Mangle 2478

4,272 views
4,004 views

Published on

Published in: News & Politics
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
4,272
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
8
Actions
Shares
0
Downloads
27
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Mangle 2478

  1. 1. 0SIUPP: No. 034/SK/Menpen/SIUPP/CI/1986 ANGGOTA SPS JABAR No. 50/AB/BAFD/XII/69 BANK: Bank Mandiri Cab. Bandung Alun-alun No. 130-00920.32518, Bank BNI Cab. A-A No. 24455350 ISSN: 0852-8217 ALAMAT REDAKSI/TU/IKLAN: Jl. Lodaya No. 19 Bandung 40262 Telp. 022-7303438 Fax 022- 7309720 E-MAIL: - redaksimangle@yahoo.com - facebook: Majalah Sunda Mangle PAMEDAL PT. Manglé Panglipur, PANARATAS R.H. Oeton Muchtar (Alm), Ny. RHE. Rohamina Sudarmika (Almh), Wahyu Wibisana, PUPUHU/GIRANG RUMPAKA Oedjang Daradjatoen M., PANASEHAT USAHA Teddy Kharsadi, WAKIL PUPUHU Abdullah Mustappa, RUMPAKA SENIOR Karno Kartadibrata, Ny. Hana Rohana S., RUMPAKA Elin Samsuri, Ensa Wiarna, Dian Hendrayana, Eep Nandang R, Dede Syafrudin, Narti. Taufik Rahayu. PANANGKES: Ensa Wiarna; SEKRETA- RIS RUMPAKA Rudi H. Tarmidzi, PANATA LAKSANA Ayi Sundana, SEKRETARIS : Tuti Rohimah. DOKUMENTASI Ny. Ai Suryati, JURU-POTRET Reisyan, PANATA RUPA/PRACETAK Cucu Rahmat S, Bachrudin, ILUSTRATOR Agus Mulyana, KORESPONDEN Asep GP, Hj. Cucu (Kota Bandung); Enung (Kab. Bandung); Uun Juharyanti (Tasikmalaya); Gun-Gun (Purwakarta); Aam Amirah (Karawang); Armega Sista (Pandeglang); Dali Sumarli, S.Pd. (Sumedang). IKLAN Unay Sunardi, Dedi As- marahadi PANATA HARTA Herno Hernawan, Ai Nawangsih, PANATA DUUM Dicky M. Rafiudin, Dikdik Djoko S. Ade. D ina pilihan legislatif, loba kepala daérah nu milu kompanye. Nya tangtu dina pilihan présidén gé moal teu kitu. Da, parakepala daérah, saperti gupernur, walikota atawa bupati, jolna ti partéy pulitik. Upama milu kompanye, kaasup payus ditilik tina sisi kapentingan partéy pulitik mah. Ngan, kumaha balukarna? Mun kepala daérah kom- panye di lembur-lembur nu ‘kaéréh’ ku pamaréntahanana, bisa jadi éta kepala daérah téh pada ngabagéakeun. Atuh deuih, bisa waé pasilitas nu disadiakeun ogé saperti ilaharna keur kepala daérah. Mémang , sagala rupa gé aya aturanana. Lir maén bal, aya rupa-rupa aturan. Boh waktuna maén boh tata carana maén. Eta padika téh kudu jadi cecekelan sakumna nu ilubiung dina éta ‘permaénan’. Dina pilihan umum aya wasit. Aya pangawas di saban tingkatan, kaasup di daérah-daérah. Eta patu- gas téh ulah sambéwara, da kudu bener-bener mancén gawé luyu jeung aturan. Sikepna, ulah cueut ka nu hideung, ulah ponténg ka nu konéng. Hartina mah, kudu jadi andelan sakumna pihak. Mitra, tumali sareng pilihan presidén, Manglé nomer ieu ngolongan pamendak Dr. H. Deden Suhen- dar, M.Si, doktor élmu pamarentahan lulusan Unpad, Bandung. Najan aya aturan anu écés, kepala daérah meunang kompanye, tetep loba rambat-kamaléna. Malah, mamalana gé teu kurang-kurang. *** Upama Kepala Daérah Milu Kompanye LLawangSakéténg
  2. 2. IMPLIK - IMPLIK Watang Batu Ali Pérak Ti Kaca-kaca Dua ka Jakarta ............ 8 BAHASAN Mamah Dasimah Mulas Cinta ........... 10 PANINEUNGAN Naon Sababna Rupa Jeung Bentuk Wayang Teu Dijelemakeun ............. 30 KOLOM Carita Baheula Ensa Wiarna .................................. 48 NU MANEUH Lawang Saketeng ............................... 1 Kaca Tilu ............................................ 3 Nyusur Galur .................................... 12 Munara Cahya ................................... 14 Tanya Jawab ..................................... 16 Gedong Sate ...................................... 42 Mangle Alit ...................................... 44 Aweuhan ........................................... 46 Katumbiri .......................................... 50 Bale Bandung .................................... 54 Tarucing Cakra .................................. 55 Lempa Lempi Lempong .................... 56 6 LAPORAN Kepala Daérah Dilarang Kompanye Pilpres? Potret:Reisyan Asa muringkak basa ningali Si Jalu titiriktikan bari disaragam pangsi sing sarwa hideung. Iket batik hawukna dibagudedkeun nutupan beungeut nyésakeun culak-cileuk sapasang panonna anu lucu. Nyeplés panon indungna. “Bah, tingal Danang! Pendékar Kalong Hideung nya?” cenah ngaabahkeun. Dina leungeunna lima pasi awi temen... Si Balati Demit JAGAT WANGWANGAN ( KACA : 17 - 40 ) RedaksiMajalahMANGLÉnampimangrupi-rupiseratantimitraMANGLÉ,boh fiksi atanapi non fiksi. Seratanana mangga kintun ngalangkungan pos ka Jl. Lodaya No. 19 Bandung 40262 atanapi ngalangkungan email: redaksimangle@yahoo.com cc: redaksimangle@gmail.com Ngintung seratan teu kenging hilap ngangge identitas diri sareng potret. Seratan karyana tangtos kenging honor. MANGLE ogé nampi kritik sareng saran ti mitra MANGLE, kanggo kritik sareng saran tiasa ngalangkungan pos atanapi e-mail nu tos kasebat. (rédaksi manglé)
  3. 3. 3Manglé 2478 KKacaTilu Nanglu K ungsi aya harepan, calon presidén anu bakal maju dina pilprés 9 Juli nu bakal datang téh tokoh-tokoh anu henteu katalian ku sistem kakawasaan saméméhna. Henteu katalian ku mangsa Orde Baru, kitu deui euweuh pakuat- pakaitna jeung pamaréntahan SBY. Cindekna mah, hayang anu bener- bener anyar lah. Nu bener-bener seger. Susuganan lamun ku kitu mah Indonésia téh bakal leuwih bener. Na ari ayeuna Indonésia téh ku- rang bener kitu? Nya enya atuh. Lain seuk si itu si éta, ieu mah ceuk pamaréntahna sorangan. Teu kudu maké tiori pulitik jeung tiori ékonomi anu beurat-beurat. Ieu mah anu nem- brak wé. Salila ieu urang Indonésia téh loba kénéh anu miskinna. Bukti- na, salila pamaréntahan SBY teu weléh aya anu ngaranna raskin, beras miskin. Sok, tina ngaranna waé geus sakitu matak nyerina. Hartina, sangkilang mingpin Indonésia salila 10 taun tapi teu bisa ngaronjatkeun kahirupan rayatna anu mariskin mah. Lain teu digarap, meureun kitu alesanana téh, tapi masalahna teu bisa disebut énténg. Tangtu loba alesanana, sanajan tacan tangtu éta alesan téh bener jeung matak kaharti ku urang-urang. Matak, kudu nu anyar lah anu mingpin Indonésia ayeuna téh. Susuganan ari anu anyar mah bakal bisa leuwih togmol, jeung leuwih tegas dina ngungkulan rupa-rupa masalah. Ari ayeuna