• Save
Mitra Sunda - Mangle2439
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Mitra Sunda - Mangle2439

on

  • 8,601 views

 

Statistics

Views

Total Views
8,601
Views on SlideShare
8,601
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
0
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Mitra Sunda - Mangle2439 Mitra Sunda - Mangle2439 Document Transcript

  • N gahaja nyodorkeun istilah “diaspora” dina nomer ieu téh, kahijina ieu istilah téh ku batur mah geus dipolitikkeun, bari prak kumaha carana bisa “nyebarkeun binih anak bangsa” di nagara- nagara deungeun. Kadua, lantaran aya patalina jeung kagiatan “Diaspora” nasional nu ngahaja dina taun ieu sabudeureun tanggal 17 Agustus 2013, ngayakeun kongrés di Jakarta. Kum, urang Indonésia anu sumebar sadunya, karumpul di Jakarta, ngakurkeun pangala- man jeung ngararancang program keur ngilu ngara- harjakeun bangsa boh nu di pangumbaraan boh nu bumetah di sarakan. Keuna ka urang Sunda anu sarua geus motekar sorangan nyebar, ngalalana, bubuara di nagri deu- ngeun, ieu kagiatan téh mecut sawatara urang Sunda anu hirup belejag di Karajaan Kuwait. Ku alpukah sawatara urang Sunda nu jadi gegedén perusahaan minyak Kuwait, gegedén rumat sakit, jeung di rupa- rupa profési séjénnna, nya ngadeg “Paguyuban Urang Sunda di Kuwait” anu tos resmi ditangtayungan ku Ke- dubes RI di Kuwait. Ari visi jeung missina mah, iwal ti bisa jadi wadah guguyuban jeung silih talingakeun papada uiang Sunda di Kuwait téh, ogé hoyong bisa mulang tamba ka lem- bur karuhunna ku cara réréongan. Ngabandungan obrolan di kantor Manglé sareng Pa Adi Priadi Kadar,M.Sc., Pa Nanang Suyono, nu jadi Pangaping sareng Sesepuh Paguyuban Urang Sunda di Kuwait, al- hamdulillah urang Sunda di Kuwait téh katingalna langkung ti hurip. Pantes mun bisa ngeureut neundeun keur mulang tamba ka dulur-dulurna di lembur karuhunna téh. Taun ieu tos dirarancang, survéy tempatna, gambar wawangunanana, piwaragadeunana, Paguyuban Urang Sunda di Kuwait baris ngadegkeun rumah sakit di wewengkon Jawa Barat keur jugjugan nu tatamba tina rupa-rupa kasakit sarta baris kabedag da waragad tatamba baris murah, boa nepi ka haratisna. Muga sing pareng! *** Diaspora Urang Sunda di Kuwait 0SIUPP: No. 034/SK/Menpen/SIUPP/CI/1986 ANGGOTA SPS JABAR No. 50/AB/BAFD/XII/69 BANK: Bank Mandiri Cab. Bandung Alun-alun No. 130-00920.32518, Bank BNI Cab. A-A No. 24455350 ISSN: 0852-8217 ALAMAT REDAKSI/TU/IKLAN: Jl. Lodaya No. 19 Bandung 40262 Telp. 022-7303438 Fax 022- 7309720 E-MAIL: - redaksimangle@yahoo.com - facebook: Majalah Sunda Mangle PAMEDAL PT. Manglé Panglipur, PANARATAS R.H. Oeton Muchtar (Alm), Ny. RHE. Rohamina Sudarmika (Almh), Wahyu Wibisana, PUPUHU/GIRANG RUMPAKA Oedjang Daradjatoen M., PANASEHAT USAHA Teddy Kharsadi, WAKIL PUPUHU Abdullah Mustappa, RUMPAKA SENIOR Karno Kartadib- rata, Ny. Hana Rohana S., RUMPAKA Elin Samsuri, Ensa Wiarna, Dian Hendrayana, Eep Nandang R, Narti. PANANGKES: Ensa Wiarna; SEKRE- TARIS RUMPAKA Rudi H. Tarmidzi, PANATA LAKSANA Ayi Sundana, DOKU- MENTASI Ny. Ai Suryati, JURU-POTRET Reisyan, PANATA RUPA/PRACETAK Cucu Rahmat S, Bachrudin, ILUSTRATOR Agus Mulyana, KORESPONDEN Asep GP, Hj. Cucu (Kota Bandung); Enung (Kab. Bandung); Uun Juharyanti (Tasikmalaya); Gun-Gun (Purwakarta); Aam Amirah (Karawang); Armega Sista (Pandeglang); Dali Sumarli, S.Pd. (Sumedang). PRODUKSI Endang, Jaja, Ade, IKLAN Unay Sunardi, Dedi Asmarahadi PANATA HARTA Herno Hernawan, Ai Nawangsih, PANATA DUUM Dicky M. Rafiudin, Dikdik Djoko S. Adi Priyadi Kadar, M.Sc. (katilu ti kenca) sareng Nanang Suyono (kadua ti kenca) waktos silaturahmi ka ka redaksi Mangle
  • SAJAK Diwontid Ano Karsana ..................................... 8 KOLOM Ngeunah Éhé Teu Ngeunah Éon Atep Kurnia ...................................... 9 Naon Ari Ideologi Dede Mariana ................................. 30 PURIDING PURINGKAK Supata Urang Baksil Féndy Sy. Citrawarga ..................... 24 UNAK-ANIK Baju Kuda Teu Weléh Maréma ......................................................... 44 IMPLIK-IMPLIK Nu Ngumbara di Kuwait Tibelat ka Tatar Sunda ......................................................... 46 CARITA PONDOK Bapa jeung Adan Magrib Ipung Thaifur Abu Yazid ................... 20 Hideung Jeung Bodas Yosef M. Ibrahim ................................. 22 Lalaki Dina Tungtung Peuting Tiktik Rusyani ..................................... 26 NU MANEUH Lawang Saketeng ............................... 1 Kaca Tilu ............................................ 3 Munara Cahya ................................... 14 Dongeng Aki Guru ............................ 17 Mimbar Atikan .................................. 21 Gedong Sate ...................................... 28 Mangle Alit ....................................... 31 Katumbiri .......................................... 36 Nyusur Galur .................................... 42 Carpon Lucu ..................................... 49 Pangalaman Para Mitra ..................... 50 Ha... Ha... Ha ..................................... 52 Bale Bandung .................................... 54 Tarucing Cakra .................................. 55 Lempa Lempi Lempong .................... 56 CARITA NYAMBUNG Carita Sarebu Samalem (170) ............................................................. 10 Gogoda Ka Nu Ngarora (9) M.A. Salmun ............................................................. 12 Panata Rias & Raksukan: Sanggar Ayu Busana (Galery Rias Pengan- tin) Komplek Neglasari Jl. Neglarasa No. 9 Ujung Berung – Bandung Telp. 022 – 70432343 HP: 08122395408 ­Sekar­Manglé Tiara 5 LAPORAN 100 Taun Paguyuban Pasundan Kawah Candradimuka Urang Sunda Potret:Reisyan Biasana gé ti jam satengah genep soré, Pa Ahmad geus ngajentul di masjid, rék adan. Komo ayeuna, kangaranan bulan puasa. Ti jam satengah lima mula geus aya di masjid, bari tadarusan jeung ngawurukan barudak nu ngaraji. ............................... 20 Bapa jeung Adan Magrib
  • Huffpost T eu mangkuk sabaraha lila sabada surat kabar The Washington Post dijual ka Jeff Bezos 250 milyar dolar, The Huffintong Post dilélér hadiah Pulitzer. Éta anu dua téh taya patu- la-patalina. Tapi kajadianana némbongkeun kumaha robahna nasib koran sabada aya internét. The Washington Post téh umurna geus leuwih ti saabad. Mimiti terbit dina taun 1877. Tirasna rata-rata 400 rébuan sapoéna. Malah nu édisi poé Ahadna mah bisa nepi ka 800 rébuan. Wartawan nu digawé di dinya, nurutkeun Wikipédia, moal kurang ti 700 urang. Nepi ka ayeuna geus kungsi meunang Pulitzer nepi ka 47 kali. Salasahiji préstasina anu nyongcolang dina awal taun 1970- an. Harita éta koran téh ngabongkar skandal Watergate anu jadi sabab mundurna Presidén Richard Nixon. Duaan réporterna, Bob Woodward jeung Carl Bernstein kakoncara ka mana-mana. Nya ti harita mimiti populérna naon anu disebut laporan invéstigasi téh, anu ditarurutan ku méh sakumna penerbitan di saku- liah dunya. Alesan utama naon sababna koran anu geus ngalégénda saperti kitu ku nu bogana nepi ka dijual lan- taran alesan bisnis. Oplah sapopoéna cenah terus nyirorot. Komo deui iklanna mah. Ari Jeff Bezos, anu meulina, éta téh bosna Amazon, toko buku onlén anu keur meujeuhna nanjung. Cenah ku Bezos, engkéna koran The Washing- ton Post téh bakal digabungkeun jeung Amazon. Duka teuing bakal kumaha jadina. Saméméhna, grup The Washing- ton Post gé geus nutup penerbitan majalah Newsweek, anu robah jadi majalah onlén. Ku dijualna The Washington Post nandeskeun yén penerbitan anu sakitu rohakana gé ahirna teu mangga pulia nyanghareupan mahabuna média onlén di internét. Ari The Huffington Post, sok diringkes jadi Huffpost, média onlén anu umurna tacan aya 10 taun. Boh Washington Post boh Huffpost sarua, diterbitkeun jeung dikokolakeunana téh ku awéwé. Katherine Graham, anu mingpin The Washington Post geus maot sababaraha taun ka tukang. Ari Arianne Huffington, salian ti jadi pingpinan téh rajin pisan nulis deuih, lantaran asalna gé manéhna téh sok nulis buku. Majuna média onlén Huffpost jeung nyirorotna média citak The Washington Post nétélakeun yén dunya penerbitan keur robah. Lain hiji dua média citak anu bangkrut. Sabalikna média onlén ting- pucunghul di mana-mana. Di urang gé galagatna ka dinya. Kakara disebut galagat téh lantaran tacan aya média citak (anu gedé) di urang bangkrut lantaran kadéséh ku média onlén. Koran Kompas upamana angger tagen. Papadaning kitu tetep ngayunkeun pameredih jaman ku jalan muka média onlénna, najan béda. Ngan Kompas.com anu gratisan téh. Ari epaperna mah angger kudu langganan, tur hargana sarua jeung média citakna. Padahal di batur mah, Huffpost upamana, di- gratiskeun. Di urang gé aya detikcom anu gratisan. Detikcom téh minangka panaratas ayana "koran onlén" di urang. Boediono Darsono anu tadi- na nyekel tabloid mingguan Detik jeung Eros Djarot, sabada tabloidna ditutup ku Suharto, nya ganti cabak kana naratas ngadegkeun detik.com. Eusina, berita. Langsung pada ngabagéakeun lantaran kakara aya berita anu formatna saperti kitu. Ayeuna, detikcom geus kaasup jugala. Malah geus ganti dunungan sanggeus sahamna dibeuli ku Chairul Tanjung anu keur koko- moan ngokolakeun média informasi kaasup télévisi Trans jeung Trans7. Papadaning kitu mahabuna inter- nét di urang tacan bisa ngaruntagkeun dominasi média citak. Éta gé geus karasa galagatna, babakuna dina uru- san iklan. Anggaran iklan anu katarima ku télévisi jauh leuwih gedé batan anu asupna ka média citak. Kumaha ari iklan dina média onlén? Sigana mah tacan ceuyah sakumaha di batur. Da buktina nepi ka poé ieu nu sabangsaning detikcom tacan aya nu nandingan. Kungsi aya sababaraha anu nyobaan, tapi umurna teu lana. AM Manglé 2439 3
  • 4 Manglé 2439 Imah urang Sunda Sampurasun! Punten ngiring nyerat. Nu kahiji ngawilujengkeun ka Paguyuban Pasundan nu tos nincak saabad. Hartosna tarekah sareng lampah teh tos asak, seueur wariskeun- ana kanggo generasi sateras- na, Kantenan seueur pisan harepan masarakat ka Paguyuban Pasundan dina nanjeurkeun kasundaan. Memang seueur keneh wargi-wargi Sunda nu teu acan terang kana program Paguyuban Pasundan, pang- pangna dina sual ningkatkeun karaharjaan jeung SDM urang Sunda. Nu terang teh seueur sakola- sakola Pasundan. Mung maksad Simkuring, program ningkatkeun SDM nu patali sareng program kaluar, sok sanaos sanes aya dina lem- baga atikan Pasundan. Margi, urang Sunda henteu mung wungkul sakola di Paguyuban Pasundan. Tah, margi kitu, mudah-mudahan ka payun mah, Paguyuban Pasundan tiasa merhatos- keun sakola-sakola swasta di luar lembaga atikan Sunda. Teras dina sual karaharjaan oge, miharep Paguyuban Pasundan, langkung jinek dina ngahampangkeun bangbaluh urang lembur-lembur nu leres-leres miskin. Carana mah mangga nyanggakeun. Atuh dina sual, ruang-riung, mudah-mudahan Paguyuban Pasundan masing ngara- ngkul deui potensi urang Sunda nu tacan kawanohkeun. Sakitu, hatur nuhun. Mang Aep ti Cileunyi Ciamis PEMERINTAH KABUPATEN TASIKMALAYA Dina raraga miéling Hari Jadi Tasikmalaya ka-902 Ngahaturkeun nuhun ka sakumna masarakat, nu parantos ngiring ngarojong rupaning program pangwangunan di wewengkon Kab.Tasikmalaya Bupati Wakil Bupati H.Ruzhanul Ulum, SE. H.Ade Sugianto,S.IP Sekretaris Daerah Drs.H.Abdul Kodir,M.Pd. Hayu Ragem Sauyunan Ngawujudkeun Kab. Tasikmalaya nu Religius Islami
  • T anggal 20 Agustus 2013 waktu ka tukang, Paguyuban Pasun- dan manjing umur saratus taun. Tangtu wé kagiatan ngareuah-reuah milangkala nu lumangsung di Sasana Budaya Ganesha (Sabuga) Bandung, jadi “Peristiwa Budaya”, nu lain ukur ruang-riung ngedalkeun kasono jeung pintonan seni wungkul. “Kanggo organisasi sapertos Paguyuban Pasun- dan, peristiwa budaya téh sangkan urang, saha waé, bisa ilubiung dina ieu kagiatan,” saur Ketua Umum PB Paguyuban Pasundan, Prof. Dr. HM. Didi Turmudzi, M.Si. Dina ngareuah-reuah milangkala sa-abad Paguyuban Pasundan téa, di- paheutkeun gagasan, angen-angen, cita-cita, impian, geusan jadi karep jeung kahayang sakumna urang Sunda, hususna ais pangampih Paguyuban Pasundan. Mapag milangkala saabad Paguyuban Pasundan, mémang eu- yeub naker. Diantarana waé, pidangan seni instalasi, musik, lalaguan, tari, puisi jeung kagiatan séjénna. Ari jejer badagna mah, ceuk Ketua Umum PB Paguyuban Pasundan, nyoko kana karep jadi “Jaga Baya Sunda”. Tékadna, kahiji, mageuhkeun jati diri urang sunda nu teuneung ludeung. Kadua, nangtukeun Leader- ship Pemimpin Sunda, katilu, nang- Manglé 2439 5 Saabad ka tukang, 20 Agustus 1913, ngadeg Paguyuban Pasundan. Tujuanana, merangan kokoro jeung kabodoan. Dina manjing umur saratus taun éta organisasi teh loba ketak jeung tarékah, lir kawah candradimuka urang Sunda. *** Para inohong Sunda dina Milangkala Sa-abad Paguyuban Pasundan. Lain saukur ngedalkeun kasono
  • tukeun koordinat (0,0) nu jadi titik pamiangan anyar keur ngawangun kasadaran nanjeurna solidaritas ka- bangsaan, ogé kaopat ngawangun manusa Sunda nu pinunjul jeung bener-bener boga kamampuhan. Pamingpin 2014 jeung Nguatan Kultur Bangsa Milangkala 100 taun Paguyuban Pasundan gé jadi panitén balaréa. Ku kituna, wajar, boh para inohong boh masarakat Sunda loba nu miharep ka Paguyuban Pasundan sangkan sabada nincak umum 100 taun, beuki teu- neung ludeung, jadi panyundut sumanget kaasup dina sual kapaming- pinan nasional. Saperti nu ditepikeun ku Gupernur Jawa Barat, H. Ahmad Heryawan, Lc., urang Sunda dina taun 2014 geus waktuna nyiapkeun pamingpin ka tingkat nasional. “Urang Sunda minangka étnis badag, geus waktuna loba teureuh Sunda nu ngi- gelan di tingkat nasional. Kitu deui ka- mampuhan SDM di Jawa Barat kedah janten ukuran unggulna pangwangu- nan nasional. Lantaran kitu, teu lepat, upami ka hareup aya Presiden atanapi Wakil Presiden teureuh Sunda," cek H. Heryawan, Lc. témbrés. Ku kituna, ngaliwatan sumanget milangkala 100 taun Paguyuban Pa- sundan, Heryawan umajak sangkan sakumna warga Jawa Barat terus-teru- san ngalakukeun "diaspora", ngalum- bara ka saban daérah di nusantara, malahan ka saba nagara sing sarukses. Ngan upama geus sukses, ulah poho sangkan baralik deui jadi pelopor pangwangunan keur kamajuan tatar Sunda, hususna Jawa Barat," pokna deui. Paguyuban Pasundan ti mangsa ka mangsa geus loba ketak jeung tarékahna. Ku kituna deuih, nurut- keun Pupuhu Dewan Pangaping Paguyuban Pasundan, Prof. Dr. Ir. H. Ginandjar Kartasasmita, milangkala saabad paguyuban pasundan kudu jadi ‘peristiwa budaya’ nu luar biasa keur urang Sunda. Lantaran 100 taun Paguyuban Pasundan ieu, ngajinekeun deui sababaraha widang. Diantarana waé, muguhkeun ajén perjuangan Paguyuban Pasundan, ngawujudkeun kadaulatan budaya, ogé ngawangun kamandirian. Sabada 100 taun Paguyuban Pa- sundan ogé loba nu miharep sangkan leuwih mageuhkeun kawah candra- dimuka urang Sunda. Nu kitu téh lain waé keur inohong Jawa Barat tapi ogé keur inohong nu geus mang- gung di tingkat nasional. Upamana waé Moh. Jumhur Hidayat, nu ki- wari pada ngarojong nyalonkeun presiden, nétélakeun milangkala 100 taun Paguyuban Pasundan, kaasup salah sahiji cara nu ‘nembrakkeun’ isu kasundaan sakaligus isu ka- bangsaan. Ceuk pangrasa Jumhur, Paguyuban Pasundan téh badag jeung mémang mampuh ngajarkeun prinsip- prinsip hirup nu saéstuna. Ku kituna, ka hareup ceuk Jumhur, Paguyuban Pasundan salawasna ngayakeun kon- solidasi, pangpangna dina sual kabeungharan kultur, wajib ditepikeun keur nguatan budaya bangsa. “Malahan, lantaran étnis sunda nu mangrupa sub kultur budaya Republik Indonesia, salawasna deuih kedah diadumaniskeun kalawan jeni- us, atanapi di elaborasi, disumbang- keun ka republik, lain waé dina widang budaya, tapi ogé widang ékonomi, sosial, cara hirup sauyunan jeung saja- bana,” ceuk Jumhur Hidayat nu ogé ngarasa penting urang Sunda maheut- keun deui sual regenerasi. 6 Manglé 2439 Para pangurus Paguyuban Pasundan ti saban daérah, maheutkeun jati diri Sunda nu leuwih makalangan H. Ahmad Heryawan, Lc., Gupernur Jawa Barat; Nganti Presiden atawa Wakil Presiden teureuh Sunda
  • Manglé 2439 7 Nyoréang Léngkah ka Tukang Mun ngoréhan dokumentasi Paguyuban Pasundan, bakal bréh pamianganana téh jinek naker. Aya tu- juan anu écés, merangan kokoro jeung kabodoan. Upaya kitu terus natrat nepi ka kiwari, najan ahirna mah nu leuwih témbong écés téh dina widang atikan. Sahenteuna kiwari Paguyuban Pasundan téh boga 114 sakola jeung 4 paguron luhur, nya éta Universitas Pa- sundan, Sekolah Tinggi Ilmu Ekonomi (STIE) Pasundan, Sekolah Tinggi Ke- guruan dan Ilmu Pendidikan (STKIP) Pasundan, sarta Sekolah Tinggi Hukum Pasundan (STH). Ti mimiti éta lembaga diadegkeun taun 1930-an, saur Prof. Dr. HM. Didi Turmudzi, M.Si. geus loba nga- hasilkeun alumni nu makalangan dina rupa-rupa widang. Mun ditataan, moal susah néangan contona. Misalna waé, manten Wakil Presiden Umar Wira- hadikusumah jeung Rektor ITB man- ten, Prof. Doddy Tisna Amidjaja. Ngaliwatan widang atikan, Paguyuban Pasundan satékah polah ngajaga ‘kalanggengan’ ajén-inajén budaya Sunda anu soméah jeung toléran. Lian ti kitu, ogé satékah polah nyiptakeun insan Sunda anu pinunjul keur ngokolakeun bangsa jeung na- gara. Prof. Dr. HM. Didi Turmudzi, M.Si. engeuh pisan, yén tingkat atikan masarakat Jawa Barat téh can pati ngagumbirakeun. Di tingkat nasional, pendidikan Jawa Barat mémang teu panghandapna, tapi ogé teu pang- luhurna. Kanyataan kitu téh matak prihatin, lantaran Jawa Barat téh nam- peu ka ibu kota. Atuh, lian ti kitu, lem- baga-lembaga atikan kaasup paguron luhur panghadéna téh loba pisan di Jawa Barat mah. Saterusna, ieu pupuhu umum Paguyuban Pasundan nétélakeun, reueus kacida upama aya nu nyebut- keun urang Sunda téh jalma-jalma palinter, ngabogaan ‘karya enerjik’, jeung pasipatanana soméah. Ngan aya deui nu kudu dirobah, di antarana waé, pasipatan nu salila ieu teu ném- bongkeun kahayang urang Sunda muncul ka hareup. “Di Sunda, aya kekecapan ulah goong nabeuh manéh. Ku lantaran kitu, urang Sunda mah bangun nu sungkan némbongkeun manéh. Nu kawas kitu, kudu robah. Urang Sunda nu boga kamampuhan kudu témbong, kudu meunang kaper- cayaan ti nu séjén,” pokna tandes. Milangkala Sa-Abad, Lain Saukur Ngedalkeun Kasono Acara milangkala sa-Abad Paguyuban Pasundan geus lekasan. Natrat ninggalkeun tapak geusan mageuhkeun patékadan urang Sunda nu leuwih makalangan. Atuh masarakat Sunda nu daratang ti saban daérah kaasup urang Sunda di saban provinsi jeung saban mancanagara, seja maheutkeun deui sumanget ka- sundaan nu leuwih ngajénan jati di- rina. Sumanget Paguyuban Pasundan nu geus nicak sa-abad, mémang jadi cicirén urang Sunda sangkan beuki teuneung beuki ludeung. Ku kituna, acara milangkala sa- Abad Paguyuban Pasundan, mémang boga ciri mandiri. Atuh nu haladir ogé euyeub naker, boh para inohong boh masarakat Sunda. Saperti Kang Tjetje Hidayat Padmadinata, H. Uu Ruk- mana, Rano Karno Wakil Gupernur Banten, Komjen Pol (Purn) Adang Daradjatun, Prof. Dr. H. Nanat Fatah Natsir, Moh. Jumhur Hidayat, Burhanuddin Abdullah, Wakil Guper- nur Jawa Barat, Deddy Mizwar, May- jen (Purn.) HR. Nuriana, Tubagus Hasanudin Happy Salma, jeung para inohong séjénna. Kitu deui, haladir ratusan para pangurus Paguyuban Pasundan ti saban daérah, boh ti saban kota/kabu- paten di Jawa Barat, boh ti saban paguyuban provinsi jeung mancana- gara. Upama waé ti Paguyuban Pasun- dan Bali, Lampung, ogé Paguyuban Pasundan Melbourne Australia, Jepang, Amerika ogé ti Berlin Jerman. Teu kaliwat, ti kalangan generasi ngora, saperti para siswa, mahasiswa ti saban daérah nu aya dina lembaga atikan pasundan, milu aub ngeuyeuban saban acara. Lian ti loba nu haladir, acara ogé direuah-reuah ku pintonan seni, boh di jero gedong Sasana Budaya Ganesha (Sabuga) boh diluar gedong. Saperti karinding, toléat, borangan, kacapi modern, ogé mintonkeun seniman sunda, nu kakoncara di mancanagara saperti Rita Tila, Devi Supriyatna, ogé Yadi Cahyadi (Piteuk) jeung nu seni- man séjénna. *** (tim manglé) Prof. Dr. HM. Didi Turmudzi, M.Si., Ketua Umum PB Paguyuban Pasundan Moh. Jumhur Hidayat; miharep Paguyuban Pasundan leuwih nguatan bangsa jeung nagara
  • Ano Karsana Diwontid Kuda jangkung buntut gomplok Nu tumpak tanding gagahna Mapaykeun gambar diwontid Sugan aya nu sindang ka lembur Labas ka basisir. Rampog gerot Mangkék beuheung Koboy Itali baju rarawis nyari Tapis ngabedil runtuyan pati Diudag sherif nepi ka Parigi Ngadon minggat ka Cijulang Ngalengo ka Grand Canyon Sherif neges-neges gambar nu mupujuhkeun imut jeung légég rapang ngajagrag paséséréd kabuntang-banting angin Ngakur-ngakur potrét nu keur diwontid Bisi aya nu sarimbagan. Atawa nu mubus nyamuni Pager ayu pager bagus Ngabagéa réa pangréka Sherif turun tina kuda bari tabé. Najan gambar Raray konéas teu suda ditelek-telek Raksukan rawing geus rawun Digaléntor panonpoé diangiran ku cai hujan Pasoléngkrah gantar awi Diawut-awut rampog gerot suwung. Sherif terus laju Ngagedigkeun kuda jangkung Buntut gomplok. Labas parat ka Cijulang Ngalongok Grand Canyon di Cukang taneuh 14-25 Pébruari 2009 Sumedang – Darmaraja Sapaparat jalan pakebonan Paré huma rahray konéng Kanyaah dumuk mupusti kahéman Pauntuy-untuy harepan Diaseukkeun binih paré giriwangi Di tegalan kadeudeuh Tangkal jagong sisi heuleuran Kacang panjang diwidian meulit turus malar weweg tangtungan Muuhan liang aseukan Teu kalis dipacok pamatuk tikukur Jeung saabrulan galatik bulu kulawu Rupaning angin ateul dihéboskeun ku nu culika sangkan paré jocong hapa dihanceng wereng Nu tunggon mah anu tunggon Manco inggis haté digareuwah hama Piit usil nyamuni nyisil ranggeuyan Nu geus panceg satuhu: jungjunan! Titip ati-ragawi mung ka Gusti Moal deuk rumpang-reumpeung Geusan satuhu Paré huma rahray konéng Ranggeuyan beubeurat sangga Kapibuatan ngajadi Asih Teu incah balilahan 10-3-2009 Manglé 24398
  • P aling henteu keur bangsaning nu karolot mah sigana masih wanoh kana babasan atawa paribasa “Ngeunah Éhé Teu Ngeunah Éon”. Ngan hanjakal keur nu ngarora, sakumaha karéréanana babasan jeung paribasa di urang geus laleungitan acuanana. Sababna mah tangtu waé aya pakaitna jeung parobahan ti waktu ka waktu anu teu bisa dipungpang ku urang Sunda. Ku parobahan téa urang hamo bisa nadah, kaasup pangalaman jeung pangawéruh ti batur. Teu héran mun saha jeung urang mana ari Éhé jeung Éon teu pati kalamot ku patlot. Katambah deuih apan urang mah masih kandel ngandelkeun tradisi lisan, anu nyin- dekel kana euceuk jeung cenah. Nya cindekna mah urang teu bisa nginget- nginget sakur pangalaman jeung pangaweruh nu geus kaliwatan atawa kaalaman baheula. Tapi kétang, cék kolot téa mah genténg-genténg ulah potong. Lan- taran teu kabéh ngandelkeun inge- tan. Apan aya waé najan saeutik-eutikeun nu nulis ngeunaan Éhé jeung Éon. Urang bisa meunang gambaranana tina Kamus Basa Sunda Sacadibrata (2005), Kamus Basa Sunda RA Danadibrata (2006), jeung Ensiklopedi Sunda (2000). CékSacadibrata,“Éon,ngaranbodor réog tukang licik. Dina waktu ngadu domba (dodombaan) kieu pokna ka baturna (ngaran Éhé), “Lamun domba Éon meunang. Éon kudu digandong ku Éhé, tapi lamun domba Éon éléh, Éhé kudu ngagandong Éon.” Kitu asalna nu matak aya babasan: Ngeunah Éon teu ngeunah Éhé.” Ari cék Danadibrata, “Éon ngaran bodor réog di Bandung anu katelah ogél Éon jeung batur ngabodorna ngaran Éhé; n.k. taun 1942 réog Éon masih aya jeung masih kasohor, ari tempatna di Désa Cilampeni Ban- dung; par.: ngeunah Éhé teu ngeunah Éon atawa sabalikna: ngeunah sora- ngan” (2006: 185). Sedengkeun cék Ensikopedi Sunda, “Ehe dan Eon adalah nama panggung dua pemain Ogel pada perempat pertama abad ke-20 yang sangat terkenal di Priangan, sehingga lahir peribahasa "Ngeunah Ehe teu ngeunah Eon" (Enak Ehe, tidak buat Eon). Ehe dan Eon dalam pertunju- kan selalu mengadakan pertandingan dengan ketentuan: Kalau Ehe menang, Eon harus menggendong Ehe, dan kalau Eon menang, Ehe harus digendong oleh ion. Tidak diketahui siapa nama Ehe dan fion sebenarnya” (2000: 210). Cindekna éta tilu sumber pustaka téh nyebutkeun yén Éhé jeung Éon hirupna jeung kasohorna dina abad ka-20, pangpangna parapat mung- garan abad ka-20. Di sagigireun éta, sorangan manggihan katerangan tina buku Pesta Sakola Radja di Bandoeng (1916) karya R. Kartadinata, nu ditulis pikeun miéling 50 taun ngadegna Sakola Radja (1866-1916). Péstana lumangsung ti 30 April nepi ka 2 Méi 1916. Cenah gé, “Dibaroeng ogél ki- wari/ogél Eon kaoem moeda/éta ogé langkoeng anéh/kamashoer ka mana-mana/Eon anoe kontjara/wa- jang golékna sapanggoeng/Karta ngaran Ki dalangna” (Pada ka-12, 1916: 3). Atuh béh dieu, H. Achmad Roes- tandi nulis mémoar ngeunaan Éhé jeung Éon (“Sawab Bang Eon”) anu dimuat dina buku Masuk Letnan, Keluar Letnan: Sisi Jenaka Pengem- ban Dwifungsi ABRI (Republika, 2009: 1-2). Cenah, “Pada tahun 1940, uwak saya (kakak bapak saya) yang menjadi lurah Desa Baros menggelar (nanggap) Bang Eon dalam rangka pesta khitanan anaknya. Bisa jadi bukan Bang Eon yang asli, tetapi Bang Eon Muda, penerusnya. Namun kejenakaannya tidak kalah dengan pendahulunya. Ibu saya yang sedang mengandung 40 hari sangat menikmati lawakan yang disuguhkan Bang Eon.” Tina Ensiklopedi Sunda aya tam- bahan katerangan. Di dinya aya katerangan yén ahli Jenaka Sunda Mang Utun nu ngaran aslina Udju, urang Ciwaru, Lebakwangi, Ban- jaran, Kab. Bandung, dina taun 1951 kungsi diajar ogél ka Éon Muda (Ganda) ti Cilampeni, Olas dan Étjlé (Mang Éhé), Odik Sadikin bodor ogél ti Panyeuseuhan, Gang Halteu, Mang Enur, (Didi) bodor ogél dari Cimarémé Padalarang, Ibro bodor ogél Sukamanah, Andir, jeung Mang Onyon (Indeung) pamaén ogél Ci- buntu (2000: 399). Saha atuh ari Éhé jeung Éon? Nu écés mah duaan téh ngaran panggung pamaén ogél. Lantaran cék Ensiklo- pedi Sunda (2000: 548), “Para pe- main reog biasanya memakai nama panggung yang lucu-lucu seperti Uceng, Tunggeu, Eon, Jeler, dll. Pada waktu mengadakan pertunjukan mereka saling sapa dengan nama panggung itu, kecuali dalang yang biasanya disebut sebagai ‘Pa Dalang’”. Jadi, kasohorna ogél Éhé jeung Éon numutkeun katerangan nu geus kakumpulkeun di luhur mah antara 1916-1951. Bisa jadi deuih nya antara mangsa harita mekarna paribasa “Ngeunah Éhé teu ngeunah Éon téh.” *) Éditor di majalah géologi po- pular Geomagz, ilubiung di Pusat Studi Sunda (PSS) Ngeunah Éhé Teu Ngeunah Éon Ku Atep Kurnia Manglé 2439 9
