alih” nyiptakeun atawa nyingkahan konflik, pamingpin visioner nransformasikeun konflik jadi energi nu bisa ngahijikeun masarakat dina ngahontal tujuan sarerea. Tradisi kapamingpinan dina mangsa hareup alusna mah diwangun ngaliwatan “uji public” nu brukbrak.Ku kituna, track record calon pamingpin kudu gampang diakses ku publik sangkan publik bisa mere panileyan kana kualitas calon pamingpin, boh pakaitna jeung kualitas kapribadian, kapasitas intelektual, atawa kapasitas manajerialna.Pendidikan politik keur masarakat kudu ditohagaan utamana keur ngawangun kasadaran yen saestuna taya figur pamingpin nu sampurna.Pamingpin lain malaikat, ku kituna, indikator kualitas moral salaku bagean tina kapribadian pamingpin kudu bisa diukur sacara empirik. Pamingpin nu amanah upamana, bisa diukur tina hasil kinerjana . Kriteria berakhlak hade, bisa diukur tina naha manehna teh kungsi nyieun perilaku nu nirca, ngarumpak larangan, atawa nyieun kajahatan. Kapamingpinan Kapala Daerah dina Konteks Otonomi Daerah: Refleksi jeung Evaluasi Dumasar pangalaman salila ampir saperiode mingpin daerah otonom Provinsi Jawa Barat, nu mana di jerona aya kapala-kapala daerah otonom kabupaten/kota, aya sababaraha hal nu bisa dijadikeun catetan keur ngukur suksesna otonomi daerah, diantarana wae: 1. Model lumangsungna/penyelenggaraan otonomi daerah, ka hareup hadena mah titik beuratna diteundeun di Provinsi, kabupaten/kota mah cukup we jadi wilayah administratif, nu fungsina keur ngalayanan publik panghareupna. Jadi nganco kana model otonomi daerah nu dipaju di DKI Jakarta, kamungkinan kana ayana dualisme kawijakan pelayanan jeung pacorokna /tumpang tindih kawijakan antara daerah otonom provinsi jeung kabupaten/ kota bisa disingkahan; 2.Kapamingpinan kapala daerah nu kudu dimekarkeun nyaeta kapamingpinan kolaboratif, nu bakal mampuh ngayakeun sinergi antara daerah otonom provinsi jeung kabupaten/kota; 3.Rezim pengaturan pakaitna jeung otonomi daerah antara rezim politik, rezim pamarentahan, jeung rezim akuntansi hadena mah bisa disinergikeun. Sabab pabentarna rezim/ pangaturan eta, nu hiji jeung nu lianna bakal jadi kontrapoduktif pikeun kaberhasilan otonomi daerah. Model otonomi daerah nu mana wae nu rek dilarapkeun/diberlakukan dina pamustunganana mah bakal gumantung kana sumanget “para penyelenggara” otonomi daerah dina sakabeh level pamarentahan, boh puseur atawana daerah. Kukituna , inovasi jeung kamampuh pikeun ngaganti (memperbarui) kawijakan luyu jeung tangtangan masarakat di era otonomi daerah kacida dipiharepna jeung kudu jadi priotitas keur “penyelenggara”, legislatif atawana eksekutif. Alhasil aturan nu pasti jadi hal nu utama dina suksesna otonomi daerah. *** 29
  • 30. 30 Manglé 2448
  • 31. Kenzie Angandowa Nazara Nami lengkepna Kenzie Angandowa Nazara. Dibabarkeun di Bandung ping 3 Juni 2010. Putra Bapa Waoziduhu sareng Ibu Héni Marliani H ieu téh, upami tos ageung cita-citana palay janten dokter. Bumina di Komplék Permata Biru Blok B2 No. 12, RT.02/RW.19, Cileunyi, Kabupatén Bandung. Teu hilap Kenzie titip salam kanggo sadaya sobat Manglé Alit.***
  • 32. Carpon Mangle Alit Kuéh Bal Salju A nu kumaha cing ari kuéh bal salju? Wangunna buleud jiga bal laleutik, rasana jiga kuéh donat. Di jero kuéhna aya coklatan. Bagéan luarna dibalur ku gula halus. Hmmm......kabayang kumaha amisna, nya? Pasti moal wareg ukur ku ngahuapkeun hiji. Pasti bakal deudeuieun. Abdi jeung réréncangan resep pisan kana kuéh ieu téh. Ibu pinter pisan ngadamelna. Dinten ieu ogé Ibu ngadamel kuéh bal salju seueur pisan, kanggo ulang taun Méri, sobat abdi. Saréngséna Ibu ngadamel kuéh, abdi dipiwarang ngajajapkeun kuéh ka bumi Méri. Sadugina ka bumi Méri, sakaranjang kuéh salju téh ku abdi disimpen di dapurna. Tos kitu mah abdi ngagabung sareng réréncangan, margi acara ulang taun sakedap deui bakal dikawitan. Teu lami, acara ulang taun téh dikawitan. Abdi sareng réréncangan suka bungah gogonjakan bari jojogédan. Nuju anteng-anteng jarogéd, ras abdi émut kana kuéh salju di dapur téa. Hilap, teu acan dibéréskeun. Padahal éta téh hadiah “kejutan” kanggo Méri ti abdi. Ningali abdi bari reuwas lumpat ka dapur, Méri nyampeurkeun bari naros. “Aya naon?” “Euh....éta, tadi téh abdi ngabantun kuéh salju kadieu, dikaranjangan. Pinuh pisan, tapi geuning ayeuna karanjang téh tos kosong pisan!” abdi 32 reuwas ningali kuéh teu nyésa hiji-hiji acan. “Tenang, tenang....urang pasti bakal bisa néwak nu maokna,” ceuk Méri. Geus kitu, Méri maréntahkeun ka kabéh nu aya di dinya pikeun ngabentuk lingkaran besar. “Cing, sobat.....urang saréréa aya 15 urang, saréréa resep kuéh salju. Bieu, kuéh salju abdi leungit di dapur. Saha di antara urang anu bisa jujur, ngaku geus méakkeun éta kuéh?” abdi nanya ka réréncangan anu tingharuleng. Saréréa taya nu ngaku. Taya saurang ogé anu tadi ka dapur, da sadayana asik jojogédan téa. “Éh...ké heula...tadi téh kuring asa ningali Riki ka dapur!” Manglé 2448
  • 33. ceuk Bébi. Saréréa melong ka Riki anu katingali reuwas kacida. “Éééééh....naon da henteu! Tadi mah ka WC wungkul, da kuring mah teu ningali aya kuéh dina méja da.....!” ceuk Riki bari bangun anu geumpeur. “Éh...enya kétang, tadi téh asa ningali Lili cupak-capék da!” ceuk Wéndi yakin pisan. Panon saréréa pindah, jadi melong Lili. “Éh...sembarangan! naon da ieu mah peremén karét!” ceuk Lili bari ngelélkeun létahna, némbongkeun permén karét nu karasana ogé geus teu amis. “Séla! Enya, tadi kuring ningali Séla balik heula. Tadi katingali saku bajuna metet. Pasti eusina kuéh salju téa!” ceuk Roni yakin. Sarohangan jadi riweuh, pahibut ku nu paheula-heula ngomong, nebaknebak saha nu kira-kirana maok kuéh salju. “Heup...heup...kuring satuju. Ayeuna kuring jeung Méri rék ka bumi Séla, najan can tangtu Séla anu maokna,” ceuk abdi. “Enya kitu, kuring gé satuju. Urang pasti bakal bisa néwak bangsatna. Tungguan wé nepi ka isuk,” ceuk Méri yakin. Abdi ogé teu ngarti naon maksud Méri. Sanggeus saréréa mulang, abdi jeung Méri nepungan Séla. Kieu jawaban Séla: “Kamari kuring buru-buru balik, lantaran Mamah miwarang buru-buru lantaran ucing kameumeut kuring gering parna,” ceuk Séla,”Soal saku baju anu metet, éta téh eusina kado keur Méri. Tah ieu.....punten nya Mér....kamari téh rusuh, teu kabujeng kapasihkeun,” ceuk Séla bari ngasongkeun bungkusan kado ka Méri. Abdi jeung Méri jadi papelong-pelong. Bingung, saha anu saben2448 Manglé 2446 erna maok kuéh salju. Isukna di sakola, abdi meunang béja yén babaturan anu awakna gendut, Sam, nyeri huntu. Sabubarna sakola, abdi jeung Méri nepungan Sam ka bumina. Dugi ka bumina, abdi jeung Méri dipapag ku Ibu Anne, indung Sam. “Puguh ti kamari teu bisa mondok Sam téh. Tadi enjing bisa bobo, tapi ngan sakedap pisan. Karunya,” saur ibuna. “Tos dicandak ka dokter, Bu?” ceuk Méri. “Atos, tadi téh. Saur dokter, Sam téh seueur teuing nuang nu amis-amis. “Nuang nu amis?!” abdi jeung Méri ampir bareng rada ngagorowok, bakat ku reuwas jeung atoh asa manggih jawaban. “Adduh...punten.....kuring salah, kuring nu geus maok kueh salju téh, Mér...,” Sam norojol kaluar ti kamarna. “Ayeuna kuring geus jujur, terserah....rék dikumahakeun ogé kuring narima, rumasa salah,” ceuk Sam bangun anu kaduhung pisan, bari nyekelan pipina nu bareuh. Manéhna ngeluk, teu wanieun neuteup pamencrong indungna nu mimiti seukeut pikapaureun. “Oh, Sam....moal aya nu ngahukum, da saurang ogé taya anu ambek. Saréréa ogé ukur héran. Tapi, mudah-mudahan kajadian ieu bisa jadi pelajaran pikeun urang. Sing énggal damang nya, Sam,” ceuk abdi bari nepakan taktak Sam anu terus ngeluk teu cengkatcengkat. Ahirna, abdi jeung Méri bisa manggihan saha nu salah. Untung, Ibu keresaeun mangdamelkeun deui kuéh salju keur Méri anu teu kaburu kapasihkeun dina poé ulang taunna.*** (Kang Jati/Naskah asli: RF. Dhonna/ Sumber: Majalah Bobo 23 Juni 2011) Urang Teguh Yuu!! Meuncit domba jeung sapi Poé berkah umat Islam. Poé naon cing? *** (Luthfi-Bandung) Jawaban diserat dina kartu pos nganggo perangko sacekapna, ulah hilap ditémpélan kupon UTY no. 1242. Kintunkeun ka Manglé Alit, Jl. Lodaya No. 19 Bandung 40262, saelat-elatna dua minggu saparantos medal. Jawaban UTY No. 1238 Nu leres : Kaléci Nu kénging hadiahna: 1. Linda Mardiana SMPN 52 Kota Bandung 2. Siska Handayani Jl. Caringin No. 54 Jatinangor – Sumedang 3. Intan Gg. Babakan Tarogong Kopo - Bandung Kupon UTY no. 1242 33
  • 34. Léntah, Dinosaurus jeung Hiu A di-adi, dina rubrik Cika-cika Bray Caang (CBC) Manglé Alit sababaraha édisi kalangkung, rédaksi MA ngémbarkeun ka hidep anu aya patarosan utamana dina widang IPA (Science), pikeun ngintunkeun serat patarosanana ka Tim CBC MA. Dina édisi harita, hidep geus dibéré conto pasualan anu dikintunkeun. Tah, dina édisi ayeuna, MA baris midangkeun patarosan munggaran ti salah sawios batur hidep anu rajin pisan maca MA-na. Geura urang pedar! Patarosan Assalamu’alaikum....Akang, Tétéh. Abdi téh Salma Putri Hadiyani, sakola di SMPN 2 Dayeuhkolot. Abdi gaduh sababaraha patarosan sareng usul, punten diwaler sareng diperhatoskeun, nya...! 1. Naha, léntah bet bisa nyedot getih jalmi? 2. Mungkin henteu, Dinosaurus bakal aya deui? 3. Ari hiu, bakal musnah moal, nya? 4. Ieu mah usul: upami aya anu naros ka TIM CBC MA, tiasa henteu ka payun mah kénging hadiah? Mudah-mudahan, nya....? hehehe. Mung sakitu, hatur nuhun, nya! Diantos waleranana. Kintunan: Salma Putri Hadiyani (siswi SMPN 2 Dayeuhkolot Kabupatén Bandung) getih urang téh ku “tulaléna”, bagéan tina awakna lebah huluna. Tapi léntah mah nyedot getih téh maké sungutna (lemesna: baham). Malah aya sababaraha jenis léntah anu bogaeun “sihung” jeung huntu, anu gunana pikeun “nyoékkeun” kulit anu rék disedot getihna. Dina waktu nyedot getih manusa, léntah biasana ngaluarkeun zat “hirudin” tina sungutna. Zat éta téh pikeun “ngéncérkeun” getih sangkan gampang nyedotna, jeung sangkan “korban” henteu ngarasaeun nyeri. Lamun “korban” teu sadar yén dirina keur disedot getihna, si léntah bisa sawaregna nyedot getih. 2. Dinosaurus, mangrupa sato anu geus “musnah”. Teu nyésa pisan, moal bisa “diayakeun” deui. Dinosaurus bisa “hirup” deui ukur dina pilem-pilem, mangrupa implengan para sinéas (tukang nyieun pilem). 3. Hmmm....lamun manusa terusterusan “ngala” hiu pikeun ngarah “siripna”, bahan keur katuangan kayaning sop jeung sajabana...tangtu lila-lila mah hiu téh bakal musnah. Lantaran naon? Sirip keur hiu mah sarua jeung “leungeun & suku” pikeun manusa. Tanpa 2 éta, manusa ogé bakal cacad. Pon kitu deui hiu, lamun beuki loba manusa anu néwakan hiu pikeun diarah siripna, tangtu lila-lila mah bakal musnah. Mangkaning, apan nepi ka ayeuna, asa can nguping aya jelema anu ngahajakeun “miara” atawa “ternak” hiu....nya? 4. Usulna saé pisan. Ka payun, mudah-mudahan TIM CBC MA tiasa kénging bantosan “kagegelan” kanggo adi-adi anu motékar, anu pinter, anu naros ka CBC MA. Urang ngadu’a sasarengan, mugi aya pihakpihak anu keresa janten “sponsor”, nya......? hehehe. Cekap sakitu nya, Salma. Hatur nuhun kana patarosan sareng usulna. Mudah-mudahan aya mangpaatna. Tah, adi-adi, pikeun hidep anu aya patarosan naon baé sapertos Salma tadi, tiasa naroskeun ka Rubrik CBC Manglé Alit, alamatkeun ka Majalah Manglé Jl. Lodaya 19 Bandung 40262. Dina juru luhur amplop palih kénca, seratan: RUBRIK CBC MANGLÉ ALIT. Diantos patarosanana! Teu hilap, diantos ogé anu badé nyeponsoranana!*** (Tim CBC MA) Jawaban: Wa’alaikumsalam Salma.... 1. Dina dunya sasatoan, aya sababaraha jenis sato anu biasa nyedot getih, boh getih manusa boh getih sasama héwan. Contona reungit jeung léntah. Lamun reungit, nyedot 34 Manglé 2448