geus kabuktian, teu katedunan tah harepan téh. Nu nyaralon ayeuna, duanana gé, masih kénéh aya pakuat-pakaitna jeung nu heubeul-heubeul. Joko Widodona mah enya anyar, tapi ari Jusuf Kallana mah apan geus aya tapakna ti béh ditu kénéh. Malah kungsi jadi wakil presidén sagala. Atuh Prabowo jeung Hatta Rajasa mah komo. Prabowo kungsi jadi minantuna Suharto, ari Hatta apan bésanna SBY. Naha euweuh pisan arep- arepeunana atuh mun kitu mah? Ih ulah waka goréng sangka. Apan cék tadi gé susuganan. Basa harita rayat Indonésia milih SBY, nepi ka dua rintakan, apan nu ngaranna harepan téh diémbohan ku susuganan téa. Ukur semet sangkaan. Sugan téh bageur. Sugan téh bener. Sugan téh nyaah ka rayat. Sugan téh enya. Ayeuna, sasatna SBY téh geus di- hukum ku rayat. Dina pilég kamari, beubeunangan partéyna, Démokrat, ngan ukur 10 persén. Mangkaning geus ngayakeun konvénsi pikeun milih calon presidén. Tapi ari beubeunangan parpolna ngan sakitu mah, lapur atuh. Palid wé tah meu- nang hésé capé tatahar ti jauhna téh. Sanggeus kanyahoan beubeuna- ngan parpolna henteu nyugemakeun, SBY téh bangun anu pundung. Moal milu ka Jokowi, moal biluk ka Prabowo cenah, arék nétral wé. Kumaha ari bapa, maké jeung arék nétral sagala. Kateguhna mah bi- ngung wé nya. Hayangna milu ka nu ieu ngan orokaya di ditu aya bésan. Dina urusan pulitik di urang mah geus umum sikep samodél kitu téh. Hayang miluan ka saha baé. Conto anu pangnembrakna ayeuna, nya Golkar. Jusuf Kalla téh pan Golkar meleg-meleg. Ayeuna, babarengan- ana jeung Jokowi. Ari Golkarna sora- ngan, kalah biluk ka Prabowo. Itung-itunganana saderhana pisan, rék saha waé anu meunang, Golkar mah bakal aya dina pamaréntahan. Rék kumaha atuh jadina nagara urang lamun sikep parpol pulitikna baé saperti kitu. Anu majar paséhat dina urusan pulitik téh tujuanana mah ngan hiji, nanglu. Saha waé anu meunang kuring milu. Lantaran prin- sip utama kuring mah, ulah nepi ka teu boga kakawasaan. Nu ngaraku pamingpin pulitik di urang sihoréng sama sakali geus teu boga kasadaran kudu kumaha ngokolakeun pulitik. Parpol ngan semet dipaké kandaraan pikeun nga- hontal kakawasaan. Lamun geus kawasa mah bisa sakama-kama. Kakawasaan geus aya dina leu- ngeun, rék dikumahakeunana mah nya kumaha kuring wé. Teu leuwih ti kitu. Geus karuhan kieu mah, nya balik deui wé kana susuganan. Rék Jokowi rék Prabowo nu jadi presidénna, susuganan wé bakal bener-bener merhatikeun rayat sakumna. Lain ngan mentingkeun baladna wungkul. Dina geus nepi ka dinya, nu ngaranna susuganan téh bisa robah jadi harepan. Meureun, kitu gé. Ngan aya anu matak bungah téh. Nu maju ngan dua pasang. Hartina ku sarintakan nyoblos gé bakal anggeus. AM
  4. 4. Assalamu’alaikum Wr. Wb. Sampurasun! Damang Nyi Manglé? Hatur nuhun pami damang mah. Eta nu salawasna dipiharep nu pamiarsa Manglé. Pun- ten abdi ngiring ngintun serat deui perkawis kamekaran politik di tatar Sunda, sakumaha nu sering kaaos dina Manglé sababaraha édisi kapengker. Mung sateu- acanna aya nu badé di- taroskeun; naha Manglé bet resep ngabahas poli- tik? Naha lantaran teu aya urang Sunda nu manggung dina politik di tingkat nasional? Tapi, sanajan kitu, simkuring kataji ku pida- ngan Manglé dina midangkeun politik nu gaduh ‘sudut pandang’ nu bénten sareng ngému- tan urang Sunda sangkan ngajalankeun politik nu bener. Tah, simkuring gé aya pamendak ngeunaan kamekaran politik di urang, pangpangna di Jawa Barat. Enya, politik téh tujuanana keur mutuskeun cukang lan- taran ningkatkeun karaharjaan rahayat, tapi geuning dina buktosna mah tetebihan pisan. Nu kasaksén, pulitik téh mung saukur cukang lantaran keur kapenti- n g a n - k a p e n t i n g a n ningkatkeun karaharjaan pribadi atawa hiji golo- ngan. Jeung deuih, paripolah partéy atawa pribadi-pribadi nu di- sebut ‘politikus’ dina tatapakanana mah, katitén keur ngagiring- keun saukur hayang meunang wungkul. Atuh hasilna, nu jadi wakil rayat versi parpol ogé, leuwih némbongkeun jalmi-jalmi nu asal- asalan. Nu kapilih, jauh tina jalma-jalma nu nété tarajé nincak hambalan. Upama nu kapilih jalma dadakan, tangtu kacida rugina. Rugi keur dirina rugi keur urang saréréa. Nu matak hariwang deuih, wakil rayat bakal leuwih mikir keur kapentingan pribadi wungkul. Dina ayana tepung jeung masarakat, mung saukur nampung tanpa biasa ngajawab solusi nu leuwih kaharti. Pilihan wakil rayat geus lekasan. Hasilna ogé geus kasaksén, saha nu meunang saha nu éléh. Tapi, bérés milih wakil aya deui waktu milih, nyaéta milih presiden. Sanajan milih presi- den bakal béda, tapi keur urang Sunda mah, kudu bener-bener asak jeujeu- han. Ulah kababawa atawa babari dibobodo. Presiden teureuh Sunda jigana mémang moal aya. Tapi lain hartina urang Sunda kudu aral jeung milih golput. Lantaran, lamun golput, sedengkeun ti daérah séjénna henteu, tangtu nu rugi nya urang- urang kénéh. Ayeuna mah jalan nu pihadéeun- na mah, urang Sunda kudu milih kalawan asak- asak. Atuh ka paguyuban kasundaan ogé ulah nyumput dina nu caang. Hartina kudu jelas nyosialisasikeun pilpres kalawan lamun aya nu meunang restu urang Sunda, kudu wani jadi tim sukses. Ieu tangtu nu tiasa jadi pieunteungeun urang Sunda. Kituna téh, lantaran upama ningal pileg, loba urang Sunda nu gagal, éta téh lantaran urang Sunda kurang sigep, paburencay jeung simpé teuing. Ahirna, teu puguh hasilna. Mudah- mudahan kanggo taun 2019 mah henteu kajadi- an deui. Sakitu anu kapihatur. Hatur nuhun kana per- hatosanana sareng nampi ieu serat dugi ka tiasa dimuatna. Wassalam, Eva Faulina Cimekar Cileunyi Bandung Imah Liar di Kota Bandung Assalamu’alaikum Wr. Wb. Sampurasun! Bandung kota pang- jugjugan lain hartina nu datang ka Bandung terus kudu dumuk di Bandung. Kop téh teuing rék ulin ka Bandung mah, tapi ari kudu terus cicing di mana waé di Bandung mah, asana teu kaci. Saperti loba nu méméhna saukur ulin ka Bandung, ahirna mah nyarieun wangunan liar diluhureun solokan. Ngarasa teu dilarang atawa teu diburak-barik, nya lila-lila mah jadi baretaheun. Cobi tingal di trotoar saperti di Kiara Condong méméh bélok asup ka Jl. Jakarta, loba solokan nu diluhurna aya wangunan liar. Mémang, urang Sunda mah teu tégaan. Tapi lain hartina kudu tégaan ka jalma nu geus ngalanggar kapentingan umum. Ku kituna, naha wangunan liar geus luyu jeung aturan? Mangga ka pamaréntah Kota Ban- dung masing wantun ngabebenah wangunan liar nu aya diluhureun solokan cai di Kota Ban- dung. Dina hal séjénna deuih, trotoar jeung walu- ngan téh geus dibener- keun, geus diberesihan tina artos rayat, éh… anggeus dioméan dipaké keur muka usaha. Aduh... éta si emang mani raos nya? Tah, kajadian-kajadi- an saperti kitu peryogi panalinga pamaréntah Kota Bandung. Naha Bandung geus beresih tina imah-imah liar? Mangga urang diantos ketak Pa Ridwan Kamil tina ngabebenah Kota Bandung nu beresih jeung taat aturan. Hatur nuhun. Wassalam, Aep Hediana Kiara Condong Ban- dung Manglé 24784 Nété Tarajé Nincak Hambalan KKoropak