  • 10 Manglé 2439 Bagian 170 P ipikiran Komaruja- man, mémang waras kénéh. Inge- teun pisan peuting tadi téh aya awéwé nu mare- ngan saréna. Lain, lain ngimpi, da sidik di kieu- na. Matak, hudang subuh-subuh téh, lang- sung ngoréjat, luak-lieuk ka sabudeureun éta tem- pat. Waktu nu ditéangan teu tembong, gorowok wéh manéhna ka nu nga- jaga. Puguh wé nu nga- jaga téh héraneun waktu dununganana nanyakeun awéwé téh. Lantaran, nu ngajaga mah teu nempo jalma sejen, lian ti Komarujaman. “Istri nu mana atuh nu ku gamaparan di taroskeun téh?” “Heueuh nu tadi peutng aya di dieu!” “Ih, da teu aya sasaha ti wengi kénéh ogé.” “Wah, bohong siah!” Komarujaman asa di- ulinkeun. Ku lantaran kitu, nyel ambek, sarta ahirna mah, nu ngajaga téh ditongtak dicabokan, terus ditonjok nepi ka ngudupung! Najan ampun-ampu- nan, teu dianggap. Malah ahirna mah, nu ngajaga téh digejeburkeun ka sumur. Atuh puguh we, lian ti reuwaseun téh oge nepi ka ngadégdég, da tiris jeung sieun deuih. Peuting ka -190 Nu ngajaga satekah polah hanjat ti sumur. Ngan, teu bisa da taya puntanganeun. Ahirna, ngagorowok ka Komaru- jaman menta tulung di- hanjatkeun. Pok manéhna nyarita, cenah, hayang ganti baju sarta mun geus disalin mah rék nyaritakeun perkara nyi mojang téa. Komarujaman per- cayaeun. Eta badéga téh ditulungan deui sina hanjat ti sumur. Horéng, omonganana téh ngan akon-akon, da buktina mah, satutas ditulungan, manéhna lain disalin, da puguh teu aya salin di dinya mah. Nu ngajaga langsung muru istana bébéja ka raja. Nu rék dideuheusan, mémang keur nyarita- keun perkara anakna deuih. Raja Syahraman keur nyaritakeun Komarujaman ka mant- rina. Intina mah, ngarasa hariwang ku anakna, sieun kumaha onam. Da, ngerem anakna di pan- jara téh lain ngéwa, tapi bakating ku nyaah, sangkan anakana salamet tinemu bagja. Keur anteng cacarita, badéga nu biasa ngajaga ngaronghéap, ngabéjaan aya nu rék ngadeuheus. Satutas meunang idin, nu ngajaga panjara téh ngadeuheus. Atuh, puguh wé raja gé hera- neun naker ningali nu anyar datang dina kaayaan kitu peta téh. Gorolang nu ngajaga panjara nyarita. Ngadongengkeun sagala rupa nu karandapan ku dirina jeung nu tumiba ka Komarujaman. Dina tungtung caritaanana, nu ngajaga téh nandeskeun, yén Komarujaman téh siwah. Ngadéngé caritaan kitu, sajongjongan mah raja ngahuleng. Ras kana paripolahna sawatara waktu ka tukang, aya rasa hanjakal nu ngancik dina haténa. Leuh, palangsiang, anakna nu ngan hiji-hjinna téh teu bisa diandelkeun ngurus
  • Manglé 2439 11 karaharjaan mangsa jaga. Haben raja mikir. Ngan, ahirna mah, kalah gantawang wéh ka mantrina. Cenah, pangna anakna jadi kitu téh, lan- taran mantrina nu nyarankeun anakna di- panjara. “Jadi, kumaha tang- gung jawab anjeun ayeu- na!” ceuk raja nyentak ka mantrina. “Pangapunten, sa- teuacana terang kana ka- jantenan nu saleresna, widian sim kuring mendakan putra gam- paran!” “Heueuh pék tingali ku sorangan!” Jung mantri indit. Langsung muru pang- bérokan Komarujaman. Di tempat nu dituju, kasampak putra raja téh lajag-léjég ngagambar- keun kaguligah haténa. Sanggeus adu hareu- pan, mantri langsung cacarita. Mimitina nanyakeun sual kaseha- tan Komarujaman, saterusna, nanyakeun perkara nu di- dongéngkeun ku panjaga panjara ka dirina. Ngadéngé caritaan kitu, Komarujaman ném- pas. Pokna téh, mantri teu kudu loba carita. Di- rina geus apal, yén nu ngajaga jeung mantri téh sapongkol nyumputkeun awéwé nu dipikameumeutna. Peuting ka-191 Ngadéngé omongan Komarujaman kitu, mantri téh yakin, éta anak raja téh kaganggu ingetanana. Leuh, mun enya kitu, ceuk pikirna, dirina gé kabawa dosa, lantaran enya pangna diberok gé sasat dumasar kana saran dirina. Mantri ngayakinkeun Komarujaman, yén titin- galianna jeung nu kaamanana téh ukur rarasaan, ukur ngimpi nu lain kanyataan. Tapi, ngadéngé omongan kitu téh, Komarumajan beuki ngarasa diulinkeun. Nyel ambek, mantri téh da puguh geus kolot dicerek lebah beuheungna téh teu bisa majar kumaha. Ceuk pikir Komaru- jaman, mantri téh sapongkol jeung raja, nguji dirina nu tuheula nampik dikawinkeun. “Ayeuna kula sadar, malah kacida hayangna geura-geura ngawangun rumah tangga jeung wanoja nu peuting tadi aya di dieu,” pokna. “Tos atuh leupaskeun mamang. Da, saleresna mah, paman mah darma piwarangan!” Omongan kitu, dianggapna ku Komaru- jaman mah bener, yen wanoja nu kungsi aya gigireunana téh ngahaja keur nguji dirina. Atuh, geus kitu mah, sot wéh panyekek téh dile- sotkeun. Paroman putra raja robah jadi marah- may. Najan bingung, mantri teu burung meu- nang akal. Cenah. Mun enya Komarujaman robah pikiran tina em- bung dikawinkeun jadi daék, hartina pasualan nu tumiba ka Komaru- jaman téh téréh réngsé. “Cindekna, kula geus sadia dikawinkeun ka wanoja nu tadi téa!” Mantri amitan! Haténa mah seuri, bu- ngah jeung sedih pacam- pur. Bungahna, bisa salamet tina panyiksa anak raja. Ari sedihna, lanataran tétéla, Komarujaman téh ilang akal! Kitu, ceuk pikiran mantri. *** (Hanca)
  • 12 Manglé 2439 A gan Lilis, eukeur mah aya turunan ti in- dung, di tambah ku warahan Nyi Dampi, atuh ka Nyi Rapiah téh cara ka taneuh porang, diemplé- emplé bawaning hirup, rék dijieun mumundingan rék dijieun jejelemaan gé Nyi Rapiah téh geus kakeupeul ieuh. Talunganan basa ngagerejud Néng Salamah, olok-tombokna gé sabaraha lawé pérakeun, malah basa ngeureuyeuh Néng Sinta mah baé jadi urusan pulisi, hadéna Lilis rikat “némpél” mantri pulisi, nepi ka perkarana teu katutuluyan. Waktu Nyi Piah datang, di imah téh teu aya sasaha, jadi Nyi Piah teu éra teuing jolna. Ku Lilis dituduh- tuduhkeun tah ieu kajuaran, tah ieu patengahan –pohara bereresna téh- tah ieu paranti ngamandian anu ménta asihan ti “ibu”, jeung jaba ti éta. Ari Nyi Dampi harita keur di pangkéng, duka teuing keur naon; kakara némbongan sanggeus Nyi Rapiah merenah di patengahan, paranti narima tatamu. Pribumi duanana gepyak pisan narimana sémah téh. Teu lila jol Nyi Munigar, meunang midang sataker tanaga. Barang gok jeung Piah, pohara bangun sonona: “Aéh-aéh, sam- borong teuing halodo, si- horéng bakal aya béntang Bandung murag. Iraha Piah ka dieu? Asa geus lila teu papanggih, nya, da éta Piah tara ulin ka Aceuk.” Nyi Piah aya éra aya atoh, pok ngawalon: “Euleuh Aceuk, paingan kuring hayang ka dieu, sihoreng pangulian érmawar Ban- dung di dieu téh, nya!” Opatan ngariung silih témpas, pogot pisan. Sabot kitu Nyi Dampi mah ngoléséd, teu lila Lilis mundur mapulia, kari Nyi Piah jeung Nyi Munigar, jiga teu karasaeun yén ditaringgalkeun. Ceuk Nyi Rapiah: “Aceuk téh sering ka dieu téh?” Nyi Munigar: “Rajeun ogé, lamun, aya nu néang ti dieu, naha kitu?” Nyi Rapiah : “Tah kieu- kieu. Ari Akang terangeun Aceuk sok ka dieu?” Nyi Munigar: “Beu, atuh terangeun mah matak guj- rud meureun. Pabisa-bisa baé éta mah. Awéwé mah kumaha diajakna ku lalaki. Mun lalaki manglacurkeun mangédankeun, bet naha urang kudu daék baé dijieun purah ngalaan tulak? Da akangna maha ya aturan balik ti kantor téh lain ka imah, kalah léos ka pamogoranana. Saha nu teu panas geura? Ari ku urang dihuit, diélingan, kalah rék nampiling. Urang ménta disérahkeun, kalah ngancam arék nambang. Dahar Aceuk téh kudu, balanja tara dibéré, da duit dijieun pawit, arék kumaha, geura? Manasina cara Piah, teu ti lalaki gé aya Abah Haji, barang ninggang cara Aceuk? Rék ménta, ménta ka saha?” Satuluyna éta dua awéwé téh uplek pisan ngawangkongna, eureun sotéh dumeh Nyi Dampi asup, dituturkeun ku lalaki duaan, katara dina dang- danan, jelema baleunghar. Mungguh jalma anu dipuuk ku bingung, dirajah kasusah, sok dibéré héngkér haté, babarian kabawa sak- aba-kaba. Komo lamun boga bakat henteu pengkuh, sok pondok pikirna, hadé goréng kuma engké, asal bisa udar tina kasusahan. Nu keur bingung heug kapanggih ku nu burung, dibabawa sasab, nu bingung téh ngeunah baé, malah boga rasa asa di- tulungan. Pikirna téh keur ka- paider karusut, ku perbawa susah, teu nolih lempeng jeung sérong, mun dahar mah teu ngarasa dibaruang. Geus sakali Nyi Rapiah ngarasakeun ngareunahna baretah tur pinuh ku kabungahan di imah Nyi Dampi, bet kawas nu ngasaan madat. Dua kali, tilu kali, nepi ka teu karasa paitna, teu karasa matak lieurna, madat téh karasana asa ubar panglipur lara. Nyi Rapiah ogé nya kitu. Mimitina mah maké bibi- rigidigan sagala bari teu { 9 } Ku M.A. Salmun
  • Manglé 2439 13 patot istigpar di jero haté. Dua kali leungit éra, ka tiluna asa lumbrah baé, satuluyna mah nepi ka boga rasa, yén unggal ulin ka Nyi Dampi, unggal asa pangan- tén anyar deui. Ari balik copélna salawé pérak mah tara teu ngeupeul (leuwih gede batan gajih juru tulus sabulaneun alam harita), mangkaning ka nu geulisna pantaran Nyi Rapiah mah lalaki téh wanieun “ngalélang”. Ari seug di imah; teu aya pisan kahégaran, mun seug pantona disarigsig beusi mah, teu béda ti pang- bérokan, euweuh batur ngomong-ngomong acan. Ana rajeun aya nu haharé- wos... iblis! Ari Nyi Dampi, centeng gérot gé atuh lain mun teu bisa nahan harga téh. Batur mah, nu “marurah” cara Nyi Salamah, Nyi Sinta, Nyi Edah, Nyi Naon-tea-deui da réa ieuh, boh léngoh boh boga salaki, sasatna diobral, saha baé nu nawar, ditéangna gé méh unggal poé. Tapi Nyi Rapiah mah, mun kana barang téa mah bisi téréh rusak, ditéangna gé pangseringna saminggu dua kali, kitu gé lamun Nyi Dampi panuju ka “nu pesen” ngora kénéh, kasép, royal. Kakara ngeugeupan R 10,- baé mah, ku Nyi Dampi semet diasongkeun Nyi Julé, mun samping mah geus deukeut kana lalayu sekar ngan beunang batikanan jeung morina awét. Tapi aya bédana antara Nyi Rapiah jeung awéwé séjén nu sok senang-senang di imah Nyi Dampi téh, nya éta ieu: Nyi Rapiah téh bakatna mah calakan, utekna éncér, pikirna nyaring; cacadna téh béngbatan. Jalma calakan ari hirup katutup, atuh akalna teu motékar. Tapi ayeuna, sanggeus cara kuda leupas ti gedogan, deuleuna mimiti lega, ditambah ku resep tatanya. Atuh teu matak héran, najan jadi “bangor” gé pangartina nambahan, babakuna ti Anom Luih, kahadéanana nu pohara asihna. Rupa- rupa urusan anu dina jaman harita awéwé bangsa urang biasana buta-tuli, Nyi Rapiah mah térangeun. Ana heug ditambahan ku gedé haté, pangaruh kabeungha- ran –boga bapa jegud- atuh puguh baé jaba ti undak pangarti téh wawanén gé nambahan, malah deukeut- deukeut kana nguntup. Eu- keur mah geus lumbrahna, awéwé bangor sok “luas” perbawa kurang kaéra heug diluangan ku “kabogoh” nu sakitu asihna. Cindekna, Nyi Rapiah nu baréto campieul téh ayeuna mah jadi sona- ngar tur jembar panalar. Ari “barudak” arulinna di Nyi Dampi téh biasana ti pukul 9 atawa 10 nepi ka liwat tangange, jadi di imah geus bébérés, datang ka imah laluasa kénéh waktu; dahar nyampakkeun salaki mah, anggeus ku meuli ti warung, jiga heueuh, di- wadahan dipiringan, kawas nu jolna ti dapur, da sawaréh mah enya dihaneutkeun heula. Salaki datang, dahareun geus nyampak, malah aya nu ha- neut kénéh, hawu katara se- uneuan, pamajikan rada kusut jiga nu enya ti isuk di dapur. Ari baju, samping, selop, beubeur, karémbong urut tadi ti “Ibu Empi” mah geus peren, teu aya urut- urutna tas nyaba. Duka sabaraha puluh salaki anu dibobodo sarupa kitu ku pamajikanana, gara- gara pikal comblang jahat model Nyi Dampi. Mangkaning lain ngan Nyi Dampi baé nu kitu téh, réa nu leuwih jahat tur leuwih demit peta-petana. Ari geugeuleuhna, ku urang luar diteumbleuhkeun ka urang Bandung kabéh, dihurun- suluhkeun, dihompét- daunkeun. Ari ras ka dinya, cék saha dunya adil? Nu teu mais teu meuleum kudu kababawa. Duka Nyi Rapiah eukeur dibéré jaya ku sétan nu ngusapna, duka Aom Usman keur diparabun ku jurig Ganggaong, salaki téh geus sakitu lilana bet acan ngarasa kaleungitan pamaji- kan. Saperkara duméh carang jeung teu pasti kilirna, ka duana, ana pareng kilir téh sok kabene- ran Nyi Rapiah keur aya. Pangakuna éstu soméah, tetep gumusti, teu meueus- meueus acan aya semum anu mangnyolowodorkeun salaki. Atuh Usman bureng pisan terangeun monyet ka- papingan jagong, yén Nyi Rapiah osok pat-pat-gulipat, salaki indit pamajikan lumpat. Padahal lamun Usman bener sarta samistina mihukum Nyi Rapiah; ulah didau, di- imahan, dibalanjaan, diwa- jiban, dijatnikaan, tantu Nyi Rapiah gé tetep satia sa- tuhu, malah gumusti sakumaha ilaharna awéwé somahan jaman harita anu aya kadar dipibojo ku ménak. Atawa, dibéré omong nu puguh, mun ditalak sing puguh ragragna, mun disérahkeun sing karuhan ikrarna, ulah diganggayong bari dinyenyeri. Ari éta dahar-paké angger baé malah jiga tam- bah lingsig, beungeut tam- bah cahayaan najan tara dibalanjaan ogé, ku Usman geus dimeureunkeun baé, moal teu ti bapana, haji beunghar ieuh! Cindekna Nyi Rapiah téh pohara demitna, boh salaki, boh kolot, boh baraya teu aya nu terangeun. Rasana asa buni! Padahal, piraku Rabulalamin teu uningaeun? Lampah goréng, najan teu kacangking ku pulisi, najan teu kapariksa ku jaksa, tapi moal leupas tina hukumullah, terkadang sok dihukum ku dirina pribadi kénéh. (hanca)
  • S anajan bulan Romadon 1434 H tos ngantunkeun urang sa- daya, tapi ari tatapakan saban kagiatan kaagamaan mah tetep kudu natrat. Malah mandar, oléh- oléh Romadon téh geusan jadi bekel keur ningkatkeun ajén ibadah ka Gusti nu saripatina aya dina bukti katakwaan ka Gusti nu Maha Kawasa. Rupa-rupa kagiatan kaagamaan salila bulan romadon ogé, boh di majlis-majlis ta’lim, boh di kula- warga, mémang loba nu nineung jeung meungkeut kasono, pang- pangna nu patali sareng ajén kagiatanana. Kituna téh saperti nu diayakeun ku majelis ta’lim Al- Hikmah nu dipupuhuan Hj. Tati S. Hartati, dina kagiatan Pekan Ca- haya Al-Qur’an nu harita dilak- sanakeun di Parahyangan Convention Hall, Hotel Horison, Bandung salila lima dinten ti ping 10-14 Juli 2013. Nurutkeun Ibu Hj. Tati, kagiatan Pekan Cahaya Al-Qur’an mémang mibanda tujuan nu lain ukur di- pikabutuh saharitaeun, tapi nu bakal dipikabutuh geusan nungtun hirup salawasna. Kituna téh luyu sareng pidawuh Alloh nu di- tandeskeun dina al-Qur’an surat Ibrahim, nu nandeskeun, yén Al- qur’an nu dilungsurkeun ka Kang- jeng Nabi Muhammad SAW, sangkan manusa nu tadina poék jadi caang luyu sareng rido Alloh Swt. Malihan ébréh pisan, dina surat al-Baqoroh, diunggelkeun Al- Qur’an téh teu aya cangcayana, éta téh minangka pituduh keur jalma- jalma nu tarakwa. Lantaran Al-qur’an jinek pisan minangka pituduh manusa nepi ka poé ahir, atuh ngaguar al-Qur’an ogé ulah semet cangkangna wungkul, tapi kudu apal nepi kana eusina sarta mampuh nga- larapkeunana. Kumaha eusina jeung cara ngalarapkeunana? Sadayana kaguar dina kagiatan dina Pekan Cahaya Al-Qur’an nu nyumpingkeun Pekan Cahaya Al-Quran Nungtun Hirup di Satiap Jaman 14 Manglé 2439 Pekan Cahaya Al-Qur’an, keur nyaangan lalampahan hirup
  • sababaraha narasumber diantarana ti Ustad Abu Marlo. Alloh nu Maparinan Kasaéan Dunya Ahérat Manusa nu hirup di alam dunya pasti boga cita-cita hayang tinemu sareng kabagjaan tur sabalikna ho- yong dijauhkeun tina rasa tunggara atanapi cilaka. Dawuhan Alloh, Lafatahna ‘alaihim barokatim mi- nasyama’i wal-ardi. Heug baé, Alloh bakal nurunkeun barokah hirup ti langit jeung ti bumi. Tapi, poma nu bakal meunang barokah mah, nu bakal bagja mah, nyaéta nu walao aamanu wattaqao, nu iman jeung nu takwa. Sedengkeun upama an- jeun hayang bagja, tapi buktina kaddabu, ngabarohong, ngabalieur tina ayat-ayat Alloh Swt. faahod- nahum biima kaanu yaksibun, ulah ngarasa hanjakal, ulah ngarasula lamun ditibankeun siksa nu kacida peurihna. Ieu papagon hirup, saéstuna jén- tré aya dina Al-Qur’an surat Al-Araf ayat 96. Ku kituna, kagiatan Pekan Cahaya Al-Qur’an mangpaat kacida. Lantaran kitu, nu sarumping harita gé apan ti saban tempat. Malahan, pekan cahaya al-Qur’an nu di- alpukahan ku majlis ta’lim Al- Hikmah, neundeun harepan ti para mustami. Di antarana waé ti Prof. Dr. Ietje Marlina, M.Si. nu teu weléh muji sukur ka Gusti Alloh Swt. ku wasilahna aya kagiatan Pekan Cahaya Al-Qur’an. Nurut- keun Prof. Ietje, kagiatan medar eusi Al-Qur’an tur diajar cara ngalarapkeunana, kacida mang- paatna. “Mudah-mudahan pekan cahaya Al-Qur’an tiasa maneuh di- ayakeun tiap sasih Romadon. Mali- han ka payun mah, mudah-mudahan kénging pang- rojong ti pamaréntah satempat,” saurna. Para mustami dina saban poé salila diayakeun kagiatan, teras beuki seueur. Kituna téh lantaran, mémang umat muslim kacida sumangetna diajar Al-Qur’an, malah henteu pareum sanajan ka- giatan geus réngsé. Kituna saperti nu ditétélakeun ku salasaurang mustami harita, Prof. dr. H.M. Sambas Wiradisuria, Sp.AK, panga- rang buku ‘Kakuatan Do’a dalam Al-Qur’an. Nurutkeun Prof. Sam- bas, ayana kagiatan Pekan Cahaya Al-Qur’an éstuning ageung mang- paatna. Komo sadirieun mah, éstu asa kagunturan madu kaurugan menyan putih. “Bingah kagiri-giri, pribados parantos ngiring ulubiung dina pekan cahaya al-Qur’an anu maksadna supados paham kana kandungan Al-Qur’an utamina kanggo generasi ngora keur ngawangun bangsa,” saurna tém- brés naker. Ku kituna, saur ieu panaratas Perhimpunan Bioetika jeung Humaniora Indonesia téh, mudah- mudahan Romadon taun payun tiasa tepang deui, tiasa diayakeun deui. Pekan Cahaya Al-Qur’an lain saukur bukur tanpa catur. Ku kitu- na, oléh-oléh kagiatan kudu bukti dilarapkeun dina hirup sapopoéna. Lantaran urang hirup di alam dunya téh, kedah nyandak bakal sa- hadé-hadéna kanggo di alam jaga. Naon bekel éta téh? Teu aya deui, upami dipundut mulih ka jati mu- lang kaasal bekel, nya bekel amal ibadah nu luyu jeung pituduh Alloh nu diébréhkeun dina Al-Qur’an. Lian ti harepan ahli kadokteran jeung akademisi, ogé ti kaum wanoja nu tos kawéntar, saperti Mellia Mia. “Kacida reueusna tiasa ngiring ngaos di acara Pekan Ca- haya Quran, seueur pisan mang- paatna. Acarana ogé euyeub pisan. Mudah-mudahan tiasa diayakeun saban taun,” saurna. Kitu deui, saurna dr. Andrea Nistiana, Pekan Cahaya Al-Qur’an, matak reueus tur narasumber nu ahli diwidangna. “Nerangkeunana ogé mundel pisan, diajar Al-qur’an ogé langkung ka- hartos,” saurna Bu Dokter téh. Lantaran Al-qur’an mangrupa pituduh hirup keur salawasna, atuh diajarna ogé kudu sagemlengna. Nurutkeun Ranie Untara mah, kan- tenan saréngséna ngiringan ka- giatan Pekan Cahaya Al-Qur’an, mudah-mudahan urang sadaya tiasa teras diajar, tiasa ngamalkeun ogé tiasa ngada’wahkeun ka balaréa. *** Manglé 2439 15 Hj. Tati S. Hartati, pupuhu Majlis Ta’lim Al-Hikmah Prof. dr. H.M. Sambas Wiradisuria, Sp.AK. Ranie Untara
  • Hak Waris keur Istri Kadua Patarosan: Tumaros, ngeunaan bab waris kanggo istri kadua atanapi pameget nu ngawayuh. Naha istri anu kadua sareng putra-putrana kenging hak waris? Saupami sami, kénging sabaraha bagianana? Sakitu, hatur nuhun kana waleranana. Ibu Evi Ti Cianjur Waleran: Seueur nu naroskeun masalah faraidh atanapi hukum waris. Di antawisna nu naros memang nu jejerna sapertos nu ditaroskeun sakumaha di luhur, ti istri anu kadua. Numawi kitu, urang waler deui wae, bilih diantawis pa- maos Mangle edisi nu kapengker teu acan maos, atanapi Mangle edisi nu sami naroskeun, tos ditamutkeun ka wargi nu sanes. Dina hukum Islam aya nu namina élmu waris atanapi élmu “Faraidh”, nyaéta élmu nu ngajelaskeun cara-cara ngabagikeun harta waris atawa harta titinggal jalmi anu ngantunkeun. Anapon masalah waris ieu dina ajaran Islam parantos ditangtukeun kalawan jelas atanapi kalebet ijbari, boh dina Al-quran boh dina Hadits. Tapi keur umat Islam nyalira, dina buktina mah, loba nu ngapopohokeun hukum waris atanapi naringgalkeun nepi ka em- bung diajar hukum waris. Hal ieu luyu sareng pidawuh Rosul: “Prak aranjeun dialajar élmu faraid (élmu cara ngabagi harta waris), jeung ajarkeun ka jalma- jalma lianna. Saéstuna élmu faraid mangrupa bagian tina élmu anu mimiti gampang dipopohokeun, jeung mimiti dileungitkeun (teu dirarapkeun) ku umat kami.” (HR. Dar al-Quthni). Lajeng perkawis patarosan di luhur ngeunaan jalmi anu ngawayuh, saupami carogéna ngantunkeun, naha istri anu kadua ngagaduhan hak sami sareng pa- majikan anu kahiji? Tangtos dina hal ieu, ngagaduhan hak kénging warisan ti carogéna, saupami éta istri masih jume- neng kénéh kalebet putra-putrana. Tapi saupami istri kadua (upamina) tos ngantunkeun sateuacanna, mangka anjeunna henteu kénging warisan. Tapi saupami istri kahiji sareng anu kadua masih jumeneng kénéh mah, mangka duanana kénging bagian kalayan jumlahna sami. Dina hukum faraid upami carogé anu pupus, tur ngantunkeun istri sareng putra, mangka bagian istri seueurna 1/8 tina harta anu dikantunkeun. Tapi saupami ngantunkeunana henteu nga- gaduhan putra, mangka bagian istri seueurna 1/4 tina harta anu dikantun- keun, boh pikeun istri kahiji, atanapi istri kadua, nyakitu deui sami saupami ngagaduhan istri katilu atanapi ka opat, sadayana disamikeun. Sedengkeun putra-putrana mah kénging bagian anu seueurna 7/8 tina harta anu dikantun- keun, saupami istri-istrina jumeneng kénéh. Ngeunaan hukum waris ieu, ébréh dina Al-quran parantos disebatkeun, pangpangna dina Surat an-Nisa ayat 12: “...Jeung pikeun maranéh (para salaki) saparo (saperdua) tina harta titinggal pa- majikan-pamajikan maranéh saupama maranéh henteu baroga anak, tapi saupama maranéhna barogaeun anak, mangka maranéh meunang saparapatna tina harta titinggal maranéhna, sanggeus wasiat maranéhna dicumponan jeung hutangna dilunasan. Jeung pikeun pa- majikan saparapatna tina harta titinggal maranéh saupama maranéh henteu baroga anak, tapi upama maranéh ninggalkeun anak pamajikan-pamajikan, mangka maranéh mareunang saperdala- pan tina harta titinggal maranéh sanggeus wasiat maranéh dicumponan jeung hutang maranéh dilunasan …”. Tina ayat Al-quran di luhur tiasa disimpulkeun wiréh hak istri nyaéta saparapatna (1/4) saupama manéhna henteu boga anak, tapi upama manéhna boga/ninggalkeun anak, mangka pamajikana meunang saperdalapan (1/8) tina harta titinggalna, sanggeus sagala rupa wasiatna (pami ningalkeun wasiat) dicumponan, jeung sanggeus hutangna (upama ninggalkeun hutang) dilunasan. Upami diprosentaseukeun mah, istri anu ngagaduhan putra ké- nging 1/8 = 12,5%. Sedengkeun putrana kénging sésana 7/8 = 87,5 %. Contona mah, sapertos kieu; umpamina aya Suami pupus, harta titinggalna pami diartoskeun seueurna 100 juta, kalayan henteu ngantunkeun wasiat ogé henteu ngagaduhan hutang. Mangka cara ngabagina sapertos di han- dap ieu: Istri kahiji : 1/2 x 12,5 % X 100 juta = 6,25 jt. Istri kadua : 1/2 x 12,5 % X 100 juta = 6,25 jt. Sedengkeun bagian putra-putrana (upamina): Putra ti istri kahiji, seueurna tilu (lalaki), saurang (awéwé) Putra ti istri kadua, seueurna saurang (lalaki), saurang (awéwé) Mangka ngétangna, sakumaha anu parantos kauninga, wiréh pikeun anak awéwé ½ ti anak lalaki, atawa lalaki me- unang bagian dua kali leuwih gedé ti batan anak awéwé, mangka pedarana saperti di handap ieu: Anak lalaki ti dua istri, jumlahna opat urang, sedengkeun anak awéwéna jumlahna dua urang, mangka jumlahna jadi lima (20%), sabab dua anak awéwé dianggap hiji. Upama sésa harta tina 100 juta lobana 87,5 juta, mangka anak lalaki, boh ti istri kahiji atawa ti kadua, kadua meunang bagian masing-masing: 20% x 87,5 juta = 17,5 juta. Sedengkeun anak awéwé, meunang bagian masing- masing: 1/2 x 20% X 87,5 juta = 8,75 juta. Tina pedaran di luhur tiasa dicandak kasimpulan, wiréh dina élmu waris numutkeun ajaran Islam, istri kadua sareng putra-putrana ngagaduhan hak atanpi kénging bagian anu sami sareng istri kadua, kitu dei saupami nga- gaduhan putra. Lajeng hak bagian anak dibédakeun dumasar kana jinisna; hak anak lalaki leuwih gedé dua kali lipet ti batan hak bagian anak awéwé. Wallohu A’lam.*** 16 Manglé 2439 Tanya Jawab Munara Cahaya Gawé bareng MANGLÉ, FKIP (Fakultas Keguruan & Ilmu Pendidikan), sareng LPPSI Lembaga Pengkajian dan Pengembangan Syiar Islam UNPAS