  • 35. Ku Nila Karyani, S.Pd Kelas VI KECAP-KECAP LEMES DINA KAHIRUPAN SAPOPOÉ Cing, naon lemesna kecap-kecap di handap ieu? Lamun hidep can kungsi apal, taroskeun ka ibu rama di bumi atawa ibu bapa guru di sakola! 1. Heuay = ............................................................................. 2. Éra = ............................................................................. 3. Saré = ............................................................................. 4. Beurat = ............................................................................. 5. Tarang = ............................................................................. 6. Tuur = ............................................................................. 7. Birit = ............................................................................. 8. Ceurik = ............................................................................. 9. Diuk = ............................................................................. 10. Ingkah = ............................................................................. 11. Hitut = ............................................................................. 12. Labuh = ............................................................................. 13. Kélék = ............................................................................. 14. Poho = ............................................................................. 15. Beurang = ............................................................................. ***** Manglé 2448 35
  • 36. Jumlah PNS nu Pipisahan Terus Nambahan D i Kabupatén Bandung unggal taun jumlah PNS nu pipisahan terus nambahan, tur lolobana anggota Persatuan Guru Republik Indonesia (PGRI) atawa para guru. Nu jadi marga lantaranana, ceuk katerangan ti Kasubdit Kedudukan Hukum dan Kesejahteraan Pegawai, Badan Kepegawaian Pendidikan Pelatihan (BKPP) Kabupatén Bandung, Lanie Sulistiani, ampir 85 persén alatan pasangannana nyéléwér, sarta sésana alatan pasualan ékonomi jeung kekerasan dalam rumah tangga (KDRT). “Nu ngajengkeun ijin pipirakan sanés saukur ti pihak istri, tapi aya ogé pameget nu ngagugat istrina alatan kapendak nyéléwéng sareng lalaki séjén. Tina data di BKPP kacatet, jumlah PNS nu pipisihan dina taun 2011 kacatet aya 49 pasangan, nu tiasa dirukunkeun deui ukur sapasangan. Taun saterusna nambihan janten 69 pasangan. Taun 2013, dugi ka Oktober tos kacatet aya 51 pasangan,” ceuk Lanie, basa tepung jeung Manglé sawatara waktu nu kalarung. 36 Lanie ogé nétélakeun, pasangan nu bisa dirukunkeun deui téh, alatan salakina keukeuh embung nyeréykeun lantaran teu rumasa geus nyéléwér. Salian ti kitu, pamajikanana teu bisa méré bukti yén salakina geus mangnyéléwérkeun. Tim nu anggotana ti BKPP, BKBPP, Bagian Hukum jeung Korpri ngayakeun médiasi nepi ka pamajikanan daék deui narima salakina. Nu nolak dirukunkeun deui, biasana istri nu jadi korba KDRT). Lanie teu nolak waktu disebutkeun, yén jumlah PNS nu pipisahan sabenerna leuwih loba ti data nu kacatet di BKPP. Sabab kanyataan aya PNS nu pipisahanana “di bawah tangan” (teu ngaliwatan pengadilan agama), ogé teu lapor ka instansi tempat dirina mancén tugas. Pipisahan samodél kitu geus ngarempak PP 10/1983 ngeunaan idjn kawin jeung ceréy pikeun PNS. Lamun kanyahoan, sanksina salian ti ditunda kanaékan pangkat jeung ésélon téh, ogé bisa dieureunkeun gawéna sacara hormat, atawa dipecat sacara teu hormat. Sabenerna, ceuk Lanie, PNS nu ka- tohyan nyandung ogé geus ngarempak PP.10, tur bisa ditibanan sanksi. Hanjakalna, lona kaom wanoja nu teu daék ngalaporkeun salakina anu nyandung, kaasup nu geus milampah KDRT. Mémang, salila ieu loba awéwé nu ngajukeun ijin pipisahan jeung salakina téh, salian ti dirina masih PNS, ogé anu baroga gawé tur panghasilanana cukup. Biasana, awéwé anu ukur narima napkah ti salakina teu waranieun ngagugat, malah teu saeutik nu tutupan kana kalakuan salakina. Lanie ogé ngémbohan, PNS anu rék pipisahan saluyu jeung aturan wajib ménta ijin heula ka pingpinana di intansi gawéna, saméméhna kudu aya rékoméndasi heula ti Badan Penasehat Pembinaan Pelestarian Perkawinan (BP4). Saterusna Pemkab Bandung, ngaliwatan tim médiasi, méré heula pépéling ngeuaan hadé goréngna balukar rumah tangga anu papisah, utama keur anak-anakna Ngamédiasi teu cukup ku sakali dua kali, biasana sok leuwih ti tilu kali. Lamun duanana keukeuh hayang baé papisah tim antukna sok ngaluarkeun ijin, pikeun dibawa ka pangadilan. Salian ti kitu, tim ogé ngélingan ka salaki PNS nu geus pipisahan, yén salila can kawin deui hirup pamajikanana (manten) masih wajib jadi tanggunganana. Tapi lamun anu pipisahanana di bawah tangan, hartina teu lapor, komo nepi ka pengadilan agama mah, pamaréntah teu bisa tanggung jawab, kaasup dina ngarobah administrasi kapegawaian.*** nunk Manglé 2448
  • 37. Si Kabayan Dina Gelaring Gending Karesmén RI, Wakil Gupernur Jawa Barat H. Deddy Mizwar, Wakil Ketua DPRD Propinsi Jawa Barat H. Uu Rukmana, Kadisparbud Jabar Nunung Sobari, Kepala Balai Taman Budaya Jawa Barat, budayawan H. Wahyu Wibisana, sarta tamu ondangan séjénna. Gending Karesmén Si Kabayan (generasi kaopat) harita digarap kalawan apik naker. Dirojong ku seniman-seniman petingan Jawa Barat, di antarana Sonny RizaWindyagiri (tokoh Kabayan), tokoh Ambu Kabayan (Nyi Iteung) diperankeun ku Rita Tila. Pamaén mojang séjénna Tiarani Putri, IirIrmasari, Cindi Sri Febriani, Tina Setarawati, sarta palaku jajakana Dika Dzikriawan, GJ Setra, Rudi Alamsyah, M Gilanghandika, Alivia Mutiara A, jeung Dicky D.A. Riza Windyagiri daria merankeun Si Kabayan. D ongéng rayat Pasundan Si Kabayan, yasana Mang Koko sareng Wahyu Wibisana, anu digarap dina naskah carita jeung lagu. MAngrupa garapan drama kawih gending Komedi, dialoh dina rumpaka lagu nu dikawihkeun kalayan dipirig gamelan saléndro. Garapan Gending Karesmén mibanda prosés garapan nu teu bisa dipisahkeun antara garapan naskah lagu, naskah carita, lakuning para tokoh ogé garapan sora (vocal) nu leubeut ku babon-babon lakon manusa antara bener jeung salah. Éta pasipatan téh, tangtuna digelar dina tatapanggung nu diatur sakumaha kabutuhan carita. Di pilemburan, imah Kabayan Saung Sorondoy, Hateup Eurih, Bilik Awi, Baée-baée Awi, Sumur digedég, méré luang kana dékorasi nu ngamangfaatkeun téhnologi modéren éstu ngarojong gelarna Gending Karesmén nu kréatif jeung inovatif Saha atuh Si Kabayan téh? Dimimitian ku Lagu Si Kabayan nu dikawihkeun ku 40 urang mojang jeung Manglé 2448 jajaka, udaganana lagu Si Kabayan ngahiap ngakal panongton milu ngawihkeun. Salian ti éta deui ngagiring panongton kana suasana wangun gedurna sumanget kakawihan para panongton, anu tangtu bisa leuwih anteb dina enggoning ngabandungan eusi carita keur ngabédakeun saripati nu positif keur kahirupan sapopoé. Éta hal diluhur téh minangka bagian alur carita “Si Kabayan” naskah yasana Wahyu Wibisana, sareng rumpaka yasana Mang Koko digelar dina Gending Karesmén, salasahiji kagiatan Aktivasi Taman Budaya 2013 alpukahna Dirjen Ekonomi Kreatif berbasis seni budaya Kementrian Pariwisata & Ekonomi Kreatif RI gawé bareng jeung Balai Pengelolaan Taman Budaya Dinas Pariwisata dan Kebudayaan Jawa Barat, Saptu peuting (19 Oktober 2013) di Téater Terbuka Taman Budaya, Jalan Bukit Dago Selatan Bandung. Éta kagiatan dihadiran ku ratusan panongton, di antarana pajabat ti Ditjen Ekonomi Kreatif berbasis seni budaya kementrian pariwisata&ekonomi kreatif Pangrawitna nyaéta, Saron1 :Dani Erlangga, Saron 2: SofyanTriana, Peking: Najmi Naufal, Demung: Robby Husna, Bonang: EdwarSaputra, Rincik: PanjiTriadi, Kenong : Jenal, Gambang: MamanSuryaman, Rebab:Caca Sopandi, Kendang: MamanSudirman,Goong:Ian Sedengkeun artistikna mah, nu ngaturlaku /Sutradara: H. Koswarnika, Asistén Sutradara: Tini Lukasa Gantina, Nu ngatur/ngalatih gending: Atang Warsita, Nu ngatur/ngalatih vokal: Ida Rosida,S.Sn. Rancang Latihan: Iyus Supriatna, Nu ngatur péntas: Riskonda, Nu ngatur rias: Apih Roim, nu ngatur busana: Iis Ida Rosida, nu ngatur audio: Agus Super, nu ngatur panggung: Iyep Lesmana, Kru Ppnggung: Taman Budaya. Non artistikna, caraka: Wahyu, Anton, juru audio /foto: Yanto, juru potrét/audio visual: Agus Tutang Grup. Alat-alat: Hery, Dede, Uu. Konsumsi: Linda, Ceu Alit. Staf Produksina, Pupuhu :Ida Rosida,S.Sn, GirangSerat: Iyus Supriatna, candoli: Tini Lukasa Gantini, Bid. Latihan: AtangWarsita, Bid. Pergelaran: Koswarnika, juru duum: Lukman, Oneng Supriatman.***nay 37
  • 38. Situ Ciburuy Ti Prabu Siliwangi tepi ka Tuan Bempih S Situ Ciburuy, tempat wisata di Kabupatén Bandung Barat (nét) itu Ciburuy mangrupa situ anu perenahna aya diwewengkon Padalarang kabupatén Bandung Barat. Tempatna aya di sisi jalan raya, tur kaasup salah sahiji obyék wisata nu aya di Tatar Sunda. Situ Ciburuy kawéntar alatan kungsi disabit dina salah sahiji rumapaka lagu: “Situ Ciburuy laukna hésé dipancing. Carita Situ Ciburuy éstu pabeulit antara dongéng jeung sajarah. Ceuk dongéng anu 38 sumebar di masarakat, cenah éta situ téh mangrupa titinggal Prabu Siliwangi. Baheulana Situ Ciburuy téh dipaké pakalangan para jawara di pulo Jawa anu ngadu jajatén. Di wewengkon Situ Ciburuy ogé kacatet aya sababaraha barang kabuyutan, di antarana keris, bendé parunggu, kujang, trisula, tumbak, jeung tulisan Jawa kuno anu ditulis ku Prabu Kian Santang. Sedengkeun ceuk kaol nu liana mah, awaln Situ Ciburuy man- grupa dua walungan leutik anu tungtungna tepung di Désa Ciburuy. Dina taun 1918, lokasi tepungna éta dua walungan dibendung jadi talaga, sarta caina diatur pikeun nyaian sawah-sawah désa. Lila-lia éta, bendungan caina beuki ngajeroan sarta ngeueum wilayah nu legana 14,76 hektar. Papadaning kitu, tanah pangluhurna anu aya di tengah-tengah situ henteu kakeueum, ngawangun pulo leutik. Manglé 2448
  • 39. Awal taun 1942, saurang Walanda anu ngaranna Tuan Bempi nyekel hak miara lauk di éta situ ti pamaréntah Hindia Belanda. Lauk nu dipelak ku Tuan Bempi anak baranahan. Untung téh Tuan Bempi henteu pedit. Manéhna kawéntar minangka jalma anu mindeng ngabantu warga désa. Alatan kasibukanana dina widang séjén, prak-prakan ngurus situ téh dipercayakeun ka Romli, warga Désa Ciburuy. Hanjakalna, sabada Jepang datang ka Indonésia sakabéh urang Walanda ditawan sarta dibawa ka Jakarta, kaasup Tuan Bempi. Ti harita, Tuan Bempi henteu kapanggih raratanana. Sabada teua Tuan Bempi, Situ Ciburuy diurus ku Romli. Lantaran geus taya nu bogana, Romli ngabébaskeun saha baé ngala lauk di éta situ. Sok sanajan geus euwuh nu bogana, Romli tetep satia ngajaga Situ Ciburuy. Romli téh bangun nu geus dalit jeung éta situ. Kaayaan sarupa kitu lumangsung nepi ka Romli naék haji sarta tilar dunya taun 1994. Romli laju dibéré gelar minangka kuncén Situ Ciburuy. Ceuk H Abdul Solihin, alona H. Romli, waktu keur hirupna H Romli téh mindeng didatangan ku Tuan Bempi dina impianana. Kiwari Situ Ciburuy jadi salah satu déstinasi wisata Jawa Barat. Pikeun ngajugjug éta kawasan, wisatawan ti Bandung jeung Jakarta anu ngaliwatan jalan tol Cipularang, bisa kaluar ti gerbang tol Padalarang, perenahna kira-kira sakilométer ti gerbang tol. Pulo di tengah Situ Ciburuy nepi ka ayeuna aya kénéh. Nu Manglé 2448 Ti jaman Walanda Situ Ciburuy jadi tempat ngala lauk (nét) Wisatawan bisa lalayaran nyéwa parahu (nét) Kiwari warga bébas ngala lauk di Situ Ciburuy (nét) 39