  5. 5. H éabna pilihan presiden karasa di mana-mana. Masing-masing pihak tata- har ngabenkeun ‘jagona’. Tangtu, partey pulitik gé ngeprak balad, ngumpulkeun kakuatan sangkan calon nu dirojongna jadi nu pinujul sarta ahirna jadi présidén. Dina kompanye, pihak partéy bakal satékah polah ngirut haté masarakat. Carana, ngaliwatan juru kampanyé petingan, nu di antarana téh kepala daérah. Eta pingpinan daérah téh kompanye di wewengkon nu ‘kaeréh’ ku pamarentahanana. Kepala daérah nu kompanye di salah sahiji tempat di daérahna, umumna meunang pangbagéa nu ti masarakatna. Kitu téh, lantaran keur balaréa mah moal gampang nagbédakeun antara kepala daérah jeung pingpinan partey atawa pangurus partey téh. Da, eta-eta keneh apan. “Sacara langsung atawa teu langsung aparat di handapna gé bisa didorong ku éta pajabat sina ‘biluk’ kana pilihan si pajabat téa,” ceuk Dr. H. Deden Suhendar, M.Si., doktor élmu pamaréntahan ka Manglé sawatara waktu ka tukang, basa ditepungan di kantorna di Universitas Al-Ghi- fari, Bandung. Mémang, aya aturan jinek. Pajabat pamaréntah, gupernur, bu- pati atawa walikota, bisa kompa- nye, kaasup dina pilprés. Tata carana diatur dina Peraturan Pemerintah (PP) Republik Indo- nesia No 18 Tahun 2013. Ecés dina pasal 26, éta PP gé. Dina saminggu kepala daérah bisa dua poé cuti upama rék milu kompanye. Tapi, aya iwalna, cenah, pasualan nu kacida pentingan tetep kudu leuwih tiheula diréngsékeun. Najan kepala daérah boga idin milu kompanye, ceuk H. Deden Suhendar, loba madaratna. Lan- taran, cenah, kepala daérah mah boga bawahan boga rahayat nu sawadina jadi conto masarkat yén dirina teh ‘netral’, henteu cueut ka nu hideung henteu ponténg ka nu konéng. “Ngan, da di urang mah apan nu kuduna kepala daérah atawa pajabat nagara téh ngecagkeun kalungguhan di partéyna, kalah sabalikna, geus jadi kepala daérah téh jadi paming- pin partey atawa ketua partey puli- tik,” ceuk ieu alumni Universitas Padjadjaran (Unpad) Bandung téh. Kepala daérah, saperti guper- nur, walikota, atawa bupati, samistina, ceuk H. Deden, clok ti tengah. Kitu téh, sangkan aparat di handapna gé bisa ngalaksanakeun pancén kalayan luyu jeung aturan. Lantaran mun walikota/bupati mihak ka salahsahiji caprés, bisa waé bawahan éta bupati teh, teu bisa tandes ngalaksanakeun atu- ran. “Mislna, satpol PP bisa waé teu kagok nartibkeun spanduk baliho salah sahiji calon, tapi teu kitu ka calon séjénna nu dirojong ku bupati/walikotana mah,” pokna nyontokeun. Pangaruh goréng séjénna, masarakat nu béda-béda aspirasi pilihan, bisa waé ngarasa curiga ka pingpinan. Lantaran, sikepna milu kompanye téh jentré aya dina salah sahiji pihak. Hartina, henteu nétral sakumaha mistina. “Masarakat urang nu paternalistik, peryogi tuladeun nu écés kalebet dina pili- han présidén tea,” pokna. Midua Haté Saban pajabat disumpah. Atuh, jangjina gée apan ngalaksanakeun pancén kalayan ngutamakeun palayanan ka masarakat. Patékadan kitu, ceuk Dr. H. Deden Suhendar, M.Si., kudu natrat dina ngalaksanakeun pancénna. Tembongna éta jangji téh, bakal écés dina ngalaksanakeun tugasna. “Ngan, nu leuwih penting deui, jajaran di handapna gé bakal nyon- to ka pamingpinna,” pokna. Kepala daérah, saperti guper- nur, boga bahawan, walikota jeung bupati. Kitu deui bupati/walikota di jajaran handapna téh aya camat, lurah, jeung sajabana. Masing- masing bawahan, bakal kacida gumantungna ka pingpinanana. “Dina waktu pamingpinna kompa- nye, teu ngalaksankeun pancén gawéna, jajaran nu dihandapna gé moal katalingakeun,” pokna. Nurutkeun ieu Rektor Universi- tas Al-Ghifari Bandung téh, najan kepala daérah bisa cuti keur ngalaksanakeun kompanye, Manglé 24786 LLaporan Kepala Daérah Dilarang Kompanye Pilpres? Dina pilihan législatif, loba kepala daérah nu milu kompanye. Atuh, dina pilihan présidén gé moal teu kitu. Ngan, naon mamalana mun kepala daérah milu kompanye? ***
  6. 6. pangaruhna mah teu bisa dilalaworakeun. “Apan, bisa waé mangaruhan bawahanana sangkan biluk ka calon nu dirojong ku éta pingpinan,” pokna. Kitu deui pagawé nagri nu teu meunang kompanye, butuh conto nyata ti pihak luluhurna. Da, mun teu jinek aturan, bisa dianggap éta aturan téh mintul ka luhur seukeut ka handap. Aturan bisa tandes ka nu dihandap, tapi teu mempan ka nu boga kakuatan mah. “Padahal, nanjeurkeun aturan mah henteu meunang pulah-pilih,” pokna. Ngadek sacékna, nigas saplasna, kudu kagambar dina atu- ran. Tah, pasipatan kitu, ceuk ieu Dewan Penasihat ICMI Muda Jawa Barat teh, kudu jadi ceceke- lan sakumna pihak, sangkan saha waé kaasup rahayat ngarasa meu- nang kaadilan. Wani Mutuskeun Pilihan langsung, gumantung pisan ka rahayat. Atuh, ajén-inajén pamingpin nu kapilih gé bagal gumantung kana ajén pilihan rahayat. “Hartosna, rahayat nu milih pamingpinna téh kedah cer- das,”ceuk ieu pangurus Pusat Studi Islam Univesitas Ibnu Khal- dun téh. Mémang, milih pamingpin nu hadé teh teu gampang. Ngan, keur H. Deden mah, ngemutan lalampa- han calon pamingpin nu nyaprés téh teu sing susah. Apan, puguh tapak lacakna. Bakal katangén ka- mampuhan jeung patékadanana. Eces léngkah jeung paripolahna mangsa ka tukang. Lian ti kudu mampuh milih kalayan dumasar kana tinimba- ngan anu asak, masarakat gé sawadina milu nalingakeun lumangsungna pilihan téa. Tangtu cenah, panalinga téh kudu ti mimi- ti kompanye nepi ka waktuna pili- han téa. “Kedah wantun ngalaporkeun ka pihak nu gaduh wewenang dina nalingakeun pili- han,” pokna. Enya, apan aya Bawaslu. Ngan, H. Deden gé teu meungpeun tina kamungkinan ayana hal-hal anu méngpar tina aturan. Komo deui apan waragad keur Bawaslu gé ti pamarentah. Atuh, teu anéh upama dina hiji mangsa kudu ‘nyawad’ pihak nu raket tumalina jeung pamaréntah, saperti para pajabat, bisa waé éta pangawas téh rada ‘ngirung’ alias teu tandes ngelinganana. *** (Ensa) 7Manglé 2478 H. Deden Suhendar, doktor elmu pamarentahan lulusan Unpad Bandung Ngirut haté masarakat ngaliwatan juru kampanye