  • A NA dirarasakeun mah sihoréng beuki karasa. Tétéla teu kabéh ajén-inajén Sunda bihari mere- nah dilarapkeun dina pajamananan ki- wari. Tétéla ajén-inajén téh ngan “saukur” téks. Ari pajamanan nu keur dilakonan dina mangsa éta téks dikalu- arkeun atawa dijieun, tangtu mibanda ugeran-ugeran.Copélna,ayakasapukan anu daék teu daék kudu dijieun cecekel- an ku sugrining jalma nu hirup dina éta mangsa. Ugeran-ugeran téa, kasapu- kan-kasapukan téa, merenahna disebut kontéks. Ana kitu, ajén-inajén nu hirup dina hiji pajamanan téh luyu –atawa diluyukeun—jeung kontéksna téa. Ari pajamanan, anu mangrupa kon- téks téa, apan robah unggal waktu. Apan “peradaban” téh mangrupa salah sahiji bagian tina kabudayaan. Ari kabudayaan apan tunduk kana “hukum besi” nu disebut ”perubahan”. Lain gé kabudayaan ari henteu rubah-robah nurutkeun panéka jaman mah. Du- masar kana patalina antara téks jeung kontéks, tangtu ajén-inajén –atawa téks téa—nu dijieun dina hiji jaman téh diluyukeunjeung ugeranturkasapukan jaman harita, nu disebut kontéks téa. Nilik kana patalina antara téks jeung kontéks, tétéla teu sakumna ajén-inajén warisan karuhun urang luyu dilarap- keun saban jaman. Mémang enya aya ajén-inajén warisan karuhun urang anu umurna panjang, anu bisa dilarapkeun dina kahirupan di jaman iraha baé. Ajén-inajén samodél kitu nu kaci dise- but ajén-inajén nu adiluhung téh. Nu teu bisa larap dina saban pajamanan mah tangtuna gé teu kaci disebut ajén- inajén nu adiluhung. Bisa jadi ukur luhung dina jamanna wungkul, da ana diterapkeun dina pajamanan kiwari mah éstu jauh kana luhung. Ajén-inajén karuhun urang nyamu- nina téh di antarana dina téks babasan jeung paribasa. Salah sahijina nyaéta paribasa “ulah goong nabeuh manéh”. Hadé éta paribasa téh pikeun dina ja- manna mah. Pan pihartieunana téh ulah sok ngagulkeun diri atawa ku- lawarga sorangan (Tatang Sumarsono: 2001).Kawasna,dinajamanharitamah upama aya jalma anu sok ngagulkeun dirina sorangan téh kacida pisan aébna. Di jaman harita, nurutkeun kasapukan anuhenteutinulisdiantarajalma-jalma nu ngajamananana, jalma nu sok nga- gulkeun dirina sorangan téh kawilang jalma mahiwal. Teu mustahil matak di- jarauhan ku balaréa. Tapi, naha éta paribasa téh larap kénéh pikeun jaman ayeuna? Kawasna mah moal larap. Pajamanan kiwari béda pisan jeung jaman basa éta pari- basa lahir. Jaman kiwari téh jaman per- saingan, jaman silih éléhkeun. Saha nu bisa ngéléhkeun deungeun, éta nu baris meunang kalungguhan. Jaman persai- ngan téh jaman paunggul-unggul. Jaman kiwari téh jaman promosi. Naonbaéogéteuwéléhdipromosikeun, didagang-dagangkeun, disebut leuwih unggul manan (produk) batur. Tah dina jaman samodél kitu hirup urang Sunda kiwari téh. Urang Sunda kudu hirup di satengahing persaingan jeung éetnis-étnis lianna anu tangtu teu wanoh kana paribasa “goong nabeuh manéh” téh. Ku lantaran teu bogaeun paribasa samodél kitu atuh maranéhna téh tangtu laluasa pikeun ngadageung- keun saha dirina jeung naon waé pangabisana. Teu ieuh ngarasa kagok, da teu kahalangan ku ajén-inajén anu nalikung. Ari urang, urang Sunda, kata- likungkuajén-inajénanunyaramurang pikeun goong nabeuh manéh. Antukna nya kitu téa, urang Sunda henteu weléh kaéléhkeun ku deungeun-deungun. Ana kitu atuh meujeuhna upama urang henteu gugon tuhon teuing kana ajén-inajén warisan karuhun téh. Uta- mana kana ajén-inajén nu ngalarang urang pikeun goong nabeuh manéh, pikeun nyaritakeun saha ari urang, naon pangabisa urang, jeung kuamaha pangalaman urang dina éta widang. Dina jaman samodél kiwari mah, dina mangsa promosi jadi andelan utama, handap asor téh geus teu merenah. Dina jaman promosi samodél kiwari mah sikep ieu aing téh asa merenah di- terapkeun dina pasualan-pasualan anu perlu. Ku lantaran urang katalikung ku sikep teu wasa pikeun goong nabeuh manéh téa, nya antukna batur anu barutuheun téh jadi teu wawuheun kana kompeténsi urang, urang Sunda. Réa kénéh conto lianna, ngeunaan ajén-inajén anu nyamuni boh dina babasanbohparibasa,warisankaruhun urang, anu hésé dilarapkeunana dina kamekaran pajamanan. Kana ajén-ina- jén samodél kitu, sawadina urang nu hirup jaman kiwari mikir sacara kritis. Kududibeuweung-diutahkeunnahaéta ajén-inajén (téks) téh luyu kénéh jeung pajamanan kiwari (kontéks) atawa hen- teu. Upama henteu, nya atuh urang padanaringgalkeunwé.Bisidigugulung ogé kalah jadi matak pikeun léngkah urang pimajueun.*** Manglé 2439 17 DI KIWARI MACA BIHARI (15) Catetan Budaya YAYAT HÉNDAYANA (Ketua Pengelola Akademi Budaya Sunda Unpas) Goong Nabeuh Manéh
  • 18 Manglé 2439 T anggal 7 Juni 2013 di Gedung Pertemuan Uni- versitas Pendidikan In- donesia (UPI) Rektor UPI ngawakilan kulawarga UPI masrahkeun panghargaan Anu- gerah Sepanjang Hayat ka salah sau- rang alumnina, Een Sukaesih. Mantenna geus meunang anugerah “Special Award Ajang Penghargaan SCTV Liputan 6 dengan tiga kategori yaitu kategori Pendidikan, Pengab- dian pada Mayarakat, dan Kemanusi- aan. Ku alatan pangbewara di media boh citak atawa elektronik, ngaran “Een Sukaesih” muncul ka balarea salaku sosok guru sarta pangabdi ka masyarakat, tepi ka Presiden SBY kersa nampi tur nepangan sarta mintonkeun simpatina..Saha tea eta teh? Een Sukaesih nya eta hiji guru anu dina kaayaan lumpuh total tapi tetep sumanget ngabdi jeung mere pangajaran ka barudak di sabudeur imahna.. Dua puluh dalapan tahun anu kaliwat atawa persisna taun 1985, manehna lulus tina Program D-3 ju- rusan Bimbingan dan Konseling IKIP Bandung (UPI ayeuna). anu disusul ku pangangkatanana jadi guru BK di SMA Negeri Sindanglaut Cirebon. Tapi hanjakal pisan ngan ukur kaburu ngalaksanakeun pancen tugasna sa- liladuaminggusalakupegawainegeri, ku alatan kasakit lumpun total anu dialaman salila 28 tahun tug nepi ka kiwari.. Tapi kaayaan anu dilakonan sakitu lilana henteu ngahalangan sumangetna salaku guru, manehna terus babakti kalayan iklas mere pan- gajaran ka barudak di sabudeurna. Geus loba barudak anu meunang atikan ti Ibu Een, malahan maraneh- na mareunang sebutan pangalusna di sakolana, sarta salah saurang di- antarana ayeuna keur nungtut atikan di UPI jurusan Pendidikan Luar Seko- lah. Dina tanggal 7 Juni 2013 harita, UPI ngahadirkeun Bu Een pikeun kumpul jeung batur-batur saangkatan kuliahna sarta para dosen anu kungsi ngajarna bari tuluy kukurilingan di kampus minangka napak tilas pikeun narawangmangsa-mangsajadimaha- siswa puluhan tahun kaliwat. Suasana haru pinuh cipanon ti anu hadir sawaktu Bu Een dibawa dina te tem- pat tidur ka ruang Balai Pertemuan UPI pikeun satuluyna meunang pang- hargaan ti pihak UPI sarta mere ku- liah umum patali pangalaman pangab dianana di dunya atikan. Eta kajadian teh ngagugah sim kuring kana kasauran Confusius saurang filosof Cina anu unina:: ”If there be righ- teousness in the heart, there will be beauty in the character. If there be beauty in the character, there will be harmony in the home. If there be har- mony in the home, there will be order in the nation. If there be order in the nation, there will be peace in the world”. Anu hartina, lamun kabajikan tos kapelak dina jero hate atawa qolbu, bakal ngawangun kageulisan dina karakter (ahlak mulia), lamun geusayakageulisandinajerokarakter, bakal jadi harmoni dina kulawarga; lamun geus ngawujud harmoni di jero kulawarga, bakal aya katengtreman di masyarakat jeung bangsa; jeung lamun geus aya katengtreman di jero kabangsaan, bakal kajadian kadama- ian di dunya. Eta ungkapan Confusius teh ngandung hiji amanat yen kaba- jikan dina qolbu Een Sukaesih teh mangrupahuluwotankakuatandirina enggoning ngabdikeun dirina salaku guru sanajan dina kayaan lumpuh total. Asa teu kaleuwihan lamun kuring nyebut Bu Een Sukaesih teh hiji sosok figur “Guru Qolbu” nyaeta guru anu ngalaksanakeun pancen tugasna salaku pangatik anu pinuh katulusan hate anu asalna tina kabajikan qol- buna anu paling jero. Guru Qolbu ngarupakeun darajat pangluhurna dina opat kategori guru nyaeta guru aktual, guru harmonis, guru karakter, dan guru qolbu. Guru atual nya eta guru anu sacara nyata jadi guru anu ngalaksanakeun sagala rupa peran jeung tugas guru saluyu jeung katang- tuan aturan, tapi dina batinna mah henteun sakabeh panampilan kiner- jana dumasar kana jiwa, semangat, jeung nilai salaku guru. Manehna ngalaksanakeuntugasnasamata-mata lantaran tuntutan formal guru. Guru harmonis nyaeta guru anu tampil salaku guru ku kamampuhan ngatur kaayaan dirina pikeun tampil salaku guru anu hade. Ku kituna manehna katingal harmonis salaku guru sana- jan henteu sakabehna dumasar tina kondisi pribadi anu ditungtut salaku guru. Sakapeung aya pasalia antara kondisi pribadina jeung tungtutan salaku guru, tapi bisa dimanipulasi nepi ka katingal harmonis. Guru karakter, nya eta sosok guru anu ngawujud dumasar kana karakter anu napel dina dirina anu mangrupa bagian tina kapribadianana anu geus kawangun ti mangsa-mangsa budak. Ku kituna panampilan kinerjana salaku guru saluyu, sarasi, salaras, sapagodos, jeung saimbang jeung karakter anu napel dina jero dirina. Panampilanana salaku guru sakaligus jadi panampilan ajen karakterna. Een Sukaesih: Figur Guru “Qolbu” Ku H. Mohamad Surya
  • Manglé 2439 19 Guru qolbu, anu jadi minangka kate- gori pangluhurna nya eta guru anu panampilanana dumasar kana kuali- tas qolbu atawa hatenya sacara tulus ikhlas nepi ka jadi guru mangrupa bagian tina kabajikan anu kapelak dina jero qolbuna. Aya tujuh ciri anu jadi sumber pikeun ngawujudna guru qolbu. Katujuh eta ciri nya eta, Kahiji, kayakinan; anu bener-bener dipa- hamkeun, dilenyepan, sarta diamal- keun dina kabeh paripolahna salaku guru. Keyakinan ieu sumberna tina agama, budaya, pangaweruh, kahiru- pan sosial, jsb. Kadua, bebenaran anu sumberna tina bebenaran agama, bu- daya, elmu pangaweruh, sosial, jsb. anudijadikeuntatapakandinapikiran tur tindakanana. Katilu, kaharuan rasa, anu bakal jadi tali pameungkeut asih batin emosional antara dirina salaku pangatik jeung muridna. Ku kaharuan ieu bakal aya sikep empatik ka saha wae utamana ka muridna. Kaopat, handap asor, nyaeta sikep pikeun sacara ikhlas ngajadikeun di- rina salaku hamba Alloh anu ngalak- sanakeun pancenna samata-mata mangrupa wujud ibadah ka Alloh swt. Ku kituna manehna jauh tina rasa sombong ngarasa diri paling hebat, ngarasa diri pangpinterna. Kalima, cinta kasih atawa nyaah, anu jadfi dadasar hubungan pedagogis antara pangatik (guru) jeung murid. Cinta kasih mangrupa ciri utama anu man- grupa ruh atawa sumanget hubungan anu sipatnangatik.Ieu tehanu ngabe- dakeun jeung hubungan anu lian saperti hubungan birokratis, atasan- bawahan,hubunganbisnis,hubungan medis, hubungan politis, djb. Tanpa cinta kasih teu aya anu ngaranna atikan. Kegenep, syukuran; nyaeta sikep pikeun salawasna syukuran kana sagala rupa anu geus kalampa- han dina jero dirina. Utamana syukuran ka Alloh swt. ka anujadikolot.kabangsakatutnagara, ka guruna, ka masyarakat, jeung ka murid-muridna. Katujuh, kautuhan diri, anu diwujudkeun di sakabeh laku lampah salaku eunteung kautuhan kapribadian. Guru qolbu bakal bisa nembongkeun kapribadianana sacara utuh ngahiji antara rasa, ucap, jeung lampah, antara mangsa baheula, ayeuna,sartaanubakaldatang,antara dirina jeung agama, atikan, panga laman, keluarga, sarta masyarakat. Katujuh ciri sakumaha disebutkeun di luhur sakabehna aya di jero diri Ibu Een Sukaesih, boh tina panampilan kinerjana salila ieu, atawa tina ungka- panana sawaktu biantara di hareup- eun akademika UPI.. Ku sabab eta, julukan Guru qolbu pantes pisan di- haturkeun ka Ibu Een Sukaesih ku ngabandungan panampilan sarta ki- nerjana salila ieu.. Muga-muga ieu ka- jadian teh bisa nyadarkeun urang sarerea yen kagiatan anu salila ieui dibere ngaran “atiikan” kabuktian geus leungiteun ruhna nyaeta peda- gogik anu boga inti mangrupa kaasih. Muga-muga sing saha wae anu ngarasa jadi palaku atikan kudu aya dina qolbu pedagodik. Supaya naon anu disebut atikan teh saluyu jeung harti atikan anu sabenerna. Insya Alloh.*** Ngalayad Bu Een Sukaesih, dina raraga ngaresmikeun Rumah Pintar Al-Barokah di Kampung Batukarut, Desa Cibeureunwetan, Kabupaten Sumedang 24 Juli 2013
  • 20 Manglé 2439 B iasana gé ti jam satengah genep soré, Pa Ahmad geus ngajentul di masjid, rék adan. Komo ayeuna, kangaranan bulan puasa. Ti jam satengah lima mula geus aya di masjid, bari tadarusan jeung ngawurukan barudak nu ngaraji. Sapopoé Pa Ahmad téh gawéna mah jadi guru. Manéhna ngajar di SD, lumayan jauh ti imahna. Sajaba ti éta, Pa Ahmad ogé katélah ku adan magribna. Bisa diteguh, mun unggal adan Magrib geus pasti manéhna nu adan téh, sabab lentongna béda ti nu séjén. Ari di imahna mah, Pa pohara atoheunana. “Pa, Dédé hoyong adan nya ayeuna,” ceuk Salman ka bapana, bari tuluy ajret- ajretan hareupeun bapana. “Apanan Dédé tos ageung ayeuna mah, janten tos tiasa adan dédé ogé.” “Coba mana, bapa ho- yong nguping Dédé adan. Sok latihan heula di dieu!” témbal Pa Ahmad, bari tuluy cingogo hareupeun budakna.Sanggeus dititah kitu mah, ngong baé Salman adan. “Haiyaalas solah Haiyaalal falah. Qadqamatis solah Qadqamatis solah. Allahu Akbar Allahu Akbar. La ilahaillallah.” “Naha geuning kalah jadi komat?” ceuk Pa Ahmad. “Sanés bapa, adan bieu mah!” témbal Salman bari jamedud. “Pokona ayeuna Dédéeun nu adan di masjid!” “Nya, mending ku bapa adanna. Tos wéh Dédé di- ajar adan deui di bumi, ayeuna mah urang énggal angkat ka masjid, urang ngaos heula, tuh bieu gé réréncangan Dédé tos ka marasjid.” Geus diomongan kitu mah, antukna Salman daék ogé diolo ku bapana. Buru- buru wéh duanana geuwat indit ka masjid, da geus méh jam lima soré. Satepina di masjid, tuluy wé Pa Ahmad indit ka tepas masjid, da biasana gé ari ngawurukan ngaji barudak mah sok di tepas masjid. Di dinya kasampak barudak geus ngajajar, hayang diwu- rukan. Teu karasa, geus jam satengah genep kurang saparat. Antukna mah barudak nu diwurukan téh dititah baralik heula, sina marawa cai keur ngabata- lan saum. Sanggeus nitah barudak balik mah, tuluy wé Pa Ahmad ngaléos asup ka jero masjid bari ditutur- keun ku Salman. “Allahu Akbar Allahu Akbar. Allahu Akbar Al- Ahmad hirup jeung pamajikan katilu bu- dakna, Si Salman nu kakarék lima taun. Unggal ka masjid Salman pasti dibaba- wa. Paribasana mah, dibiasakeun ti leuleu- tik, sangkan geus gedé hirupna henteu jauh ti masjid. Kaciri tina pameunteuna gé, ung- gal ku bapana diaja- kan ka masjid, Salman Bapa jeung Adan Magrib Ku Ipung Thaifur Abu Yazid
  • Manglé 2439 21 lahu Akbar. Asyhadu alla il- lahaillallah. Asyhadu alla illahaillallah….” * Bulan puasa geus ning- gang kana poé nu kadua puluh hiji, geus mimiti asup kana Lailatul qodar. Sabada bérés solat tarawéh, Pa Ahmad tuluy itikap di masjid. Haténa, pikiranana, sagalana jadi tingtrim. Teu karasa, panonna mimiti reumbay cimataan. Segruk, Pa Ahmad ceurik, bari su- mujud ka Pangéran nu Maha Kawasa, bari tuluy maca istigfar sababaraha kali. “Sinarieun tos mulih deui Kang. Biasana gé tara wayah kieu,” pamajikanana nanya. “Ah, teu nanaon Néng, ari Salman geus saré?” témbal Ahmad ka pamajikanana. “Tos tibra kang ti tatadi gé.” Tuluy Pa Ahmad indit ka kamerna Salman. Enya, kasampak manéhna geus tibra, meureun geus nepi kana alam pangimpian. Kaciri pameunteuna nu hérang caang tur marah- may, taya dosa, éstuning beresih. Geus kitu mah, Pa Ahmad langsung nyium Salman dina palebah tarangna, bari tuluy nga- do’akeun manéhanana. “Enya Néng, geuning geus tibra budak téh. Mani resep ningalina, mani marahmay kitu pameunteuna, beresih, ” ceuk Pa Ahmad ka pama- jikanana. “Nya muhun atuh Kang, apanan ku Akang sok dia- jakan ka masjid. Nu matak budak téh katingali haré- rang pameunteuna,” témbal pamajikanana. “Akang mah moal loba teuing tuntutaneun ka néng. Akang mah mihapé si kasép wéh ka Néng, sangkan ulah salah ngurusna, sangkan jadi jalma soléh, jalma nu guna pikeun nagara katut agama.” “Héh, Akang mah. Nya muhun atuh Kang. Insya Allah Néng gé bakal ngurus si kasép téh sajalan jeung nu diajarkeun ku ageman urang. Tapi naha bét akang nyarios siga kitu?” ceuk pa- majikanana malik nanya. “Bisi, akang teu sempet ngurusna Néng, kapan ceuk hadis ogé kaayaan hiji na- gara gumantung kana ka- ayaan awéwé pangeusi éta nagara. Nu hartina awéwé téh nu ngalahirkeun para calon pamingpin, tah éta pamingpin téh bakal hasil lamun awéwé nu ngurusna saluyu jeung saré’at agama. Akang gé hoyong nyungkeun dihampura ka Néng, bisi salami akang jadi salaki Néng téh seueur pangabutuh Néng nu teu kacumponan ku Akang.” “Ari Akang damang? Tos ah, Akang mah ka mana waé nyarios téh. Ku kaayaan ayeuna gé Néng mah tos nganuhunkeun pisan ka akang. Tos ah, tunduh,” ceuk pamajikanana, bari tuluy ngaléos ka pangkéng. Cara biasa, kaisukanana Pa Ahmad indit ngajar isuk- isuk, balik beurang. Tapi harita mah aya nu béda tina diri Pa Ahmad. Kaciri tina pameunteuna, leuwih ca- hayaan tur caang, dina nga- jar gé kacida sumanget pisan, nepi ka barudak mingkinan bétah diajar jeung manéhna. “Urang cekapkeun heula dugi ka dieu, tong hilap dia- jar sing getol najan peré ogé. Sareng, bapa nyungkeun di- hapunten ku hidep sadaya, bisi salami bapa ngajar bapa seueur nyarékan ka hidep,” ceuk Pa Ahmad ka barudak nu diwali kelasan ku manéhna. “Insya Allah pa,” ceuk barudak, méh bareng. “Assalamu’alaikum,” ceuk Pa Ahmad, bari tuluy ka luar kelas. “Wa’alaikum salam.” Kabeneran, di ruang guru masih kénéh raramé. Kabéh guru araya kénéh di sakola, can baralik. “Assalamu’alaikum,” ceuk Pa Ahmad. “Wa’alaikum salam,” tém- bal nu séjén. “Kawas nu atoh jang, mani marahmay kitu,” ceuk Pa Rahmat, kapala sakola. “Muhun, mani harérang kitu. Aya jurig tumpak kuda nya?” ceuk Pa Sulaeman nanya. “Ah, teu aya nanaon Pa. Komo ari jurig tumpak kuda mah. Jajauhaneun,” témbal Pa Ahmad. “Kieu bapa-bapa miwah ibu-ibu nu aya di dieu, sakedap deui téh sasih romdon baris lekasan, ku ki- tuna abdi nyungkeun diha- punten, bilih salami abdi ngajar seueur lepatna. Ka- jaba ayeuna téh dinten pa- mungkas ngajar dina sasih Romdon.” Sanggeus bérés silih ham- pura mah, Pa Ahmad tuluy balik ka imahna. Satepina di imah, Pa Ahmad langsung indit deui, ngurilingan lem- bur, ménta dihampura ka sakabéh tatanggana, eu- weuh hiji imah nu kaliwat ku manéhanana. Kabéh ka- papay. Cara biasa, saméméh adan magrib Pa Ahmad geus ngajentul di masjid. Ngan nu ngabédakeunana ukur ayeuna mah ngan manéhna sorangan nu aya di masjid téh. Barudak nu diwurukan ngaji ku manéhna baruka saum di imahna sewang-séwangan. Ogé Salman, nu biasana dibawa ka masjid, poé éta mah teu dibawa ka masjid. Rét manéhna kana jam, geus jam genep kurang lima menit. Geus waktuna adan magrib. “Allahu Akbar Allahu Akbar. Allahu Akbar Allahu Akbar. Asyhadu alla illa- haillallah.” Jep, sora adan ngadadak eureun. Nu keur ngabatalan saum ngadadak kalaluar ti imahna. “Boa can waktuna buka ieu téh?” ceuk salah saurang. “Piraku wéh Jang Guru rék ngaheureuykeun nu saum,” ceuk nu séjén ném- balan. Ahirna loba warga nu ambek, pédah asa mara- néhanana diheureuykeun ku Pa Ahmad. Antukna, bring waé warga téh indit ka masjid, bari dibarung ku rasa keuheul jeung kuciwa. Satepi ka masjid, kasam- pak aya nu ngagolér tu- kangeun paimbaran. Barang disidik-sidik, sihoréng Pa Ahmad keur ngagolér bari imut. Sidik, geuning Pa Ahmad. Teu rénghap, teu ranjug. Digeubig-geubig, an- teng taya nu usik. Leuh, Pa Ahmad geus mulang ka asalna. Teu lila ngong waé adan magrib ku Pa RT. Sabérésna adan Pa RT langsung nepikeun béwara. “Assalamu’alaikum warohmatullohi, wabarokatuh. Innalillahi Wa’innailaihi Roji’un. Parantos mulih ka Rahmat- ulloh, kersana Pa Ahamad Nur Hadi, tabuh genep bieu. Sakali deui, Innalillahi Wa’innailaihi Roji’un.” Ceuk éta béwara. Geus ngadéngé kitu mah, bring waé warga nu séjén nyusul ka masjid, kaasup pamajikanana jeung Salman. Satepina di masjid pamajikanana jeung bu- dakna langsung moro ka palebah paimbaran. Teu lila pamajikanana sumegruk ceurik. “Boa pédah ieu Jang Guru téh ménta dihampura basa bieu beurang téh. Geus apal manéhna geus deukeut ka pati!” ceuk salah saurang warga ngaharéwos. *** Gerlong, 14 Romadon 1434 H
  • 22 Manglé 2439 J aman ayeuna mah lamun bulan puasa téh sok ramé. Sagala aya. Ti mimiti nu jualan dahareun nepi ka baju. Atuh aya ogé nu maké papakéan sarwa bodas nu ngamang nga- mang awi atawa paneung- geul bari gogorowokan nyebut asma Alloh. Mani sok resep lalajona téh. Maraké motor tiluan. Tara maké helm. Marawa bandéra deuih. Siga nu pawéy ék kampanyeu. Ari nu didatanganana téh tempat dahar nu buka tengah poé dina bulan puasa. Atawa tempat hi- buran. Ah uing mah resep wé lalajo peuntaseun jalan wé. Embung ari ngadeu- keutan mah da sieun disé- gag. Sieun disangka pipi lueun urusan maranéh- anana. Padahal sidik maranéhna nu sok pipi- lueun urusan batur mah. Keun wé da saupama dibéjakeun, diobrolkeun ka maranéhanana gé moal rék katarimaeun. Sakali mah uing téh keur ngabuburit. Panon poé téh keur meujeuhna nyeletot kana embun-em- bunan. Keur na motor. Ari béak pengkolan breng téh aya jalma nu maké kam- pret hideung dina motor meni rabul. “Alah, nya aya naon ieu?” ceuk haté. Motor geuwat dikasisikeun, sieun. Sararua ieu ogé teu maraké helm. Maraké iket nu ieu mah. Asa teu biasa, kapan biasana gé maraké papakéan sarwa bodas. Béda sigana, nu ieu mah da teu gogorowokan nye- but asma Alloh. Béda ko- munitas meuruen. Béda kartél mun di Méksiko mah. “Pajajaran anyar.” Sali- wat uing maca bandéra nu di kélébét-kélébétkeun ku nu keur abring-abringan. Hantem dipikiran, kapan Pajajaran mah ngaran karajaan Sunda, jeung asa kakara ngadéngé aya isti- lah ‘Pajajaran Anyar’. Sarua kitu éta ogé ngaran karajaan, tapi da asa eu- weuh. Belenyeng wé indit deui téh, muru magrib. Uing eureun hareupeun pasar, rék meuli nu amis niatna mah, keur tajil. Keur resep milihan keur tajil, ti ka- jauhan aya nu gogorowo- kan, teuing naon lah da teu pati jelas. Ari diteang ti mana-mana éta sora, katempo loba jalma nu pa- pakéanana barodas keur ngacak-ngacak warung sangu. Geus biasa ari nempo nu kitu mah. “Astagfirulloh.” Uing ngagerendeng sanggeus nempo jalma nu digusur ti jero warung sangu, terus dikakaya. Kapan bulan puasa ieu téh! Naha jalma téh teu bisa nahan émosi? Uing onaman jalma nu teu eucreug ari nahan-nahan émosi keur bulan puasa mah sok bisa. Nahan lapar wé nu kadang lasut mah. Teu eureun semet dinya, warung sangu téh diacak- acak. Dahareunana di- awur-awurkeun ka tengah jalan. Nyaah eung. Kapan loba kénéh jalma kala- paran di urang téh, ieu mah kalah diawur-awur? Geus bérés tah warung éta, belenyeng wé arindit. Euweuh kahanjakal geus ngaruksak tempat batur téh. Kalah terus gogoro- wokan nyebut asma Alloh. Enya kitu Alloh nitah kitu? Carpon Yosef M. Ibrahim