  • 40. Pulo di tengah Situ Ciburuy (nét) hayang nganjang ka éta pulo atawa sakadar lalayaran nguringan situ, bisa nyéwa parahu anu rupa-rupa warnana. Di sisi situ ogé ngajajar tukang dagang kadaharan, bungbuahan, jeung sajabana. Sok sanajan aya lagu nu nyebutkeun Situ Ciburuy laukna hésé dipancing, horéng éta situ ogé remen dijadikeun tempat wisata mincing. Situ Ciburuy ogé mindeng dijadikeun tempat mapag sarta ngareuah-reuah para atlit olahraga anu punjul préstasina, cara anu dilaksanakeun waktu Persib Bandung jadi juara. Ogé kungsi tempat ngabagéakeun tim Piala Thomas Indonésia, jeung sajabana. Situ Ciburuy ogé jadi tempat latihan atlit dayung sarta ngalahirkeun atlit-atlit olah raga dayung nu jadi andelan Kab. Bandung 40 Situ Ciburuy caina beuki ngadéétan (nét) Barat, Kabupatén Bandung, jeung atlit Dayung Jawa Barat. Hanjakalana, kiwari Situ Ciburuy kaayaan caina beuki ngadéétan. Débit caina ogé éstu gu mantung pisan kana cihujan. Lian ti kitu, Situ Ciburuy ogé hésé ngadatangkeun invéstor pikeun ngamekarkeun pariwisatana.***dédé Manglé 2448
  • 41. Sasakala Cika-cika J aman baheula —baheula gé baheula deui— aya hiji lembur anu gegek jiwana. Pangeusi éta lembur, méh kabéh jelema araya (bareunghar). Demi pangupahjiwana kana karajinan ngabatik. Kacaritakeun di éta lembur aya hiji randa boga anak awéwé ngaran Marini. Nyi Marini ku indung na pohara diasihna, lantaran rajin jeung suhud ngabantuan pagawéan indungna. pagawéan di dapur jeung di imah kabéh ditangkes ku manéhna. Malah kalan-kalan Nyi Marini sok ngabantuan indungna ngabatik. Dina hiji poé indungna meunang ondangan ti tatanggana nu rék ngawinkeun anak awéwé. Nyi Marini ku indungna meunang milu ka ondangan. Manéhna kacida atoheunana, lantaran bakal maké baju alus jeung maké samping weuteuh meunang ngabatik indungna, lantaran manéhna teu bogan cucukgelung. mun aing boga béntang pikeun cucuk gelung. Karek oge mikir kitu, ujug-ujug aya nu ngempur cahayaan ragrag kana lahunana. Nyi Marini kageteun pisan, turugturug kadéngéna ku manehna aya sora tan katingalan, "Marini, ieu béntang nu dipikahayang ku manéh pikeun cucuk-gelung téh. Heug geura paké isuk kana pésta kawinan batur manéh, lantaran manéh budak rajin jeung hadé ka indung. Tapi manéh teu meunang ngomong sombong. Mun manéh ngomong sombong atawa boga pikiran sombong, ieu béntang baris leungit teu puguh-puguh." Nyi Marini kacida atoheunana, dina haténa jangji, yén moal boga pikiran jeung ngomong sombong. Sapeuting, henteu boga cucukgelung keur pakéeun isuk ka onda ngan téh jadi pikiran Nyi Marini. Manéhna diuk hareupeun jandéla, bari neuteup béntangbéntang nu tingkaretip di langit. Isukna, Marini maké cucukgelung béntang téa. Manéhna katénjona geulis pisan sarta cahyaan. Kabéh nu aya di dinya ngarasa héran. Nyi Marini leuwih diperhatikeun ku saréréa tibatan pangantén. Babaturanana kabéh muji kageulisanana. Ku lantaran kacida senangna dipuji-puji ku babaturanana, ngan aing sora ngan nu panggeulisna lantaran maké cucuk-gelung béntang. Karék ogé mikir kitu, cucukgelung béntang téh ujug-ujug ngaleungit. Di jero haténa manéhna ngece wis. Mana teuing senangna "Ih Marini, geuning leungit cucuk-gelung béntang manéh Manglé 2448 téh," ceuk salasaurang baturna. Marini kageteun pisan, manéhna kakara ingeteun yén boga pikiran sombong. Pohara manéhna hanjaleunana. Kabéh jelema nu aya dina éta pésta mangnéangankeun cucukgelung nu leungit téa, nepi ka pakéan-pakéan kalotor, tapi nu leungit weléh teu kapanggih. Ningali kitu, Nyi Marini pohara karunyaeunana ka maranéhanana. Di jero haténa manéhna jangji, nu manggihkeun baris dipersen, itung-itung mulang tarima. "Ieu Marini, cucuk gelung manéh téh kapangih!" ceuk salasaurang baturna. Nyi Marini pohara atoheunana. Tuluy manéhna nyelukan baturbaturna. Ku manéhna dicaritakeun asal-usul éta cucuk-gelung béntang téh. Satuluyna manéhna nyarita kieu: "Ayeuna kuring embung maké cucuk-gelung béntang sosoranganan, tapi rék dibagikeun ambéh dipaké ku saréré babarengan." Sanggeus ngomong kitu tuluy éta cucuk-gelung béntang téh dibantingkeun nepi ka remuk. Tuluy éta reremukan téh haliber jadi ... nu ayeuna disebut CIKACIKA, cenah!*** (Ali Mudzhoffar) Tina sabababaraha sumber 41
  • 42. Surat Getih Gatot Mangunpradja Diwalon ku Tentara Pribumi Sukarela (Saperti nu diungkabkeun ku RH. Lily sumantri dina Buku Bunga Rampai) M uga geus pada terang, yén aya saurang tokoh nasional Gatot Mangunpradja anu kagungan prakarsa anu lébér wawanén, sacara tandes ngusulkeun sangkan sagancangna dibentuk Tentara Pribumi Sukarela. Suratna ditulis ku mangsi getih, getih anjeunna. Liwat koran asia raya terbitan 3 September 1943, ditulis berita utama nu eusina nyaritakeun usulan ti sapuluh ulama, KH. Mas Mansur, KH.Adnan, dr.H.Abdulkarim Amirulah, guru H.Mansur, Guru H. Cholid, KH.Abdul Madjid, guru H.Yacob, HE.Djunaedi, U.Muchtar jeung Moh.Sudri. Sapuluh Ulama ngadongsok supaya gancang dibentuk Tentara Sykarela, lain Wajib Militer. Tujuan Tentara Sukarela geusan ngawujudkeun tentara pembela pulo Jawa, bener-bener sukarela, lain wajib militer. Kitu akal-akalan Jepang pikeun ngagugah opini masarakat ngagugah haté para pamuda Indonesia geusan arasup barisan tentara Pribumi pikeun mantuan Angkatan Darat Jepang nu ngawasa pulo Jawa. Dina surat kabar éta kénéh, diberitakeun ngeunaan pameredih Gatot Mangunpradja jeung ku Ageb Suryomataram supaya gancang dibentuk Tentara Sukarela. Dumasar kana hal éta sacara pulitis, Jepang ngabejaan ka Sekutu yén pendudukan Jepang di Indonesia dirojong ku umat Islam mayoritas pangeusi bumi Indonesia. Ngadegna tentara PETA Sabada tentara miharep ayana pamingpin nu boga pangaruh ajaran spiritual, Jepang mampuh ngawujudkeun opini masarakat, umat Islam katut para ulama nyaluyuan dibentukna Tentara PETA, nya terus ditataharkeun , mimiti ngayakeun Shounen doyo, 42 Pusat Latihan pamuda di bulan Januari 1943 di Cimahi. Terus latian Calon Bintara di Magelang bulan Juli 1943. Sabada kaluar OSAMU Seirei No.44 3 Oktober 1943 nya dibentuk BOEI GYU GUN KANBU (Tentara Pembela Tanah Air) di Renseta di Bogor. Sabéngbatan gé geus bisa katingal, ku bentukna Tentara PETA, ngan sakadar dikabulkeunana paménta para ulama. Padahal dihagetkeunana ngabentuk Tentara PETA, mangrupa akibat ogé tina kaayaan tentara Jepang nu méh terus ngayonan tentara sekutu. Jepang diserang balik ku sekutu anu disebutna Gudalkana lahir Pebruari 1943. Runtagna Gudalkana, jadi titik tolak pindahna kaunggulan keur Sekutu. Pikeun ngamobilitas masa jeung keur ngahudangkeun wawanén moral dina perang, ménta ayana pingpinan nu boga akar di tengah di tengah umat katut rayatna sarta boga pangaruh ajaran spiritual nu jadi kateguhan imanna. Dumasar kana pamikiran pangabutuh perang saperti kitu, Jepang nyoba ngaeksploitasikeun kasadaran umat Islam ku cara ngamalireunana kana upaya ngadegkeun Peta. Para kiyai, ulama jeung guru agama ustad dibéré kasempetan pikeun mingpin jeung diangkat jadi DIADANCHO (komandan bataliyon) jeung CHUDANCHO (komandan KOMPI) PETA. Kajadian anu ngandung sajarah ieu mangrupa prestasi anu matak hélok dina pangalaman para ulama di tengah – tengah bangsa jeung nagarana. Tangtu baé heunteu ditingal tina jihat gawé babarengan jeung Jepang. Tapi kapunjulanana dina enggoning ngajarkeun Al-Qur’an jeung As-Sunnah di masjid katut pasantren terus kaangkat pikeun dipercaya mingpin organisasi modéren jadi anu nyambungkeun pa- galaman sajarah ulama dina perlawanan sajeroning ngalaksanakeun perlawanan bersenjata warisan jaman penjajahan baheula. Susunan Organisasi tentara PETA di Pulo Jawa jeung Bali Organisasi Tentara PETA nu diadegkeun di Pulo Jawa jeung Bali. Di Pulo Jawa aya 66 DAIDAN (Bataliyon), di Bali 3 DAIDAN. Jumlah DAIDAN disaluyukeun jeung jumlah karésidenan anu aya di daérahna. Di Jawa Barat aya 5 karsidénan, jumlah daidanna aya 17 Di Jawa Tengah 7 karsidénan, jumlah daidanna aya 21. Di Jawa Timur 7 karsidénan, jumlah daidanna aya 28. Di Pulo Bali aya 3 DAIDAN. Para Komandan Bataliyon (DAIDANC HO) jeung DAIDAN FUKKAN (Kepala Staf Bataliyon) Tentara Sukaréla PETA di Jarsidénan Priangan; Bataliyon I Tasikmalaya: Daidancho : KH. Sutalaksana, Komandan Bataliyon Shodancho : Abdulah Saleh, Kepala Staf bataliyon Bataliyon ll Pangandaran Daidancho : KH.Parjaman, Komandan Bataliyon Shodncho : K.Hamid, Kepala Staf Bataliyon Bataliyon III Bandung Daidancho : KH.Ilyas Sasmita, Komandan Bataliyon Shodansho : Permana, Kepala Staf. Bataliyon Bataliyon IV Cimahi Daidancho : KH.Aroedji Kartasas- Manglé 2448
  • 43. mita, Komandan Bataliyon Shodancho : Soeparyadi, Kepala Staf. Bataliyon. Bataliyon V Garut. Daidancho : R.Sofyan Iskandar, Komandan Bataliyon Shodancho : Katamsi Soetisna, Kepala Staf. Bataliyon. Pemberontakan Pasantrén Sukamanah Singaparna Tasiknalaya Tétéla sajarah geus ngabuktikeun jeung nyatet kajadian perlawanan ka faksismeu Jepang, nu mimiti dilakueun ku para santri Pasantren Sukamanah Tasikmalaya. Nu kadua pemberontakan Tentara Peta di sababaraha daérah. Pasantrén di Desa Sukamanah Kacamatan Singaparna Kabupaten Tasikmaaya sacara fisik geografis perenahna di hiji désa anu mangsa harita kaasup mencil atawa negang jauh ka ditu ka dieu, éstuning jauh pisan tina dongkangan gerakan pulitik, tapi akibat anu ditimbukeunana sabudeureun pasantrén malah para patani ngarasa diteungteuinganan. Ku lantaran kitu kasadaran pulitik para ulama désa kahudangkeun tandang, kitu deui para santrina. Wujud tandangna mangrupa perlawanan bersenjata kasang tukangna pulitik, ngadongsok sangkan gancang ngamerdekakeun nagara Indonesia. Gerakan perlawanan langsung dipupuhan ku Kiyai Haji Zainal Mustafa, pingpinan pasantrén Sukamanah. Sang Kiyai tandang ludeung ngagebrag ngusir penjajah. Gerakan perlawanan ieu téh jelas pasalia jeung kawijakan Nippon Islamic Grass Root Policy anu mriotitaskeun pamarekan ka para ulama désa anu dijadikeun tujuan gawé bareng. Dina upaya depolitikasi umat Islam jeung para ulamana. Kanyataanana tibalik, malah ulama desa anu ngalakukeun perlawanan anu orientasina pulitik. Tindakan Jepang anu nindes masarakat nyadarkeun kiyai Haji Zainal Mustafa kana ajén kamerdekaan bangsa. Kiyai ngaraos sadar yén teu mungkin kajadian patani ditindes di tengah-tengah bangsa jeung nagara anu bebas merdeka. Sabengbatan saperti ngabela kapentingan patani sangkan béasna henteu dirampas. Tapi tétéla lain béas anu dirampasna tapi kamerdekaan jeung kabebasan bangsa Manglé 2448 katut nagarana. Ku kituna henteu matak héran lamun sistim ngorgansi perlawananna basajan pisan turta polos, ngan dimotivasi ku hiji kayakinan di tengah kaayaan nyangareupan kabatilan kudu aya anu wani naratas jeung ngalancarkeun perlawnan pisik. Rencana perlawanan jeung sistim ngaorganisasina sacara nembrak brukbrak, ampir tanpa kenal karasiajan turta akibatna bisa dibalitungeun bakal ngagampangkeun pihak Jepang jadi gampang nyaho. Buktina tentara Jepang gampangeun pisan nganyahokeunana, atuh terus mepek balad jeung pulisi pikeun ngalancarkeun serangan ka pasantren, tujuanna pikeun megatkeun perlawanan kiyai Haji Zainal Mustafa jeung anu saméméhna geus kajadian rajapati dua tentara Jepang ku para santri waktu tentara jepang ngulampreng ka buruan pasantren. Serangan sengit harita anu dilancarkeun ku Jepang ka pasantren kajadianana tanggal 18 Pebruari 1944. Estuning henteu saimbang, boh ditingal tina perlengkpan senjatana boh jumlah personalna. Serangan jepang anu ngababi buta tanpa rasa kamanusaan téh ngabalukarkeun 85 urang santri jadi syuhada kitu deui patani. Hal ieu saméméhna geus kaémut ku Kiyai, yén akibatna bakal pikitueun. Saur Kiyai “ Ku jalan nyebut Nawaétu ngalawan jepang téh lain keur néangan kaunggulan tarung, lain keur kaunggulan dunya. Nu paling utamana mah pikeun ngalawan jeung ngancurkeun kamungkaran penjajah. KiyaI jeung 21 urang pingpinan pasantren ditawan dibawa ka Bandung pikeun dipariksa. Dumasar kana interogasi disartaan ku siksaan-siksaan kejem, ka Kiyi jeung para santri katut anak buahna anu séjén kaasup patani, jawaban Kiyi salawasna “Hoyong Merdeka”. Jawaban saperti kitu ngandung Ajén pulitik anu ménta kabebasan jeung kamerdekaan. Perlawanan Kiyai jeung para santri Sukamanah meunang solidaritas ti para ulama di Indramayu, Haji Mudriyas, Kiyai Makasan, Haji Kartiwa, Haji Kusen, jeung Kiyai Srengseng. Sajeroning kitu kondisi pasantren Gunung Puyuh Sukabumi nu dipingpin ku Kiyai Haji Ahmad Sanusi, geus nétélakeun siap neruskeun perlawanan. Upama KH. Ahmad Sanusi angkat senjata geus pasti bakal dituturkeun ku KH. Abdul Halim ti Majalengka. Bulan Oktober 1944 KH. Zainal Mustafa ditibanan hukum pati sacara rasiah nu dilaksanakeun di sabudeureun Jakarta. Kitu deui nasib ulama anu sejenna. *** (Hanca/HRS) Gatot Mangkoepradja 1896-1968 43