  7. 7. B atu ali mangrupa hiasan ali dalit jeung ramo lalaki. Rupa-rupa batu ali, boh nu saukur hiasan boh anu eusi (dipercaya ngandung kakuatan mistis), éstu kudu nyurup jeung watangna atawa jeung alina. Salian ti emas jeung kuningan, watang batu ali ogé réa dijieun tina pérak, saperti anu diproduksi ku para pangrajin pérak ti Kam- pung Kaca-kaca Dua Désa Pasir- mulya Kacamatan Banjaran Kabupatén Bandung. “Ayeuna nu nuju trén téh ali pérak pameget kanggo watang batu nu ageung, modélna basajan hen- teu seueur dirual-réol,” kitu ditétélakeun ku Eka Pajar Cahyadi, salasaurang pangrajin pérak di Kp. Kaca-kaca Dua, waktu ditepungan ku Manglé sawatara waktu nu kalarung. Ceuk Eka, watang batu ali nu di- jieun ku manéhna tuluy diiangkeun ka distributor nu aya di Jatinegara Jakarta Timur. Ti dinya laju disebarkeun ka daérah séjén. Lian ti kitu, sok aya ogé masarakat anu pesen langsung ali atawa cincin ka manéhna. Tangtu baé anu pesen langsung mah modélna ogé disaluyukeun jeung kahayang anu mesenna. Dina sakali nyieun ali nu prosésna dua poé, Eka ngajéntré- keun, manéhna rata-rata méakkeun bahan baku pérak dua kilo satengah. Tina bahan sakitu Manglé 24788 IImplik - Implik Eka Pajar Cahyadi dibarengan ku istrina, Nopi Nurhayanti (dédé) Watang batu ali tina pérak ti Kaca-kaca Dua (dédé) Prosés nyieun ali pérak butuh waktu dua poé (dédé)
  8. 8. téh nu jadi barangna ukur sakilo satengah. Salian ti nyieunan cincin keur lalaki, Eka ogé nyieunan cincin jeung hiasan séjénna keur awéwé. Ku lantaran nu keur payuna cincin lalaki, perhiasan pérak awéwé mah produksina ukur dua puluh lima persén tina total perhiasan pérak nu dijieun ku manéhna. “Perhiasan kanggo istri mah raména téh upami tos caket ka lebaran, pangpangna ti dua minggu saméméh lebaran,”pokna. Pikeun mapag lebaran, ti saméméh bulan puasa kénéh Eka jeung para pangrajin pérak séjénna geus tatahar nyiapkeun setok perhiasan awéwé. Lamun teu kitu tangtu bakal kabolér, lan- taran saban rék datang lebaran pesenan jeung omsétna sok nga- jaul. Diluareun “proyék” mapag lebaran, dina saminggu Eka rata- rata ngaluarkeun tujuh kilo barang atawa hiasan pérak, kalawan kauntungan kotor 84 juta rupia. Karajinan pérak nu dikokolakeun ku Eka dipigawé ku 22 urang karyawan, sarta réréana masarakat nu aya di sabudeureun tempat pro- duksi. Urang jauhna mah ukur saurang dua urang baé. “Lumayan, étang-étang muka lahan padamelan. Ngaberdayakeun masarakat, pangpangna pamuda, anu teu gaduh damel,” Eka ngémbohan. Papadaning kitu, ceuk Eka, usahana teu salawasna lancar. Aya kalana pasar perhiasan pérak téh tiiseun. Lamun keur tiiseun, biasa- na barang ditampung heula ku distributor, sarta pembayaranana satengahna heula. Lian ti kitu, harga bahan baku ogé sok naék turun. Bahan baku sok aya waktu- na hésé disiar. “Ku margi abdi mah kerja sama sareng distributor, bahan baku ogé seseringna disadiakeun ku distributor. Taun ayeuna mah Alhamdulillah harga bahan baku nuju setabil, henteu sapertos taun-taun sateuacanna,” pokna deui. Kangaranan usaha tangtu aya baé saingan. Nu jadi sainganana, salian ti pangrajin pérak ti daérah séjén téh, kiwari mahabu barang ti Cina anu modélna aralus sarta hargana murah pisan. Ngan baé ari lebah kualitas mah bisa disebut- keun goréng. Ceuk Eka, perhiasan ti Cina mah kadar pérakna handap pisan. Alatan kitu, barangna babari kotor jeung burem. Ali sarta perhiasan pehiasan pérak lianna nu ti Cina, lamun potong téh teu bisa dielas atawa disambungkeun deui, da kadar pérakna rendah téa. Rurun- tuk perhiasan pérak ti Cina ogé teu bisa dilebur. Lamun geus ruksak nya tuluy baé jadi runtah, teu bisa dimangpaatkeun deui. Eka acrub kana usaha karajinan pérak lantaran mangrupa usaha sadudulur. Kolot sarta baraya Eka nu liana ogé arusahana kana nyieu- nan karajinan pérak, boh nu aya di Kampung Kaca-kaca Dua boh nu aya di tempat séjénna. Ku alatan Eka jeung barayana nyarieunan perhiasan pérak di Kp. Kaca-kaca dua, éta kampung sok aya nu nye- but kampung pérak. Malah dina gapurana ogé dimomonés ku patung cincin ***dédé 9Manglé 2478 Watang Batu Ali Pérak Ti Kaca-kaca Dua ka Jakarta Karajinan pérak lokal teu gedag ku serangan barang Cina (dédé)Karajinan pérak, muka lahan gawé keur warga (dédé)
  9. 9. D asimah henteu rékaman de- gung. Bet ayeuna, Méi 2014 ngaluarkeun deui album rékaman anyar. Judulna ‘Mulas Cinta’. Duet jeung Juara Cianjuran Damas 2003, Ujang Supriatna. Dina éta album gé dieuyeuban ku juru- kawih Aén Kurnia jeung Hetty Restuti. Lagu ‘Mulas Cinta’ téh beunang nyipta juru sanggi petingan, Ubun Kubarsah. Malah salian ti lagu Mulas Cinta, dina éta album nu diproduseran ku Hj. Hetty Restuti téh Ubun nyanggi tilu lagu séjénna nyaéta ‘Nyungsi’, ‘Ulah Tepang Deui’, jeung ‘Bulan Nu Saha’. Ari lagu-lagu séjénna diala tina lagu- lagu beunang Atang Warsita (Parahiyangan, Dewi Sartika, Pala- buan Ratu, Béntang Parahiyangan), jeung Yoyo Risyaman (Asih Urang). Ditilik tina wangunan kecapna mah ‘Mulas Cinta’ téh kaasup frase (runtuyan kecap) nu kawilang ahéng. Teu ilahar. Da enya, méméh ngeunteupkeun kana judul nu éta, juru sanggina lila padungdengan pikeun matotoskeun judul, naha ‘Mulas Kanyaah’, ‘Amparan Asih’, ‘Mulas Kaasih’, atawa ‘Amparan Kaasih’. Nya cop kana ‘Mulas Cinta’. “Aya nilai jual dina kecap ‘Mulas Cinta’ téh,” ceuk Ubun, “runtuyan kecap nu séjénna mah éstu konvén- sional pisan.” Kawuwuh deuih, dina perkara galindengna, lagu Mulas Cinta téh séjén ti nu ilahar, tina lalaguan beu- nang juru sanggi nu lian. Ku kitu téh deuih, lagu Mulas Cinta teu wudu ngandelan ciri khas Ubun dina nyipta komposisi lagu beunangna. Ku salalar gé, bet ujug-ujug baé kapireng motif-motif galindeng ban- dana Ubun Kubarsah. Pon kitu deui dina lagu-lagu Ubun nu séjénna dina Manglé 247810 BBahasan Mamah Dasimah Mulas Cinta