  • Manglé 2439 23 Geus arindit tah jalma téh, ngan nu boga warung keur ngagukguk hareup- eun warung na. Ras inget ka kolot babaturan nu sok dipéntaan dahar ku uing, sarua pisan atuh da kolot si Jamal gé dagang sangu hareupeun imahna. Teu nyarahoeun wé jalma nu tadi mah, manéhna téh geus maéhan usaha batur. Geus nyieun dulur sorang- an usahana bangkar. Sok rajeun ngusap dada uing mah. Astagfirulloh. Sababaraha poé ti ha- rita, uing ulin ka Gedung Saté. Keur aya démo cenah, lumayan keur bahan réportase tabloid kampus. Nepi ka hare- upeun Gedung Saté, nu démo téh maraké papa- kéan sarwa hideung. Si- rahna diariket. Persis jeung nu kungsi kapang- gih harita téa. Padahal keur tengah poé, jaba bulan puasa. Ku karuatan! Sanggeus ngabandung- an nu démo, nepi ka wawancara jeung salah sahiji tokoh éta komuni- tas, cenah mah ayeuna téh geus manjing waktu keur urang Sunda nyieun Paja- jaran anyar keur mingpin di Indonesia, malah mah dunya. Da cenah kabéh jalma nu aya di sabu- deureun dunya gé asalna ti Parahiangan. Malah ceuk nu keur orasi di hareup mah Nabi Adam téh turunna di Sunda, sanggeus diusir ku Alloh ti sawarga. Jadi ayeuna téh geus kudu nyieun karajaan anyar. Malah pamarénta- han gé kudu ulubiung dina nyieun éta karajaan. Karajaan Pajajaran Anyar. Kaditunakeun mah pa- maréntahan gé kudu tuhu ka karajaan. Sapoé ti harita réportase téh geus dijieun malah geus dimuat. ** Balik kuliah ayeuna mah, nongkrong di ha- reupeun toko buku jeung si Jamal. Keur maca wé duaan bari nempoan jalma nu lalar liwat. Teu lila, kadéngé aya sora jalma siga nu keur pawéy di kajauhan. “Tah, aya nu keur kam- panyeu.” Ceuk uing, bari tetempoan mah angger kana buku nu keur dibaca. “Miluan yu ah!” Ceuk si Jamal mani tarik. “Lumayan sok dibéré duit euy.” Tambahna. “Ah piraku?” Ceuk uing rada héran, da can milu kampanyeu sakali-kali acan. “Heueuh. Sok dibéré duit, lumayan. Aya nu méré dua puluh rébu malah nepi ka aya nu limapuluh rébu. Yu ah miluan.” Si Jamal meni daria ngajelaskeun téh. “Yu atuh!” Lumayan, pikir téh. Uing jeung si Jamal kakara cengkat rék megat nu kampanyeu. Torojol téh nu pawéy maraké pa- pakean hideung. Sidik pisan, éta kelompok nu rék nyieun karajaan téa. Pajajaran Anyar, nu harita démo hareupeun Gedung Saté. “Lain kampayeu ieu mah.” Ceuk si jamal ka uing. “Nu kampanyeu mah bajuna gé sok warna- warni euy.” Uing ék nga- jawab geus dipotong mantén ku si Jamal téh. “Balik wé yu, ka imah manéh. Tapi uing milu dahar ké magrib.” Ceuk uing bari nyéréngéh. “Ah sia mah.” témbalna. Sajajalan, loba pisan nu keur pawéy téh. Sarwa hideung. Sigana mah jadi nyieun karajaan téh, da mani rabul. Kumaha atuh uing, meureun kudu nyieun KTP deui. Sakitu lilana pan nyieun KTP nu kamari ge. Nu maraké papakéan hideung téh katingalna mani sarumanget pawéyna, siga nu nyuhun harepan nu leuwih ka karajaan nu cenah rék jadi nanjeur, enya karajaan Pajajaran Anyar téa. Pantes wé malikir kitu gé da meureun teu manggih anu matak pihadéeun keur maranéhna. Paming- pinna nya kitu wé ti ba- heula gé ngan diuk luha-léhé. Dungdak- déngdék dina korsi. Paling banter nya saré. Mun keur purun nya nempo heula pilem porno tamba kesel. Teu mikiran maranéhna, nu ayeuna keur pawéy rék nyieun karajaan. Ayeuna mah rajana gé geus aya pan. Prabu nanahaon kitu da titatadi digorowokkeun ku jalma nu maraké pa- pakéan hideung téh. Prabu nu bakal nyieun parobahan jeung prabu nu baris nyaah ka rahayat. Saliwat mah siga nu kam- panyeu partai ieu gé, kam- panyeu partai hideung. Teuing partai naon? Jauh imah si Jamal téh. Panonpoé geus rék tung- gsng gunung. Lampu jalan hiji-hiji geus harurung. Sosolawatan geus silih raéng di masjid. Motor ngalaju na sela-sela gang, tapi can kénéh nepi. Sapéngkolan deui sigana mah? Parat péngkolan geus loba deui jalema ieu téh. Keur usum pawéy boa ieu téh? Nu maraké pa- pakéan sarwa bodas ieu mah, mamawa bandéra, awi jeung nu séjén nu bisadibabukkeun ka batur. Iih.., ** Panon uing geus teu puguh tetempoan. Sirah asa rék peupeus. Asa aya nu ngaley na embun-em- bunan. Barang dirampa, geuning beureum. Bau hanyir. Getih saha ieu? Na nu saha deui ari lain nu uing mah? Rék nangtung tapi suku asa teu daék usik. Nu katempo ngan Si Jamal keur ngagolér. Dina sirahna ngaley nu hanyir beureum. Digeroan teu waé ngajawab. Teu jauh ti Si Jamal, In- dungna masih kénéh nye- gruk ceurik. Beuki lila beuki teu kadéngé lan- taran kasilep sora asma Alloh nu silih téma ti jalema nu maraké pa- pakéan sarwa bodas. Uing maksakeun nangtung nempo Si Jamal nu ngalumbruk hareupeun warung indungna. Leumpang téh kokolo- yongan, tetempoan asa beuki burem. Hayang lumpat ka jalma nu maraké pakéan bodas. Hayang mawa bedog rék dikadékan hiji-hiji. Tapi bororaah rék kitu, leum- pang gé puguh asa to- tolonjongan.Leumpang saeutik-saeutik ka tengah jalan. Sakuriling mah pinuh ku jalma nu maké papakéan sarwa bodas téa. Asa bareuki bodas waé tetempoan téh. Bajuna siga nu harurung. Hayang ngagorowok, hayang mak- sakeun ngagorowok. “Gandéng siah kéhééééédd..!!!” Jedak, aya nu mabuk ti tukang. Beuki bodas waé tetempoan téh. Bodas. Bodas. Bodas. Bruk. Hi- deung. *** Al-Furqon, 21 Juli 2013
  • 24 Manglé 2439 T as jalan-jalan mapay Ban- dung, teu karasa geus peuting. Tabuh sapuluh. Teu kuat tunduh. Cinekul na téras toko. Kelekep heuay, ker kasa- réan. Hudang-hudang kasebrot cileuncang jeung kagareuwahkeun guludug nu patingjeleger. Beu! Bandung jempling. Patalimarga dumadak coréncang, taya angkot ngalong. Padahal sasarina mah tara suwung. Teu hadé cinutrung, kuring hu- dang sabada hujan orot, ukur ngeprul. Tiris. Teu maké jékét. Tegallega wayah kieu, enyaan com- brék. Keur anteng leumpang ka kidulkeun, teu kanya- hoan aya béca nyampeur- keun. "Béca Dén?" tanya tukang béca. "Sabaraha ka Cibolé- rang?" pok téh langsung baé adu rega hayang geura-geura nyium bantal. "Teu langkung di dinya badé lima rébu badé sapu- luh rébu gé," cenah. Atoh teu atoh. Atoh duméh teu ngaregakeun mahal, ongkos ukur sakitu, cacak ti peuting mah. Da nu nor- mal mah saeutikna Rp 30.000 mah kudu. "Enya sok sapuluh lah!" cékéng bari dina emprona mah engké téh rék méré bonus sapuluh rébu mah. Kalacat satengah luncat neundeutkeun cungcurun- gan kana jok béca. Na ana clé, jol jeletot téh karasa panas. "Aduh, na panas Mang?" "Huahahahaaaa...!" Si gejul, kalah ngabarakatak. "Na kalah seuri?" Panasaran ditanyakeun. "Ah hentu," pokna pon- dok. "Naha kalah méngkol ngénca. Ka katuhu!" Ku- ring ngagorowok demi lebah parapatan Otista béca téh kalah méngkol ngénca lain ka katuhu. "Huahaha.....!" seuri deui, beuki harus. Laju béca karasa wuwuh nyem- prung. Sakolépat gé geus cunduk ka parapatan Moch. Toha, léok deui ngénca. "Mang, ka Cibolérang mah ka Leuwipanjang, terus ka By Pass. Ka Kopo, lebah sasak nu aya paja- galan méngkol ka katuhu!" Pok téh ngadikté bari muihkeun awak ka tu- kang. Ana gilek, jenghok. Béca euweuh nu nyupiran. Puriding... jantung ngadu- lag nurugtug. Tapi teu kungsi lila geus anjeucleu deui. Teu lémék bakating sawan. "Hahaha...hihihi...!" Kalah kadéngé deui nyikikik miyuni sora kunti. "Enggeus ah. Turun di dieu!' "Hahaha....sok wé becus mah!" pokna kalah beuki matak sawan. Da jeung saenyana rék bisa turun kumaha laju Supata Urang Baksil Ku Féndy Sy. Citrawarga
  • Manglé 2439 25 béca mani nyemprung. Teu ukur kitu. Béca téh sakapeung guluang- galéong diulinkeun. "Enya eureun heula!" Mimiti ngagidir bari késang badag késang lem- but ngorolok. Antukna, teu majar kumaha kuring ngabigeu nganteur karep tukang béca nu teuing saha. Eureun-eureun geus aya di rungkun. "Turun!" "Naha kalah dibawa ka ruyuk. Uing mah lalaki tulén," pok téh sieun diko- roméoh. "Heueuh da aing téh bangsa sia nu teu adeuh sok ngageugeuleuh awéwé taya kaseubeuh!" "Ari kitu bangsa naon di dinya?" "Bisi teu nyaho aing téh nu ngageugeuh Baksil!" "Baksil?" "Heueuh Babakan Sili- wangi, nagara aing nu rék dijajah bangsa sia! Hayu buru ngahadap wal- weung!" "Naon walweung téh?" "Wali Leuweung, belegug!" Kuring dipaksa turun tina béca. Digusur ka ruyuk Baksil nu poék mongkléng. Teu kungsi lila anjog ka lawang sakéténg. Dumadak caang siga ti beurang. Di dinya geus nyampak pirang-pirang mahluk nu pikagilaeun, ngariung siga keur ngayakeun gempungan. "Mangga nyanggakeun Pa Walweung ieu kenging mangkelukna." Mahluk-mahluk nu cenah ngageugeuh Baksil téh ragem marelong kuring bari tingcakakak- tingcikikik. Sorana mani matak eundeur. Bulu pun- duk kuring teu wudu tingsariak.Teu nyangka sacongo buuk kudu patepung jeung mahluk- mahluk modél kitu. "Bener ieu mangkelukna?" tanya nu disebut walweung. "Sumuhun, teu lepat nun. Mangga kedah dikumahakeun?" "Enya manéh boga karep rék ngabukbak alas Baksil, rék nyieun réstoran, rék nyieun tempat pelesiran?" "Yéy, duka atuh," pok téh teu mais teu meuleum di- tuding rék ngabukbak Bak- sil. "Na sia ngangles?" "Da teu rumasa atuh!" "Geuning teu ngaku euy? Salah néwak manéh mah!" "Ah biasa. Jelema mah sok akon-akon." "Heueuh keun wé euy rék saha-saha manéh. Nu penting béjakeun ka balad-balad maranéh yén nu ngageugeuh Baksil teu rido lamun ieu leuweung rék dibabad!" "Na maké teu rido sagala, duit-duit uing!" cékéng jadi ngilu keuheul antukna mah bongan teu pupuguh kalah jadi katem- puhan buntut maung. "Tuh nya da bener. Yeuh jelema! Ulah disangka leuweung téh euweuh nu ngageugeuh, nyatana aya bangsa kami. Nu matak, saméméh aya kajadian nu teu dipiharep, kami ngéli- ngan sangkan Baksil diriksa!" "Na euweuh deui tem- pat? Baksil téh aya di Kota Bandung. Maenya di kota aya leuweung?" Kagok ngayonan. Ana ger téh nu nyurakan mani éar. "Emh ieu jelema teu nguteuk pisan nya? Pa- sukan, sayagikeun tihang gantungan!" "Siaaap...!" Raong nu narémbalan. Puguh baé so- rangan murengked. Késang ngoprot sieun enya digantung. Angot basa awak kuring padangare- jengan, laju dipayang. Bréh tihang gantungan! "Gustiii... nepi ka kieu nanasiban," jumerit. "Sakali deui kami nanya, enya rék nyieun wangunan di dieu?" "Duka atuh!" "Yeuh, jelema! Béjakeun ka balaréa urang Bandung, lamun Bandung hayang iuh linduk, hawana seger, cai curcor, walungan caina hérang, kudu wawuh jeung bangsa kami!" "Naha?" "Heueuh apan kami mah hirup di leuweung, ari leuweung kudu aya kakayon! Mangpaatna sangkan lingkungan ka- piara. Mun usum ngijih teu kacaahan. Mun usum halodo teu kakurangan cai," pokna mapatahan. "Nya mending nyieun réstoran, mol, gedong sigrong, vila, dan seba- gainyah ngarah loba duit!" "Emh aya ku bedegong ieu mangkeluk. Ngaku wé manusa modéren, ari polo belet kabina-bina. Pan nyaho Bandung kiwari geus kaseundeuhan pi- rang-pirang balai. Runtah patulayah, nu daragang ngampar asal ngeunah, Cikapundung ngabajigur, usum hujan caah cileun- cang, geus puguh caah rongkah Citarum mah, cai jero taneuh ngajeroan!" angger mapatahan, bari pokna deui; "Ari ngaran Persib Maung Bandung!" "Naon sangeunahna ma- mawa Persib?" "Nya heueuh, lamun enya Persib Maung, di Bandung kudu aya leu- weung da maung mah tara nyirekem di tempat karaoké!" Kuring nga- bigeu. Tapi géngsi kudu ngabetem mah. "Na urusan teuing?" "Nya urusan deuleu! Aing gé aya kapentingan. Nagara aing dijajah, wajib buméla, toh pati jiwa raga!" nyeuneu. "Ngéwa di kota aya leuweung, aya ruyuk, aya kai janggotan mah! Leu- weung mah di gunung. Di kota mah kudu loba toko, balatak bangunan méwah sabangsa hotél, réstoran, tempat hiburan, jeung sajabana!" pok téh saheuayna. "Nitis tulis ciri wanci, datang mangsa nu sam- purna sia ku aing rék disu- pata!" si walweung ngancam. "Hah, disupata?" "Heueuh, lantaran manéh mah teu payus jadi jelema, pantesna jadi be- lentuk!" "Ulah atuh ih!" "Teu bisa, kedal ucap kami cadu dicabut." "Jadi?" "Manéh rék disupata!" "Jadi naon? Jadi presidén mah sok wé!" Werat kénéh ngabojég. "Heug ku kula manéh rék disupata jadi presidén leuweung Baksil!" "Maksudna?" "Manéh ku kula disupata jadi tangkal kai pangge- déna nu boga pancén nga- jaga Leuweung Baksil ti nu rék ngajajah. Sing saha nu ngagunasika, wajib dila- wan. Sabalikna lamun ku manéh diantep..." "Kumaha tah?" "Manéh salawasna jadi tangkal kai! Sabalikna lamun daék mulasara, isuk jaganing géto manéh bakal mulih ka jati mulang ka asal jadi manusa sajatining manusa!" "Gustiiiiiiiiii.....," leng- gerek kapiuhan.***
  • 26 Manglé 2439 K ira-kira duapu- luh méteran sabada turun tina taxi, kati- ngali nu ma- pagkeun. Nangtung diba rengan girimis ipis. Gagah. Dua dampal leungeunna nyumput dina saku calana. Sukuna rada ngajégang. Jangkung, ngageblég make baju hideung dina lalangsé poé katompérnakeun, mang sa layung geus mubus ka- teureuy sandékala. Leumpang digancangan, hayang geura nepi. Hayang geura ningali paromanna nu unggal usik kumalangkang na ciciptan. Asa leuwih se- ring teu apalna. Bangun nu ngahaja nyamuni, misterius. Sing sarwa teu kateguh. Barang anjog, imutna ngabagéakeun. Leungeunna nyolongkrong ngajak sasala- man. Lampu nu kahalangan ku Patrakomala, teu méré kasempetan pikeun nelek- nelek beungeut nu dipika- sono dina unggal rénghap ambekan. “Hayu lebet, kabujeng ageung deui hujanna. ” Sorana halon, teu ngum- bang kana awakna nu jangkung badag. Nungtun asup ka jero imah. “Dugi oge. Macét meni matak kesel,” cékéng bari gék diuk dina sofa. Manéhna ngaléos ka tukang. Rada lila. Jol deui geus ganti baju, angger nu hideung. Kaos tangan pa- njang turtle neck, kéwes pantes, kasép. “ Badé coklat panas atanapi citéh manis?” Nang- tung hareupeun. Panonna nu salila ieu jadi daya tarik pangkuatna neuteup leleb. “ Coklat panas wé. Asik nuju tiris kieu mah.” Manéhna imut, léos deui. Rohangan tamu nu sem- pit, ngan ukur dieusian sofa bentuk L, ukuran dua ka dua. Ditambah ku méja konsol nu pinuh ku souvenir ti kota-kota mancanagara. Dina tembok rapang lukisan opat usum ti China jeung lukisan abstrak beunangna. Nyeni. Galuh Candrasukma. Se- niman lukis nu geus moyan. Umurna tilupuluh lima tau- nan. Dedeg sampé rupa hadé. Profilna semu heuras, caréham siga urang Itali, pasagi dipapaés biwir nu ipis bari garisna tegas. Asa inget kana keureutan beu- ngeut mafioso dina pilem- pilem nu témana La Cosa Nostra. Potongan beungeut nu dipikaresep. Macho pisan. Matakan mun dina sms, sok remen disebut “Cara” atawa “Amare”. Anggap wé keur aya di Si- cilia... Wawuh basa panggih dina paméran lukisan di Ga- leri Azzura. Atoh pisan basa manéhna apal kana saba- baraha carpon jeung novel kuring. Da puguh ngaidola- keun, basa manéhna nga- deukeutan téh maké jeung rampang-reumpeung sa- gala. Remen ningali ma- néhna dina unggal riungan, ngan teu wani ngedeukeut- an. Leuwih ngeunah ningali ti kajauhan. “Hébat, yang muda yang berkarya. Novelna kerén. Réalis namung menggetar- kan. Ungkarana éndah tur galura émosina pas.” Diki- tukeun ku manéhna harita, awak asa harampang. Awéwé bodo mun teu kataji ku nu gagah tur kasép bari humble pisan. Biasana seni- Carpon Tiktik Rusyani LalakidinaTungtungPeuting
  • Manglé 2439 27 man sok rada urakan, sléngéan. Ieu mah rapih, sok sanajan ampir unggal pasarandog tara leupas tina kaos hideung. Asa namba- han kharisma, manéhna uomo in nero. Kasebut teu loba omong, malah rada ci- cingeun. Tapi mun geus uplek ngobrol, ramé ogé. Teu matak bosen. Nu geus ti tukang asup deui mawa cangkir nu nge- bul. Kaangseu aroma coklat nu khas. Sok diteundeun dina méja. Gék diuk hareup- eun. Lucu ogé, ahirna nepi kadieu, ka imahna. Da bi- asana gé panggih ukur dina komunitas seniman. Atuh mun rék ngobrol sacara pribadi osok smsan atawa inbokan. Bisa jadi mémang cinlok, cinta lokasi. Kusabab remen panggih jadi aya rasa nu béda. Teu kabayang nepi ka bisa deukeut. Dina harti séd saeutik tina sebutan babatu- ran. Da mun smsan atawa inbokan teu weléh maké “honey” atawa “dear”. Siga nu heureuy, tapi kana haté mah geus jadi harepan, mun hiji waktu manéhna baris wakca. Ngan kungsi kacatet, kalimah dina inbokna. Ningalikeun mun kuring teu nogéncang. “Meni uleng nu ngala- mun...” Manéhna seuri bari ngasorkeun cangkir. “ Meungpeung panas kénéh,” cenah. “Kataji ku penataan ruangan nu basajan namung nyeni.” “Ah, uyuhan tuda. Nu gaduhna kapan remen tra- veling. Bumi tara kaurus, matakan mending nu mini- malis wé. Da nu pangpent- ingna mah kasur..hahaha.” Kuring milu nyakakak. Eta leuwihna manéhna. Joké- jokéna cerdas kadangkala satir, siga nu hayang nyeungseurikeun kahiru- panna sorangan. Wawuh lumayan lila, genep bulanan. Tina pang- gih di galeri , tina heureuy, tina sili alokan komén dina fb, inbokan. Kabéhanana jadi galindeng kasono nu remen mapaésan impian. Ngan orokaya, wawuh jeung manéhna téh nyair protés nu lain meumeueusan ti sobat dalit. “Manéh rék seriusan jeung Galuh Candrasukma? Nu baleg? Daék kitu ngan ukur jadi terminal perhen- tian? Sajorélat...putus ngoléang kakalayangan siga langlayangan kapakan. Geus loba korbanna. Casanova nu misterius.” Pancarini sobat dina komunitas pangarang bangun nu banget teu panuju. “ Naha didinya meni apal nepi kadinya? Kapan didieu karék nyebutkeun ngaranna wungkul?” “Euweuh nu teu apal, ka lalaki mantes bari flam- boyan siga manéhna mah, diémbohan ku sikepna nu puritan, saha nu teu pana- saran. Pokona mun teu hayang patah hati tong deukeut jeung manéhna.” “Geus kagok asong. Urang geus mimiti bogoh. Baé rék nepi kamana, moal weléh diayonan. Da mun ningali sikepna mah siga nu tukuh kana jangji. Piraku sakitu performancé na alus ari kana komitmen teu tang- gung jawab.” Ngomong bari netegkeun haté. Da puguh rada reuwas ogé ngadéngé omongan Rini nu siga kitu. Da saenyana mah kuring teu apal gosip perkara ma- néhna. Lain daérah kakawasaan kana ngagosip mah. Apal sotéh mun aya béja nu aranéh, pédah sok aya nu nganteuran. “Ih, meni anteng. Asik pami dilukis, soca nu neu- teup kosong kana kaca jandéla, panangan nyepeng cangkir nu ngebul, sakali- sakali diuyup lalaunan, bari paneuteup teu lesot, mokus. Janten aya naon dina saluareun lalangsé téh?” Sora Galuh nga- gareuwahkeun. Ukur di- walon ku nyeuleukeuteuk. Boa ti tatadi diperhatikeun ku manéhna. Panonna nu seukeut neuteup anteb pisan siga ngahaja ngawurkeun pami katna. Casanova ceuk Pancarini. Boa enya. Rindatna nu pinuh pangirut, aurana nu sanggup meruhkeun saban haté awéwé. Kapan kuring ogé keur kasengsrem, nepi ka daék diajak ka imahna. Hiji pacaduan nu mimiti di- rempak ku sorangan. Ajeng Purwitasari, carponis jeung novelis nu moralis, asup ka imah lalaki. Hawa mimiti haneut, sili témpas nepikeun pamade- gan. Tina seni, tina kahiru- pan nepi kana kamandang pribadina kana perkara cinta. Horéng aya benerna omongan Rini sababaraha poé katukang. Galuh tipe lalaki nu teu resep kata- likung. Hayang bébas siga heulang nu bisa eunteup na saban sayang. “Urang sili eusian jiwa nu kosong, hanaang. Namung teu aya iketan nanaon. Bébas wé, merdika. Sok sanaos ari rasa mah teu tiasa dibobodo. Pami urang mak- sakeun ngadamel kasapu- kan kanggopikapayuneun, hariwang pami teu kahontal, matak peurih tur sedih. Mending ngamalir wé, easy going.” Pokpokanana méré kacindekan nu teu bisa dipondah. Da naon atuh hak kuring? Kabogoh lain, teu pantes mun maksakeun ka- hayang sorangan. Sabenerna hayang ngejat, amitan. Méméh kaeurad leuwih jero. Euweuh nu bisa dicepeng. Tina sakabeh carita nu diperelekeunana, hirup nu hédonis, nguyup sagala kasuka tanpa perlu mikiran akibatna horéng sisi peteng tina gulubur aura flamboyanna. Karak apal, tur matak hélok. Béhna mah lain ngejat, anggur ngahenén dina rang- kulanana. Rumasa geus ka- bandang ku rasa nyaah. Da bongan diipuk ti mimiti panggih. Atuh sabataé genep bulan geus mimiti ngaran- dakah. Siga nu moal bisa pukah. “Galuh, nyaah ka Ajeng?” Tanggah neuteup beungeut- na nu nampeu. “Nyaah..” “Naha bet alim kaiket ku jangji? Naha alim ngucap- keun statement? Sieun ditagih nya?” Teu ngawalon, anggur mésem bari nga- dekkeun tarangna kana sirah kuring. “Ajeng hoyong nguping, urang kikieuan téh alesana naon pami sanés cinta mah? Atanapi mémang napsu wungkul?” “Raraoskeun wé ku haté, da éta nu bakal ngaweuhan kanyaah urang mah. Teu kedah ku cara verbal.” “Pami teu dikedalkeun, naon atuh nu kedah di- cepeng?” “Kayakinan wé, yén kanyaah urang ageung tur manjang.” “Anéh..!” Manéhna ngan tiba nyawél kana gado. Lila paheneng-heneng, anteng mireng keteg jajantung bari raket sili rangkul. Mémang karasa kanyaahna, perha- tianana. Ngan keukeuh asa ngoléang. Boa enya ngan hayang nganggap halteu pangreureuhan sementara. Teu hayang salilana bume- tah dina rasa cinta nu lana. Ngabandungan lalakon hirupna, numuwuhkeun rasa empati nu jero. Hirup gedé di jalan, kaayaan kolot nu ngan sabeulah méré sumanget keur néangan kahirupan sorangan. Teu hayang ngabeungbeuratan. Lunta ti lembur bari ngan modal nékad jeung tékad. Kuliah di jurusan seni- rupa, keur sapopoé teu ku- rangeun akal, sabisa-bisa Nyambung ka kaca 40
  • 28 Manglé 2439 G ubernur Jawa Barat Ahmad Heryawan jeung Wagub Deddy Mizwar dibarengan ku Sekda Prov. Jabar Wawan Ridwan masrahkeun layang pangajen ka PNS (Pegawai Negeri Sipil) Pemprov. Jabar pikeun Jabatan Fungsional Teladan, Pejabat Struktural Pemprov. Jabar Teladan, Pengelola Kepegawa- ian Daerah Terbaik jeung Pelayanan Terpadu Satu Pintu Daerah Terbaik. Numareunang pangajentiGuber- nur teh nyaeta: pikeun Penyelenggara Manajemen Kepegawaian Terbaik Kluster I beunang ku Kabupaten Bogor ; Kluster 2 kategori jumlah PNSD 11 ribu - 16 ribu beunangna ku Kota Bekasi jeung dina kluster 2 kate- goriPNSD11ribupegawaibeunangna ku Kota Sukabumi. Satuluyna, OPD (Organisasi Perangkat Daerah) Prov. Jabar penyelenggara manajemen kepegawaian jumlah PNSD leuwih ti 300 urang beunang ku Rumah Sakit Jiwa Provinsi Jawa Barat. Pikeun ka- tegori antara 100 nepi 300 urang ku Bappeda Prov. Jabar. Sedengkeun dina kategori jumlah PNS dihandap 100 urang beunangna ku BPLHD Prov. Jabar. Pikeun PNS Pemprov. Jabar Tela- dan kategori pejabat struktural esse- lon IV : Teladan I Drs. Enok Ko- mariah, M.Kes dari RSJ Prov. Jabar ; Teladan II Dedi Mulyadi, s.STP, MSI , BKDprov.JabarsartaTeladanIIIH.E Agus Ismail, S.Sos, MPD dari Dinsos Prov. Jabar. Tingkat Pajabat Fungsional Ter- tentu nyaeta, teladan kahiji, nyaeta Hermin Wijaya, ST, M.Kom ti Disko- minfo Prov. Jabar ; teladan kadua, Hj. Siti Rodiah, SE ti BKD Prov. Jabar sarta teladan tilu Achmad Robiana, SE, M.Si ti Inspektorat Prov. Jabar. Dina Tingkat Pajabat Fungsional Umum/Pelaksana : Teladan I H. Ishak Idris S.IP ; Teladan II Junaida, Layang Pangajen keur PNS Tuladan Gubernur Jawa Barat H. Ahmad Heryawan masrahkeun layang pangajen ka salah saurang PNS
  • Manglé 2439 29 BSW jeung Teladan III H. Ade Isto- hari ti Bandiklatda Prov. Jabar. Panarima pangajen Gubernur se- jenna nyaeta Pelayanan terpadu satu Pintu (PTSP) : terbaik I BPTP Kab. Bogor ; Terbaik II BPPT Kota Bekasi ; Terbaik III BPPT Kota Tasikmalaya jeung harapan I, Kantor PPT Kota Cimahi. Gubernur Jawa Barat Ahmad Heryawan dina netelakeun kareu- eusna ka para para tuladan anu geus ngalaksanakeun pancen jeung tang- gung jawabna dina lingkungan gawena. "Mudah-mudahan pangajen ieu bakal tiasa janten pangrojong su- manget, dedikasi, profesionalisme sareng kataatan di lingkungan da- melna sarengna deui tiasa janten conto kanggo PNS nu sanesna” ceuk gubernur reueus. Husus keur Badan Kepegawaian Daerah (BKD) Gubernur nepikeun pangajenna kana inisiatifna dina ngagelar kagiatan nitenan katuladan sarta miharep sangkan taun hareup kagiatan saperti kieu ditambah jeung dironjatkeun deui kualitasna.*** (AS) Bandung Diusulkeun ka Unesco Jadi Kota Kreatif K ementerian Pariwisata dan Ekonomi Kreatif (Ke- menparekraf) ngajukeun opat kota di Indonesia, nyaeta Bandung, Yogyakarta, Solo, jeung Pekalon- gan minangka jadi kota kreatif ka lembaga PBB di widang pendidikan, ilmu pengetahuan, jeung budaya atawa UN- ESCO. "Pamarentah parantos ngajukeun berkasna ka UN- ESCO sareng nunjuk konsultan, dipiharep tiasa diproses taun ieu nu harepanana tiasa diumumkeun taun payun," ceuk Menteri Parekraf Mari Elka Pangestu. Jaringan kota kreatif dikaluarkeun ku UNESCO dina bulan Oktober 2004 ngaliwatan seleksi ketat pikeun sababa- raha kota anu nga- jukaeu jadi kota kreatif di dunia. Menteri miharep, dina opat kota di In- donesia ieu bisa asup dina jaringan kota kreatif dunia versi UNESCO ku rupa- rupa mangpaat infor- masi sakaligus pro mosi daerah. "ieu teh salah sa- hiji tarekah kanggo ngarojong kota-kota di Indonesia supados tiasa langkung soson-soson dina nyiapkeun sarana sareng prasarana boh dina fisikna atanapi nonfisik kanggo ngawujudkeun jadi kota kreatif anu dikenal di dunia," pokna. Menteri netelakeun, UNESCO ngategorikeun kota kre- atifdinaduagolongannyaetakotaberbasiskerajinanjeung kota berbasis disain. "Intina UNESCO bakal ningali “`urban planning con- cept”-na, tos tiasa ngarojong kreativitas masyarakatna, ngawangun sarana sareng prasarana henteu mung saukur fisik tapi oge nonfisik," pokna deui. Nurutkeun Mari Elka Pangestu, di sajumlah kota anu di- anggap pantes pikeun diajukeun jadi kota kreatif, misalna Solo dina tiap akhir mi- nggu teh jalan-jalan ditutup nu tujuanana nyicptakeun ruang kreatif keur masya- rakatna. "Masarakat teh ngagelar pameran, mere kasempatan UKM sangkan tiasa ngayakeun pameran, performance art, mal- ihan mah masihan izin usaha gratis ka- nggo UKM," pokna teh. Bandung minang- ka salah sahiji kota anu dipromosikeun sangkan bisa jadi kota kreatif ti UNESCO dipiharep bisa nga- buktikeun jeung tetep mertahankeun sagala rupa aset jeung SDM na nu ayeuna memang geus mimiti dititenan ku bangsa deungeun utamana UNESCO.*** (AS) Menteri Pariwisata dan Ekonomi Kreatif Mari Elka Pangestu.