  • 44. Unak­-­Anik Geregetna Rita Tila M IBANDA sora halimpu, tangtuna gé anugrah nu lain leutik-leutik ti Gusti Nu Maha Suci. Sok komo dibarengan ku boga rupa. Piraku teu matak kabita. Hiji hal anu kasebut arang langka, rupa geulis, sora halimpu. Keur dunya hiburan mah tangtuna gé pada migandrung, lamun artis mibanda éta dua kabeungharan alam. Tina nu langka téh, salah saurangna, Rita Tila. Keur nu resep kana seni vokal tradisional mah, meureun ngaran Rita Tila téh geus moal bireuk deui. Loba nu nyebutkeun salah sahiji kaunggulan Rita téh, sok bisa ngagenahkeun lagu nu ku dirina keur dihaleuangkeun. Aya gereget nu sok séséléké sumélékét kana batin nu keur ngadéngékeunana. Improvisasi spontan remen kapanggih dina unggal tandang. Imutna matak ngirut, mekelan kabetah nyaksian manéhna midang. Sora, réngkak jeung imut kawas gumulung jadi hiji harmoni anu saimbang. Saha jeung ti mana atuh Rita Tila téh? -Saha nu mimiti ngawanohkeun Rita kana seni tradisonal Sunda? Pun aki, Bapa Oting, sareng pun biang Masyroh. Guru dasar mah pun aki. Mamah kagungan sanggar tari alit-alit ogé, nu dijenenganan Gentra Warga, neraskeun pun aki. Abdi sok ningali upami pun biang nuju latihan ngibing, atanapi hahaleuangan. Nuju alit mah nu langkung resep téh réréngkénékan ngibing. Ari diajar geureuleung ti pun aki. Anjeunna sok ngabeluk. Upami pun biang nuju mancén, abdi sok diajakan ngabeluk, pun aki nu ngacapina. Harita abdi teu acan sakola, tapi tos sering diajakan manggung. Sateuacanna latihan, ngabeluk heula. Kawantu harita Mamah kalebet salasawios sinden nu kajojo, jadi sering pisan diulem di ditu di dieu. Jadi abdi sok diasuh ku aki sareng nini. Ti mimiti iraha Rita ancrub jadi seniman profésional? Taun 2002. Harita abdi ngiring Pasanggiri Sinden Titim Patimah di Subang. Kaleresan juara kahiji, sareng juara favorit. 44 Kénging hadiah deuih ti Dinas Parisiwata Jakarta, ngiring ka Thailand. Ari rekaman mah, ti SD gé tos ngawitan. Dicacandak ku Uwa sareng grupna Sulanjana. Tapi nembé sakulibek Sukabumi. Seseringna sareng Wayang Ajen ti Dinas Pariwisata Jakarta. Ti Thailand ka Perancis sareng Pariwisata Jakarta deuih, teras dicandak ku Kang Ismet kana Samba Sunda, sering tur ka Eropa. Ngawitanana waktos Rita kelas hiji di SMKI, Samba Sunda téh hoyong aya penyanyina, tapi hoyong rumaja. Ti harita abdi ngawitan ancrub sacara profesional panginten. Kantos jadi juara pasanggiri tembang sunda nu diayakeun di Pindad. Janten ka mana waé Rita tos ngawanohkeun seni vokal Sunda téh? Di Asia, raraosan mah ampir sadayana tos kasaba, ti ngawitan Malaysia, Singapura, Filipina, Nepal, Taiwan sareng Cina. Ari di Eropa, nu atos téh Jerman Perancis, Belanda, Italia, Swiss. Upami ka Amerika, sareng ka Kanada, nyarengan Samba Sunda. Ari nu nyalira mah ka Pitsburgh waktos kapeto kedah ngajar gamelan. Kantos ngawulang di Singapura, sasasih lamina, sabada di Ohio, Emory Atlanta. Aranjeunna ngaraos hélok ningali alat gamelan, tiasa disada tur ngalagu. Kalau di sana anak mudanya bagaimana? saurna. Da di ditu mah nu dialajar téh seuseurna nu aranom. Abdi gé kantos naros, ku naon katarik? Cenah mah margi unik. Kumaha alat tina kuningan sareng perunggu, dugi ka tiasa bernada? Kanggo abdi ieu téh mangrupi pangalaman anu luar biasa. Kahji bahasana, kadua budayana, pan bénten. Nanging alhamdulillah abdi tiasa mayunanana. Kawitna abdi nyangka aranjeunna siga nu lalégég, tapi geuning saleresna mah balageur pisan. Aya murid nu ka dieu, namina Samantha, sareng Lie Ting Sun nu hoyong diajar nyuling. * Rita téh kasohor sagala bisa. Tembang, ngawih, nyindén, kitu deui Pop Sunda. Aya nu muji kana kabisana téh, tapi aya ogé nu tumanya. Naon anu rék dihontal ku Rita, nepi ka sagala dicabak? Malah kungsi ngarambah nyanyi dangdut sagala, sanajan henteu diteruskeun. Ti saha Rita guguru nepi ka sagala tiasa? Seueur pisan guru abdi mah. Tos puguh pun biang, pun aki, pun bibi Masyuning, Ti luar lingkungan abdi, aya Ibu Nunung Nurmalasari, Ibu Ida Rosida. Abdi kénging kapercantenan ti anjeunna kanggo ngajarkeun lagu di SMKI. Atuh ogé neraskeun ngajar lagu da Bu Nunung lirén. Basa di STSI, abdi guguru ka Ibu Iyan Arliani almarhumah. Upami tembang mah abdi guguru ka Ibu Euis Komariah almarhumah. Harita abdi dipiwarang nyobian ngiring pasanggiri Tembang Sunda. Kénging genep sasih, ngingiring ka Bu Euis. Alhamdulillah abdi kénging kajuaraan. Saterasna Ibu Euis sok ngajak abdi. Harita émut kénéh, waktos ngawih nyarengan tari Kawung Anten. Ibu Euis Cianjuran, diteraskeun kana tari Jaipongan. Saur Ibu téh, Rita mah calik waé teraskeun kana kawihna, ulah ngiring turun ka Ibu. Basa ulang taun Ibu Euis, abdi nuju kakandungan. Asa cikénéh anjeunna nyarios, diduakeun tong waka babar, mugi- Manglé 2448
  • 45. mugi, Ibu pangkaulkeun heula, saurna. Alhamdulillah diijabah. Abdi sok nyetél lagu Bi Ijah, ngadangukeun, étang-étang diajar ka anjeunna. Tapi teras milarian gereget sorangan. Éta mah sok sering nimu. Sakapeung sok ngadadak waé, improvisasi harita kénéh di panggung. Da énjing pagétona can tangtos tiasa deui nyelapkeun improvisasi nu sami. Sasaha gé ku abdi mah dianggap guru. Pa Ismét, Bu Ida Rosida, Bu Euis, sareng seueur deui anu ku abdi teu tiasa ditataan sadayana. Nanging ari gereget mah sadayana gé warisan ti pun biang. Kanggo abdi mah pun biang téh guru sagala-galana, réngkénékna, rigigna, powerna. Geureuleungna khas, da turunan ti pun aki nu sok ngabeluk. Ogé guru dina neuleuman hirup. Anjeunna kanggo abdi mah, éstuning teu aya cawadeunana. Seni vokal naon baé atuh anu disaba ku Rita téh? Abdi mah teu pipilih, sagala resep. Kawih, Degung, Kliningan, Calung, Pop Sunda. Ari deudeuhna mah dina Tembang Sunda. Tiasa kieu téh, da seueur bekel ti Mamah, waktos sering ngiring nyinden dina Wayang Ajén. Ongkoh abdi mah sok hoyong terang waé. Tapi ogé sok hoyong nyobi nu énggal. Mun lami-lami teuing dina Pop Sunda, hoyong ngajaran nu sanés. Kaleresan sok aya waé nu ngajakan deuih. Nu atos téh sareng Pa Nano, Pa Ismet, Pa Asep Sunandar sareng nu sanésna. Janten teu aya maksad hoyong ngarawu ku siku. Abdi mah éstu hoyong nyobian tiasa wé kana sagala rupi seni vokal tradisional. Kantos aya maksad nyipta karya nyalira? Nuju ngarintis, kantun ngantosan waktos anu mustari. Pajar dangdosan Rita téh tos janten trén di kalangan nu aranom? Ampun paralun, teu aya maksad badé mangaruhan. Raraosan mah dangdosan mah sami waé sareng nu sanés. Acuk mah ngadamel nyalira, da mésér janten mah awis. Teu ngahaja milari, gaduh langganan nu ngaput, sareng nu mayét. Tapi sakapeung sok aya sponsor. Tah, ari pamasihan sponsor mah warna atanapi modél kumaha gé kedah dianggé. Padahal abdi mah resep warna nu kalem- kalem, sapertos pich. Tapi waktos nguping cenah seueur penyanyi anom anu narurutan dangdosan siga abdi, alhamdulilah wé, bingah ngadanguna. Kanggo abdi pribadi janten langkung ati-ati, dina milih anggoan. Salaku artis Rita tos nangtoskeun pangaos sakali manggung? Abdi mah teu tiasa narifkeun, isin sareng teu wasa. Upami tos kana finansial nembé ka pun emang. Sok heurin ku létah, isin teu rumaos tos janten artis top, komo deui janten béntang. Secara resmi mah teu gaduh manajer. Nya ari tos bingung mah sok muntang ka pun emang. Sok nampi kritik? Kumaha Rita mayunanana? Manglé 2448 Ah, nampi wé abdi mah. Contona kantos aya nu nyarios, cenah kamari ngiring kawih, ayeuna miluan tembang, meunang deuih. Kumaha Rita téh ? Ah, sapanjang teu ngarugelkeun batur mah, abdi tagrég wé. Ari kritik atanapi gosipna masih kénéh tiasa dipayunan ku duaan sareng pun lanceuk mah, biasa waé. Saur pun lanceuk téh, sudah ke sana ke jamban, gih, abdas, lalu solat. berserahlah kepada Allah SWT. Tapi ari kacida-cida teuing mah, sok teras nelepon ka Mamah. Saur Mamah sing sabar sing tawekal, sok engké wengi tahajud, nyuhunkeun pitulung ti Allah SWT, Mamah mantuan ti dieu, nyarengan. Panginten tiasa nampi kitu kana kritik téh tina pangaruh lingkungan, Mamah nu ngadidik abdi kedah nampi, kedah sabar. Sakali deui, Mamah téh sagala galana kanggo abdi mah. Mamah di Cibadak Sukabumi, abdi di Bandung, tapi batin mah angger pacaket. Upami kaleresan sasasih atanapi dua sasih sakali, tiasa tepang. Abdi mah teu kiat upami tos nyebatkeun pun biang, punten. (Rita jempé sajongjongan. Cipanonna ngeyembeng, terus disusutan. Geus rada leler, neruskeun ngajawab pananya). Sanaos seueur kapanasaran gé, ari rumaos henteu cop sareng lelembutan mah abdi gé ngundurkeun diri. Contona waktos ngiringan lomba penyanyi dangdut KDI. Seueur nu manglebarkeun, tapi da haté merod, hoyong uih waé ka Bandung. Sanés teu hoyong janten sohor, nami menasional, tapi apan kedah disaluyukeun sareng sagala rupina. Saur Mamah. mayunan kritik sareng gosip, kedah pasrah. Nu mawi, upami aya nu muji, nuhun, tangtos gumbira, tapi teu dugi ka mabok. Aya nu nyarioskeun negatif, tangtos sedih, tapi teu dugi ka down pisan. Cita-cita naon anu tos kahontal sareng nu teu acan? Paralun Gusti, sanes sombong, bongan ditaros. Rita nabung tos kalaksanakeun ngalaksanakeun kapalay Mamah. Wargi nu disakolakeun tos jaranten, pun adi ogé tos junun. Tenang haté téh, sadayana tos jaranten. Kantun abdieun, hoyong neraskeun sakola. Alhamdulillah kalaksanakeun. Abdi ayeuna nuju kuliah di UPI, jurusan musik, tos seméster akhir. Kaleresan nilai ti STSI, tiasa dikonversi ka UPI, da sami. Nu masih kénéh janten cita-cita téh hoyong ngahajikeun Mamah, kadua hoyong tiasa ngahontal S-2, mun tiasa dugi ka S-3. Mugi Gusti ngabulkeun. Amin. Tina obrolan di STSI Bandung, kabaca yén Rita téh horéng leubeut ku pangalaman hirup. Karirna nu nyongcolang lain meunang sim salabim, tapi ngaliwatan perjuangan anu henteu hampang-hampang. Kahirupan Rita ayeuna teu béda ti béntang nu nyéngcélak di awang-awang. Katénjo éndah ti jauhna, murub mubyar. Teu loba nu apal, di satukangeunana aya pangalaman hirup anu kaitung prihatin. Kabéh pananya dijawab kalawan basajan jeung handap asor. Nu pamungkas, naon atuh ari hartina hirup keur Rita? Hirup téh kanggo abdi mah pilihan. Abdi gaduh adi, gaduh wargi anu kedah diurus. Abdi sanés jalmi anu lubak-libuk, malih sawangsulna. Kawitna gé abdi moal sakola ka Bandung, da pun biang teu gaduh kanggo ngawaragadanana. Tapi disumangetan ku Bibi. Kitu ogé abdi téh ngiring heula ngadogér sareng pun biang, ka wilayah Jampang, Sukabumi sareng nu sanésna. Artos ladang ngamén téh dikempelkeun kanggo biaya sakola di SMKI. Ku pun bibi, abdi dicandak ka SMKI, diteraskeun ka STSI. Nuju kakagokna kuliah, téréh bérés, jol tawaran ti ditu di dieu, abdi kedah milih, milari artos atanapi ngudag gelar. Abdi kapaksa kedah milih milari artos, da kumaha pun biang, kumaha pun adi, sareng wargi nu sanésna. Aranjeunna nyarandékeun harepanana ka abdi. Hirup mah pilihan. Seueur dosén nu manghanjakalkeun. Tapi kumaha atuh. Mun kongang mah hoyong ngajerit. Sok atuh abdi sakolakeun. Pangwaragadkeun. Nanging harita, abdi angger gaduh harepan, keun teu ayeuna sugan jaga. Harita aya nu miwarang ngajar di Malaysia, di Amérika, kasempetan kanggo abdi. Upami teu ras kana takdir, abdi sok sirik ningali batur anu jongjon sarakola, da dibiayaan ku sepuh-sepuhna nu ngahariji kénéh. Ari abdi, mani kedah adug songkol heula hoyong sakola téh. Mamah sareng bapa pirak, cenah nuju abdi dina kandungan genep sasih. Saurna waktos lahir dipasihan nami ku pun uwa, tina nada pentatonis, ti sareng la. Abdi diurus ku Nini sareng Aki. Nembé pendak sareng nu jadi bapa, basa umur genep taun. Nanging sabada abdi ngaraoskeun kaasih Gusti, nu tos maparin kabisa sakieu seueurna, maparin rijki sakieu ageungna, abdi sujud syukur. Nuhun Gusti, sagala nu teu disangka bet kahontal ku abdi, Gusti. (Sajongjongan Rita tungkul cipanonna murubut). Kantun seni peran nu teu acan kasaba téh, nya. Keresa upami aya nu ngajakan janten bintang film? Mangga upami aya nu ngajakan mah, hoyong nyobian wé, badé diajar maén sinétron atanapi film. (Rita imut ngagelenyu, uman imen, bari nyusutan cipanon). Bio data singkat Rita Tila. Lahir di Sukabumi 16 Desember 1984, Ramana: Muhammad Saadudin Ibuna : Masyiroh, sinden kakoncara di Sukabumi, pingpinan grup kasenian Sunda Warga Setia. Caroge, Reza Bachtiar; putrana, Aresya Restu Virgya Warna favorit pitch Kembang favorit, ros bodas jeung jingga, ogé angkrék bodas. Panembang favorit, Euis Komariah jeung Ida Widawati. (Aam Amilia) 45