  10. 10. 11Manglé 2478 éta album (Nyungsi, Ulah Tepang Deui, jeung Bulan Nu Saha), motif- motif galindengna éstuning kapireng madeg mandiri tina lagu-lagu beu- nang nyanggi nu séjénna. Husus dina lagu ‘Nyungsi’, gaya galindeng Mamah Dasimah bangun nu ngahaja leuwih teleb neuleuman- ana. Éta lagu nu mibanda wirahma anca téh, pikeun Mamah mibanda tangtangan anu mandiri, kawantu saméméhna éta lagu téh mangrupa lagu panambih dina Sekar Anyar (nu ngantét kana lagu poko ‘Suwung’). Dina Sekar Anyar mah, lagu ‘Nyungsi’ téh dihaleuangkeun ku Rosyanti jeung Mstika Iman. “Aceuk téh hoyong milari gaya nu bénten tina wanda Sekar Anyar,” ceuk Mamah basa latihan di Dasen- tra, “galindengna hoyong karaos pisan wanda kawih degung.” Dina ieu album, Mamah gé mang- gih tangtangan anu pohara. Lian ti kudu ‘ngawadahan’ lagu-lagu gaya ‘Dasentraan’ (lagu karya Ubun), Mamah dipambrih meruhkeun ka- mampuh dina ngolah sora sina luyu jeung téma lagu. “Lagu-lagu Kang Ubun téh romantis pisan. Sadayana ngeunaan cinta. Mangkaning cintana kaayeunakeun,” ceuk Mamah deui semu seuri, “tah, dina yuswa aceuk nu tos sakieu sepuhna mah, rada répot neuleumanana lebah téma cinta kaayeunakeun mah.” Jaba deuih, dina éta album téh Mamah kudu duet jeung Ujang Supriatna, nu dina umur mah éstu- ning ganjor pisan. Tangtu, Mamah réa manggihan tangtangan; béda jeung cara Mamah mun keur pareng duet jeung Didin S. Bajuri (carogéna, sakumaha dina sawatara album nu kungsi populér dina taun 80-an). Papadaning kitu, dina runtuyan proses rékaman (rekamanana di Studio STSI) sanggeus tepi kana hambalan mixing mah, sora Mamah jeung sora Ujang téh teu wudu silih imbangan, cara dua sora rumaja anu sapantaran baé. Gaya Anyaran Dina sapuluh taun katompérna- keun, rékaman degung téh bangun geus ilahar deui sok diwuwuhan ku késétan piul. Béda jeung dina gaya dekade 70 tepi ka 90-an anu boh dina introduksi (mangkat) jeung interlude (gelenyu) cukup dimélodi- an ku suling baé. Malah antukna mah kétang, ayana sora piul téh lain baé pikeun ngawuwuhan pirigan waditra gamelan degung wungkul, tapi ogé neba kana kacapian wanda anyar jeung cianjuran. Tilu taun katompérnakeun, muncul gaya kacapian anyar nu ku Ubun Kubarsah disebutna ‘Kacapian Harmonia’ sakumaha nu kapireng dina album ‘Enjing Deui’ nu midang- keun juru kawih Rita Tila téa. Dina éta kacapian harmonia mah unsur sora piul téh mibanda peran anu gedé dina urusan mamanis; najan enya, ayana piul téh masih kénéh disandingan ku sora suling. Tah, nya dina album Mulas Cinta gé, peran piul téh mibanda peran nu pohara gedéna di sagédéngeun sora suling piken nguniangkeun mamanis. Album ‘Mulas Cinta’ lebah aransemenna digarap ku seniman pedalan STSI, Adé Suparman. Dina garapanana, Adé geus matéakeun komposisi anu dinamis. Méh kabéh dina mangkatan lagu dijieun kompo- sisina. Pon kitu deui lebah nganteur haleuang, meulitan haleuang, mirig haleuang, jeung nutugkeun haleuang, komposisina éstuning di- garap pisan kalawan daria. Nu- matak, unggal lagu téh moal matak bosen ngadéngékeunana. Nu luewih metot deui téh, éta lebah hadirna sora piul téa. Nu miul- na Yadi ‘Piteuk’ Cahyadi, seniman nu ngagarap aransemen album ‘En- jing Deui’ dina garapan Kacapian Harmonia téa. Ngeunaan Yadi Pi- teuk, pikeun sapuluh taun katom- pérnakeun mah ngaranna geus jadi kacapangan deui. Saban album réka- man, boh nu tradisional kayaning kacapian, degung, kiliningan, jeung cianjuran, boh nu modern cara pop Sunda, késétan piul Yadi téh bangun nu geus jadi ‘kawajiban’ deui. Tuda éta téa, piul nu dikését ku leungeun Yadi mah éstu nguniangkeun mama- nis nu pohara éndahna. Nu nyulingna, saha deui mun lain Iwan Mulyana. Inyana téh seniman suling nu pangnyong- colangna dina mangsa kiwari. Teu bina ti Yadi, dina urusan nyuling mah, Iwan gé mindeng kapireng sora sulingna, boh dina degung, boh dina kacapian. Utamana mah nya dina cianjuran. Ari seniman séjénna nu milu ngawewegan dina album ‘Mulas Cinta’ téh nyaéta Uyép S (saron), Ahmad Sofyan (bonang), Endang Alit (kendang), Panji Triyadi (ka- capi), Apék Supriatna (jengglong), jeung Iing Firmansyah (goong). Ieu seniman téh geus maneuh deui dina nabeuh gamelan mah, utama- na dina degung lagu ageung (klasik) jeung gamelan saléndro. Sedengkeun anu nyarungsum prosés rékamanan nya éta Abuy ti Studio STSI. Ubar Kangen Dibanding jeung rékaman ci- anjuran atawa kiliningan jeung wanda nu séjénna mah, rékaman album dina wanda degung téh kawi- lang geus heubeul pisan ‘ngarandeg- na’. Dina taun 80 tepi ka taun 90-an, kungsi ngajaul ngaran-ngaran Elis Wizaksmi, Ida Widawati, Imas Per- mas, kaasup Mamah Dasimah jeung Nining Méida. Ari nu kacatet mro- duksi lagu-laguna di antarana nya Ubun Kubarsah, Ujang Suryana, jeung Nano S. Utamana kana lagu-lagu Ubun Kubarsah, sok laju kapireng aya ciri katut karakter anu khas; pang- pangna karakter lagu nu gedé nyuméndér kana galindeng cianju- ran. Papadaning kitu, lagu-lagu hégar Ubun gé teu wudu matak ngirut sakumaha nu kabandungan dina album kawih kacapian ‘Saha Eta’ nu kungsi ngahudang génjlong dina awal taun 80-an, jeung album kawih degung ‘Asa Tos Tepang’ nu kungsi génjlong dina taun 80-an katompérnakeun. Nya tina album ‘Mulas Cinta’ muga-muga baé bisa jadi ubar ka- ngen, boh kana sora Mamah Dasimah boh kana lagu-lagu Dasentraan, gaya Ubun Kubarsah. Muga-muga.*** (Dian Héndra- yana)