  • 30 Manglé 2439 S acara etimologis, ideologi asalna tina kecap “idea” hartina pikiran, jeung “logos” hartina elmu. Jadi sacara harfiah, ideologi ngandung harti studi ngeu- naan gagasan, pangaweruh (pengetahuan) kolektif,pamahaman-pamahaman,pamang- gih-pamanggih, ajen-inajen, prakonsepsi- prakonsepsi, pangalaman-pangalaman, jeung/atawa ingetan ngeunaan informasi hiji kabudayaan jeung oge rayat individual. Dina awal sajarahna konsep ideologi me- mang geus diinterpretasikeun dina dua harti, salaku konsepsi netral atawa konsepsi kritis. Filsuf Perancis, Antoine Destutt de Tracy (1754-1836),numunggarannyiptakanistilah "Ideologi"dina 1796,ngadefinisikeun ideolo- gi salaku "elmu ngeunaan pikiran manusa (sarua halna jeung biologi jeung zoologi nu mangrupa elmu ngeunaan spesies) nu mam- puh nuduhkeun jalan nu bener ka mangsa hareup / masa depan." Sababaraha kalangan ngadefinisikeun istilah ideologi salaku hiji "doktrin" nu hayang ngarobah dunya. Aya oge nu ngualifikasikeun ideologi salaku hiji hal nu "visioner" tapi, loba nu ngualifikasi- keun salaku hiji hal nu sifatna hipotetis, “tak terkatakan”, jeung “teu realistis," malah aya nu nyebutkeun hiji "penipuan kolektif oleh seseorang atau yang lain," nu ngarah kana "pembenaran / melegitimasi subordinasi satu kelompok oleh kelompok lain,"ku jalan manipulasi nepi ka ngakibatkeun “keti- daknyamanan” anu aya hubunganana jeung kekerasan sistematik jeung teror nu sate- rusna “berujung pada imperialism”, perang, jeung pembersihan etnis. Dina leungeun de Tracy, harti ideologi sifatna netral, jauh tina ma’na salaku hiji doktrin. Tapi, kanyataanana istilah ideologi teu sabasajan nu dirumuskeun de Tracy. Malah ku Ania Loomba, Ideology, misalna, ngadefinisikeun ideologi salaku, "keper- cayaan atau sekumpulan kepercayaan, khususnya kepercayaan politik yang mana rakyat, partai, atau negara mendasarkan tin- dakannya”. Paling henteu, nginjeum kana rumusan Eatwell jeung Wright, ideology bisa dibagi kana sababaraha hal: kahiji, ideologi salaku pamikiran poli- tik; kadua, ideologi salaku norma jeung kayakinan; katilu, ideologi salaku bahasa, simbul, jeung mitos, kaopat, ideologi salaku kakawasaan elit. Kusabab pinuh ku kontroversi, teu helok lamun ma’na ideologi robah jadi goreng (peyoratif).NurutkeunEatwelljeungWright, halieu sumberasalnatiNapoleonBonaparte (1796-1821). Nalika aduhareupan jeung kakawasaan tradisional anu legitimasina beuki luntur, Bonaparte katajieun pisana ku karya de Tracy sabab ngarojong ambisi poli- tikna. Ngan, nalika korsi kakaisaran geus kapimilik, Bonaperte nukangnonggong nga- musuhan kolompok de Tracy. Dina kasem- petan eta, demi meunang rojongan ti kolompok-kolompok tradisional, utamana gareja Katolik, Bonaparte nganggap kolom- pok de Tracy salaku "ideologis." Saterusna Napoleon ngamimitian nyieun hiji kritik nu panjang di mana manehna ngahubungkeun "ideologi" jeung sifat-sifat saperti kaha- yangna nu apriori pikeun ngahapus kahiru- pan lawas / tradisional jeung "mekar keun/ngaronjatkeun" kahirupan manusa, jeungatawapikeunngarojongkayakinananu sajalan jeung kapentingan maranehna nu ngaproklamirkeun ideologina. Ti mimiti harita, "ideologi" diasosiasikeun jeung jalma anu visionerjeung teoritikus anu teu pagilinggisik jeung kanyataan, tapi dina waktu nu sarua ge tetep pengkuh kana ka- mandangna, merekedeweng/keras kepala, jeung dogmatik. Laun-laun mimiti aya evolusi harti ideolo- gi, ti mimiti nu sifatna netral jadi mangrupa penghakiman kana bebedaan/perbedaan nu dumasarkanakepentinganpolitik;tinaman- grupa elmu nu maluruh ngeunaan gagasan jadi hiji pangertian anu sinis, goreng pa- tut,jeung teu ilmiah. Dina The German Ideology, Marx jeung Engels nyebutkeun yen ideologi sanyatana hiji doktrin palsu, tepatna hiji katerangan / penjelasan palsu keur ngalayanan kapentin- gan kelas borjuis. "Kesadaran palsu" ieu dina harti "kesadaran anu nyumputkeun hubu- ngan riil jalma-jalma jeung dunia mara- nehna." Hal ieubakalkajadiansababideology-ide- ologi nu loba sumebar atawa nu loba di- paruhit/dianut ku masarakat teh ngagam barkeun jeung ngareproduksi kapentingan- kapentingan ti kelas sosial anu dominan. Ku ayana ideologi, hiji buruh, atawa patani, mahasiswa, atawa pagawe sektor in- formal, nu hasil pagaweanana dicokot ku dununganana, percaya keneh kana hadean gawe nu rancage,kajujuran, kaiklasan, jeung kahadean dunungan. Kamiskinan dianggap hiji hal nu alamiah, anu kudu ditarimakeun, sabab mungguh kitu ari hirup sarwa pa- pasangan:ayanubeungharjeung numiskin, aya beurang aya peuting. Tina kayakinan atawa kasadaran saperti kitu,alhasilrayatpagawe teungayakeunper- lawanan kana eksploitasi nu dilakukeun ku dununganana; mahasiswa ge tetep percaya kana sistem pendidikan anu teu ngadidik, teu ngajadikeun mearanehna bebas mikir sumawonna bisa ngabebaskeun. Ku ayana ideologi, rayat pagawe ngalengkah dumasar kana kayakinan kelas borjuis, sagala pikir jeung tingkah paripolahna jiga nu netral, padahal sanyatana mah jauh tina kanyataan. Kudu paham, nalika Marx jeung Engels cumarita ngeunaan ideologi, maraneh cumarita dina konteks masarakat kapitalis, hiji sistem masarakat nu ngabagi masarakat jadi dua kelas: borjuis jeung proletariat. Kukituna , nalika maranehna cacarita ideologi masarakat kapitalis, maranehna cumarita ngeunaan kasadaran palsu nu ngadominasi masarakat kapitalis. Ideologi anu dominan dina unggal jaman nyaeta ideologi kelas berkuasa. Lamun seug kasadaran teh produk tina in- dividu-individunuaktif,tangturayatpagawe ge bisa mekarkeun kasadaranna nu sajati. Ti dieu, lahir nu disebut perjuangan ideologi, nyaeta perjuangan rayat pagawe demi ngawujudkeunkasadaransajatina.Tapi,kus- abab ideologi produk masarakat berkelas, al- hasil kasadaran sajati ge ngan bisa diraeh ku rakyat pagawe ku jalan ngancurkeun masa- rakat berkelas. Kukituna Ideologi teh lain ngan saukur mangrupa perang pamikiran, perjuangan ideologi justru kudu diteundeun dina kon- teks perjuangan ekonomi jeung politik. Hal ieu ge ngandung harti rayat pagawe memang sakuduna ngalakukeun kritik malah mah kudu mengajungkirbalikkeun ideologi kelas dominan.Lamun henteu, rakyat pagawe bakal tetep hirup dina kasadaran palsuna, kasadarananuiklas“tertindas”.Tapi,pikeun rayat perjuangan ideologi hal ieu lain ngan saukur paguneman akademik, tapi sakaligus perjuanganpikeunngarobahkondisi-kondisi politik jeung ekonomi nu eksploitatif. Ideologi penting sabab bisa ngajelaskeun rengkak paripolah masarakat, kumaha hiji masarakat “berpikir dan berperilaku (Hook, 1976)”. Pandena, ideologi teu weleh boga tempat dina kasadaran, jeung urang bakal paham kana harti penting ideologi lamun urang bisa wanoh kana sifat permanen tina kesadaran eta, tanpa komitmen anu ngamomore- keunana.*** Naon Ari Ideologi? Ku Dede Mariana
  • Aduh mani lucu pisan nya? Boa- boa modél alit propésional? Saha atuh ieu téh? Nepangkeun, nami lengkepna ‘Namina Airis Ra- turida’. Dibabarkeun di Sumedang, 12 Séptémber 2007. Putri Bapa Rijal Yasiruddin, guru SMP Pasundan I Bandung sareng Ibu Hilda Hidayati. Sakola di TK. RA Alif Jl. Villa Ban- dung Indah Cileunyi kelas B. Bu- mina di Komplék Duta Taman Cileunyi Blok 2A No. 40 Bandung. Sanaos resep dipoto, tapi saur Éyangna, Ibu Holisoh ME, pa- ngarang kahot téa, pami tos ageung palay janten pamaén Biola. Wilu- jeng nya... mugia cita-citana tiasa kahontal. Amin.*** NaminaAiris Raturida
  • S asih Juli kamari abdi ngawitan lebet sakola, kelas 1 SD. Tabuh genep énjing-énjing abdi tos gugah, margi sieun kasiangan lebet ka sakolana. Saur Mamah tong kasiangan bilih teu kabagéan bangku. Saur Mamah, biasana upami anyaran lebet sakola mah sok paboro-boro milih bangku. Mios ka sakola abdi sumanget pisan, kumargi bade lebet sakola SD téa. Sanés budak TK deui ayeuna mah. Seragam ogé gentos, ayeuna mah nganggo saragam mérah putih, di topi mérah putih, didasi sareng disapatu hideung. Sadayana alanyar, kalebet kantong. Dugi ka sakola, abdi asa isin kumargi seueur anu teu kenal. Sanés ka budak sakolana wungkul anu teu kenal téh, tapi ka ibu sareng bapa guruna oge teu aya anu kenal. Jabi seueur oge ibu-ibu anu ngajajap putrana. Apan abdi ogé dijajap ku Mamah. Lebet ka kelas, abdi dibagéakeun ku ibu guru anu nganggo tudung, ibu guruna bageur. Teu lami, ibu guru bageur téh sasauran di payuneun kelas. Ngumumkeun rupi-rupi, ti ngawitan pembagian kelas, tabuh sabaraha lebet sakola sareng sa- jabina. Pengumuman terahir, ibu guru ngawartosan énjing mah kedah nganggo papan nama, kedah di- pasangkeun dina acuk seragam. Wengina, abdi wawartos ka Bapa kedah ngadamel papan nama. Ku Bapa dipangdamelkeun, margi Bapa mah pinter ngagambar atanapi ngadamel anu kitu-kitu téh. Énjingna, abdi mios ka sakola deui. Tos kaémut calik téh hoyong sareng réréncangan anu éta, anu kamari ke- nalan. Kamari basa teu acan uih ogé tos jangji, badé calik sareng anjeunna deui. Kaleresan, réréncangan anu éta tos aya di kelas. Abdi calik sareng réréncangan anu éta. Tapi teu lami, aya ibu-ibu batur anu nyampeurkeun ka abdi, teras mi- warang ngalih calikna ka pengker. Abdi bingung, margi dinten kadua mah abdi teu dianteur ku Mamah. Sedih-sedih ogé abdi teu tiasa ngalawan, margi sieun ningali ibu- ibu baturna jiga anu galak. Wengina, abdi ngadongéng ka Mamah, malah dugi ka nangis. Pokona mah abdi jadi alim ka sakola deui, margi pami calik dialihkeun deui ka pengker, abdi mah teu patos katingali. Tapi, Mamah teras ngolo, malah jangji enjing badé dianteur ku Bapa ka sakola téh. Abdi ogé ahirna mah keresa wé ka sakola, margi pami diémut-émut mah piraku badé éléh ku sakitu, kakara ogé lebet sakola téh. Énjingna abdi ka sakola dianteur ku Bapa dugi ka kelas. Jigana mah moal wantuneun Ibu batur ogé nga- lihkeun deui abdi ka pengker, margi ningalieun Bapa. Nuhun Bapa, mudah-mudahan dugi ka iraha ogé moal aya ibu-ibu anu wantuneun saénakna ka abdi, ngalih-ngalih bangku saénakna, abong-abong teu aya Mamah jeung Bapana. Abdi ogé engké mah, badé wantun wé ah, ngalawan. Pami palay milih bangku, kedah keresa sumping énjing-énjing ka sakola.*** Kintunan: Nabila Kls. 1 SD Dian Ken- cana Kota Bandung Carpon Manglé Alit Sakola ka SD Manglé 243932
  • Nazwa MUDIK Lebaran kamari abdi mudik Nepangan Ema sareng Abah Meni resep di jalanna Sok sanajan macét pisan Tapi teu capé, da kaubaran ku bisa mudik Dugi ka lembur pada ngabagéakeun Ku dulur-dulur Resep geuning lebaran di lembur Ramé ku nu nabeuh bedug*** NGABEDAHKEUN Lebaran kamari basa abdi mudik Rupa-rupa karesep Lalajo nu ngadu lodong Lalajo nu nabeuh bedug Jeung turun ka balong Abdi resep pisan ngiring ngabedahkeun balong Néwakan lauk, nu patingkucibek Najan awak katirisan Tapi resep, da tara manggih di kota mah*** MUNJUNGAN Lebaran kamari basa abdi mudik ka lembur Matak resep, matak nineung Loba nu aneh, tur teu kapanggih di kota Loba dulur jeung babaturan nu ngabagéakeun Loba kaulinan nu pikaresepeun Loba kamonésan nu matak pogot Dina poéan lebaran, abdi oge resep pisan Munjungan lain ukur ka dulur Tapi saparat jalan ngantay sasalaman Kawas nu pawéy Lain ukur jeung nu deukeut Ka nu anggang ogé teu kaliwat munjungan*** Manglé Alit Manglé 2439 33
  • 34 Manglé 2439 Peti beusi wadah duit Bank lain kas lain. Naon cing? (Rinda-Bandung) Jawaban diserat dina kartu pos nganggo perangko sacekapna, ulah hilap ditémpélan kupon UTY No. 1237. Kintunkeun ka Manglé Alit, Jl. Lodaya No. 19 Bandung 40262, saelat-elatna dua minggu saparan- tos medal. Jawaban UTY No. 1233 Nu Leres: Tari/Latihan Tari Nu kénging hadiahna: 1. Salma Putri Hadiyani Kls. 8 SMPN 2 Dayeuhkolot Kab. Bandung 2. Rubina Jl. Curug Candung Bandung 3. Syakir Jl. Caringin Bandung Kupon UTY No. 1237 Urang Teguh Yu!! Ieu nu gareulis sareng nu lalucu téh putrana abah Dian Hendrayana sareng Mbu Antun Hikmawati. Nu ageung namina Laili Hendra Apsari, nu alit namina Azkia Hendra Iswari. Nu ageung mah tos tiasa ngibing sareng nyanyi, nu alit mah nembé tiasa ngagambar gajah dina témbok kamar. Saur Azkia ka tétéhna upami tos réngsé ngagambar gajah, sok teras nyarios, “Jajah…. saé…… saé…… !!” bari tutuduh kana gambar corat-corét teu puguh dina témbok. Namina Fajri Hendra Widagda, kelas 2 di SD Tulus Kartika Rancabolang Bandung. Putra cikal ti abah Dian Hendrayana sareng Mbu Antun Hikmawati. Ngahaja ngagaya dina gerbang makam Bosscha, di Malabar Pangalengan. Éta téh dipotona sa- teuacan amengan ka Situ Cileunca di Pa- ngalengan. Saur abah Dian, “Kapungkur abah lami nganjrek di Malabar. Dipoto di dinya téh étang-étang ngémut- ngémut deui ka mangsa kapungkur, nuju abah di SD kénéh.” Laili Hendra Apsari & Azkia Hendra Iswari Fajri Hendra Widagda
  • Manglé 2439 35 Latihan Ulangan 1. Judul biasana sok ditulis...............dina hiji bacaan. a. pangluhurna b. panglobana c. pangkandelna d. pangalusna 2. Lamun urang dititah “maca dina jero haté”, hartina......... a. ulah dibaca b. dibaca, tapi teu maké sora c. dibaca, bari sorana tarik d. macana gegerenyeman 3. Kaulinan barudak jaman baheula, nyaéta… ……… a. ucing sumput b. maén pé-és c. maén gim d. mario pokét 4. Kaulinan barudak jaman kiwari, nyaéta……………….. a. maén pé-es b. gatrik c. ucing sumput d. dom-doman 5. Lamun urang datang kudu ngucapkeun ………. a. sampurasun b. rampés c. mangga d. pamit 6. Lemesna irung nyaéta………… a. damis b. taar c. pangambung d. angkéng 7. Cepil mangrupa lemesna tina……….. a. leungeun b. suku c. ceuli d. irung 8. Lamun keyeng, tangtu………. a. bareng b. pareng c. sareng d. nyureng 9. “Internét” mangrupa kecap anu kaasup kana istilah… a. kaséhatan b. kasenian c. téknologi d. sajarah 10. “Demam berdarah” mangrupa kecap anu kaasup kana istilah……… a. téknologi b. kaséhatan c. sajarah d. tatanén 11. “Kuda rénggong” mangrupa kecap anu kaasup kana istilah………. a. olah raga b. kasenian c. kaséhatan d. sajarah 12. Budak leutik bisa ngapung, babakuna ngapungna… ….. a. lila b. luhur c. tarik d. peuting 13. Nguriling kakalayangan, néangan……… a. nu amis-amis b. nu ditéangan c. indung bapana d. babaturanana 14. Kecap “seuseuh” bisa robah sorana jadi………….. a. ngeuseuh b. meuseuh c. nyeuseuh d. ngaseuseuh 15. Kecap “balik” bisa robah sorana jadi…………… a. nyalik b. palik c. ngabalik d. malik 16. Kecap “tutup” bisa robah sorana jadi…………… a. nutup b. mutup c. ngatutup d. nyutup *** Ku Nila Karyani, S.Pd Kelas V
  • 36 Manglé 2439 P oé Rebo tgl.21 Agustus 2013, umur lembur lega nu katelah Tasikmalaya jangkep 902 taun. Upacara napak tilas dina raraga tasakur ngalenyepan yasa para ka- ruhun di monumén Geger Hanjuang diwewengkonDesaLinggamulyaKac. Leuwisari,taunayeunadilaksanakeun poé Rebo tgl. 14 Agustus. Upacara puncakna ogé dilaksanakeun poé Rebo tgl.21 Agustus 2013 di buruan Sétda Kab.Tasikmalaya, diluuhan ku Walikota Tasikmalaya, Drs.H.Budi Budiman. Sakumaha remen dipedar, Tasik- malayanutibaheuladiheuyeukkuhiji pamingpin, ti mimiti jaman Kaba- taraan Dangiang Guru Galunggung (awal Abad ka-8 nepi ka 12), Karajaan Galunggung (ti Taun 1111), nepi ka jaman Kabupatian (+ mimiti Taun 1811), kiwari diheuyeuk ku dua pa- maréntahan: Kabupatén jeung Kota. Kabupatén Tasikmalaya kiwari dip- ingpin ku Bupati H.U.Ruzhanul Ulum,SE. katut Wakil Bupati Drs. H.Ade Sugianto. Kagiatan napak tilas di komplék monumén Geger Hanjuang anu dilu- uhan ku para unsur Muspida katut AlimUlamatéhdipingpinlangsungku Bupati Tasikmalaya, H.U.Ruzhanul Ulum. Maksud jeung tujuannana pikeun nuwuhkeun sumanget juang, nyonto sumanget tur ngajénan yasa- yasa perjuangan para karuhun, anu lain wungkul sakadar ngamangpaat- keun kakayaan alamna, tapi ogé daria ngawaluyakeun lingkungan alam jeung kahirupannana, sangkan ni’- matna langgeng karasa ku anak-incu nu medal pandeuri. Patali jeung kagiatan miéling mi- langkala ka-902, Bupati Ruzhanul Ulumdinabiantarananétélakeun,yén kacida hadéna mun seug urang diajar ka bangsa-bangsa séjén di sakuliah dunya nu geus mampuh némbong- keun kapribadian bangsana, nu bari satahap demi satahap bisa ngawujud- keun karaharja- an, katengtre- man, jeung ka adilan pikeun masarakatna. Kajembaran hiji bangsa, sa- lah sahijina bisa katémbong tina sikepna ngajé- nan perjuangan para karuhunna, nu diimplemén- tasikeun dina wangun ketak jeung tarékah positip tur kon- struktip demi kamaslahatan sakumna masa- rakat. Ku alatan kitu, urang sa- wadina mingkin sawawa, mekar tur mampuh kompetitip jeung kabu- patén/kota séjén di Jawa Barat. Bupati yakin, di satukangeun run- dayan baranga-barang nu ngandung ajén sajarah, di jerona nyampak mu- tiara hikmah pibekeleun urang ngam- bah hirup kumbuh di masarakat, hirup kumbuh dina agama, bangsa jeung nagara. Bupati umajak ka sakumna warga Kab.Tasikmalaya, pikeun ngalenyepan babasan Suka- pura ngadaun ngora, makarya mawa raharja. Réngsé upacara, Bupati Ruzhanul Ulum ngaluuhan Sidang Paripurna Husus DPRD, miéling mi- langkala Tasikmalaya ka- 902. Sakumna pamilon sidang ragem ngaranggo pakéan adat Sunda. Masih dina rundayan Hari Jadi kénéh, Pemkab Tasikmalaya tgl.28 Agustus 2013 ngayakeun sunatan massal pikeun barudak ti kulawarga nu ku- rang mampuh.*** Uun Juharianti AS 902 Taun Tasikmalaya Ngajénan Perjuangan Para Karuhun Bupati Tasikmalaya H.Ruzhanul Ulum disarengan ku Walikota Tasikmalaya H.Budi Budiman (dikopéah) katut Wk.Bupati H.Ade Sugianto. (Unas)
  • Manglé 2439 37 T ina pirajeunan jeung karesep nyieun kadaharan, hususna sa- bangsa nu amis-amis saperti kuéh, boh garing boh baseuh–ka- motékaran Mila Kamalia (42) warga Jl.Moh. Hatta Simpanglima Kota Tasikmalaya nyieunan rupa-rupa kuéh aci pandanwangi nu dibaladah ti taun 1995, lila-lila mekar jadi pausahaan UMKM produsén jajanan tradisional oléh-oléh has Kota Tasikmalaya. Sana- jan usahana kagolongkeun industri rumahan, Mila mampuh ngagajih 18 urang pagawé. Salah sahiji berekah tina usahana téh, dina Lomba Membangun Kreativitas Industri Pangan “Etnic Food” Masa Depan Taun 2011 tingkat Propinsi Jawa Barat di Bandung, Mila Kamalia kabiruyungan jadi Juara III katégori “Inovasi produk makanan dan minuman”. Taun 2012. Di tingkat Pro- pinsi Jawa Barat kénéh, Mila Kamalia kasinugra- han deui pangajén mi- nangka Juara I Lomba Pengembangan Usaha Industri Pangan Berba- han-baku Lokal. Wangun jeung rasa kuéh kréasi Mila aya dalapan rasa; kéju, kopi gingséng, jeruk, kacang, soklat,susu,kalapa,jeung jahé. Sangkan konsumén teu boseneun, Mila saté- kah polah sok ngahaja juan-jieun kuéh kréasi anyar. Kuéh basahna sa- bangsakuéhBugisogédi- jieunna téh dina wangun bungbuahan saperti ma- nggu, apel, jeruk, cau, jrrd., ngan ukurannana mini. Warna kuéhna dis- aluyukeun jeung warna bungbuahan aslina. Bu- buhan wangun jeung warna kuéhna lalucu, kuéh nu kaayeunakeun dimérekan Pandanwangi téh sok disuguhkeun dina acara-acara resmi pamaréntahan. Ceuk Mila, salian di sabudeureun Kabupatén jeung Kota Tasikmalaya, kuéh aci jeung kuéh basah Pandan- wangi téh geus norobos pasar Kab. Ciamis, Garut, Kota jeung Kabupaten Bandung, Dépok, Bekasi, Jepara, jeung Jakarta. Pameredih ti kota-kota jeung kabu- patén séjén ogé jul-jol, tapi tacan kaladangan. Bangbaluhna lebah trans- portasi. Lantaran tacan boga armada husus, waktuna iang barang téh taya deui jalan iwal ti kapaksa dititipkeun kana beus antar kota jeung propinsi. Dina tarékahna ngamekarkeun usaha, Mila ngahaja ngajak tatanggana, utamana nu keur rarangdaan jeung boga kaahlian, dihirup-huripkeun sangkan mampuh mandiri. Sanajan kitu, Mila ogé tara nolak pikeun ngatik tatanggana nu baroga karep nyarieun- an kuéh. Dina nyanghareupan Lebaran Idul Fitri nu anyar kaliwat, Mila rajeun nambahan pagawé alatan ngamekar- keun rasa séjén nu can aya saperti rasa madu, wijén, jeung rasa bungbuahan séjénna.Pikeun nyumponan tungtutan produksina, dina saminggu téh dibu- tuhkeun 2 kintal aci sampeu. Tapi husus Romadon mah éstuning undak pisan, 2 kintal aci téh ngan cukup keur tilu poéeun, atawa undak 60%. “Margi aci mah teu kiat lami, bénten sareng nu tos janten kuéh, katambih balanja bahan bakuna di Pasar Ciku- rubuk Tasikmalaya kénéh, balanja bahan baku salami Romadon mah ka- paksa kedah ditungtut,” pokna.*** Uun Juharianti AS Kuéh Aci Pandanwangi Oléh-oléh dina Rupa-rupa Rasa Mila Kamalia népakeun kamahéranana ka tatangga (Unas)