  • 46. L ahan tatanen, pakebonan jeu mumuluk wungkul ukur pasawahan beuki dieu dieu beuki heureut kalindih ku “alih fungsi lahan”, dijieun pabrik jeung paimahan, tungtungna katuangan utama saperti beas malah ka sampeu-sampeu kiwari geus ngimpor ti nagara deungeun. Ironis pisan keur nagara agraris nu subur kawas nagara urang mah! Tah keur nyanghareupan krisis pangan eta, pamarentah daerah geus ngayakeun rupa-rupa solusi diantarana program dahar sangu (beas/nasi) sakali dina sapoena, jadi ngan ukur mumuluk (sasarap) wungkul, kadituna diganjel ku sampeu jeung kadahaharan liana. Para akademisi jeung ahli pertanian ge geus manggihan jenis tutuwuhan nu bisa dipake alternatif gaganti beas bari kandungan giji jeung proteinna ampir sarua, nyaeta “Hanjeli”. Enya hanjeli geus moal barireukeun deui urang pasisian mah kangaranan tutuwuhan sok dipake pager/wates, atawana dijieun tasbe atawa kongkorong malah ku barudak mah sok dipake kaulinan dijieun pelor bebedilan atawana sumpit. Kiwari hanjeli diparelak deui, jadi tutuwuhan produksi nu kacida nguntungkeunana sacara ekonomi, sabab lian ti jadi bahan pangan alternatif, hanjeli ge jadi terapi keur nu kakurangan gizi, ubar kasakit padaharan (saluran pencernaan), jeung parab ingoningon/pakan ternak, Diantara nu ngokolakeun tutuwuhan Hanjeli teh nyaeta Dr.Asep Tapip Yani, M.Pd, , ngaliwatan pakumpulanana Lembaga Pemberdayaan Potensi Masyarakat, kiwari keur gencar-gencarna ngayakeun Gerakan Hanjeli Wangi di Pakidulan Garut. Pernahna melak hanjeli teh di Lemah Duhur, Banjarwangi, Cikajang, di ponclot pasir. Asep mimiti melak sahektar keur percontohan, kakara panen sakali ge geus loba nu nanyakeun binih. Atuh nu tadina rek diproduksi teh kapaksa dibinihkeun. Ke kahareup mah rek ngontrak lahan deui 10 hektar cenah ge. Karep Asep melak hanjeli teh bakat we ku nyaah kana potensi lahan tatanen di Garut nu lalega tapi teu dikokolakeun, “Lahan subur ngampar, tutuwuhan rajeg, cindekna pami diolah, dikokolakeun, Garut bakal subur mamur gemah ripah loh jinawi, rea ketan rea keton, kapanan cek nu heureuy, kumna wewengkon Priangan mah diciptakeunna ge dina nalika Gusti nuju imut ngagalenyu, bakat ku subur jeung endah alamna”, Kitu cek Asep. Ngan hanjakal cenah sakabeh potensi eta pada nga- 46 momorekeun, diapilainkeun, teu disukuran! “Padahal nagara urang nagara agraris nu sakuduna jadi nagara pengekspor pangan panggedena di Asia Tenggara/ di dunia, sabab Indonesia mah dipaparin ku Alloh tanah nu subur, nu saur Emil Salim tea mah subur ku mangpirang-pirang kaanekaragamaan hayati nu pohara nu moal aya babandinganana di nagara sejen”, Pokna deui reueus.. Dalitna Asep Tapip jeung wewengkon nu ngaranna Garut bisa kamalum lantaran ieu Kapala Sakola SMKN 2 Bandung teh pituin terah pakidulan Garut, Asep lahir di Pameungpeuk, “budah laut” cenah ge, teu helok lamun kanyaahna ka sarakanana totomplokan, nepi ka kungsi “nyalon” bupati Garut dina bandera ASGAR (Asep – Garjito / Asep Tapip Ir.Wisnu Garjito) bakat ku hayang ngamajukeun daerahna, mekakeun potensi SDM (Sumber Daya Manusa) jeung Sumber Daya Alamna nu motekar jeung beunghar. Asep ge salila ieu remen ngawaragadan padagang leutik di lemburna kayaning nu daragang asongan tukang ngiderkeun lauk atawa tukang kicimpring, tukang cendol, jeung pada- Manglé 2448
  • 47. Hanjeli Wangi Bisa Dipaké Gaganti “Nasi” gang leutik lianna nu mangkalan di sisi basisir. Da keur naon cenah mantuan nu boga parahu (juragan) mah, da duitna ge miliyaran. Tapi padagang leutik mah ku modal 10-50 rebu ge keur sapopoena geus kacumponan, da nginjem ka bank teu wasa ku boreh jeung mayaranana, nginjem ka tatangga sarua we jeung pajenggut-jenggut jeung nu dugul, “Nya dimodalan ku kuring, sumberna mah tina sodakoh jeung jakat tina panghasilan kuring sapopoe ditambahan ku titipan jakat ti babaturan..Target nu diinjeuman duit teh lain kudu malikeun hutangna, da kapan jakat jeung sidkoh mah iklas keur ibadah, tapi ku maranehna kudu dibikeun deui ka padagang liana, jadi tatalepa (berantey), “ kitu saurna daria. Tah basa dua taun kaliwat Asep di Garut panggih jeung para pamuda nu kagabung kana “Argo Bhineka Nusantara”. Maranehna “curhat(ngadoni)” jeung menta bongbolongan kumaha carana hayang mekarkeun tatanen tradisional make pamarekan modern (internet) jeung “ramah lingkungan” make pupuk lokal/organik buatan sorangan. Asep katajieun ku ide barudak lembur nu motekar jeung hayang ngamajukeun lembur teh, tapi hanjakal cenah teu barogaeun pakakas jeung sapuratina katut lahanna. Eta ge geus remen nyoba-nyoba nyebar proposal malah nepi ka propinsi jeung kamentrian sagala, hasil-hasilna mah, ngan nalika asup ka kas daerah ngan kabagean 10% cenah ge – disunatan! Hasil tina proposal ge aya buktina bari ngan ukur “mesin giling” nu geus lila nambru di gudang teu kapake! Tapi rek melak naon nu kira-kirana bakal pihasileun jeung kaala mangfaatna ku balarea? Sabada padungdengan nya sapuk rek melak hanjeli.Sabab sacara itung-itungan geuning teu jauh jeung teu gede melak hanjeli mah teu kudu leuleuweungan nguyang ka bank sagala asal jejem we Saterusna mah nya dipangontrakeun lahan sahektar barudak teh. Hanjeli dina sataunna bisa tilu kali panen, sabada 3 kali dipanen kakara dituar diganti ku nu anyar. Jadi lamun diitung untungna bisa tilukali lipeteun (1 hektar = 27 juta), “Da lamun loba jalma bageur nu haraateun mere nginjeum lahan di unggal wewengkon di urang, na- Manglé 2448 gara teh jigana teu kudu ngirim TKW/TKI ka luar negri, urang lembur ge bakal mamur,” kitu saurna neundeun harepan. Kandungan niley Gizi Hanjeli Sarua jeung Beas Nurutkeun panalungtikan para ahli kaasup ti pihak Fakultas Pertanian Unpad, hanjeli ngandung rupa-rupa niley gizi sakumaha ilaharna pangan utama/beas. Tiap 100 gram hanjeli (Job’s Tear) ngandung: Energy:289 kalori, Protein:11,0 gr, Lemak:4,0 gr, Karbohidrat:61 gr, Kalsium:213 mg, Fosfor:176 mg, Besi:11 mg, Thiamin:0,14 mg , jeung Cai:23 gr. Ngan babandinganana kana ketan cenah ge da hanjeli mah kentel tipungna kawas tipung ketan, ku kituna kacida alusna lamun dijieun bugis, opak, raginang, komo dibubur mah lamun samangkokna 8 rebu di restoran, tina sakilo geus sabarahaeun tah kauntunganana, malah ka hareup Asep rek eksperimen nyieun “Dolikap” , dodol, hanjeli jeung mokap (aci sampeu nu panglemesna), jadi ciri has oleh-oleh Garsela (Garut Kidul), cindekna tiap olahan tina ketan bisa dijieun tina hanjeli. Sabenerna cek Asep hanjeli nu bisa dituang aya jenis beas jeung jenis ketan.Rasana ge teu beda jauh ti ketan/beas.Lamun rek diajar ngicip-ngicip cara ngasakanana tina sakilo teh saparapatna ditambah beas (1 banding 3).Ngan ulah helok lamun diheler jadi bubuk kawas beas da lamun ayang buleud mah kudu ku mesin husus.Ngan kade huutna ulah dipiceun sabab protein bakatulna luhur jeung bisa dijieun pellet parab ingon-ingon.Lian ti kitu hanjeli ge geus kawentar bisa dipake ubar keur nu kurang gizi jeung kasakit padaharan(pencernaan).Keur jenis hanjeli nu teu bisa didahar bisa dijieun karajinan kayaning tasbe, kongkorong, geulang, jeung barang hiasan liana. “Naha katuangan potensial nu tiasa janten alternative pangan utama model hanjeli bet diantep, mangkaning pabalatak di urang teu kedah nguyang ka nagara lian. Ayeuna pami gupernur kagungan kawijakan unggal Rebo teu tuang beas/sangu, nya nu cocog kanggo gegentosna mah hanjeli sanes ku sampeu atanapi ku hui, da hanjeli mah kapanan kawas beas kandungan gizina ge, ”, cek Asep umajak. Lamun nepi ka diarantep lebar temen cenah ge.Pangajina ge geseh saeutik tina ketan/beas; hanjeli jenis “ketan” 10-12 rebu/kg, jenis beas 8 rebu/kg, ari harga tipung hanjeli mah ngan geseh 500 perak tina harga beas/ketan. Dr.Asep Tapip kiwari ge terus ngagedurkeun Gerakan Hanjeli Wangi-na di Garut. Babad alas, nugar gunung nu tarahal, ngolah “lahan tidur”.Patani ge saregut naker aya nu nyacar,ngored, macul, basana asa dibere pagawean sanggeus salila ieu nangkeup tuur akibat tina paburantakna(carutmarut) kondisi pertanian; cabe mahal tapi patani teu beunghar da dibegal ku nu ngakal.Padahal cek panaratas jeung pupuhu munggaran Forum Komunikasi Kader Konservasi Indonesia Jabar, Sumber Daya Alam Garut kacida potensialna.Cohagna lamun jadi nagara ge geus sayaga.Tah kunaon cenah kamari ieu algeumni Kesejahteraan Sosial Fisip Unpad (entragan 86-S2-S3-na di Manajemen Pendidikan IKIP/UPI), haying milu “nyalon” bupati, “Margi hoyong mekarkeun Garut nu kacida potensialna, SDA-na beunghar kacida, Banyuresmi gaduh Suuk, malah ku Kalapa wungkul ge kuring sanggem ngawaragadan Garut, Jepang tos ngantos-ngantos Arengna kontaineran, tacan lisahna, nata de cocona, kitu deui Ager ngalayah di Pameungpeuk, laut nu sakitu upluk-aplakna nu saur gupernur janten panonoban lauk Tuna Biru nu pangaji hijina 100 juta, susu kadele ge tos dipesenan ku Korea, komo Bijih Besi mah pangsaena di Garut mah”, saurna reueus. Ngan ulah diruksak we cenah alam mah, da alam mah lain warisan tapi titipan anak incu, kudu dijaga jeung diriksa, ulah nguras tapi kudu ngurus! Asep miharep sakabehna kudu rempug jukung sauyunan. Pamarentah ge ulah ngantep.sakabeh ieu geus dipigawe ku leungeun-leungeun leutik, seug komo lamun maranehna dibere kalaluasaan, lolongkrang jeung rojongan mah, “Geura keur waragad sa-Garuteun mah teu kudu nyoceng tina APBD”, kitu saurna mungkas wangkongan.Nu perlu informasi kontak wae Asep Tapip hp:0811210117*** Asep GP 47