  11. 11. Manglé 247812 NNyusur Galur D ina Manglé minggu pengker dicarioskeun ngeuna- an kabiasaan masarakat Talaga ngalakukeun ritual di Desa Sanghiyang. 1. Ritual Nyapu Nyapu dipigawé ku para kuncén unggal poé Senen tiap minggu éta téh. Para kuncén ngoér wé sasapu tepi ka lalening beresihna. Ti mimiti nyapuan jalan asup ka kom- plék Talaga, Sabada tepi ka pertelon, tilu kuncén meresi- han jalan nu rék ka makam Sunan Parung jeung meresihan makamna, opat kuncén séjénna meresihan jalan anu brasna ka talaga jeung lokasi sisi-sisi talaga. Lian ti kitu dilakukeun ogé Dangdan Tajur, nyaéta meresihan talaga poé Senén rék asup ka Minggu, katompérnakeun bulan Ramadhan, nu migawéna tetep para kuncén, tapi diban- tuan ku masarakat sabudeureunana ayeuna mah. 2. Ritual Nyiramkeun Nu disebut nyiramkeun mah nyaéta meresihan artefak titinggal Karajaan Talagamanggung nu disimpen ku para turunanana. Cai keur meresihanana maké kembang mayang meunang nyacag anu disimpen dina gentong badag, upacara lumangsung poé Senen méméh tanggal 20 Sapar. Nurutkeun sumber tradisi, cai kembang mayang téh bisa ngaétkeun artefak Sésa cai kembang mayang bisa méré barokah jeung bisa nyageurkeun rupa-rupa kasakit Ritual nyiramkeun dimimitian ku ngala cai diwadahan ku sarupaning lodong tapi tina awi konéng, caina kudu dicokot ti tujuh sumber aér nu dianggap karamat nyaéta ti gunung Bitun, Talaga Sanghiyang, Ciiray, Wanaperih, Lemahabang, Regasari, jeung ti Ciramas. Nu nyokot cai karamatna kasepuhan (tokoh adat) Talaga dina awal bulan Sapar. Lodong awi konéng anu geus pinuh ku cai téh heug dibawa ka musieum Talaga manggung dihijikeun dina kendi, terus didoa’an sacara Islam, saterusna ku patugas anu ditunjuk éta cai tina kendi téh diképrét-képrétkeun kana barang-barang pusaka. Ti mimiti ngéprétkeun cai kana arca Ratu Simbar Kancana, Raden Panglurah, kana pedang-pedang, kana goong jeung saka- béh barang pusaka anu disimpen di éta musieum. Éta kabéh dipigawé minangka simbul nyuci meresihan jeung hormat kana warisan para luluhur. Masarakat mungguh moyék di buruan musieum nyaksian upacara ritual ieu bari sabadana terus parebut cai sésa nyuci barang-barang pusaka. Maranéhna ngarasa yakin pusaka anu disucikeun ku cai karamat téh kabéh ogé boga kakuatan. Kitu deui cai urut meresihan pusaka ngandung kakuatan. Tradisi saperti kitu ngagambarkeun kumaha cara manusa ngahormat alam, pangpangna cai nu jadi sumber kahirupan sajaba ti hawa, tanah jeung seuneu. 3. Ritual Pareresan Pareresan mah dilaksanakeunana unggal poé Senen saban taun sabada panén rayat ku sakum rayat Sanghiyang. Rayat jarah ka makam Sunan Parung terus meuncit domba, dagingna dibagikeun ka sakumna anu jarah. 4. Ritual Nadzar/ Meuncit Domba Ritual ieu mah dipigawéna husus ku nu jarah anu ngarasa diijabah panedana. Éta téh anu unggal poé Senen atawa Kemis ti jam 07.00 isuk-isuk tepi ka jam 12.00, ditungkulan ku para kuncén, aparat Désa Sangang di pertelo antara jalan ka makam jeung jalan ka talaga Sanghiyang, kagiatan ieu téh disebut Pamotongan, atawa Meuncit domba. Sarat meuncit domba nu kudu dilaksanakeun ku nu nadzar téh kieu; a) Domba jalu anu umurna geus 1,5 taun. b) Hayam jaluna hiji c) 4 hayam kampung d) 20 kg béas. e) Kalapa ngora sahulu. f) 4 tumpeng / congcot. g) Ketan beureum hideung jeung bodas terus dijieun congcot 9 laleutik. h) Tipung béas dibentuk lalonjong lobana sarua kudu 9, diwarnaan héjo, konéng, hideung, jeung bodas. i) Kalapa meunang meresihan kulitna tepi ka bodas bersih 9 hulu j) Tiwu leutik 9 potong. k) Seupan taleus laleutik 9 potong. l) Saupan sampeu leutik 9 potong. m) Cau raja 9 n) Tékték 9. o) Bungbu masak sacukupna, honjé, “joul”, jeung jan- Katompérnakeun Ramadhan Para Kuncén Meresihan Talaga
  12. 12. 13Manglé 2478 tung cau. p) Daun tepus masing-masing 9 lambar, ditendeun di tilu bagian anu geus ditangtukeun. q) Daun bingbin/palem leuweung masin-masing 9 lambar diteundeun di tilu bagian anu geus ditangtukeun. r) Daun hanjuang 9 lambar. Sabada domba dipencit cokot 13 rupa bagian awak domba nyaéta sabagian biwir luhurna. Sabagian halis anu katuhu, sabagian ceuli katuhu. Sabagian kulit akar tanduk. Sabagian kulit cokor katuhu, sabagian peler katuhu, sabagian buntut, sabagian susu katuhu, sabagian haté, sabagian kalilipa, sabagian tungtung peujit, sabagian sineureut, sabagian lamusir. Kitu sawatara ritual anu biasa dilakukeun masarakat anu daratang ka talaga Sanghiyang. Koleksi musieum Talagamanggung Dua Koleksi Musieum Talagamangung jeung Imah Kuncén Talaga Sanghiyang. Sajumlah artéfak nu asalna tina lahan sabudeureun talaga ayeuna mah geus jadi milik kulawarga turunan Raja Talagamanggung, sabagian deui disimpen di imah Kuncén Talaga, sabagian gedé mah disimpen di Musieum Talaga- manggung. Artéfak anu disimpen di imah Kuncén Talaga di antarana 3 pedang, hiji kujang, hiji wadah cai anu di jerona aya tulisan aksara tapi geus alus tepi ka teu bisa diidentipikasi, hiji plakat Cina. Koin-koin Hindia Walanda jeung koin-koin jaman NKRI, hiji baki, hiji barang nu rék jiga koenjer jeung hiji batu leutik. Sajeroning kitu, artéfak anu aya di musieum Talaga- manggung mah mangrupa menhir buleud panjang, panjangna kurang leuwih 2 meter, batu pelor, batu gundik, batu pipisan, lulumpang batu, liangna hiji atawa dua, jeung batu tasbé (tempat ngukuhkeun kalungguhan putra makuta jeung raja). Lian ti kitu, di Musieum Talagamang- gung ogé aya rupa-rupa koleksi diantarana arca, senjata, gamelan, baju zirah, duit, mariem, keramik asing jeung lokal, panto, jandéla jeung lomari. Nurutkeun sumber tradisi, sabagian koléksi nu aya di Musieum Talagamanggung, nyaéta mas kawin ti Radén Ranggamantri ti Pajajaran kanggo Ratu Sunyalarang basa diréndéngankeun. Saterusna dianggap barang pusaka karuhun urang Talaga. Makam Sunan Wanaperih Makam Sunan Wanaperih atawa Aria Kikis perenahna di Kebonwana Désa Kagok Kacamatan Talaga. Sacara astronomi aya di kordinat 06 darajat 57”09,95,40” LS jeung 108 darajat 18”15,90 BT luhurna 618 meter dpl. Ieu makam aya dina hiji cungkup opat pasagi panjang dijieun tina keramik bodas, puncak makam jeung tutunggulna tina kayu nu dicét abu-abu. Aya makam anu dipercaya makam Sunan Wanaperih sanajan dina tutunggulna henteu aya tulisan anu nerangkeun yén éta makam Sunan Wanaperih, tapi éta bisa dianggap yén Sunan Wanaperh téh tokoh sajarah nu beer-bener kungsi aya di kieuna tur ngalalakon di Karajaan Talaamangung. Makam Apun Surawijaya Perenahna di Kampung Lemah Abang Desa Cikeusal Kacamatan Talaga. Sacara astronomi aya dina koordinat 07 darajat 00”16.80” LS jeun 108 darajat ‘’ 18”73,00” BT uhurna 624 meter dpl. Makam dirungkupan ku cungkup opat pasagi panjang, dijieun tina keramik hejo, tutunggulna di tungtung kalér jeung kidul. Luareun aréal makam aya tilu makam séjénna, dua makam ngajajar nu hiji deui mah misah, opat pasagi panjang, 11 umpak (dua makam nu mimiti) jeung 9 umpak (hiji makam kadua) tina bata. Nurutkeun sumber