  • 38 Manglé 2439 K aahlian jeung sumber daya alam (SDA) teu bisa jadi jaminan para pangusaha daérah bisa hirup, lamun teu dibarengan ku waragad pi- keun ngokolakeun pausahaanana. Saperti para UKM (usaha kecil mene- ngah) di Kabupatén Bandung, balukar teu boga modal antukna ukur jadi kuli bangsa deungeun nu kuat modalna. Di Kacamatan Pameungpeuk con- tona, kurung manuk hasil karajinan masarakat di éta wewengkon geus ka- wéntar ka mana-mana, malah nepi ka Maléysia. Kaasup pakéan jadi ti Kaca- matan Soréang,geus “ngabanjiran” bur- sa pakéan jadi di Jakarta jeung Tegal gubug Cirebon. Hanjakalna, ceuk anggota DPRD Jawa Barat, Enock Aisyah Erwin, S.Pd, M.S.i, kaahlian masarakat di éta dua ka- camatan téh teu ngajadikeun karahar- jaanana ngaronjat. Malah sabalikna, kahirupanmaranéhnagumantungpisan kana order ti para cukong (jalma nu baroga duit). Malah nu matak prihatin, minangka UKM maranéhna teu bisa nangtukeun harga barang hasil gawéna. “Aranjeunan éstuning padamel Si cukong wé. Margi bahan pikurungeun, sapertos awi sareng nu sanésna tos didrop,ditambihanburuhngadamelku- rung,” pokna, bari ngémbohan, lamun kaayaan saperti kitu terus diantep, kahirupanpangusahapribumimoalbisa ngaronjat.Kukitunasalakuwakilrakyat, Enock jangji bakal satékah polah man- tuan para UKM nu “werit” ku modal usaha. Salian ti kitu, kusabab aya di lég- islatif, dirina milu ngadesek ka éksékutif sangkan ngaalokasikeun waragad pi- keunmantuanmodalUKM. Étatarékah aya hasilnya, kiwari ti mimiti pamarén- tah pusat, provinsi, nepi ka kabupa- tén/kota geus ngancokeun waragad tina APBN/APBD pikeun mantuan para UKM. Tapi, ceuk Enock, alatan sosialisasi nu teu nepi, atawa UKM nu teu daék néan- gan infomasi, loba UKM nu teu apal kana ayana éta bantuan. Antukna, kahirupan usaha maranéhna guman- tung pisan kana bantuan cukong jeung para réntenir. Malah teu saeutik UKM nu ménta buruh ti heula, pikeun nutu- pan biaya hirup sapopoé. Antukna hasil gawé beurang peuting téh ukur dibayar kucapéwungkul,kusababburuhnageus dicokot ti heula. Pikeun ngaungkulan éta pasualan, ceuk Enock, para palaku UKM kudu sabeungkeutan aya dina hiji wadah, sapertikoperasi.Sabab,lamunsabeung- keutan mah salian bisa silih bantuan dina sual modal jeung pamasaran téh, ogé “nyinglar” para léntah darat jeung cukong, nu ukur hayang untung sorang- an. “Sim kuring kangtos ningal langsung ka lokasi, ayana cukong sareng réntenir téh salah sawiosna balukar tina sikep para UKM nu usahana sosoranganan. Ukur dijejeran ku koordinator, nu jadi tangan kananna padagang badag di Kota Bandung jeung Jakarta,” ceuk Enock, nu siap makalang deui dina pili- han législatif (Pileg) 2014 - 2019.*** nunk UKM di Kab.Bandung Ukur Jadi Kuli Pangusaha UKM di Kab. Bandung ukur buburuh ka cukong & padagang gedé (dédé)
  • Manglé 2439 39 N yaritakeun pariwisata tang- tu universal. Salian ti di jerona aya pangrojong ru- paning unsur-unsur nu raket pa- kaitna jeung éta widang, nu kacida pisan dominanna mah hubungan antara manusa jeung manusa (hartina lebah dieu perelu sumber daya manusa unggulan anu tapis tur daria ngokolakeun éta widang, sangkan naon nu diasongkeun atawa ditawarkeun boh obyék wisa- tana boh obyék seni jeung budaya bisa jadi panglipur keur wisatawan anu datang). Pikeun mintonkeun potensi ung- gulan téa, patali jeung ningkatkeun ajén (kualitas) sarta jumlah (kuanti- tas) kacida pentingna miara jeung ngamumulé éta poténsi, nu misti di- laksanakeun ku sakumna pihak, boh masarakat (nu aya disabudeureun) boh pamaréntah (minangka pasili- tator), jeung pihak swasta (masara- kat palaku anu ngokolakeun désti nasina). Sangkan éta poténsi wisata leuwih dipikawanoh, teu cukup ukur diwawar sabéngbatan (anu ukur ar- tikel) tapi misti diwuwuh jeung di- wedelan ku dokumén wangun visual anu baris ngirut wisatawan pikeun datang ka tempat-tempat wisata. Ku kituna, di jaman kasajagatan ki- wari, ngawanohkeun poténsi wisata kudu dirojong ku informasi téh- nologi (website) anu “on line”. Éta hal ditétélakeun ku Wakil Gu- pernur Jawa Barat, Deddy Mizwar, nu dibarengan ku Kepala Dinas Pariwisata dan Kebudayaan (Kadis- parbud) Jawa Barat, Nunung So- bari, dina lolongkrang acara halal bihalal, silaturahmi kulawarga besar Disparbud Jabar, di Teater Tertutup Balai Pengelolaan Taman Budaya, Jalan Bukit Dago Selatan 53 (Dago Tea House) Bandung, sawatara waktu nu kaliwat. Deddy Mizwar nandeskeun, Jawa Barat mangrupa salasahiji propinsi di Indonésia nu kalintang beung- harna ku rupa-rupa poténsi, boh poténsi SDM boh SDA, ogé poténsi- poténsi séjénna, saperti seni jeung budaya. Ieu propinsi ngembat ti wewengkon kulon pulo Jawa kala- wan legana 30.000 KM téh, di- wengku ku 26 kota anu dieusi ku leuwih kurang 40 juta urang padu- muk. “Nilik tina jumlah pangeusi jeung poténsina, Jawa Barat jadi salasahiji daérah unggulan di Indonésia. Ayeuna, nu kedah diperhatikeun téh, kumaha carana urang nana- warkeun hiji barang, nyaéta poténsi wisata téa,” ceuk Wagup. Wagup ogé nétélakeun, yén dirina ngarasa, harepanana bakal kahontal upama éta program dirojong ku beungkeutan kamitraan antara pa- maréntahan puseur, propinsi, daé- rah kabupatén/kota jeung sakumna masarakat. Tangtu pamaréntah minangka pasilitator jeung régulator wajib méré pasilitas geusan ngajalankeun program-program, sarta nyieun atu- ran-aturan anu jinek pikeun kara- harjaan masarakat. Sawirahma jeung naon nu dite- pikeun ku Wagup, Kadisparbud Ja- bar, Nunung Sobari, nétélakeun, Jawa Barat minangka daérah "pe- nyangga" puseur dayeuh nagara, kacida gedé pangrojonna kana ka- mekaran pangawangunan ibukota nagara, dina ngagedurkeun tur ngaronjatkeun ajén-inajén seni bu- daya katut pariwisata, ku jalan mageuhan beungkeutan tatali mimi- tran jeung sakumna pihak. Patali jeung inpormasi téhnologi (IT), Nunung Sobari nandeskeun, Disparbud Jabar geus boga “web- site” minangka salasahiji wadah promosi jeung inpormasi ngeunaan poténsi-poténsi seni, budaya, katut pariwisata nu aya di saban daérah kabupatén/kota di Jawa Barat. *** Inpormasi Téhnologi Sarana Promosi Eféktip Widang Pariwisata Wakil Gupernur Jawa Barat, Deddy Mizwar, disarengan ku Kadisparbud Jabar, Nunung Sobari
  • 40 Manglé 2439 ngagunakan tanaga sésa. Ngenekan, nyupiran, nyaloan di terminal. Wawuh jeung rupa-rupa kasangtukang jalma. Pré- man, penjahat nepi ka pengédar narkoba kelas kakap. “Ngalaman janten pengé- dar ogé. Sakadar kanggo mempertahakeun hidup. Namung teu dugi ka ngiring ngaraosan obatna mah.” Kuring teu lepas men- crong beungeutna, mireng sorana nu kadangkala ngageter mesék sagala katunggara nu karandapan. Sabataé nguyup kaéndahan dina seukeut teuteupna. Tong nanyakeun kunaon rasa bogoh mingkin nga- randakah, da éta mah raha- sia haté. Nu dihareupeun, nu cacarita bari ngeukeu- weuk leungeun téh tempat nu léndo keur ngawurkeun binih kaasih. Peuting beuki ngolotan, can béak nu dilalakonkeun. Kapan judulna gé“ Hoyong ngobrol nu nyalsé” cenah, nya ieu pisan waktu kuring nu kacida nyalseéa, nga- déngékeun sakabéh bang- baluh haténa, harepan- harepanna...jeung penolak- kanna kana konsép rumah tangga. Aya sababna, kabuka éta gé. Yén ma- néhna teu percaya kana cinta jeung kasatiaan, sanggeus sababaraha kali dihianat. Da sarua lalaki gé boga tempat keur neundeun kacangcaya ka wanoja. Teu kudu dikedalkeun ku manéhna, mun sabenerna hubungan ayeuna ngan sakadar “Mengisi keko- songan jiwa” tong hayang ngimpi ngapimilik ma- néhna. Man in Black nu flamboyan, casanova nu geus ngarogahala rasa nepi ka teu manggapulia. Manéhna leuwih misterius batan salahsahiji lukisanna nu ngagantung di kamarna, “ Labirin” kukurilingan teu manggih jalan. Biasana, unggal aya kereteg hayang meruhkeun lalaki, tara jeung makéga- gal. Sakali tebar pesona, kapéngpéongana gé mulan- malén. Lain bohong mun kuring kaasup nu bisa sa- kiceup meunang simpati. Tapi naha ka manéhna, ka nu kuring hayang enya- enya masrahkeun kanyaah, siga nu neumbag. Teu daékkeun léah, enya gé- manéhna nyebut nyaah... Petualang, rebellious teu sieun ku résiko, jago narima tangtangan. Lalaki nu boga jiwa mafia, wani perang keur ngajaga kahirupanana, tapi teu hayang bogaeun cinta. Teu hayang kata- likung ku jangji. Naon nu kitu ngaranna? Kecing atawa sakadar hayang bebas pipindahan tina rangkulan kana rangkulan bari teu kudu tanggung jawab? Hanjakal, kuring lain nu hak nalékna. Teu wani, géngsi...sok padahal hayang pisan meruhkeun manéhna nepi ka serah bongkokan. Tapi ayeuna kalah diri sorangna nu bobor karahayuan...kairid citrésna nepi ka nyangsaya na dadana. Dina haneutna rangku- lan, hayang téh waktu ngadadak ngajeten eureun teu muter. Hayang téh ku- ring jeung manéhna bébas tina ruang jeung waktu. Duaan...ngararasakeun yén cinta téh aya sanajan teu dilisankeun. Hayang téh rangkulan teu pukah nepi ka yakin mun manéhna geus kajiret ku wisaya trésna sajati. Nepi ka moal lulumpatan nyingkahan nu hayang deukeut rék mik- ageugeut. Galuh Candrasukma, lalaki nu bisa meruhkeun Ajeng Purwitasari. High Quality Jomblo nu tampikan, nu can manggih layan salevel. Nu jago kana ngaréka ungkara nepi ka karyana abus kana sastra kelas atas. Nu ayeuna ngu- lahék, nyarandékeun harepan ka lalaki nu teu boga pamadegan dina perkara cinta...Ajaib. Ayeuna, dina hawa peut- ing ngagayuh ka janari, sababaraha kali ngulisik tina keukeupan. Hayang kaluar tina pangaruhna. Hayang lumpat, nyingka- han manéhna. Tapi kalah beuki maskét. Réma laluasa ngusapan halisna nu me- lengkung hideung, matana nu ngadadak linduh, pipina nu kasar tapak ngurud, bi- wirna nu.... Lalaki panganéhna nu kakara kapanggih dina saumur nyunyuhun hulu. Padeukeut...nepi ka am- bekanana kapireng haliwu. Tapi haté asa can nepi kana mamaras rasana. Sok sana- jan pok pisan manehna ngaharéwos, “ Haté mah kedah dilélékan ku haté deui. Sanés ku statement.” Ngagantung, ayang-ayan- gan euweuh kacindekan. “Tos wengi pisan, hayu sanés badé ngajajapkeun.” Ahirna sakuat tanaga ngag- ibrigkeun kahayang. Hawa geus mimiti nyongkab. Bisa leuwih ti ningalikeun kanyaah, sabab lamun geus keuna ku pasrah sadaya- daya, naon deui nu nyésa? Kapan kahormatan leuwih utama. Manéhna cengkat. Nyepengan kana taktak, lalaunan ngadekkeun awakna, nangkeup tipepereket. Kapireng haré- wosna, “ I Love You...” Kedal ogé, cukup...leuwih ti cukup. Da karasa antebna. Dunya nu ngadadak lega, ayeuna dipulas warna ka- sumba... Dina taxi, dua pasang le- ungeun sili ranggeum, né- pakeun sakabéh rasa nu teu eureun ngagalura. Sakali- kali ngusapan kana tak- tak...haté mingkin ngajaul apung-apungan kabawa ku caah na dada. Haréwosna sababaraha kali nompo kana ceuli, “ I’m gonna miss you!” Ayeuna, geus aya dua bulan manéhna ngahiang. Teu méré iber, teu béja teu carita. Sms teu di bales, inbok sumawonna. Akunna sepi tina status. Ngan nga- jéngjréng wé wall post ti sababarahaurang nu mi- cangcam manéhna. Awéwé- awéwé gareulis jeung marodis. Kaleungitan pisan, kacida kaleungitan...sakabéh ma- manisna jeung rasa cinta na dada keur manéhna jadi siksaan nu banget mila- raanana. Boa manéhna keur aya di dunya beulahan mana, nyungsi sagala nu jadi angen-angenna. Tapi teu weléh digupay, dihiap ku asih nu ngamalir na ati. Muga gancang mulang deui kana sungapan rasa nu moal saat diteureuy mang- sa. Lalaki dina tungtung peuting, nu kungsi mépéndé haté nu rungsing. Kiwari ninggalkeun jem- pling. Kacipta kénéh, gu- payna di luareun pager. Ranselna, kaos turtle néck- na, Jéans jeung jékét hi- deungna. Amare,Galuh Candrasukma, di mana salira ayeuna...? Margahayu Ken- cana, Agustus 2013 Catetan tina bahasa Italia : Amare = Nu dipika cinta, Cinta Cara = Sayang Uomo in Nero = Lalaki nu make baju hideung Sambungan ti kaca 27
  • Manglé 2439 41 S akadang Ajag, katarajang gering. Ripuh pisan. Ampir-ampiran teu menyat deui. Untung dipanjangkeun umur. Neutneutan cageur. Ngan can walagri pisan. Leumpang gé rarampéolan kénéh. Maju ka mamayu, teu boga dahareun sahuapeun sahuapeun acan. Ma’lum tacan aya tanaga keur néwak mamangsan. Di- pangejatkeun ku anak cangéhgar gé teu bisa ngudag. Ngadon rénghap ranjug nyangsaya dina rungkun. Keur ngalangeu nahan beuteung lapar, lar Sakadang Careuh ngagondol hayam badag tur lintuh. Pantes girinyih. Sakadang Ajag mani ngelay bakat ku kabita. Tapi kumaha carana? Lahlahan manéhna nyarita. Huma- lengis, ménta dipikarunya : “Sakadang Careuh…..cing uing tulu- ngan…..” “Tulungan naon?”jawab Sakadang Careuh bari neuteup ka Sakadang Ajag nu begang rengkung. Beungeut sepa konéas. “Uing téh gering parna mangbulan- bulan. Ayeuna karék eungkeut-eungkeut bisa hudang. Tapi tacan bisa barangsiar. Nepi ka langlayeuseun kieu bakat ku lapar. Cing da anjeun mah jagjag waringkas. Kaduga néwak hayam geuning étah. Kumaha lamun ku uing dianjuk. Ieu peujit mani geus peurih kieu…” “Dianjuk kumaha?”Sakadang Careuh tadina mah embung ngaladénan. Tapi ni- ngal waruga Sakadang Ajag jiga kitu, bet timbul rasa watir. “Enya hayam nu ku anjeun dibawa, ku uing dianjuk. Ké geus dua bulan, ku uing dibayar ku dua hayam nu sarua gedéna…” Sakadang Careuh ngahuleng. Haténa rada mandeg mayong, da sarua manéhna ge acan mumuluk. Ngan kajurung ku rasa watir téa, teu burung merhatikeun kana pamenta jeung jangji Sakadang Ajag. “Jadi ieu hayam uing rék dianjuk?”Sakadang Careuh nanya. “Enya, dianjuk. Piraku anjeun téga ka uing….”Sakadang Ajag rada bungangang nenjo sikep Sakadang Careuh semu-semu rék léah. “Geus dua bulan rék mayar ku hayam dua?” “Tah kitu pisan !” “Moal cidra?” “Hih piraku cidra ka nu haat nulungan. Tah ayeuna apan keur caang bulan. Ngali- wat caang bulan deui sakali, hartina geus jejeg dua bulan. Tah uing mayar ka anjeun ku hayam dua.” Geus guntreng kitu, papada panuju, sok wé Sakadang Careuh mikeun hayam. Gancang ditampanan ku Sakadang Ajag bari ngucapkeun ijab : “Geus dua bulan, uing mayar ieu hutang.” “Heug, mugi disakséni ku Nu Maha Agung,”Sakadang Careuh ngucapkeun kobul. Béak ngahékak hayam sahiji, tanaga Sakadang Ajag mimiti rada pulih. Bisa liar rada jauh. Mampuh néangan dahareun séjén, susa sésa nu kapanggih sajajalan. Malah isukna mah geus bisa néwak kasin- tu. Ray poé ray Sakadang Ajag balik deui ka asal. Sato galak tur tangginas. Manuk, kelenci, jeung sabangsana, geus réa nu jadi korban dikerekeb Sakadang Ajag nu keur makmak-mekmek sabada lila gering. Nepi ka jejeg dua bulan. Sakadang Careuh datang nagih. Lapur ngabulasin. Sabab Sakadang Ajag hélah, acan dua bulan. “Geura ténjo ka langit tuh. Bulan masih kénéh hiji, acan dua,”jawabna ung- gal-unggal ditagih ku Sakadang Careuh. Lantaran asa diulinkeun, Sakadang Careuh ngadu ka Raja Leuweung Gang- gong Simagonggong, Singa Jambrong. Barabat medar masalah. Sakadang Ajag dijagragkeun. Ditanya ku Kangjeng Raja, ngaku satarabasna geus nganjuk hayam ka Sakadang Careuh, tur jangji baris mayar mun geus dua bulan. “Naha atuh anjeun can mayar kénéh?!”Raja Leuweung nyengor. “Pan ti harita nepi ka ayeuna geus dua bulan. Malah leuwih !” “Kangjeng Paduka Raja, cobi tingali ka langit engké wengi. Bulan masih kénéh hiji. Teu acan dua. Janten abdi teu acan kedah mayar hutang hayam ka Sakadang Careuh,”jawab Sakadang Ajag, tatag pisan. Raja Leuweung ngahuleng. Untung Panaséhat Karajaan Sakadang Peucang, rikat megat saméméh Kangjeng Raja nakolkeun palu mangmeunangkeun Sakadang Ajag : “Langkung saé, engké wengi, urang buktoskeun, naha bulan masih kénéh hiji atawa geus dua. Upami hiji, Sakadang Ajag tiasa diputus teu acan kedah mayar hutang. Upami bulan aya dua, Sakadang Ajag kudu mayar hutang katut paleuleuwihna, ditambahan hukuman diusir ti ieu leuweung.” Usul Sakadang peucang disaluyuan ku sidang karajaan. Peutingna saréréa kumpul deui. Ku Sakadang Peucang dibawa ka sisi talaga nu aya di taman karajaan.Pok manéhna nyarita : “Bulan geus aya dua. Tuh, hiji di la- ngit……” Kabeh nu hadir taranggah. “Hiji deui, tah di jero talaga !” Saréréa rikat tarungkul. Katembong kalangkang bulan. Sarua moncorong kawas nu di langit. “Ku kituna, Sakadang Ajag, geus waktuna mayar hutang hayam ka Sakadang Careuh !”cék Sakadang Peucang. Disambut ku surak tanda satuju ti sarerea. Kangjeng Raja nakolkeun palu tanda vonis ragrag ka Sakadang Ajag. Harita kénéh kudu mayar hayam dua ka Sakadang Careuh. Geus bérés, terus ditun- dung. Sina nyingkah ti Karajaan Leuweung Ganggong Simagonggong, nu pangeusina wajib jujur jeung tigin kana jangji. Ulah linyok bohong jalir jangji kawas Sakadang Ajag.*** (H.Usep Romli HM) Sanggeus Dua Bulan
  • Sunda Wiwitan Agama Hiyang Pitarapuja Muja Arwah Luluhur 42 Manglé 2439 D esember 1995 Yoseph Iskandar kungsi nulis ngeunaan Agama Hiyang, agama Sunda Wiwitan. Naon atuh anu disebut Sunda Wiwi- tan téh? Loba anu nanya kajurung ku kapanasaran. Ngoréhan peperenian, nya manggih tulisan Yoseph Iskandar almarhum anu kungsi dipidangkeun ogé di sawa- tara media Sunda diantarana Simpay. Yoseph sanduk-sanduk papalaku heula ka urang Sunda méméh trét nulis, da maksudna ogé lain mapandekeun kana agama anu resmi nu diaku ku na- gata. Ceuk Yoseph, ieu mah sakadar nginjeum istilah, sangkan ngagampang- keun kana anggapan. Sabab lamun di- paksakeun “Agama Hiyang” atawa “Agama Sunda Wiwitan” dipapande- keun kana “Aliran Kapercayaan” (Kaja- wen) ogé kurang keuna, da puguh teu sarua. Pitarapuja Jaman baheula ajaran luluhur urang Jawa Barat téh“ Muja Arwah karuhun” atawa Pitarapuja. Nurutkeun Saleh Danasasmita, Pitarapuja téh dumasar kana cutatan- ana tina naskah Pangéran Wangsakerta Cirebon taun 1677 Masehi, diantarana disebutkeun; “ Nu dipuja ku padumuk mangsa harita rupa-rupa tapi pangpangna pisan mah nyaéta arwah luluhur. Maranéhna neneda ka para arwah luluhur anu dipujana ku dunga pujaan lengkep maké tata upacara jeung mapatkeun puja-puji sarta sasajén (Danasasmita 1984 ; 24) Muja ka arwah karuhun (luluhur) ieu dilaksanakeun ku urang Jawa Barat jauh ti béh ditu kénéh, 600.000 taun anu geus kaliwat. Pitarapuja ieu tangtu- na ogé dibawa ngungsi ti nagri luluhur- na diaragem kénéh tepi ka maranéhna jadi pangeusi bumi Jawa Barat. Ngeunaan nagri luluhur urang Jawa Barat, Pangéran Wangsakerta ngajén- trékeun saperti anu dicutat ku Saleh Danasasmita, kieu cenah “Maranéhna téh asalna ti Yuwana, terus nyebar ka Semenanjung Malaya, Sumatera jeung Pulo Jawa” (Danasasmita 1984; 19). Cina Turunan Manusa Purba Peking Labah mana perenahna Yuwana, ieu kudu disusud anu enya-enya. Sabab Ker jeung Slamet Mulyana kungsi nyabit-nyabit hal ieu, pikeun nangtukeun tempat asal luluhur Bangsa Nusantara. Kajurung ku kapanasaran nya mukaan “The Hamond World Atlas yetnitan Time (USA taun 1980 kaca 81), bréhna ka Burma (Myanmar), Thai- land, Indocina, jeung Malaysia. Kalereunana di antarana Cina Kidul, pancegna di propinsi Kunming (Yunan) aya wewengkon anu disebut yuanmow Teu pati jauh ti walungan Yuan (Yuan Tsu) nu ngamuara di ba- sisir kota Ninh Binh Vietnam kalér. Sesebutan Yuanmow dina lafal létah Cina bisa jadi asalna tina Juwana, sabab nagri Taruma, Kalingga jeung Jawadwipa dina naskah Cina ditulisna Yo- lo-mo, Ho-ling jeung Ye -tiau. Kitu deui Yu wan ditulis anu sabenerna mah Yu-wan atawa Yuwana. Ku kituna lain hartina urang Sunda turunan Cina. Sabab urang Cina anu asli mah turunan manusa purba Peking. Jadi Ras-na béda jeung urang Yuwana. Bisa dibuktikeun ku naliti tuturunan bangsa Yuwana nu nyebar jadi bangsa Myanmar, Thailand, Vietnam, Laos, Polinesia (Hawai), Indonesia, kaasup urang Jawa Barat, béda pisan jeung ras Cina turunan Manusa purba Peking. Dumasar kana katerangan kitu, teu heran lamun Tarawangsa kasenian ti Cibalong Tasikmalaya jeung Rancaka- long Sumedang teu béda jeung kasen- ian Tarawangsa anu hirup kénéh di di tengah-tengah masarakat tradisional Vietnam . Kitu deui katedaan pokona, sarua sangu. Hartina urang nagri Yuwana ti baheula geus marelak paré keur kahirupan sapopoéna. Agama Hiyang Ayeuna, naon hubungnanana Pita- rapuja bangsa Yuwana jeung agama Hiyang? Naon nu disebut Agama Hiyang téh atuh? Saleh Danasasmita kungsi medar masalah “Kahiyangan” dina majalah Baranangsiang 1964. Sabada ngabanding-banding jeung kecap Po Yang (Campa) atawa Tem- payang tempat Yang /basa Dayak. Kahiyangan, Hiang, Hiyang, Yang, Ki- hiyang, Tihiyang, Rahiyang, éta kabéh aya dina basa Sunda. Istilah Hiyang téh nuduhkeun sesebutan keur anu di- anggap suci. Saleh Danasasmita nga- jéntrékeun yén sesebutan Hiyang téh lain impor tina basa agama Hindu India, éstuning éta mah sesebutan bangsa Nusantara. Anu sajajar jeung sesebutan Hiyang dina Agama Hindu mah nyaéta Deva atawa Déwa. Dina naskah Siksa Kandang Karesian (1581) Masehi leuwih jéntré disebutkeun yén urang Sunda merenahkeun déwa-déwa Hindu India sahandakeun Hiyang. “ Sasakala Batara jagat basa ngarata- keun bumi niskala” Basana Brahma, Wisnu, Isora, Mahadewa, Siwa, bakti ka Batara. Sing para déwata kabéh pada bakti ka Batara. Sing para déwata kabéh pada bakti ka Batara Seda Niskala. (Danasasmita 1987; 86). Pikeun jéntréna ngeunaan tokoh Batara Seda Niskala, Drs. Saleh Dana- sasmita ngajentrekeun; Dina Dasaperbakti diantarana dise- butkeun “Ratu bakti di dewata , dewata bakti di hiyang. (Raja tunduk ka déwata, déwata tunduk ka Hiyang). Jadi, hiyang nu pangluhurna, para déwa saperti Brahma, Wisnu Iswara jeung Siwa tun- duk ka Seda Niskala Batara Jagat nu