  • 48. Ceu Nonoy Putra Ua Banagara Carnyam Ku HD. Bastaman NIKUKUR Pituin urang pakidulan, Padahérang lembur antara Banjar - Pangandaran. Medal ka dunya, badeur, jadi si gung-clo, malah si clo-gung, aya di lembur nepi ka kelas tilu Sakola Ra’yat. Basa naék ka kelas opat, haget diajak ku lanceuk ka Bandung. Meureun luyu jeung kawih “néléngnéng kung, geura sakola ka Bandung”. Bungah jeung reueus baé harita mah. Sama sakali teu ngarasakeun kolot leungiteun anak bungsu ti salapan dulur incah ti lembur. Lulus ti SR Percobaan Jl. Sabang, SMP 2 jeung SMA V-C Bandung. Nurut kana kahayang dulu-dulur kungsi jadi mahasiswa Fakultas Hukum Unpad nepi ka Doktoral I. Setrés lantaran ngarasa teu cocog, nékad pindah ka Fakultas Psikologi UI. Loba nu manglebarkeun réh sataun deui sekripsi. Malah kungsi “disidang” ku dulur-dulur mah pada ngagelendeng. Ngan indung nu ngarojong téh. Saurna “Teu nanaon ari ngarasa teu cocog mah. Keun ku Ema didungakeun”. Saterusna babakti di alma mater nepi ka pangsiun. Salila cekel gawé aya tilu buku nu medal: “Integrasi Psikologi dengan Islam” (1995), “Meraih Hidup Bermakna” (1996), “Logoterapi, psikologi untuk menemukan makna hidup dan meraih hidup bermakna” (2006). Aya sawatara tulisan nu diilukeun dina buku-buku séjén. Ti leuleutik geus resep hahariringan jeung boga angen-angen hayang jadi pangarang. Kawasna katitisan bapa, pangsiunan halipah nu tapis ngahariring, tabah kiro’at jeung lancar ngarang. Naskah “Ngabukbak Lakbok 1925 – 1937” titinggal anjeunna béjana aya nu rék medalkeun. Cita-cita keur budak téh teu laksana lantaran kapegung ku rupa-rupa hal. Anéhna sabada pangsiun dina umur manjing 70, bakatna téh muncul deui. Atuh terus mitembeyan nulis dina basa Sunda. Alhamdulillah nepi ka taun ieu manjing umur tiluparapat abad geus aya tilu buku nu medal nyaéta “Sura-seuri Sunda” (2004), “Béntang Tembang” (2011) jeung “Kabungbulengan” (2013). Malah aya kénéh sawatara naskah citakeun. Atuh carpon-carpon jeung tulisan-tulisan utamana perkara Tembang Sunda sering dimuat dina Manglé, kaasup carnyam “Ceu Nonoy putra Uwa Banagara”. Ayeuna icikibung dina kagiatan mekarkeun karakter. Tapi mun aya nu naros naha aya pakaitna “Ceu Nonoy” jeung kahirupan nu nulisna? Teu aya, pantasi wungkul éta mah. Da nu sok nulis carpon mah gawéna mantasi.*** N epi ka lembur téh pasosoré. Kasampak ema aya calik di tepas siga nu ngantosan. “Cageur? Sukur bisa balik. Surat ema katampa?” saurna sanggeus kuring réngsé munjungan. “Teu acan. Serat naon, Ma?” kuring malik nanya. “Ari kitu mah tangtu pasalingsingan. Kawasna surat jol, Ujang jung. Karék mangkukna nitah ngirim surat téh” 48 waler anjeunna. “Perkawis naon, Ma?” kuring nanya deui ka indung. Panasaran lantaran carang pisan ema mah nyuratan ka kuring. “Euweuh nanaon. Badaratna mah mun Ujang bisa balik minggu ieu ema hayang dianteur ka Banagara. Ua Sasmita rék nikahkeun putrana poé Ahad pagéto. Urang indit isuk ambéh aya waktu. Ngéndong heula di Bi ‘Ai di Ciamis. Hayang barangkirim ka nu kagungan hajat ema téh. Inget kénéh Ujang ka Ua Sasmita?” saur ema. “Kantenan, Ma. Réréncangan Apa, sanés?” walon kuring. “Enya réréncangan Apa. Sobat malah. Duanana sasarengan ti barang sakola guru di Tasik nepi ka mimiti ngawulang di Pamarican. Kitu deui basa dialihkeun ka Bojong, Kalipucang, Pangandaran jeung Banjarsari terus babarengan ngan béda sakola. Pisah-pisah sotéh sanggeus papada jadi mantri guru. Apa di Padahérang, ari kang Sasmita di Banagara nepi ka parangsiunna”. Kitu ema nerangkeun nyobatna Ua Sasmita jeung jenatna Apa. Paingan atuh sadudulur béda-béda tempat dijurukeun téh. Geura baé Kang Ahmad dibabarkeun di Pamarican, ari Kang Badru di Bojong, Ceu Énah mah basa Apa ngaguruan di Kalipucang, dua taun ti Manglé 2448
  • 49. harita brol Ceu Omih di Banjarsari. Ngan kuring nu “urang Padahérang” téh. Sanajan lanceuklanceuk mah dilahirkeunana waktu apa can jadi mantri guru, kuring sadudulur ku urang Padahérang mah sarua sok disarebut “putra Juragan Mantri” “Euweuh nanaon. Badaratna mah mun Ujang bisa balik minggu ieu ema hayang dianteur ka Banagara. Ua Sasmita rék nikahkeun putrana poé Ahad pagéto. Urang indit isuk ambéh aya waktu. Ngéndong heula di Bi ‘Ai di Ciamis. Hayang barangkirim ka nu kagungan hajat ema téh. Inget kénéh Ujang ka Ua Sasmita?” saur ema. “Kantenan, Ma. Réréncangan Apa, sanés?” walon kuring. baé. “Mantri Guru” téh kepala Sekolah Dasar ayeuna mah. “Nikahkeun saha Ua Banagara téh, Ma?” kuring nanya. Kuring mah carang nyebut anjeunna “Ua Sasmita”, seseringna mah “Ua Banagara”. Ilahar tara wani nyebut jenengan sepuh jaman harita mah cukup ku pangkat, tempat linggih atawa propésina. Upamana baé kapi paman, Mang Dahlan Manglé 2448 guru penca di lembur, sok ditarelah Ama Padungdung. “Néng Nonoy, putrana nu bungsu. Sasatna mupugkeun kanjut kundang kang Sasmita jeung Ceuk Ningrum mah nikahkeun putra bungsu. Nyéépkeun” waler ema. “Ceu Nonoy téh sanés nu…..” teu tutas nanya téh kaburu ema motong kalimah, “Enya éta. Alus jodona budak téh. Jeung aralus deuih lanceuklanceukna ogé baroga salakina. Nu opatan téh karawinna nungturun taya nu kungsi karunghal. Nu cikal ka opsir tentara, nu kadua ka pangusaha jugala nu boga pabrik tégel jeung kenténg di Tasik. Toko material jeung toko kolontongna gé aya di mamana. Ari nu pangais bungsu ka camat kota Ciamis. Geus jadi wadana boa ayeuna mah. Atuh Nonoy ka dokter nu ngarawatna” saur ema bangun ngiring reueus. Apal kuring gé ka kulawarga Ua Sasmita mah, lantaran keur leutik sering dibawa nganjang ka bumina di Banagara. Imbanagara atuh sabenerna mah. Ti Banjar mah méméh Ciamis. Malah kungsi sakulawarga ngéndong di bumina. Kitu deui anjeunna sering sumping ka saputra garwa karulem di Padahérang tilu opat wengi. Raket pisan hubungan kulawarga Apa jeung kulawarga Ua Sasmita mah, geus asa ka baraya sorangan. Cacak mun tulus bébésanan mah apdol. Éta gé kungsi aya haréwos bojong majar aranjeunna palay ngamprokkeun kang Ahmad ka Téh Tating, ari kang Badru ka Ceu Imas. Tapi teu laksana lantaran para putrana pada boga kahayang séwang-séwangan. Kuring mah teu “kaabsén” lantaran budak kénéh sahandapeun Ceu Nonoy opat taun. Ari Téh Atih mah basa di SMP kungsi sakelas jeung Ceu Omih, lanceuk kuring pangais bungsu. Saur ema, Ceu Nonoy mah diantara putra-putra Ua Sasmita nu gareulis téh pangméncrangna. Tapi ti leuleutik geus tiktikbrek, malah basa umur lima taun mah keuna ku polio nu kungsi mahabu ahir taun 50-an. Sampéan duanana nu katerap téh, atuh ka mamana maké korsi roda tur salilana kudu diaping ku dokter jeung kudu deukeut ka rumah sakit. Inget baé salirana kuru, socana semu bolotot, rarayna sepa kontras jeung rambutna nu hideung meles. Teu ningal tanda-tanda pigeuliseun keur kuring budak mah ukur ngarasa anéh sabab salawasna sok mamaké baju haneut atawa dibeulitan ku syal tina wol masing ti beurang ogé. Uyuhan teu hareudang. Béjana teu paya ku angin mana dibaguded kitu gé. Nu kacipta mah Ceu Nonoy sok ngalong tina jandéla hareup bangun kabitaeun ningal kuring jeung Téh Atih sesepédahan di buruan bumina nu lega. (hanca) 49
  • 50. Sugan­téh­Orok Ku H. Usep Romli HM B ada solat subuh, Abah Erom anteng ngabandungan pedaran Ajengan Ahur, ngabahas eusi Quran, surat ar Rum ayat 54. Di dinya ditétélakeun, yén Gusti Alloh nyiptakeun manusa dina kaayaan lemah. Terus ningkat, ningkat, nepi ka kuat, jagjag, beleksenteng. Ti dinya ngolotan, turun deui kana kaayaan lemah. Buuk bodas huisan. Huntu lemong. Bleg baé orok sagala rupana. “Malah réa nu pikun. Ilang akal leungit piker. Tah keur ngajaga sangkan ulah kitu, Kangjeng Nabi Muhammad Saw, nganjurkeun dawam maca du’a “Allohumma inni a’udzubika min an urodda ila ardalin umur”. Nun Gusti, mugi abdi ditangtayungan tina kakolotan nu ngaripuhkeun sareng gangguan pikun.” “Munel yeuh pangajian téh, conto kabuktianana loba kapanggih deuih,” cék Abah Erom sabot dangdan rék nyaba ka Bandung. Geus pamitan ka pamajikanana, léos indit ka Terminal Limbangan. Naék kana mobil elf langgananana. Kabagéan diuk di jok tukang. Di dinya geus nyampak aki-aki kolot tawéhwoh. Saré tibra pisan. Kawasna indit nyubuh ti lemburna. Di sisi béh ditu, deukeut jandela, awéwé ngora. Sarua nundutan. Nyusuan budak umur bubulanan, nu sarua saré bari terus ngagenyol. 50 Geuleuyeung mobil maju. Dina jalan pungkal-péngkol lebah Pasantrén Pulosari, budak nu keur disusuan lésot. Goledag kana pingping indungna nu jongjon wé ngaguher. Teu engeuh nanaon. Dalah susu urut budak ngemol gé diantep baé nongtot. Dumadakan elf rada ngagaléong ka katuhu. Aki-aki kabawakeun ngagaléong. Bet meneran pisan kana susu nu manyun teu diwadahan. Plok nangkod ka dinya. Ngagantian orok nyusu di dituna mah. Rék sawan geureuh, Abah Erom teu wasa. Sieun dianggap ngalanggar HAM. Dihenteu-henteu gé, megatkeun kani’matan jalma keur saré. Tangtu matak ngabarubahkeun. Ah, diantep baé. Malah haténa ngocoblak: ieu salah sahiji bukti ayat Quran nu dipedar ku Ajengan Ahur tadi. Liwat tanjaka Nagreg, lebah kareta ngajepat, elf ngagejrug tarik. Si Ibu Eneng nu keur nundutan, kagibegkeun. Korejat, nyah beunta. Rucang-riceng ngumpulkeun pangacian. Gap kana pingping. Karampa orok. Gancang dirawu. Kawasna manéhna héran, naha ari nu nangkod jongjon kekemol, saha? Barang awas, yén aki-aki nu diuk gigireunana, Si Ibu Eneng ngagurubug. Leungeunna ngageuweung-geuweung sirah akiaki nu bolenang hérang. Ukur aya buuk bodas cerewing sababaraha lambar. “Aki-aki teu gableg cedo! Nanahaonan ieu téh!!!” Si Ibu Eneng pakupis ngageuweung-geuweung sirah nu nyangkoyot dina dadana. Nyah aki-aki beunta. Gancang ngésér. Biwirna coplok tina susu hak milik orok. Bakat ku pageuh, barang lésot téh mani kadéngé “plok!” cenah. Bari nyéréngéh tanpa dosa. Némbongkeun gugusi lémong ompong. Pangangguran ku Abah Erom ditanya: “Naha Aki, mani anteng kitu ngenyot susu batur?” Jawabna Si Aki, bari angger nyerengeh némbongkeun beungeut tanpa dosa, ngajawab balelol: “Da… da… yyyyaossss…” Raos maksudna mah meureun. Saha nu teu raos atuh dipépéndé ku nu hipu-hipu bari jongjon ngagenyol salila-lia. Ka Si Ibu jamedud bendu, Abag Erom ge nanya: “Ari Eneng, naha atuh jongjon baé digenyolan ku aki-aki téh?” Bari jading ngagebris, Si Ibu Eneng anu kacolongan téh némbalan: “Ari sugan… orok!” Abah Ermo ngucap sukur Alhamdulillah. Kabuktian pisan dawuhan Alloh Maha Bener tur Maha Agung. Sodaqollohul adzim. Bari haténa ngarep-ngarep, mun unggal guaran tafsir Ajengan Ahur téh langsung ngabukti kawas tadi.*** Manglé 2448
  • 51. TV jeung Mangu Ieu pangalaman kaalaman ku kuring, harita téh kuring kakara kelas II SMP, cicing jeung lanceuk di Bandung. Lanceuk kuring anu awéwé beuki pisan manggu. Dina ingetan kuring harita téh poé Kemis, isuk-isuk kira-kira pukul 9.00, kuring ngapalkeun di hareupeun, lanceuk kuring indit megat tukang sayur. Keur kitu aya pamuda nyampeurkeun bari ngajingjing karanjang. Eusina manggu aralus jeung galede pisan, kurang leuwih aya kana 20 siki mah. Kuring nitah ka jero bari rek mukakeun panto, tapi bari paromanna bear jeung sopan pisan manehna nolak. Terus nanyakeun bener henteuna bumina Pa Maman nu didatanganana teh, ku kuring jeung lanceuk kuring dienyakeun. “Teh, abdi dipiwarang ku Kang Maman masihkeun ieu mangu, dinten ieu Kang Maman uihna rada telat, magi seueur padamelan,” ceuk eta pamuda. “Nuhun,” ceuk kuring meh bareng jeung lanceuk kuring. “Mangga Kang atuh di leber heula,” ceuk lanceuk kuring. “Nuhun, da moal lami. Sareng Kang Maman saurna teh kedah ngabantun televisi bade digentoskeun ka nu enggal.” “Naha da tadi mah Kang Maman teh basa bade angkat henteu nyarios naonnaon?” “Abdi ge kirang terang, mung kitu we saurna teh,” bari paromanna pikaresepeun pisan. Atuh lanceuk kuring nitah mungkus TV bogana, sanggeus beres terus wae dibikeun. Sanggeus narima TV eta pamuda teh terus indit. Pasosoré lanceuk kuring datang ti pagaweanana. Ku lanceuk kuring ditanyakeun soal anu nyokot TV tea. Lanceuk kuring anu lalaki ngajenghok da henteu nitah nanaon. Kakara kuring sarerea nyaho, katipu TV ditukeuran ku mangu.