tradisi tilu makam ieu téh makam pangawal Apun Sura- wijaya. Ayana makam Apun Surawijaya anu sarua tanpa katerangan dina tutuggulna nyirikeun yén tokoh Apun Surawijaya bener-bener kungsi aya di kieuna, jeung nguatkeun katerangan yén Karajaan Talaga lain dongéng tapi bene-bener aya. Makam Ciburuy Situs Ciburuy ayana di Kampung Ciburuy Désa Talaga Wétan Kacamatan Talaga. Sacara astronomi aya dina koor- dinat 06 dsrsjst 59”09,54 LS. Jeung 108 darajat 18”35,73 BT elev 2065 ft. Éta makam-makam téh ayana di komplék pamakaman kulawarga boh makam anyar boh makam kuno. Makam kuno anu bisa didata lobana 13, tujuh di- antarana ngajajar ti kalér ka kidul wangunanana sarua nyaéta opat pasagi panjang, panjangna antara 2,23 meter rubakna 72 sentimétér. Genep makam séjénna sarua jeung makam anu mimiti, ngaréndéng jeung makam anu mimiti, ayana gigireun jajaran makam anu mimiti, ngajajar ti kalér ka kidul. Ukuranna leuwih leutik ti tujuh makam saméméhna. Tutunggul makam wangunanana sterilisasi nilotpala (kembang taraté satengah beukah) atawa padma (kem- bang taraté keur mekar), hiasanna béda antara makam nu hiji jeung anu séjénna téh diantarana motipna sulur- sulur daun maké gambar kembang srangéngé di tengah- na boh aya kolopak kembang atawa henteu, sahandapeun hiasan kembang srangéngé aya hiasan daun. Sawatara makam maké hiasan sulur-sulur daun, gam- bar kembang srangéngé, di tengahna boh dina kelopak kembang atawa henteu, handapeunana aya motip segitilu, kénca katuhuna aya buleudan. Dipadukeunana motip segitilu jeung gambar buleudan saperti kitu, di candi Sukuh jeung Ceto di Gunug Lawu Jawa tengah. Tina : Sajarah Kerajaan Talaga Nu ditulis ku Nina H.Lubis (Ed) Etty Sarinendyanti, Undang Ahmad Darsa, Miftahul Falah. ** HRS/Hanca**
  13. 13. Manglé 247814 MMunara Cahaya Hartosna: Maha Suci Alloh anu geus ngiangkeun abdi-Na dina hiji peuting ti Masjidil Haram ka Masjidil Aqsa, anu sakurilingeun- ana ku Kami diberkahan, pikeun Kami némbongkeun ka manéhna ti antara ayat-ayat Kami. Saéstuna Anjeunna Nu Maha Ngadangu, Nu Maha Uninga. (QS. Al-Israa: 1). Dawuhan di luhur, dikawitan ku kalimah ‘Subhana’, ‘Maha Suci Alloh’. Ieu kalimah nuduhkeun, yén Alloh nerangkeun, élmu jeung akal manusia moal aya bandinganana jeung élmu Alloh SWT. Kaunggel dina surat Al-Kahfi ayat 109 nu kieu hartosna: “Pék ucapkeun, upama waé lautan jadi mangsi keur nulis kalimah-kalimah Gusti, saéstuna bakal érép lautan éta saméméh érép ditulis kalimah-kalimah Gusti, sanajan didatangkeun tambahan- ana sakitu deui.”. Margi kitu, mangga saméméh niténan dina raraga nyandak hikmah tina miéling Isra' Mi'raj Kangjeng Rosulullah SAW, kaimanan urang nu kudu di- heulakeun. Sabab Alloh geus nepikeun kalimah tauhidna, 'subhaanalladzii'. Isra' wal Mi'raj kajantenana sa- taun sateuacan hijrahna Rasulullah SAW ka Madinah (Yatsrib harita mah). Nalika harita, Rosulullah SAW ninggang dina kaayaan nu sedih kingkin. Teu kitu kumaha? Sapertos jalmi biasa, Rosul sabari nangkeup tuur di Masjidil Haram, haténa teu tiasa ngabendung ujian- ujian. Sapalih katerangan nerangkeun, Rosulullah SAW sapertos nu nu putus asa. Nuju kaayaan nu sumpek kitu, isteri Siti Khadijah r.a. sareng Abi Thalib, emangna dipundut ku Gusti. Katambih-tambih deui, kaum Qurais sanés ngiring sungkawa, tapi kalah beuki ngahina, beuki ngadongsok, kumaha carana ngagunakeun kasempetan kaayaan jiwa Rosul. Kanggo Rosul harita, badé teu sedih kingkin kumaha, istrina nu salami ieu nu ngabéla perjuangan Islam, kitu deui Abi Thalib nu mampuh ngabédéngan Nabi tina kabengisan kaum Qurais, harita parantos ngantunkeun. Margi kitu, ku Mahakawasaan Gusti, Alloh Swt. masihan "rahmah"-Na, pikeun méré pituduh ka Rosul-Na, Muhammad SAW. "Warahamatii wasi'at kulla syaein", kitu Alloh negeskeun dina al- Qur'an. Rosul SAW dina peuting nu sarwa prihatin sareng rupa-rupa ujian, Alloh SWT ku Maha Kakawasanana, Rosulullah diajak jalan-jalan (isra) terus naék (mi'raj), ditingalikeun kumaha perjuangan para nabi sareng rosul saméméhna, dugi ka Rosulullah SAW tiasa ningal langsung kaagu- ngan Ilahiyah di Sidratul Muntaha. Waleran Solat Sakumaha kaunggel dina surat Al-Israa, Isra Mi’raj sanés kajante- nan nu biasa, tapi nu luar biasa. Ka- jadian nu sacara qat’i didawuhkeun ku Gusti, mémang nanjeurkeun kaluhuran jeung kaagungan ajaran agama. Saparantos Rosul lulus nandangan hiji ujian nu kacida beuratna, saterasna Rosul ka- sumpingan Malaikat Jibril pikeun ngabubungah tur disucikeun haténa. Saterasna Rosul dicandak sareng diiangkeun pikeun ningal kakawasaan Alloh Swt. "Subhaanalladzii arsoo bi 'abdihii laelam minal masjidil haram ilal masjidil aqso alladzii baaroknaa haolahuu, linuriyahuu min aayaatina, innahuu huwassami'ul basyiir." Nalika Rosul mi’raj ditaékkeun dugi ka langit katujuh, ditingalikeun kaanéhan-kaanéhan. Hiji gambaran manusa nu parantos kajadian sareng nu bakal kajadian. Malihan dugi ka tingalikeun surga sareng naraka pikeun umat manusa. Nalika singgah di sababaraha tingkatan langit, ditepangkeun ogé sareng para Rosul nu sami-sami perjuanganana dina nanjeurkeun agama nu hak tauhid Illalloh. Dugi ka puncakna ka Sidrotul Munthaha, Rosul nampi tugas pikeun nyumponan solat wajib lima waktu. Kitu kakawasaan Alloh sakumaha dawuhanana. Teu aya deui rasa mangmang Rosululloh di- iangkeun nu sakitu gampilna, margi mung Alloh nu gaduh ieu alam jagat raya. Tapi bénten deui sareng kaum harita Qurais Jahiliyah téa. Saparantosna Rosul ngadugikeun kaagungan Gusti, sanés percaya tapi kalah beuki ngalédék, ngalélécé. Malahan beuki loba nu ngahardik, cenah Rosul ayeuna mah beuki lieur beuki gedé bohongna! Anging Alloh nu Maha Uninga tur Kawasa kana sagala rupaning kakawasaan, Rosululloh saparantosna dilatih Hikmah Isra' Mi'raj Rosulullah SAW. Ngadegkeun Solat, Nguatan Ukhuwah Umat Ku Arif Nur Hakim