  • Manglé 2439 43 ngawasa alam, nu ngaratakeun bumi niskala nu ngatur dunya gaib. Seda Niskala téh nyaéta ngaran Hiyang nu disangsekertakeun (niskala gaib), jadi bisa dihartikeun “Nu Maha Gaib”. (Danasasmita 1984; 41). Sanajan bener agama Hindu kungsi mangaruhan sistim pamaréntahan di Jawa Barat ( jaman Salakanagara jeung Tarumanagara) tapi dina periodeu Karajaan Sunda Galuh Pajajaran, anasir Hindu geus peuray, kasilih ku agama luluhur Nusantara (agama Hiyang). Bisa jadi sakumaha anu dijéntrékeun dina naskah kuno Siksakandang Karesi- an téh mangrupa pikukuh nu nandes- keun baralikna deui urang Sunda kana ageman heubeul. Ku kituna bisa dijieun kacindekan yén agama urang Sunda harita, bisa jadi dina jaman Pitarapuja nu jadi sesembahan utamana nyaéta Hiyang Seda Niskala= Nu Maha Sampurna = Nu maha Gaib. Henteu polytheisme jiga Hindu tapi monotheis- me (percaya ngan ka HIJI Tuhan). Agama Sunda Wiwitan Tepi ka ayeuna urang Kanekes Baduy ngaraku ngagem agama Sunda Wiwitan. Hartina “Agama Sunda Anu Mimiti”. Nurutkeun hasil panalung- tikan Yuidistira K. Garna, Adang Afandi jeung Anis Jatisunda, kabéh nyebutkeun yén sésémbahan urang Kanekes ngan hiji nyaéta Batara Tunggal. Nu matak helok ceuk para panaliti, di Kanekes aya legenda nu nyaritakeun proses lahirna Nabi Adam. Judulna “Adam Kaisinan”. Adang Afandi nyebutkeun yén angga- pan urang Kanekes mah Batara Tung- gal kungsi nyieun Adam dua kali. Nu sakali gagal tepi ka kaisinan. Maotna jadi gunung. Nu kaduakalina mah Adam nu sampurna anu ngarunday- keun urang Kanekes. Memang pikaseurieun, tapi lamun dibanding- banding jeung papanggihan tangkorak manusa purba (pitekantrepus) di Pulo Jawa. Terus Dina naskah Wangsakerta ogé disabit-sabit ogé ngeunaan ayana manusa purba téh , disebutna Budapu- rusa di Pulo Jawa. Ceuk para panaliti, dongéng urang Kanekes téh bisa jadi aya benerna, sabab anu disebut manusa-manusa sampurna ku Pangé- ran Wangsakerta téh nyaéta anu daratang ti buana Kalér cindekna ti Yuwana téa. Ari di Nusantara, Kaliman- tan, Sumatra Jawa harita dieusian ku Butapurusa atawa Yaksapurusa, Wa- manapurusa jeung Manusa Jawa Purba. Unggal taun di Kanekes sok di- gelar acara muja di Sasaka Domas tem- patna yéh. Nu dipujana Batara Tunggal. Di dieu aya Arca Domas tina batu. Moal kitu anu disebut Sunda Wiwi- tan téh sarua jeung agama Hiyang di Pajajaran jeung Putarapuja nu dibawa ku urang Yuwana? Pikeun ngajawabna moal bisa ku sabengbatan, kudu dibarung ku panalungtikan ilmiah nu leuwih telik dibarung ku haté anu jem- bar. Nu geus pasti, pangna agama Islam kadi panutan urang Sunda, sarta urang Sunda 99,9% ngaragem agama Islam, bisa jadi tadina geus boga konsep religi anu sarua “monotheismeu”, malah najan geus kasebut Islam, urusan Pitarapuja najan geus ngeser tina jejer asal, tapi ari lebah lebaran poenan Idul Fitri ku urang Sunda anu Islam mah sok dimangpaatkeun ku kabiasaan nyekar, ngembang jeung nadran, jarah ka kuburan karuhuna masing-masing. Jarah ka Makam Pahlawan biasa sok aya karangan kembang. Jaman Pitara- puja mah sok bari pépéntaan lamun ngembang téh, sabada Islam teu meu- nang barangpénta, dirobah jadi “Ha- diah”, mangnedakeun sangkan karuhun ditampi Iman Islamna sarta amal ibadahna ku Gusti Nu Maha Suci. Amin. (HRS) *) peperenian alm. Yoseph Iskandar Makam Kangjeng Prebu (Raden Adiati Aria Kusumadiningrat) Bupati Galuh Ciamis. Loba anu jarah ngarendong di makam
  • 44 Unak - Anik D ina jaman global anu sarwa cangggih cara ayeuna, kandaraan tradisonal saperti kéréték atawa délman anu ditarik ku kuda masih kénéh bisa hirup, pang- pangna di daérah-daérah pasisian. Pasuliwer sarta tinggarerungna sora mobil jeung motor éstu teu bisa ngaleungitkeun sora kotoplak suku kuda. Ayana kéréték salian ti méré kahirupan kusirna, ogé méré kahiru- pan pikeun anu nyieunan baju atawa aksésoris kuda. “Sok sanaos kiwari seueur mobil sareng motor, kuda mah kalah tambih seueur. Baju kuda anu didamel ku abdi ogé Alhamdulillah pajeng baé,” ceuk Rohmat Hidayat (32), tukang nyieunan baju jeung aksésoris kuda di Kampung Ciluncat Désa Ciluncat Ka- camatan Cangkuang, Kabupatén Ban- dung, sawatara waktu nu kaliwat. Rohmat mimiti neuleuman usaha nyieunan aksésoris kuda ti mimiti taun 2001. Salian ti nyieun aksésoris kuda kéréték, Rohmat ogé nyieunan aksésoris keur kuda tuggang, kuda rénggong, domba adu, anjing, jeung beubeur jawara. Ku lantaran kiwari anu réa dibutuhkeun téh aksésoris kuda kéréték, Rohmat leuwih ngutamakeun nyieunan aksésoris kuda kéréték, pangpangna topéngna anu sok biasa disebut kacamata kuda. Pikeun nedunan kabutuhan pasar, Rohmat nyieun produksina dina dua kualitas, nyaéta kualitas luhur nu bahanna tina kulit tur hargana mahal, sarta kualitas ékonomi nu bahanna Rohmat Hidayat, pangrajin aksésoris kuda, domba, jeung anjing (dédé) Baju kuda tara kakurangan konsumén (dédé) Baju Kuda Teu Weléh Maréma
  • 45 tina kulit imitasi tur hargana kahontal ku masarakat leutik. “Nu bahanna tina kulit mah abdi ngadamelna tara seueur, margi anu mésérna ogé tara seueur. Henteu sapertos nu bahanna tina imitasi,” pokna. Aksésoris kuda anu pangréana di- jieun ku Rohmat nyaéta topéng kuda, lantaran cenah topéng kuda anu pangréana dipikabutuh ku tukang kuda jeung tukang kéréték. Lamun kuda teu ditopéngan, perhatieunana atawa jalanna remen teu museur ka hareup, sok luak-léok ka kénca ka katuhu. Tina sapoé rata-rata Rohmat nyieun sakodi topéng kuda kalawan dibantuan ku pamajikanana, Rina Rosita (27). Salian ti dijual di wilayah Soréang jeung sabudeureunana, hasil produk Rohmat téh dijual ogé ka daérah Majalaya jeung Garut. Rohmat ngajual topéng kuda kalawan harga lima belas rébu, pikeun dijual deui ku bandar dua puluh rébu rébu. Salian ti topéng, Rohmat nyieunan séla (pelana), payét, jeung siger kuda. Malah manéhna ogé sok nyieun aksé- soris keur kuda réngggong sapuranti- na kalawan harga 2.250.000 rupia pikeun kualitas nomer hiji, sarta 1.750.000 pikeun kualitas nomer dua. Kuda Milu Lebaran Ti mimiti datang bulan puasa nepi ka lebaran, tukang kéréték mah sok kabagéan panén. Salian ti nambangan di lembur sorangan, ogé sok aya anu nambangan di dayeuh, narik barudak anu ngadon ngabuburit. Hasilna kawilang mucekil. Alatan kitu, kuda mah saban taun téh sok milu lebaran kawas dununganana. Baju jeung aksésoris séjénna sarwa anyar. “Saban badé lébaran gé tukang kuda mah rabul baé kadieu, marésér acuk kuda anyar,” ceuk Rohmat. Rohmat ogé ngémbohan, ku ayana kabiasaan “ngalebarankeun” kuda, di- rina ogé jadi kabagéan rejeki anu kawilang mucekil. Lebaran nu anyar kaliwat misalna, manéhna bisa nyakuan duit lima juta hasil tina nga- jual akésoris kuda. Salian ti aksésoris kuda Rohmat ogé nyieunan akésoris domba, anjing pitbul, jeung beubeur jawara anu bahanna tina kulit. Beubeur jawara buatan Rohmat dihargakeun 350.000 rupia. Cenah mah beubeur buatan Rohmat téh sok dianggo ku Bupati Bandung, Dadang Naser; Dalang Asep Sunandar Sunarya, jeung Ega Robot.***dédé Rini, ngabantuan salakina nyieun pola baju kuda (dédé) Kuda gé resep maké pakéan anyar (dédé)
  • 46 Manglé 2439 E nya, ngimpi jeung lamunan mah teu weléh ngalanglang lembur sorangan. Teu sing kahalangan ku anggang, dina lelembutan mah, asa keur ngancik di padumukan sorangan. Nu remen kagamabar gé sawahna, gunungna, jeung tempat-tempat pang- ulinan waktu keur di lembur. Kitu deui kedalna ucap dina waktu ngumbar lamunan, tetep basa Indung, basa Sunda. “Teu weléh sono ka lembur mah,” ceuk Dr. Ir. Adi Priyadi Kadar, M.Sc., Ahli Geologi nu cekel gawé di Kuwait Oil Company, basa ngobrol di Manglé dijejeran ku Abu Ridwan Nanang Suyono, Ketua Paguyuban Urang Sunda di Kuwait sawatara waktu ka tukang. Waktu nyaba ka lembur, arinyana ngahaja nyimpang ka Manglé. Pokna téh, nyambungkeun tatali silaturahmi jeung dulur-dulur sabaraya rasa di tatar Sunda. Malah, mulangna deui ka pangumbaraan téh rebo ku babawaan, mawa bacaan Sunda, boh majalah boh buku keur urang Sunda nu ngumbara di Kuwait. Loba, cenah urang Sunda di éta nagri téh. Jumlah nu kacatet gé moal kurang ti dua rébu urang ti antara 12 rebu urang Indonesia nu sumebar di Kuwait. “Urang Sunda nu di Kuwait ngaraos peryogi aya dina hiji beungkeu- tan, nya ngadeg wéh Paguyuban Urang Sunda,” ceuk Nanang Suyono, cekel gawéna di rumah sakit Ibn Sina Hospi- tal, Kuwait. Dina waktu dumuk di pangum- baraan, ceuk Adi Priyadi, mémang remen ngararasakeun butuhna dulur nu Dumuk di nagri deungeun, haté mah teu weléh tibelat ka bali geusan ngajadi. Banjar karang pamidangan, angger dipicangcam. Tah, nu kawas kitu gé karandapan ku urang Sunda nu dumuk di Kuwait. Dr. Ir. Adi Priyadi, M.Sc. (palih kénca) jeung Nanang Suyono waktu silaturahmi ka rédaksi Manglé NuNgumbaradiKuwait TibelatkaTatarSunda
  • 47 salembur téh. Najan, loba kawawuhan ti sélér séjén, tetep ngarasa butuh ku nu sabaraya budaya. “Rupina batur gé sami kitu, matak geuning di Kuwait gé seueur nu ngadegkeun beungkeutan kawargi- an,” pokna. Saméméh ngadeg paguyuban urang Sunda, boh Dr. Adi boh Nanang biasa tepung ngariung jeung baraya-baraya nu asalna ti Indonesia. Kituna téh dina beungkeutan profesi, saperti pagawé di rumah sakit, pagawé industri, jeung sajabana. Di dinya gé, loba urang Sunda. Tangtu, cenah, dina ruang-riung jeung batur, sok ngarasa leuwih cocog upama ubral-obrol jeung batur salem- bur mah. “Ngawitan tina wangkongan, jorojoy aya kapalay ngadegkeun beung- keutan urang Sunda nu aya di Kuwait,” pokna. Karep kitu ogé kasundut ku sélér séjén nu leuwih ti heula baroga pakumpulan. Kituna téh témbong dina waktu aya acara-acara saperti nu di- ayakeun ku KBRI. Apan, dulur-dulur ti sélér séjén gé, saperti ti Jawa, Padang, Batak, jeung sajabana, ngabogaan ma- sing-masing pakumpulan. Ébréhna, dina rupa-rupa kagiatan, saperti olah raga, kasenian, kaagamaan, sosial, jeung sajabana. Pakumpulan séké-sélér ti Indonesia, mémang dihaminan ogé ku Moh. Jumhur Hidayat, Kepala BNP2TKI nu remen ngontrol ka Kuwait. Nu garawé di Kuwait, cek Jumhur mémang nu baroga panga- weruh dina widang masing-masing, hususna mancén di rumah cakit. “Husus ka dulur-dulur Sunda di Kuwait, simkuring kacida reueusna, mudah- mudahan ti Sunda tiasa langkung seueur nu daramel di rumah sakit Kuwait,” cek Moh. Jumhur Hidayat basa tepung di sela-sela acara milang- kala sa-abad Paguyuban Pasundan di Bandung. Ngalarapkeun “Silih” Urang Sunda nu dumuk di jauhna, arapaleun kénéh kana kekecapan sili- hasah, silihasih, silihasuh. Atuh, saterusna éta padika hirup kumbuh téh teu sing ukur lalambé, da karasa pisan penting jeung alusna upama dilarap- keun dina kahirupan sapopoé, komo deui di lembur batur. Nukakaradatangkanagrianyar,ila- har naker ngarasakeun cukleuk leu- weung cukleuk lamping jauh ka sintung Manglé 2439 Di Kuwait, ngadegkeun paguyuban urang Sunda Mageuhan tatali silaturahmi jeung dulur sabaraya rasa Miara budaya Sunda di paguyuban jeung di kulawarga
  • 48 Manglé 2439 kalapa, ceuk sisindiran téa mah. Lieuk deungeun lieuk lain jauh ka indung ka bapa. Jauh ka dulur anggang ka baraya, hartina butuh ku ‘dulur’ nu deukeut nu bisa dikumahaan. “Tah, maksadna gé, apan kanggo silihasah silihasih silil asuh téa,” ceuk Abu Ridwan Nanang Suyono nu kiwari dumukna di Al Farwaniyah, Al Asimah Kuwait. Padika hirup silihasih téa, keur di lembur batur mah kacida karasana. Geura wé, waktu cunduk ka nagri batur bari malangmang-mulungmung kawas hayam panyambungan, aya nu nuduhkeun jalan ku basa nu kaharti gé geus pirang-pirang atohna. Atuh, kitu deui upama aya kapereluan heug aya nu nulungan, kacida matak bungahna. Ku lantaran kitu, nu karasa ku masing- masing pribadi dina waktu aya di lem- bur batur, ku anggota paguyuban urang Sunda mah, jadi catetan nu saterusna dilarapkeun geusan silihtulungan. “Upama aya nu anyar datang heug kanyahoan ku paguyuban, tangtos wé dibantos,” ceuk ieu Ketua Paguyuban Urang Sunda nu bibit-buitna ti Tasik- malaya téh. Ngajaga Ngaran Sunda Geus kitu ilaharana, ceuk Nanang, ka mana waé ngaléngkah jeung di mana waé dumuk, ka sékésélér sorangan mah teu weléh reueus. Kareueus kitu, jadi pamatri ati geusan leuwih nguatan jati diri. Atuda, geuning geus di lembur batur mah sagala daya jeung pangabisa téh kacida pentingna. Karancagéan masing-masing pribadi, lain wungkul gedé mangpaatna keur pribadi tapi deuih keur pihak séjén. Nya kitu pisan nu kaalaman ku urang Sunda gé, da nu cekel gawé di ditu téh rupa-rupa naker. Loba ahli dina widang masing-masing, saperti nu ahli dina perminyakan, ahli kontruksi, ahli pesawat terbang, jeung ahli kaséhatan, lian nu jadi pembantu rumah tangga téh. “Saatosna tepung sareng padamel dina rupi-rupi profesi, nu nonjol mah angger kasundaanana,” cek Nanang Soyono alumni STIKes Bakti Tunas Husada téh. Dina gempungan kawas kitu, saperti dina arisan atawa ondangan sukuran salah saurang warga Sunda, obrolan téh taya deui lian ti lembur. Atuh, basa nu dipakéna gé diupayakeun maké basa Sunda. “Dina saban gempungan urang Sunda, paguyuban umajak ka nu hala- dir sangkan sasauran ku basa Sunda,” ceuk Nanang Suyono atawa nu sok di- panggih Abu Ridwan téh. Remen tepung jeung dulur salem- bur, ku Nanang saparakanca dimang- paatkeun geusan jadi beungkeutan nu leuwih jinek. Atuh, waktu éta gagasan ditepikeun ka parasesepuh, saperti ka Dr. Ir. Adi Priyadi Kadar, MSc, pakarepan para nonoman téh dihami- nan malah dirojong pisan. “Bingah wak- tos paranonoman gaduh karep ngadegkeun pakumpulan urang Sunda nu udaganana kanggo silihasah silihasih sareng silihasuh, sareng langkung ngaguyubkeun urang Sunda. Margi, karaos pentingna silihtulungan téh komo kaayaan di lembur deungeun mah,” ceuk Dr. Adi Priyadi, teureuh Bandung nu matuh di Haiza Building Fahaheel, Kuwait téh. Adi Priyadi, lulusan ITB nu saterusna nyuprih élmu di Aukland, Se- landia Baru nepi ka nyangking gelar doktor, mémang ahli Geologi. Keur waktu di lemah cai, cekel gawé di per- minyakan. Sabada éta, disambat ku urang Kuwait. Genep taun campleng di éta nagri, cekel gawé di Kuwait Oil Com- pany. “Lian ti peryogi kaahlian, tetep kedah ngagaduhan pasipatan anu saé, anu tiasa ditampi ku masarakat sanésna,” ceuk Adi semu ngingetan. Kaahlian jeung pasipatan hadé, jadi tuturus hirup di lembur batur. Urang Sunda nu soméah hadé ka sasama, jadi modal campur gaul jeung balaréa. “Nu utami mah pentingna silihrojong, silih- jungjungkeun sareng batur salembur,” ceuk Nanang. Kanyaah ka Sarakan Upama urang Kuwait boga kanyaah ka lembur, mana buktina? Lian ti nu sipatna budaya, saperti milu miara jeung ngamumulé budaya Sunda, ogé boga rarancang hayang milu ngarojong ningkatna ajén kahirupan urang Sunda di lemburna. Keur nguatan budaya, Nanang saparakanaca mah, ‘nyieun aturan’ mun gempungan atawa papanggih jeung urang Sunda kudu nyarita ku basa Sunda. Kitu deui di imah jeung kula- warga, kudu nyarita ku basa Sunda. Malah, putra-putrana, Raudullah Rid- wan Alnafisi, Sanabel Maulida Alnafisi sareng Salsabilla Dinar Nadya khairun- nisa, nu gedéna di lingkungan deu- ngeun ogé ulah nepi ka pohoeun kana budaya jeung basa indungna. Tumali jeung widang seni, ceuk Nanang, najan alakadarna, biasa kénéh mintonkeun seni Sunda saperti jaipo- ngan, silat, jeung sajabana. “Ari nu tos lami di ditu mah, sueuer nu teu apaleun kana kasenian Sunda téh. Malah, kana silat gé teu apaleun. Apan pokna téh ari silat bagian tina karaté atawa taék wondo?” ceuk Nanang nyontokeun. Ngaraketkeun duduluran jeung mikanyaah baraya sarasa, teu ngan ukur di lembur batur. Paguyuban urang Sunda di Kuwait gé boga karep nyieun rumah sakit di tatar Sunda. Karep kitu geus dibaladah, kari prakna. Pihakna, ceuk Nanang geus ngayakeun survéy ti mimiti Jawa Barat beulah wétan nepi ka tatar kulon. “Mugia rumah sakit nu dicita-citakeun téh énggal ngawujud. Mung inysa Alloh badé dimitembeyan ku klinikheula,” pokna.*** (Ensa/Rudi) Kagiatan paguyuban meunang parojong ti KBRI Kuwait
  • Manglé 2439 49 Ku U. Syahbudin disundakeun ku Agus Mulyana
  • ”A!” …………………… ”Héy, A! A Endul, héy!” ”Hmh.” ”Dupi Aa nuju naon éta téh kokoséhan dina kuda-kuda, bari sakapeung calik, sakapeung ngadeg, panangan ranggah roroésan, nuju aya kateuraos, A?” ”His cicing, Cid! Aa téh kudu konsén yeuh keur latihan.” ”Nujulatihan!?Latihannyugu,A?Anu nyugu mah sanés sampéan nu kokoséhanana atuh, ning Mang Bohén ogé upami nyugu téh kieu tah, kuda-kudana ogé teu dipancal kitu deuih.” ”Ah, siah piraku anu nyugu kitu peta! Nu kitu gawé mah nu keur nimbris atuh, tuh pagawéan Mas Kaliwon. Tah nu keur nyugu mah kieu yeuh tah, Aa ogé nyaho!” ”Aheuheu…,nukikituanmahsapertos Ceu Arnésah upami nuju ngaléot sepré, atuh!” ”Nya heueuh da A Endul mah jalma modéren, Cid, Nu nyugu kawas Mang Bohén mah geus tinggaleun jaaaman, haben wééé engkug-engkugan. Aa mah nyuguna gé ku sugu mesin kikieuan sotéh tah. Ngoéééng …ngoéééngng….” ”Har aya kitu mesin anu sok disugu, sanés kai anu sok disugu mah, A?” ”Iyéééh sugu mesin téh lain sugu di- paké nyuguan mesin, Kencid tapi eueu …, sugu wé sugu paranti nyuguan kai tapi … sugu mesin. Kaharti?” ”Henteu, ah.” ”Adduh!ÉtabieuAangécéskeunsakitu jéntréna, piraku acan kaharti kénéh?! Can kaharti lebah manana ari manéh?” ”Sumuhun éta sugu mesin, A.” ”Beu aya ku belet, kitu tah balukarna rampusteuingkanacobékécéngtéh!Sugu, Kencid sugu tapi mesin, mesinna sok di- paké nyugu….” ”Oooh mesin sugu,A?!” ”Heueuh éta sugu mesin téh.” ”Ih Aa nu lepat atuh mani keukeuh nyebat sugu mesin, da kapan paranti nga- put ogé disebatna téh mesin jait sanés jait mesin, paranti ngetik mesin ketik paranti ….” ”Waaah sarua kénéh lah, éta mah manéhwénuhéséngarti!Jigkaituhingkah ah tong ngaganggu, Aa keur latihan yeuh!” ”Janten sanés latihan nyugu, nya A Endul téh!? Latihan naon atuh, A?” ”Lain, Aa mah keur latihan numpak sapédah husus.” ”His latihan nunggang sapédah mah kedah dina sapédah atuh, A supados hen- teu ngawagu, sanés dina kuda-kuda. Upamilatihannyuguleresdidinya.Sareng naha ning nembé nganggo ngagalacang sagalarupi ….?” ”Tuh nya da ceuk Aa ogé manéh mah belet, Cid.” ”Ah sanaos ku nu jenius ogé moal ka- hartoseun numpak sapédah sapertos kitu mah. Cobi aya di leresan mana setangna?” ”Iyéééhpanieumahlatihanhususceuk Aa ogé. Rusiah! Kudu bisa numpak sapé- dahgap,durugdug,boséh-boséh,galacang, kerewek, jrut, boséh-boséh, cul deui kana urutna dina waktu memenitan bari henteu katohyan ku sasaha.” ”Ku sasaha ku saha?” ”Ku sasaha wé, pangpangna ku Si Uwa.” ”Teras-terasan latihan, dupi prakna kumaha pan A Endul mah teu kagungan sapédah?!” ”Nu matak ulah belet téa ogé, Cid! Pan aya sapédah Kang Ojon…,” ”Tukang tahu?” ”Enya, unggal jam tilu manéhna sok nganteuran tahu ka warung Bi Rukaémah …,” ”Bi Eruk, A.” ”Heueuh, matuh éta téh nunda sapédahnadisarandékeunkanapagerkan- dang embé Aki Encép. Tah ké sabot Kang Ojon ngaléos gura-giru ku Aa rék dipaké … ” ”Iyéy!” ”Naha make iyéy, Cid?” ”Piraku embé dianggo.” ”Sapédahna, Kencid!” ”Oooh….” ”Kéclak, boséh-boséh …, palebah tangkal limus, galacang kana palang …,” ”Tangkal limus kagungan Uwa, A?” ”Enya nu lebakeun randu sisi jalan, rungkujungnangtung,gerewekkanalimus. Geus hasil mah buru-buru sapédah tahu Kang Ojon téh dipulangkeun deui kana urutna. Pan hébat!” ”Ah bujeng-bujeng hébat, A sanggem Encid mah barabé nu aya.” ”Barabé kumaha ari manéh? Yeuh, Cid barabé mana jeung lamun Aa kudu nga- modal meuli sapédah sorangan? Can kudu ngayakeun heula duit nu lain saeutik, can kudu indit ka toko sapédah, jaba kudu milih-milih heula da bisi kabelejog. Jol ongkos keur kana angkot ka kotakeun, jol keur nyirop jeung ngupat, Mending make sapédah Kang Ojon atuh! Ner?” ”Barabé sotéh sanés kedah ngagaleuh sapédahna, A.” ”Barabénaonnaatuhlah?Keurlatihan kaganggu yeuh!” ”Tongwakabendu,A,manggawéémut maenya badé ngala limus mani kedah kokoséhan heula dina kuda-kuda…!” ”Har pan kudu latihan heula, Cid. Peeenting éta mah sangkan dina prakna numpak sapédah téh urang geus lancar.” ”Gampil mana sareng kinten jam 2 siang manggul kuda-kuda ka handapeun tangkal limus?” ”Naha bet kudu jam 2?” ”PanwayahkitutéhSiUwamatuhlele- son, A. Tah kantun galacang, rawél-rawél, léos waéh.” ”Kumaha mun kaperego neundeun kuda-kuda handapeun tangkal limus, ‘Keurr nyaony éca Syenjull, syiah?’ cenah meureun bari morongos?” ”Saurkeunwékanggolatihanbarigura- giru Aa kokoséhan dina kuda-kuda saper- tos tadi.” ”Is heueuh nya, Cid.” *** 50 Manglé 2439 Rusiah Ku Budi Riyanto Karung