*** Itang Kasmara Jl. Rumah Sakit 199 Ujungberung – Bandung Sarung Bantal Ieu mah pangalaman keur kuring leutik, 15 taun katukang. Umur kuring oge asana teh kerek 7 taunan. Harita lanceuk kuring nu awewe teh anyaran kawin. Salaki lanceuk teh gawena jauh ka Bandung. Sedeng teteh kuring teu ngilu ka Bandung, di lembur wae ngurus sawah, kebon jeung sajabana. Manglé 2448 Anyaran kawin teh Teteh kuring geus dipangnyieunkeun imah. Lantaran kaasup imah anyar, jeung teteh teu pati ludeungeun, sok menta kuring maturan. Ngendong unggal peuting, atawa digilir ngendong teh jeung adi kuring. Dina hiji peuting keur tibra-tibrana sare, teteh kuring ngahudangkeun bari pok ngomong: “Sarungan bantal teh, eta kapukna heug geus kalaluar bisi kaisep ku irung.” Cenah. Antara sadar jeung teu sadar, da ku tunduh tea, kuring tuluy muka sarung nu nyimbutan awak, tuluy dipindahkeun pikeun mungkus bantal. Geus kitu mah tuluy wae sare deui, bari jeung rada tiris. Isuk-isuk, kagareuwahkeun ku lanceuk nu ceuceuleukeuteukan sorangan bari nempo ka kuring. Kuring samar polah, jeung babakuna mah balideg keneh. “Eta naon sok mararodel, aya sarung dipake nyarungan bantal, lainan dipake kana awak!” “Apan ceuk Teteh kudu disarungan!” Kuring rada nyereng, keur mah tunduh keneh. “Sok teu mikir, maksud sarungan teh lain ku sarung nu dipake, tapi ku sarung bantal.” Kituna teh bari seuri tuluy teu eureun-eureun. Polah kuring teh sok dijadikeun bahan gogonjakan mun pareng aya riungan kulawarga. Malah lebaran taun kamari oge, najan umur geus 25 taun. “Jang, kade mun sare teh bantalna ulah disarungan ku sarung!” Kuring mah sok tuluy manyun wae, da haben disabit-sabit jeung jadi bahan gonjakan lanceuk-lanceuk.*** Alif D Rahayu Cisompet – Garut Ka Anjeun jadi teu resep Ti keur budak keneh resep kana kawih teh. Haritamah nu apal teh sanggian Mang Koko Almarhum. Puguh keur dines mah, keur resep katambah kudu diajarkeun, atuh asa dipupujuhkeun. Ayeuna geus pangsiun masih keneh resep, harurang-hariring can eureun ngan henteu bae jeung ngibing jeung gutak-gitek mah, karagok ku kakolotan jeung era ku sakadang incok, sok ngabarengan, nya ari reundeuk leutik mah sok pirajeunan. Pit! ketah, enya keur euweuh sasaha. Nu dipikaresep kawih ANJEUN nu dihaleuangkeun ku Nining Meida. Teu aya deui nu mikacinta iwal anjeun…. Teu aya deui numikaheman iwal anjeun…. Pang nyaah na sadunyaaaaa… Tuh…tuh…tuh eta bibit pi encokeun pipilueun teh.nya eta oge haying-hanyang teuing ku ngendagkeun suku atawa leungeun. Karesep leuwih tikitu, eta hayoh dipake ringtun hape, nada panggilan, nada esemes atawa alarem. Teu aya deui iwal anjeun… rek esemes, rek alarem, rek panggilan sadayana teh ; teu aya deui nu mikaheman iwal anjeun…. Pan memeh ngaragamang kana hape ngarigig heula, ari euweuh sasaha. Era hihihi…. Ari kana hape gaptek, bisa teh ngan ukur nampa esemes, atawa panggilan , kitu kieu oge ngumaha ka batur,hatemah raga ngagebeg, eta sagala ku anjeun, meureun kitu kieu oge kumaha anjeun, na ari kuring kumaha? Euweuh kabisa ! Eling teh nalika hape sada alarem jam 04.00, ngong teh teu aya deui iwal anjeun, Astagfirulloh,Alhamdulillahiladzi at… … iwal anjeun Gusti anu ngahirupkeun, nu ngamaotkeun abdi, Ngorejat hudang sora hape dipareuman, piraku indit ka cai reureundeukan, Audzubilahi min dzalik. Sholat shubuh mah dijaukeun tina gogoda hape, tetep manteng ka Gusti Alloh. Sakali mangsa, peo minggu harita teh, saged dangdan setelan muslimah, rek ngadon mingguan di madrosah. Nu diaping ku ibu Ai Beulah wetan, malah bari mawa mukena sagala, hape deuih. Acara minggonan harita nungtut sabagean-sabagean lancar kapaju. Hape nu kabekel teu sakara-kara tepi kaharita jempling teu kecet-kecet. Siga nyahoeun ka dunungan keur saregep tolabul ilmu, malah ka acara solat sunat tepi ka rakaat ka hiji alhamdulillah! Ngan ninggang mungkas rakaat ka dua, pas-pasan maca attahiat… ari ngong teh … … teu aya deui nu mukacinta iwal anjeun, terus eta kawih teh. Rey bae beungeut asa beureum rarasaan teh, nya panas ngaheab, ngoprot kesang tiis bijil, era! Asa kumaha mah, beres salam langsung ngutektak kantong keresek, kek kana hape tayohna bari di cekek, leungeun jadi gapa-geupeu, ngopepang teu puguh cabak, pencet itu salah, pencet ieu salah, teu aya deui iwal najeun, terus ngalanglaung. Gusti nu Agung. Astagfirulloh haladzim… Iatigfar sababaraha kali, tek hape di pencet. Teu aya deui… yeuh langsung eureun, Alhamdulillah, Alhamdulillah. Ngareret ka para jamaah, aranteng keneh wiridan, teu! teu aya anu seuri atawa nyeungseurikeun, duka dina jero hatena mah, isukan ringtun anjeun dina hape dipupus. (lalakon amih ka Incuna pedah meunang gogoda tina Hape) Apih Suratman Cimangkok Sukabumi 51
  • 52. Jilbab "Ari Sari sok aneh-aneh wae kalakuan teh? Ma enya hayang make jilbab?" "Nya hoyong we, apan supados nutup orat. Teu sawios Sari ngangge jilbab, Bapa?" "Ngewa, Sari. Ulah!" "Ah, bade ... " "Ulah, Sari!" "Ah, bade maksa we ..." "Na ari maneh mani wangkelang kitu Sarifudin?" Nugraha Jayadinata Jl. Astana Anyar No. 59 Bandung Aneh A: “Uing mah sok heran ku polah dokter. Nyeri sirah tapi nu diubaran jeung disuntik bujur!” B: “Komo mun budak orok nu gering mah. Indungna nu kudu ngadahar ubar, teu kaharti pan?” C: “Teu kaharti teh ku silaing nu bararodo jeung teu nyakola!” Nugraha Jayadinata Jl. Astana Anyar No. 59 Bandung Komar: “Itu Si Cucu nu keur diopnameu.” Hadi Aksa Ramadan Jl. Sayang No. 78 RT 02/07 Sayang – Jatinangor Sumedang Rektor Acid: “Cong, ari rektor teh naon?” Acong: “Mun teu salah mah, eta teh singketan tina ‘kerek di kantor’, jadi meureun rektor teh nu sok kerek di kantor.” Acid: “Heueuh meureun nya?” Hadi Aksa Ramadan Jl. Sayang No. 78 RT 02/07 Sayang – Jatinangor Sumedang Kuliah Otong: “Maneh kungsi kuliah?” Ardi: “Kungsi, di Unpaj!” Otong: “Unpad meureun.” Ardi: “Laun Unpaj, Universitas Pajuaraan, alias tempat sare. Di dosenan ku pamajikan.” Hadi Aksa Ramadan Jl. Sayang No. 78 RT 02/07 Sayang – Jatinangor Sumedang Jurig Bungkeuleukan “Na kumaha nya rupa jurig? Bener kitu siga nu sok aya dina tipi? Siga haseup, jeung bisa diasupkeun kana botol!” “Heh, acuan jurig mah dengekeun wae ceuk kolot baheula. Jurig mah awakna sagede hurang, huluna sagede munding!” “Ke, eta moal beurateun ku hulu kitu jurig teh?” “Ah, kumaha maneh wae.” Neangan Kanikmatan “Uing teh teureuh Pakidulan Garut. Geus lunta ka jauhna, meuntas laut ngalanglang nagri. Euweuh deui tujuan uing teh hayang neangan kanikmantan!” “Manggih?” “Pastina atuh!” “Ti mana?” “Eta ti pamajikan, di kamar!” Nugraha Jayadinata Jl. Astana Anyar No. 59 Bandung Anwar Fauzi Jl. Pembangunan 193 Garut Teu Dahar Teu Nginum Komar: “Geus 2 minggu teu dahar teu nginum, tapi angger jagjag jeung hirup!” Koko: “Saha Mar, kuatan kitu geuning!” Ngamalir Akang Bihari: “Tong teuing dipikiran hirup mah Jang, bisi kabawa gelo ku sagala pasualan hirup nu aya. Mangka kiwari mah jaman teh pan 52 kacida edanna. Siga Akang wae geura ieuh, boga filosofis atawa cecepengan hirup teh ngamalir saperti cai. Engke oge ari geus waktuna mah tinantu tepung jeung bagja.” Ujang Kiwari: “Oh, paingan atuh ari kitu mah. Mamang mah pipikirananan teh luncalinci luncat mulang. Teu tigin jeung teu panceg! Di bawa ka ditu hayu, di bawa ka dieu hayu. Kumaha wae cai, diuplak-eplok ka dieu-ka dieu oge pasrah sumerah.” Anwar Fauzi Jl. Pembangunan 193 Garut Nyanyi Guru : “Sok ayeuna urang diajar nyanyi, coba udin ka hareup…” Omon : “Ah.. gampang bu, pira nyanyi…” Guru : “Tembang anak-anak wé…” Omon : “Mangga, bu… “Lihat wajahku penuh dengan panu, ada yang mérah dan ada yang kuning, setiap hari ku siram sepirtus, kurap panuku semuanya indah, Lalalala. . .” Ifah Musdalifah Jl. Saturnus No. 67 Basa Inggrisna Guru : “Ari basa inggrisna buku, naon?” Kabayan : “Céték atuh…, eu buuk!” Guru : “Good..., ari lampu?” Kabayan : “Eeu lamp.” Guru : “Very good, ari sapatu?” Kabayan : “Céték, tinggal cokot wé hurup awalna, jadi..., eu spat!!” Guru : !!!!??? Ifah Musdalifah Jl. Saturnus No. 67 Baseuh atawa Garing? Dina hiji isuk, si Kabayan katingali keur muyung bakat ku bingung. Iteung: “Kang Kabayan, kunaon? Meni ngalamun wae katingal ku Iteung teh?” Kabayan : “Nya puguh ieu teh keur bingung nyi.” Iteung : “Bingung kunaon atuh, Kang? Sugan we Iteung tiasa ngabantosan.” Kabayan : “Ah yakin moal daek nyai mah ngabantuanna ge.” Iteung : ”Akang teu percanten ka Iteung kitu?” Kabayan : “Lain kitu nyi. Ah da pokona pasti moal bisa.” Iteung : “Muhun sok gera naon. Ku Iteung sugan bisa ditarekahan.” Kabayan : “Kieu nyi, akang teh ti tadi mikiran, mana nu leuwih ngeunah nya, tai kotok baseuh atawa garing? Cing pangasaankeun!” Iteung : “Alah siah eta si akang meni tega ka Iteung teh. Gelo sugan mah.” (Iteung ngincid ka dapur rek nyeblokkeun ci panas ka si Kabayan) Kabayan : “Ongkoh rek ngabantuan tapi kalah ngamuk. Lieur sugan mah boga pamajikan teh.” Aang Suhendar SMA Alfa Centauri Bandung Jalan Diponegoro 48 Bandung Apal Teu? Nyai : Jun, geus apal can?” Jujun : “Apal naon?” Nyai : “Enya lamun manéh téh goréng patut, pendék, bucitreuk, beungeut hideung, irung demé, sirah botak, resep ngorong, ceuli rebing, panon bolotot, pipi kembu, busekel, suku rorombéheun, hirup deuih.. hehehehe…” Asep Mahpudin SDN Haruman Sari - Garut Dagang Awéwé 1: "Maksud mah hayang ngabantu-bantu salaki ngala duit, nya nyobaan dagang kacip. Hih, ukur boga bati kucap-kiceup, abong dagang barang nu geus teu kakocap-kocap." Awéwé 2: "Sarua di dieu gé kitu. Nyobaan dagang koran. Hih, boro-boro boga harta karun, teu bisa ngaganti keran-keran acan." Awéwé 3: "Moal sauing nanasiban dagang mah. Geura nyobaan dagang daging da kana degung hésé manggung, Manglé 2448
  • 53. na atuh kalah dibuburak Satpol PP, pulisi, jeung nu disorban, jaba ku salaki sirah didegung-degung." Awéwé 1 & 2: "Ari kitu dagang daging naon tangka padangabuburak?" Awéwé 3: "Dagang daging hancengan salaki." Awéwé 1 & 2: "Paingan atuh!" Féndy Sy. Citrawarga Bandung Préman Bapa : “Ulah ngaliwat ka gang éta, loba premanna.” Ujang : “Nyantei wé pa, da préman gé manusa.” Bapa : “Gampang ngomong mah, kumaha lamun prémanna keur marabok tuluy ujugujug nubles ti tukang, rék kumaha coba?” Ujang : “Nya tinggal ngomong 'aduh' atuh! Piraku rék seuseurian mah.” Asep Mahpudin SDN Haruman Sari – Garut Teori Darwin "Ari téori Darwin téh bener henteu, nya?" cek nu maca ieu barakatak bari ngeunteung. Elin Marlina Jl. Cangkuang N0. 167 Ujian Indung : “Rék ka mana sujang?” Sujang : “Biasa ma, rék ujian.” Indung : “Ujian naon kitu? Pan can waktuna.” Sujang : “Uji méntal ma, ngarah uing kuat narima hinaan ti batur!” Elin Marlina Jl. Cangkuang N0. 