  • OFURO Desember di Okazaki – Jepang, kota leutik deukeut Nagoya harita téh geus asup ka usum salju. Minggu isuk-isuk, suhu udara 2°C, encan nepi ka 0°C tapi salju geus mimiti ngeprul turun ti langit. “Héy hudang ! Manéh rék ningali salju?! Tuhgeusmimititurun!” kuringngahudangkeun babaturan anu ngaringkuk disimbut kandel. “Waah…enya nya Saumur-umur kakara nempo salju turun” Kuring jeung babaturan kaluar ngadon “sasaljuan” (lain “huhujanan” ieu mah) Nini-nini penjaga asrama urang Jepang nyeungseurikeun, “Dasar dusun!” kitu meureun pikirna. Isukna poé Senén salju geus bayatak dina kenténg, di trotoar, di luhureun jukut garing, jeung dina ranting tatangkalan. Sigana mah sapeupeuting salju turun. Tiris-tiris ogé kuring jeung babaturan maksakeun leumpang ka tempat pelatihan anu jarakna kira-kira 20 menitan ti asrama. Saljumuruhpuyturunterus,mobil-mobilnu ngaliwat mamawa és, siga dagang és krim. Balong leutik di hareupeun Okazaki Kenshu Center pancurana geus teu mancur deui, cai balongnageusbekukira-kira1cmkandelna,tapi lauk ko’i na katingali harirup handapeun és. Balik ti tempat pelatihan, ba’da Ashar, ku- ring jeung babaturan laleumpang muru asrama. Angin ngahiuk, rarasaan beuki tiris, kuring ngahodhod, padahal baju geus opat lapis, kaos kutang, kaos hanoman, kaméja, jakét. Tiisna és dina jalan karasa nyecep nembus sol sapatu. Irungtiis,beureum,ceulitiis,tapakleungeun sumawona. “Urangmandicaipanasyu?Siganangeunah ngeuemdinacaipanas”kuringngajakanbabatu- ran. “DipenginapanIchikawanubiasakaliwatan unggal poé pastina aya ofuro” Kuringduaanregeureundipenginapanéta, tuluy asup tatanya ka resepsionis: “Koko ni ofuro wa arimasu ka?” (di dieu aya ofuro?) “Hai,yonkainiarimasu”(ayadilantaiopat) Bak cai panas ofuro dijieunna tina beton, jeronadilapispapanlemes,ukuranbakayakana 5 ka 5 m mah. Caina panas pisan, lain sakadar haneut, katingali uapna ngebul luhureun cai. Di jero geus aya tiluan urang Jepang anu keur ngeueum, pakulitana anu bodas j adi beureum siga hurang kaléob, beungeutna ditaruruban anduk leutik. Sanggeus bulucun, babaturan ngasupkeun sukuna lalaunan kana cai panas, moal kuat an- crub sakaligus mah bakating ku panasna. Mandi ofuro kudu taranjang, teu meunang makécalanajero-jeroacan,palebahsiujangngan ditutup ku anduk leutik bodas. Biasana aya dua bak, misah ruangan, keur lalaki jeung keur awéwé. Cenah mah aya nu bisa campurogé,tapidukatéhteuingayanadimana. Sabot babaturan geus hasil nganclomkeun sukunapalebahtuur,ujug-ujughijiJepangkolot nu titat adi nempokeun tingkah paripolah babaturan sosoak. Teuing ngomong nanahaon da gancang pisan, pastina mah manéhna keur ngambek. Nu kaharti mah ngan: “Aho ka omae wa! Bakataré!” Babaturanreuwasnaker,teunyangkarékdi- carékan kitu, buru-buru hanjat deui bari jeung bingung teu ngarti. Singhoréng cai dina bak éta moal waka di- ganti lamun encan kotor, j adi nu ancrub wajib beberesih heula saméméhna Jepang nu ngora surti, pok ngomong leuleuy: “Are you foreigners?” (maranéh urang asing?) “Yes” “I see. Prior to enter this hot water, you have to take a bath” (saméméh asup kana cai panas, maranéh kudu mandi heula) “Kono hito wa Nihon jin dewa arimasen” (Jepang ngora nerangkeun yén babaturan téh lain urang Jepang) (geus nyaho kitu si Jepang kolot ménta di- hampura…..minnasangomenasaine…..reuwas jeung éra…..dasar dusun….) Abah Téa Internétan Ti dituna mah hayang kapaké ku kabogoh, yénkuringjagokanaurusandunyamaya.Matak basa dibawa jalan-jalan ka kota téh, sanggeus dahar di mekdi langsung jalan-jalan bari ningalian baju. Demi ari kabogoh téh awéwé kampung nu alim. Jauh kana kamaksiatan jeung jauh kana hal-halanumatakngaruksakkanakaimanan.Da puguh wé, manéhna mah anak Pa haji anu kuat agamana. Pan hayang ngajak jalan-jalan kawas ayeuna gé ménta ijinnna kuat ka hésé. “Sanés badé ka internétan téa?” kabogoh ngingetan kuring. “Oh, enya! Hayu atuh…” “Muhun lah, panasaran abdi mah… tuda sesah hoyong terang nu kitu téh. Teu kénging ku pun bapa. Sok loba maksiatna cenah. Sok pada- hal pan seueur élmu dina internét téh.” “Muhun atuh… kedah ati-ati. Matak ayeuna bari dibarengan ku Aa, bisi salah mencét, atawa bisi salah muka situsna.” “Muhun…, matak gé…” Kukurilinganmeunangsaparapatjam,tung- tungna mah manggihan tempat internétan téh. Atuh kuring jeung kabogoh arasup. Kuring mah langsung rarat-rérét néangan komputer anu kosong. Sanggeus pahareup-hareup jeung kom- puter… “A, abdi mah hoyong pangngadonlodkeun lagu Anie Carera, anu judul ‘Cintaku tak terbatas waktu’ téa geuning.” “Oh lagu nu éta téa, atuh éta mah lagu kare- sep Aa, kita benar-benar sehati nya? Mangga wang pangngadonlodkeun…” kuring langsung muka google, niat dék ngadonlod. Kabogoh mah ukur unggeuk bari imut leleb naker. “Cing abdi ningal potona, nu mana sih Anie Careratéh,damungapalkanalagunahungkul?” “Oh mangga…, gampang nu kitu mah.” ku- ring nulis Anie Carera dina google rusuh pisan, da hayang kapaké. Internét keur loading… Gustiii!!! Naha jadi kieu…? Naha nu bijilna bet gambar ieu? DabarangmukatéhbetlainpotoAnieCare- ra, tapi Asia Carrera Pemeran Blue film téa, atuh kontan kabogoh ngajorowok bari nutupan beu- ngeutna. Késang tiis kontan maseuhan awak kuring. Beu, moal kitu salah pencet mah? Palangsiang… Teuingkumahamimitina,jeungteuingnaon alesanana, ti saprak harita téa, kabogoh ngadadak baeud aya kana dua mingguna… *** Suryana Mani Éra Harita téh keur jongjon leumpang di Jalan Leuwipanjang, balik udar-ider néangan sahuap- sakopeun. Ana reg aya motor nyisi, ngeureun- keun kuring. Puguh wé reuwas da teu wawuh jeung nu tumpak motor téh. "Badé naon?" tanya téh sanggeus sidik manéhna ngeureunkeun kuring. "Ieulumayanrigénkanggobapa,"cenahbari nyodorkeunrigénpalastikpasagiopatmanigedé naker paragi dagang. "Ari kitu rigén ti mana, naha dipasihkeun?" Kuring hémeng, teu pupuguh rigén dibikeun ka kuring. "Puguh nembé téh katingal ragrag tina motor, nu gaduhna teu ningalieun nya dibantun ku abdi," pokna, ngajéntrékeun. Kakara ngarti wéh ayeuna mah lalakon sakadang rigén téh, enya barang ragrag alias meunang mulung. "Nya candak wé ku ujang atuh!" cékéng téh da ngarasa teu ngeunah dibéré barang panimu, kumaha mun nu bogana nanyakeun. "Mangga candak baé ku bapa abdi terang bapalangkungperyogi,"ceuksikaséptéhbangun mikarunya. Leuh mun méré duit nu kitu téh sugema kabina-bina. Éléh déét, antukna kuring narima éta rigén daenyabutuhkeurwawadahanatawarékdipaké dadagangan. Geus kitu mah kuring nganuhunkeun. Léos manéhna indit ngadius deui kana motor. Atuh kuring jongjon deui leumpang bari ngajingjing rigén paméré. Na atuh karék gé lima léngkah rarasaan téh geus reg deui baé aya motor eureun gigireun jeung sidik muru kuring. "Pa punten éta rigén," ceuk nu tumpak motortéhbarineges-negesrigénnudicekelanku kuring. "Rigén?" kuring kerung. "Muhun, éta rigén abdi ragrag tina motor." "Oh, kagungan? Punten atuh da tadi aya nu masihan ti nu tumpak motor," pok téh bari nyumputkeun beungeut bakating éra pajahkeun wé kuring nu mulung rigén. Nya teu bisa kukumaha, butuh-butuh ogé kapaksa wé sakadang rigén téh dibikeun ka nu bogana. Féndy Sy. Citrawarga Jalan Cibolérang, Bandung Manglé 2439 51
  • Reungit Ucup : “Di kamar loba reungit, sakitu geus disemprot jeung dipuput ku obat reungit angger wéh loba.” Dudu : “Cik geura simpenan keusik walungan di kamarna.” Ucup:“Ihgeuninggampil,naha bener moal aya reungit?” Dudu : “Piraku urang bohong” Ucup : “Kudu sakumaha keusikna?” Dudu : “Sapinuhna kamar!” Uton Waluya Leuwi Gajah 167 Bandung Man-City Aa:Neng,penggemarclubbola Man-City nya? Rina : Ko tau siiih Aa? Aa : Nya terang atuh, soal na CITY-ap Aa ningal Eneng bawaanya hayang nangkeup waé. Rina : Dasar jelema burung sii- iaahhh...!!!! Uton Waluya Leuwi Gajah 167 Bandung Korong Ading : Naonna anu dipika- resep Roro ti diri aa? Roro : Pangambungna! Ading : Naha? Roro:Anéhwé,ongkohliangna pongpét tapi korongna ara- geung. Ading : ??? Dadan Firmansyah Sasak Gantung 178 Bandung Obrolan ibro : urang mah teu narapsu dahar peuting téh euy udin : ku naon bisa kitu? ibro : da eweuh deungeunna atuh!!! Dadan Firmansyah Sasak Gantung 178 Bandung Gawé Tata : Hayang gawé teu? Ajum : Gawé naon? Tata : Di pabrik abon. Ajum : Wah… manteb,bagéan naon? Tata:Bagéannyepretansapiku nyéré sina jadi abon Ajum : Aarrrgh..!!! Sedi Setiawan Jl. Bank No. 34 – Garut Magrib Nunu : Alhamdulilah… teu bu- rung datang magrib téh, buka heula ah… Ojo:Arinyanéh!Panlainbulan puasa ieu mah?! Nunu : Maksud téh buka calana,rékmakésarung,darék ka masjid. Sedi Setiawan Jl. Bank No. 34 – Garut Ngaheureuyan Nyai : "Kang! Upami abdi aya anu ngaheureuyan ku lalaki séjén,teraskauningakuakang.. Akang badé naon?" Akang : "Nya milu nga- heuyeuyan atuh, memangna batur waé anu bisa!" Nyai : "dasar lalaki koplok!" Army Afrianty Jl. Bima No. 12 Bandung Romantis Iceu : "Abdi mah hoyong diper- hatoskeun ku akang téh! Tuh Kawas batur meni romantis, ningali kabogohna labuh téh, buru-buru dihudangkeun bari diusapan." Dodo : "Da Enéngna tara labuh hareupeun akang atuh, sok labuh heula! Da akang ogé bisa romantis mah." bari nyurung- keun neng Iceu ka balong.. Novian Pratama Jl. Kopo No. 142 Bandung Nyeri haté Ojo : "Cinta teu ka Aa, teu?" Uni : "Sakedik!" Ojo : "Eeey! Naha kitu?" Uni : "Da seuseueurna mah kanggé aa Unang!" Teguh Arianto Gang Nata 89 Binongjati Saliwang Udin : Sabaraha domba anu ieu? T. domba : Jalu! Udin : Gélooo! mahal ning. Adilla Ratu Rai Jl. Pecinan 112 Cicalengka Sejarah "Ibro ! Cing Caritakeun Per- joangan Pangéran Dipone- goro!" "Wah....Pokona Mah Ramé Pisan Pa Guru, Moal Cekap S Adi Nten !" Abah Téa Baso "Mang Basona Hiji !" "Mangga Pa" "Euh,ManiNgeunahKieuBaso Téh Nya. Maké Bumbu Naon Mang ?" "Bumbuna Mah Biasa, Mung Nganggo Gajih Babi Sakedik" "Haaahhh........Gajih Babi ......?! CikanSamangkokDeuiMang!" Abah Téa Kayungyung “Asa Ku Kayungyung, Budak Leutik Keneh Geus Capetang
  • NyaritaBasaInggris.AriKuring Sorangan Nu Diajar Ti Sd Nepi Ka Kuliah, Teu Bisa-Bisa Keneh!” “Saha Kitu?” “Eta Barudak Leutik Di Ing- gris.” Yudi Yusuf Jl. Rajawali No. 12 Bandung Nu Lila Jeung Nu Tereh “Kuring Mah Geus Tujuh Taun Rumah Tangga, Tapi Can Keneh Diparengkeun Boga Budak Euy!” “Naha Meuni Lila-Lila Teuing? Da Adi Kuring Mah Meuni Tereh!” “Tereh Kumaha?” “KamariKawin,PagetonaGeus Boga Budak!” Encep Dadi Sukmana Kp.Panyairan–HalisPasirRt 02/05 Sirnarasa – Sumedang Kedul 1 “Tuh, Sapatu Salaki Teh Heug Pangnyemirkeun Atuh, Meh Katingali Kaurus!” “Ah, Da Dina Akad Nikahna Oge Teu Aya Aturan Pikeun Nyemir Sapatu!” “Na Ari Tugas Pamajikan Naon Atuh?” Pamajikanana Ukur Nyere- ngeh. Encep Dadi Sukmana Kp.Panyairan–HalisPasirRt 02/05 Sirnarasa – Sumedang Kedul 2 “Eta Maneh Teu Era Calana Soeh Dipapake?” “Atuh Da Euweuh Deui Euy!” “Lain Dikaputan Atuh!” “Nu Matak Pamajikan Teh Rada Ngedul!” “Kadieu Atuh Ku Urang Nu Kitu-Kitu Mah, Urang Hekter Meh Rapet.” Encep Dadi Sukmana Kp.Panyairan–HalisPasirRt 02/05 Sirnarasa – Sumedang Kaca Mata Hiji Salaki Nyarekan Tukang Dagang Kacamata Baca, Pedah Disangkana Ngabohong. “SiaTehTukangDagangAtawa TukangTipu?KacamataBaca... Kacamata Baca... Angger Wae Geuning Pamajikan Aing Nu ButaHurupTehTeuBisaMaca Sakitu Geus Dibere Kacamata Baca Oge! Hanas Wae Harga Mahal Oge Dibeuli Ku Dewek!” Encep Dadi Sukmana Kp.Panyairan–HalisPasirRt 02/05 Sirnarasa – Sumedang A I U E O Pa Guru: “Barudak, Cik Nyieun Kalimah Hiji Ewang!” Dadan: “Jam Ampat Bapa Nana Angkat Ka Jakarta Mawa Kadaharan Saaya-Aya.” Didin: “Nini Imik Nilik-Nilik Biwir Di Sisi Bilik.” Dudun: “Subuh Subuh Kuwu Dudu Udud Surutu.” Deden: “Beben Belen-Belen Mere Neneng Pepetek.” Dodon: “Otong Nono Bodor Ontohod.” Pa Guru: “?????” (Gogodeg Dibarung Ku Reueus) Otih Mei Ratna Puri Narimbang Rt 02 Rw 01 25 Conggeang - Sumedang Tukang Masak Nini Emoh: “Sujang, Geuning Tukang-Tukang Masak Nu Di Tipi Teh Urang Sunda Kabeh Nya?” Ujang: “Naha Ari Nini?” NiniEmoh:“EtaPanDisebutna Sep, Lainna Wancahan Tina Asep?” Ujang: “???” (Ujang Olohok) Otih Mei Ratna Puri Narimbang Rt 02 Rw 01 25 Conggeang - Sumedang Lemah Cai Kabayan: “Di mamana diuar- uar, majarkeun teh cenah kudu cinta ka lemah cai. Légégna mah kudu cinta ka tanah air buktina mah...” Abah: “Naon ilaing téh Kabayan, bet gegerenyeman waé?” Kabayan: “Enya Abah loba nu ngomong majar kudu cinta ka lemahcai,diJatiwangimahteu kitu.” Abah: “Maksudna?” Kabayan: “Taneuh dijualan di- jadikeun kenténg. Pan éta téh sarua jeung ngajualan lemah cai? Hartina teu...” Abah: “Geus... geus.. gandéng!” Uus Rukasah Jl. Raya Cicalengka KM 24 Kab. Bandung Kandel Beni: “Hong, Eta Baju Teh Meuni Kandel ...” Ahong: “Ah, Maneh Mah Sok Nyindiran, Baju Katun Sakieu Ipisna Oge Disebut Kandel!” Beni: “Dengekeun Heula Atuh Ari Batur Ngomong Teh Nepi Ka Anggeus, Da Kandel Ceuk Uing Mah Eta Kandel Ku Daki- na!” Baban Mulyana Gg. Apel - Riung Bandung I Bandung Tereh “Urang Numpak Mobil Teh Ngarang Gancang, Tapi Ari Di Jaman Kiwari Mah Bet Asa Mending Keneh Nikreuh Wae Euy!” “Nya Naha Kitu?” “Silaing Mah Kuper Pisan, Siga Nu Teu Nyaho Kangaranan Macet!” “Heueuh Nya.” Baban Mulyana Gg. Apel - Riung Bandung I Bandung Kolot “Cing, Naon Saruana Kokolot Jeung Kokoloteun?” “Sarua Kolot!” “Lain, Nu Bener Mah Sarua Kasakit!” “Kokoloteun Mah Puguh, Ari Kokolot?ApanKokolotMahNu Dipikolot Lin?” “Eh, Geus Puguh Ngaharib- Harib Kasakit, Pan Aya Istilah Kokolot Begog!” “Ah, Lieur Maneh Mah.” Baban Mulyana Gg. Apel - Riung Bandung I Bandung Bagja Waé Lilis:“CeukSiWulanmahboga kabogoh téh cenah mending ka pangarang Barakatak. Bener kitu?” Yeni: “Enya bener.” Lilis: “Pan cenah honor ngarang Barakatak mah leu- tik?” Yeni: “Ih ari nanaon téh. Yeuh ulah ditempo tina honorna leu- tik. Nu penting mah amis budi- na. Tong boroning panggih jeung jelema, dalah keur sora- ngan gé sok seuseurian sora- ngan.” Uus Rukasah Jl. Raya Cicalengka KM 24 Kab. Bandung Sieun Disangka Emangna: “KunaonJangayeu- na mah tara katénjo ngangon munding?” Alona: “Ah sieun, Mang.” Emangna: “Sieun naon?” Alona: “Sieun disangka rék kumpul kebo.” Kusda Gunawan Gang Aman 13 Jl. Gunung Sabeulah Tasikmalaya Henteu Kabéh Sadut: “Pa Ustad, ceuk Si Adun mah cenah ngadu ogé aya nu teu haram. Leres éta téh?” Ustad: “Lah ngadu mah ceuk sasaha ogé teu meunang. Haram!” Sadut: “Numawi ceuk Si Adun mah aya anu henteu haram cenah.” Ustad: “Ngadu naon cenah?” Sadut: “Ngadu... lag!” Kusda Gunawan Gang Aman 13 Jl. Gunung Sabeulah Tasikmalaya Sanés Sapar Semah: “Pa Ustad, sim kuring ka dieu nepangan téh aya ren- cana bade ngayakeun sukuran di rorompok.” Pribumi: “Ih saé pisan atuh. Sukuran naon manawi?” Semah: “Sukuran yén sim ku- ring parantos tiasa ngalakonan ibadah haji.” Pribumi: “Oh walimatush sha- far?” Semah: “Ih sanés sasih Safar, tapi Rayagung Pa Ustad.” Pribumi: “Beu?” Rudi Perum Manglayang-Bandung Manglé 2439 53
  • 54 Manglé 2439 M emang, matak heran, naon atuh nu ngalan- tarankeun sakitu kuatna aweuhan silaturahmi Lebaran Iedul Fitri? Eta wae nu boga karep silaturahmi jeung kulawargana apan dibelaan nyorang lalampahan mudik nu sakitu banggana.Mala- han teu saeutik nu nepi ka nema- han pati! Kaahengan hal saperti kitu kungsi bareto disawalakeun dina TV ku Eki Syahrudin jeung Jalalud- din Rachmat. Ceuk Kang Jalal, rombongan nu mudik teh teu beda jeung lauk nu dibelaan susah payah “ngalawan arus” walungan bakating hayang anjog ka laut. Teu saeutik apan lauk bieu teh di satengahing jalan nu perlaya. Tapi, hal kitu henteu jadi halangan. Cindekna, karep mudik teu bisa dibendung. Jeung deui, karep silaturahmi teh lain wae mampuh ngusikkeun jalma sakitu reana, saperti pasesedekna rombongan nu mudik ti pakotaan ka padesaan, tapi mampuh muterkeun duit trilyunan oge. Nu tadina genep puluh prosen jumlah duit ngumpul di Jakarta, tah, ku ayana mudik mah sabagian bisa pindah ka padesaan. Modal Sosial Jigana silaturahmi teh mang- rupa watek bangsa urang oge. Lalampahan sajarah rewuan taun nu nembongkeun kapuloan Nusan- tara mangrupa kawasan lintasan budaya-budaya dunya, Hindu, Buda, Islam, Barat, ngalantaran- keun bangsa urang mukakeun diri ka bangsa sejen. Teu bisa henteu, kulantaran bakal rea ngarugikeun- ana mun nutup diri , komo bari jeung konfrontatif mah. Nya hal kitu teh tembong dina patilasan sa- jarah saperti candi Borobudur nu mangrupa sintesa antara budaya luar jeung budaya pribumi. Kadieunakeun tembong dina ka- mampuh bangsa urang ngarangkul bangsa-bangsa sejen saperti suksesna Konferensi Asia Afrika, taun lima puluhan, nu satuluyna ngarintis Gerakan Non Blok (GNB). Tah, eta jigana nu matak karep silaturahmi, repeh-rapih, mang- rupa watek utama bangsa urang ku- lantaran kondisi bangsa urang nu plural (majemuk) mikabutuh sikep budaya saperti kitu. Jelas, ideologi nagara Pancasila oge mangrupa pilihan tina kanyataan nu aya nu pohara dipikabutuhna mun bangsa urang hayang tuluy kumelendang (survive). Piagam Jakarta tetela teu pada narima kulantaran-saperti ceuk Gus Dur-sarua jeung mernah- keun ummat Islam jadi warga na- gara kelas hiji, ari ummat agama sejen jadi kelas dua! Hartina Pia- gam Jakarta bakal mangrupa sum- ber pacogregan lain sumber repeh- rapih. Ana kitu, silaturahmi teh mang- rupa modal sosial nu pohara perlu- na dimangpaatkeun ku bangsa urang dina sarwa widang kahiru- pan. Jigana, lebah dieu, urang bisa ngeunteung ka bangsa Jepang nu mampuh ngamangpaatkeun etika Bushido enggoning ngungkulan tantangan kahirupan jaman mode- ren. Kitu deui saperti bangsa Eropa nu ngamangpaatkeun etika Protes- tan supaya jadi pangjurung utama gelarna kapitalisme. Dialoh Tangtu wae, silaturahmi teh teu semet saukur sasalaman dina mangsa Lebaran Iedul Fitri wungkul. Tapi pohara perluna di- jadikeun etika hirup bangsa urang. Silaturahmi mangrupa etika nu po- hara perluna larap dina kahirupan sapopoe. Ieu sabenerna geus jelas natrat dina kabiasaan hirup bangsa urang, hususna di kalangan urang Sunda. Jadi, pertelaan pajarkeun urang Sunda teu bisa ngahiji mang- rupa hal nu pabentar jeung sikep hirup urang sorangan. Ubyagna silaturahmi Lebaran Iedul Fitri tangtuna mangrupa jalan supaya silaturahmi jadi etika hirup nu mampuh mawa kamasla- hatan pikeun bangsa urang sakumna. Polah nu ngutamakeun dialoh, satekah polah ngupayakeun tepung lawung, ngabiasakeun silih pakumaha enggoning ngungkulan masalah-masalah hirup balarea, estuning mangrupa ahlak mulya nu sakuduna diamalkeun salawasna. Karno Kartadibrata. Silaturahmi
  • Manglé 2439 55 KA GIGIR: 1. Jago, lulugu 4. Ubar malaria 5. Inuman nu matak mabok 7. Cahaya 8. Kuluwung gedé jalan cai 9. Mangkat birahi 11. Ujian 14. Waktu nu geus lila kasorang 16. Anak 20. Nu méré sumbangan 23. Nagara di Asia 25. Waktu solat 26. Kasakit nu diakibatkeun tina beurit 27. Roh, lelembutan 28. Kabiasaan 29. Tamu KA HANDAP: 1. Bulu nu jadi dina gado 2. Sato bikang nu mangkat begér 3. Gurat 4. Tanda baca 6. Omat 9. Carita nu ngandung unsur sajarah 10. Ibarat 12. Gelaran lalaki anak bupati 13. Iinditan 15. Jaman 17. Amanat 18. Abri Masuk Desa 19. Tarikan duit bagilir 21. Sato padang pasir 22. Rohangan imah bagian hareup 24. Mahi ku saeutik Waleran diserat dina kartu pos, témpélan Kupon Tarucing Cakra No. 1406. Kintunkeun ka Majalah Manglé Jl. Lodaya 19 Bandung 40262 paling leuir dua minggu saparantosna medal. Nu kagiliran kénging hadiah Tarucing Cakra No. 1404: 1. Ibu Sofi Jl. Gagak Blk No 258 Kalurahan Sukaluyu Bandung 2. Encep Mansur Jalan Cigirinsing RT 03/04 138 A Bandung 3. Aris Rismawan Perum. Batu Lawang NO. 145 Garut 1406 K U P O N TARUCING CAKRA NO. Hadiah masing - masing Rp. 15.000,- Jawaban TTS 1404
  • “Pangbuian.” “Istilah baheula nya, Mang?” “Enya, da ayeuna mah ngaranna Lapas.” “Pondokna tina lembaga pemasarakatan téa, Mang.” “Kitu pisan, Lo.” “Matak dingaranan kitu ogé meureun aya maksudna.” “Bisa jadi kitu, Lo.” “Bisa jadi kumaha, Mang?” “Bisa jadi matak dingaranan kitu téh maksudna mah sangkan jalma anu diasupkeun kadinya bisa dibina sangkan babalik pikir, tina jahat kana bener, tur lamun geus bébas bisa balik deui ka masarakat. Ngamasarakat deui jadi jalma bener.” “Matak sakitan atawa jalma anu dibui téh sok disebut warga binaan, Mang.” “Enya.” “Tah, ngeunaan Lapas téa, Mang.” “Kumaha, Lo?” “Keur usum riributan, Mang.” “Riributan kumaha, Lo?” “Sawatara waktu nu kaliwat réa kajadian lapas anu diduruk, diruksak ku para sakitan. Malah réa pangeusina anu tuluy kabur, jadi buron.” “Walakadalah.” “Cenah nu jadi margalantaranana téh alatan pangeusina réa teuing, ngaleuwihan kapasitas Lapas.” “Nyaéta sarwa salah lebah dinya mah, Lo.” “Sarwa salah kumaha, Mang?” “Lamun digedéan sarua hartina jeung miharep leuwih réa masarakat anu jahat. Lamun teu digedéan, kapan kapasitas panjara téh geuning teu bisa nampung jalma jahat anu dibui. Atawa bisa jadi jumlah jalma jahat téh leuwih réa tibatan anu ditak- sir ku pamaréntah, nu antukna pan- jara jadi pinuh teuing.” “Ambuing.” “Riributan di Lapas téh horéng lain ukur perkara diruksakna panjara sarta karaburna sakitan, Lo.” “Geuning?” “Sawatara waktu nu kaliwat geu- ning ramé diwartakeun dina média massa, di jero salah sahiji Lapas di Indonésia kapanggih pabrik atawa pakakas paranti nyieunan narkoba.” “Gusti.” “Malah aya deui warta nu nyebut- keun yén bos badag narkoba téh ngadalikeun usahana di jero Lapas, malah ogé ngajualan narkoba ka warga Lapas.” “Kacida pisan nyah, Mang?” “Bener, Lo. Malah cenah bos éta bos narkoba téh laluasa pisan ngasup- keun awéwé ka jero Lapas. Bébas ngadon indehoy.” “Leuwih ti kacida nu kitu mah. Boa-boa aya orang dalam nu nga- bantuan éta bos narkoba.” “Réa nu curiga kitu, Lo. Lantaran moal samata-mata narkoba bébas kaluar asup Lapas lamun taya ban- tuan ti oknum pagawé Lapas.” “Ambuing.” “Dina warta séjén, aya deuih berita nu nyebutkeun saurang oknum polisi katohyan rék nyulundupkeun narkoba ku jero Lapas cenah.” “Beu.” “Sok inget dongéng di lembur, Lo.” “Dongéng kumaha, Mang.” “Cenah lamun bangsat hayam dibui, kaluarna téh sok terus jadi bangsat domba. Lamun bangsat domba dibui, geus kaluar sok tuluy jadi bangsat sapi. Hartina, dipanjara téh lain eureun kajahatanana, tapi kalah beuki ngagalaksak.” “Mudah-mudahan éta mah ukur dongéng, Mang.” “Amin. *** Di Lapas Téa 56 Manglé 2439