167 Teu Nyambung Kacaturkeun Kabayan keur lalajo tipi di tengah imah. Iteung keur nyeupan hui di dapur keur sarapan jeung Kabayan. Kabayan : “Nyai, kadieu burukeun!” Iteung : “ Aya naon, Kang? Bangun aya nu penting kitu.” (Bari rada lumpat ka tengah imah) Manglé 2448 Kabayan : “Tuh, tingali nyi! Hakim MK ditahan ku KPK. Panuju akang mah” Iteung : “Naha Kang? Akang terang kunaon ditahan cenah?” Kabayan : “Eta kamari teh si Hakim maling sendal akang di masigit.” Iteung : “Euleuh geningan eta geus jadi hakim oge maling keneh sandal urang nu sangsara nya, Kang? Kabayan : “Eh sok teu nyambung si nyai mah. Eta si Hakim tukang rongsokan nu nyokot sendal akang mah.” Iteung : “ Terus naon patalina atuh jeung berita dina tipi? Hanas geus lulumpatan nyampeurkeun.” (Iteung kukulutus bari indit deui ka dapur) Aang Suhendar SMA Alfa Centauri Bandung Jalan Diponegoro 48 Bandung Samsu Nyai : “Mang, mésér samsu satengah saur bapa.” Tukang roko : “Mangga néng… ” Nyai : “Naha ning ieu mah kuntung?” Tukang roko : “Pan tadi mésérna satengah lain? kabeneran tadi ngudud, ngan béak satengahna...” Arini Jl. Bandung No. 189 Nyébor Udin: “Jang, cebor tuh kembang di buruan?” Ujang : “Pan nuju hujan, pa.” Udin : “Maké payung wé, tong pamalésan manéh téh!” Arini Jl. Bandung No. 189 Béda jeung di Cagar Alam Emang: “Tah Lo mungpung ka Bandung. Bisi Alo teu apal, ieu anu disebut Jalan Banténg téh.” Alo: “Naha geuning Mang bet bénten sareng di cagar alam Pangandaran nya?” Emang: “Maksud Alo?” Alo: “Di Pangandaran mah nu disebat jalan banténg téh paragi liliwatan banténg. Ari di Bandung mah ti tadi Alo ngajentul gé teu mendakan banténg hiji-hiji acan.” Aldi Nurdiansyah Jl. R. Ikik Wiradikarta 31 Tasikmalaya Kenalan Aa : “Enéng... tiasa kenalan?” Enéng : “Mangga waé, A...” Aa : “Saha namina?” Enéng : :Déa, A.” Aa : “Déa naon néng papanjanganna?” Enéng : “Déalungkeun ku aing mun loba tatanya waé mah!” Indra Gunawan Jl. Keansantang No. 34 Teu jauh da!!! Bejana indit ka Haji! Enya ! Ka tanah Arab? Enya. Talete pisan maneh mah! Atuda eta wayah kieu geus balik deui ? Ah…! Da teu jauh ukur ka Bogor ! Naha ? Ka Haji Faruk anu boga tanah di Bogor ! Bedus teh, sugan enya munggah Haji. Apih Suratman Cimangkok Sukabumi Pait Dadan: “Basa kamari-kamari tahu euweuh dijual di pasarpasar sabab kacang kadeléna anu hesé jeung mahal, urang Sumedang geus hasil nyiptakeun tahu anu bahan dasarna tina siki paria.” Didin: “Euleuh-euleuh geuningan pinter. Kumaha tah rasana?” Dadan: “Cenah mah teu ngeunah sabab kacida paitna.” Undang Suherlan Cikeruh - Sumedang Tunggu Lunas Kunaon euy maneh bet leweh? Teu kabawa ngapung ayeuna ! Naha nya aneh ? Asup daftar tunggu ! Iraha atuh jadina? Teuing da asuf daftar tunggu, tunggu lunas heula !!! Bedul siah !!! Apih Suratman Cimangkok Sukabumi Jin 1 Aki: “Nyai ieu téh calana nanahaon mana kandel-kandel teuing?” Incu: “Kapan éta téh Nini, anu disebat calana jin téa.” Aki: “Euleuh-euleuh sok lalawora ari nanaon téh. Piceun kadituh sing jauh, ulah dipaké deui! Kumaha kéh lamun jinna nyahoeun calanana dipaké ku hidep?” Aldi Nurdiansyah Jl. R. Ikik Wiradikarta 31 Tasikmalaya Katabrak Mamah : “Pami aya réréncangan nyai katabrak, nyai kedah nyebat kumaha?” Nyai : “Nya nyebat aaawww wé… gitu ajah ko répot.” Indra Gunawan Jl. Keansantang No. 34 Jin 2 Asep: “Bener kitu nya lamun hayang nyaho jin, lian teu sabrongbrong téh kudu puasa heula?” Adun: “Lah uing mah henteu. Tinggal berengbeng wé ka Cihampelas. Di unggal toko ogé ngahunyud jin mah.” Aldi Nurdiansyah Jl. R. Ikik Wiradikarta 31 Tasikmalaya Bihari jeung Kiwari Si Aki: “Baheula mah nya Nini, anu disebut leuwi téh panonoban lauk.” Si Nini: “Enya Aki. Kumaha ari ayeuna?” Si Aki: “Ayeuna mah jadi panonoban mobil geuning.” Si Nini: “Buktina?” Si Aki: “Ulin geura ka Leuwi Panjang. Sakitu ngabregbregna mobil téh, nu gedé nu leutik gé aya.” Undang Suherlan Cikeruh - Sumedang 53
  • 54. Suwung Strategi R eformasi 1998 sasatna sahabekna, estuning henteu make strategi. Ampir-ampiran kawas reformasi di Mesir ayeuna. Katulungan soteh, pedah wae Presiden Soeharto leah ngundurkeun diri. Tapi, gancangna Soeharto ngundurkeun diri oge, pamustunganana nimbulkeun masalah, ku lantaran para tokoh reformasi tacan saged nuluykeun pamarentahan. Pan teu kaharti, Amien Rais ngusulkeun Gus Dur jadi presiden, tapi satuluyna bet dijungkelkeun deui. Naon atuh kasebutna prakprakan kawas bieu mun lain polah teu eling? Coba geura, satuluyna bet der ngayakeun pemilu make cara milih langsung bari jeung dilaksanakeun di sakuliah nagara. Puguh wae atuh nimbulkeun riributan di mana-mana. Teu dipikir, di masarakat nu masih keneh “perang antar suku” eta geura ngalarapkeun pilkada make cara milih langsung? Katurug katutuh, tuluy ngarawu ku siku ngalarapkeun otonomi daerah. Nya atuh patingjaligrah “raja-raja kecil” di daerah marebutkeun hancengan kakawasaan. Nya, kakara ayeuna, para juragan teh reuwas kareureuhnakeun. Tuluy timbul gagasan, pilkada make cara milih langsung mah leuwih hade semet tingkat propinsi wae, henteu kudu dilarapkeun deui di tingkat kabupaten jeung kota. Milih bupati jeung walikota mah cukup ku DPRD wae, tinggal milih gupernur jeung presiden nu angger make cara milih langsung teh. Eta teh sabada nitenan pilkada make cara milih langsung leuwih rea mudaratna tibatan mangpaatna. Duit trilyunan dihahambur teu puguh bari jeung kamiskinan mahabu di mana-mana. Dan mun enya oge nagara urang ma’mur, meureun moal rea TKI saperti pembantu rumah tangga 54 buburuh ka mancanagara. Matak wirang puguh ge, apan ku Malaysia sasatna geuning urang dicacampah. Jadi, teu eling bener, mun dina kaayaan kitu, angger wae kaom puli- tisi ngalarapkeun sistem pulitik kawas ayeuna. Mundur salengkah dua lengkah Jadi jelas, reformasi kudu puguh atuh lengkah-lengkahna. Matak bahla mun diantep mangprung sangeunahna. Ngan jelema teu waras nu nyebutkeun reformasi “tidak mengenal kata mundur”. Ari matak maslahat mah, naha make teu meunang mundur?Ceuk saha mundur salawasna salah, maju salawasna bener?Tah, cara mikir bubudakeun kitu nu ngalantarankeun reformasi urang ayeuna ampir-ampiran tigebrus kana jurang teh. Mundur, tangtu lain hartina balik deui kana pamarentahan otorites kawas Orde Baru. Tapi, maju oge lain hartina ninggalkeun sagala rupa nu hade nu di antarana geus dilarapkeun di jaman Orde Baru jeung jaman-jaman samemehna. Percumah atuh urang gogorowokan netelakeun pentingna ngalarapkeun kaaripan lokal ari embung metik palajaran ti mangsa samemehna mah. Da ari metik mangpaat mah nya ti mana-mana jeung ti iraha wae teu kudu kawatesan ku mangsa ayeuna wungkul. Ideologi Pancasila, nasionalisme kabangsaan, upamana, nu geus dirintis hese cape ku tokohtokoh mangsa ka tukang,nya perlu dilarapkeun mangsa ayeuna jeung mangsa ka hareup. Jadi kudu tandes, adeg-adeg kumaha nu bakal satuluyna dilarapkeun jeung “perluasan” kumaha nu bisa dilakukeun satuluyna. Tah, polah kitu ngan bisa jalan mun para pamingpin urang ngabogaan visi jeung strategi. Cilakana, eta pisan nu ayeuna suwung teh. Nu aya, katembongna, ngan saukur mangkeluk “pulitisi hitam” nu polahna polongtong jeung ngajago. Teu kaharti, ku naon pulitisi kitu bisa ngagonyok di DPR? Malah tuluy nyaliara ka lembaga-lembaga nagara sejenna? 2019 Kawasna pemilu 2014 can mampuh mere rea harepan. Soalna sistem pulitik, ekonomi, budaya jeung nu sejenna bakal langgeng keneh kawas ayeuna. Caleg rea keneh nu heubeul, atuh capres oge can jelas saha nu bakal katarima ku sarerea. Partey Pulitik oge tacan tembong boga konsep nu mampuh ngadobrak sistem teu eling kawas ayeuna. Dalah di kumaha, golongan putih (golput) kawasna masih keneh jadi pilihan sawatara kaom independen nu embung taluk, sumuhun dawuh milu kana sistem ayeuna. Maranehna tatahar “tarung anggeusanggeusan” ti taun 2019.*** Karno Kartadibrata. Manglé 2448
  • 55. JATUKRAMI Nitih wanci nu mustari ninggang mangsa nu utama. Runtuyan kaasih jatukrami jadi bukti. Parantos ngadahup: Taufik Rahayu, S. Hum., (karyawan Mangle) putra kulawarga Bapa Rosadi sareng Ibu Rogayah KA GIGIR: 1. Pajeujeut, awut-awutan 4. Panutup awak supaya teu katirisan 7. Pausahaan penerbangan 8. Paragi mulas 9. Cai 11. Kuring (Inggris) 12. Nyokot teu bébéja 14. Sosoca/batu perhiasan 17. Pulo Sumatra 20. Kusir 22. Ukuran jauh 23. Nu ngajaga pangbérokan 25. Nyanyi duaan 26. Bandung Lautan Api 27. Kalakuan 28. Awi nu mangrupa boros kénéh KA HANDAP: 1. Panggantungan pakéan 2. Dahar janari mun rék puasa 3. Kalengkepan nu diwisuda 4. Lembur tempat lahir 5. Kuburan 6. Dano 10. Taman Ismail Marzuki 13. Kabéh (Inggris) 15. Radio pamaréntah 16. Lalawora Manglé 2448 18. Dulur sahandapeun 19. Sawah 20. Pangdiukan dina sapéda, kuda 21. Pamupus 23. Héwan kurban 24. Loba anu meuli Waleran diserat dina kartu pos, témpélan Kupon Tarucing Cakra No. 1414. Kintunkeun ka Majalah Manglé Jl. Lodaya 19 Bandung 40262 paling leuir dua minggu saparantosna medal. Nu kagiliran kénging hadiah Tarucing Cakra No. 1412: 1. Indah Jl. Kesatrian Gg. Delima II No. 2 Cirebon 2. Herman Entuk Karyawan Krida Nusantara Jl. Sukaluyu Bandung 3. Dedi Sopandi M.Ag. Gang Kujang - AH Nasution 46 Bandung Hadiah masing - masing Rp. 15.000,- K U P O N TARUCING CAKRA NO. 1414 Ka Evi Fuji Fauziyah, S. Hum., putra kulawarga Bapa H. Elin Zaelani (H. Delin) sareng Ibu Hj. Dedeh Rohayati. Akad nikah lumangsung dinten Ahad 27 Oktober 2013 tabuh 09.00 WIB di Masjid al-Hikmah Batukarut Kabupaten Bandung. Acara sukuran walimahan (resepsi) dilaksanakeun dinten éta kénéh tabuh 12.00 – 17.00 WIB, di Kp. Batukarut RT 01 RW 06, Desa Cikoneng Kac. Pasir Jambu, Kabupaten Bandung. Bébér layar tarik jangkar ngambah sagara kahirupan Paguneman padungdengan antara batin duaan Silih asah silih asih asuh jeung silih talingakeun Muru udagan nu jadi panyileukan Mugia runtut raut sauyunan Ngawangun rumah tangga nu sakinah, mawadah tur warohmah. Sinareng éta ais pangampih MANGLE ngahaturkeun wilujeng jatukrami sareng ngiring bingah ka nu kagungan maksad ti dua pihakanana, kitu deui ka panganten sakalih. Mugi sing lambat-lambut enggoning ngambah sagara rumah tangga. Amin. 55
  • 56. Andar-andar Kota “Geus lila jadi pasualan méh di saban kota, Lo.” “Naon?” “Pangpangna di kota-kota gedé, Lo.” “Enya naon téa?” “Andar-andar, Lo. “Oh perkara andar-andar.” “Enya. Andar-andar, tukang jajaluk, budak jalanan, jeung sajabana Lo.” “Balatak di kota, Mang. Ti sisi jalan tepi ka kolong sasak. Ti kolot tepi ka budak,” “Sakapeung sok teu puguh rarasaan ningalina téh, Lo.” “Ih, kawas nu gering baé maké jeung teu puguh rarasaan sagala?” “Maksud téh aya rasa nu pagaliwota.” “Baruk?” “Pagaliwota antara rasa karunya ningali kaayaanana jeung sareukseuk ningali balatakna andar-andar di jalan.” “Ambuing.” “Ningali balatakna andar-andar, Lo.” “Kumaha, Mang?” “Tétéla angka kamiskinan di urang téh masih kénéh gedé pisan, pang- 56 pangna di kota-kota.” “Lian ti kitu, Mang.” “Naon deui, Lo.” “Mangrupa gambaran yén kota téh masih kénéh jadi daya tarik anu kuat, nu ngalantarankeun réa urang pilemburan anu ngumbara nyiar kipayah ka kota. Sok sanajan kapaksa kudu jadi andar-andar.” “Beu.” “Lian ti kitu, Mang.” “Naon deui.” “Andar-andar, atawa urang spésifikeun baé tukang jajaluk, cenah mah réa nu panghasilanana lumayan gedé. Coba baé mun saurang méré sarébu, lamun nu méréna lima urang gé jadi lima puluh rébuna.” “Beu.” “Jajaluk geus jadi ladang usaha anu gedé kauntunganana. Alatan kitu, cenah kiwari réa jalma anu terjun kana bisnis jajaluk, ti mimiti stake holder atawa tukang jajalukna nepi ka mafia anu ngordinator sarta nyalurkeun tukang jajaluk ka tempat-tempat anu dianggap strategis.” “Ambuing.” “Jadi kiwari mah jajaluk ogé réa saingan, Mang.” “Kawas digawé di kantoran atawa di pabrik nyah, Lo.” “Enya, Mang. Alatan kitu réa anu ngulik, ngakal metakeun cara sangkan rupa jeung kalakuanana pikarunyaeun nepi ka réa jalma anu haat méré. Aya anu sukuna ditilepkeun nepi ka kawas nu potong, aya ogé anu nyieun boborokan dina awakna, lololongan, jeung sajabana. Malah aya anu ngahaja mamawa budak séwaan, sarta réa deuih anu ngaryakeun barudak jadi budak jalanan.” “Euleuh-euleuh.” “Malah ceuk inpo anu katarima ku kuring.” “Kumaha cenah, Lo?” “Salian ti koordinator, kiwari mah tukang jajaluk ogé sok aya nu ngalatihna.” “Heuheuy, boa-boa aya diklatna deuih.” “Matak pantes lamun kiwari pamaréntah ngaluarkeun uar pangajak sangkan ulah bura-béré ka andar-andar atawa tukang jajaluk jeung sajabana anu aya di jalan.” “Kaharti kituna mah.” “Kaharti kumaha?” “Lamun teu réa jalma nu méré tangtu panghasilan tukang jajaluk bakal ngurangan. Lamun geus kitu, lila-lila bakal réa nu ninggalkeun profési tukang jajaluk alatan geus teu kaharti.” “Enya.” “Tapi kumaha nasib tukang jajaluk anu bener-bener miskin jeung tanpadaksa, Lo.” “Tah éta anu kudu bener-bener diperhatikeun jeung dipikiran mah. Jadi tugas pamaréntah jeung urang saréréa.” “Enya.” *** Manglé 2448