  14. 14. 15Manglé 2478 sareng ditingalikeun kumaha sipat- sipat manusa saméméhna, sanés bendu tapi ningalikeun paromanna nu langkung mulya, sahingga para sohabat nu tumut langkung per- caya. Sapertos dicarioskeun ku Sayyidina Abu Bakar. Anjeunna nu pangheulana percaya dipayuneun kaum Qurais, yén teu aya deui jalmi nu soléh sareng jujur anging Rosulullah. Teu aya sakedik ogé nu rasa cangcaya kana ucapan Rosul. Para sohabat lianna beuki yakin, mustahil kanggo Rosul nu saé ahlakna upama kedah ngabohongan umatna. "Wasta'iinuu bishshobri wash- sholaati wa innahaa lakabbiirotun illa a'lal khosyiin." Ieu surat Al- Baqoroh ayat 45 téh mun disunda- keun mah kieu: "Jadikeun sabar jeung solat pitulung pikeun maranéh, saenyana éta téh kacida beuratna anging pikeun jalma nu khusyu." Ieu oléh-oléh nu kacida agungna, solat wajib nu lima waktu. Sabab, pancén ieu, mibanda kani’- matan nu dibarung ku pitulung Alloh. Sapertos katingal tina sababaraha ujian Rosul sateuacan Isro Mi’raj, geuning dina kaayaan kitu téh jalanna mung ku taqorrub ilalloh, nyaéta solat. Kitu deui upama Isra Mi’raj pinuh ku kaagungan alam jagat raya, éta ogé apanan sadayana aya dina kamulyaan solat. Lima waktu ogé nuduhkeun sangkan manusa téh kedah aya dina patokan waktu. Lalampahan manusa diieu alam dunya moal leupas tina waktu. Margib Isya Subuh Asar Lohor sa- daya nuduhkeun kana patokan waktu nu kacida luhungna. Dina patokan waktu éta, urang di- piwarang sangkan saheunteuna urang téh kedah tawakal ka Alloh. Solat dina waktu nu tos ditangtu- keun ogé nu leres mah, sanés nu lénglé, tapi nu ‘ala waktuha jeung husyu. Dina kaayaan kitu, solat urang bakal nyumpingkeun takwa téa. Margi, teu kirang-kirang jalmi anu kaayanana nuju séhat jagjag waringkas, dak dumadak katarajang kasakit, boh kasakit lahir atanapi batin. Alatan kasehatanana teu dibekelan ku katakwaan sapertos ngadegkeun solat, nu kaluar mah sok hawa napsu. Tah upami anu dibekelna takwa mah boh nalika sehat atanapi teu damang, bakal tetep ajeg dina rido Gusti tur éta téh mangrupi ciri jalmi anu akalna walagri. Dawuhan Alloh SWT.: Inna Sholata tanha’ ‘ani al fakhsya wa al munkar. Nu hartosna kieu: Saéstu- na solat téh nyingkahan tina polah nu jahat jeung mungkar.” Seueur paréntah diwajibkeun- ana solat, tapi sakedik jalmi nu terang kana hikmah solat. Kitu deui mungguh manusa tara awas kana ni'mat, nu sok padahal ku dipapari- nan kahirupan ogé geus mang- pirang-pirang ni'mat anu hésé pikeun diukur sakumaha pangajén- na. Ku kumargi kitu, sakumaha tadi yén solat téh tugas. Ari tugas apanan nyandak hikmah. Margi solat téh tugas urang, janten urang ogé wajib ngajak jalmi supaya solat. Ulah tebih-tebih ka putra-putra urang, ka carogé, ka tatanggi sareng sajabina, ieu tugas. Naon sababna kedah dilebetkeun kana tugas? Margi dina muterna alam muterna jaman, polah jalmi téh geuning beuki robah. Solat Nanjeurkeun Ukhu- wah Islam teh agung tur linuhung. Lantaran kitu, upama ajaran agama, sapertos Solat henteu dilaksanakan, hartina eta jalma geus ngaragragkeun kaagungan Islam. Kaadilan, kajujuran, atawa pamingpin nu amanah, sakumaha diagungkeun dina ajaran Islam, mung saukur harepan wungkul, upama umat ninggalkeun solat. Islam negeskeun, yen ciri antara mu’min jeung lianna (kafir), nyaéta solat. Hartosna, solat nu jadi rukun Islam, leres-leres jadi pangraket kaum mu’minin. Asholatu imaddu- din. Solat teh tiangna agama. Hartosna, saha jalma nu teu ngadegkeun solat, eta jalma geus ngaruntuhkeun agama. Upama geus ngaruntuhkeun agama, hartina eta jalma geus embung ngajaga poko- poko agama nu di antarana kawaji- ban hifdul umat. Nu jadi patarosan, naha loba umat Islam nu pabureuncay dina pamadeganana? Waleranana lan- taran loba di antarana jalma-jalma henteu ngajadikeun Islam keur alat nanjeurkeun ukhuwah. Upama kitu, tangtu ieu téh bahla. Loba cara keur ngajaga umat, di antarana solat ber- jamaah. Ngan deui-deui loba jalma nu teu mampuh nyandak hikmah tina kakedahan solat berjamaah. Sok padahal, upama umat terang kana pentingna berjamaah, ajaran Islam bakal leuwih ngamulyakeun umat. Bulan Rojab, bulan nu agung, bulan dilungsurkeunana parentah solat, sawadina jadi eunteung umat keur ngajaga ukhuwah umat. Kitu deui ka pribadi-pribadina, upama dibandungan mangsana kiwari, kantenan matak pikahariwangeun. Di saban tempat jeung di tiap kawijakan ti pangusaha nu mayori- tas Islam, henteu ieuh ngajadikeun solat minangka tali pangraket ukhuwah umat. Ieu tanda, yén bangsa urang mémang geus teu maliré deui kana urusan ajaran agama. Bangsa urang geus teu aya deui nu ngatur kana paripolah ka- manusaan. Nu aya jeung bukti kalah sabalikna. Seueur polah jeung pasipatan bangsa nu ahirna ngajurunglaku jeung ngamomoré- keun kana papagon agama. Margi kitu, mudah-mudahan dina ngeusian sasih Rojab taun ieu 2435 H, urang salawasna dipaparinan rohmat sareng hi- dayah Alloh Swt.. Allohuma laa tuji’kulubana ba’da idhadaitana wahablana milladunka rohmah, innaka antal wahhab. Amin ya robbal ‘alamin. ***
  15. 15. Manglé 247816 TTanyaJawab Patarosan: Assalamu’alaikum Wr. Wb. Tumaros ngeunaan jama’ solat upama dina kaayaan macét. Sapertos nalika di jalan nu macét nu mangjam- jam, kumaha kedahna. Hatur nuhun kana waleranana. Wassalam, Ade Safrudin Cibadak Sukabumi Waleran: Ti payun ngahaturkeun nuhun kana patarosanana perkawis solat. Kaleresan deuih, ayeuna sasih Rojab, nu mana dilungsurkeunana kawajiban solat. Hartosna badé keur kumaha ogé teu aya alesan kanggo ninggalkeun solat, kalebet upama nuju macét nu mangjam-jam atawa nyeepkeun waktos nu lami. Dina édisi Manglé kapungkur ogé kantos nerangkeun perkawis solat nu patali sareng saba-sabab ayana jama’ solat. Ayeuna urang waler deui, mudah- mudahan ageung mangpaatna, utama dina kakedahan nepikeun ajaran agama, sok sanaos sababaraha kali. Da mémang kitu ari ajaran agama mah, geuning sok seueur nu babari hilap deui. Patali sareng patarosan, saéna urang waler heula katangtosan waktu-waktu solat nu tos ditangtukeun dina Alquran, sakumaha pidawuh Alloh SWT anu unggelna: “Saéstuna solat mangrupa kawajiban anu tos ditangtukeun waktu- waktuna pikeun ka jalma-jalma anu ari- man.” (QS. al-Nisa: 103). Ayat sanésna nyebatkeun: “Prak adegkeun solat ti mimiti panon poé condong nepi ka peu- ting jeung waktu subuh. Saéstuna solat subuh disaksian ku para malikat.” (QS. al-Isra: 78). Sedengkeun ningalkeun solat kaasup dosa tur ngarusak kana kaimanan hiji jalmi, sakumaha pidawuh Alloh SWT. anu unggelna: “…. Mangka datang sanggeus maranéhna generasi anu ngamomorékeun kana solat jeung nutur- keun hawa nafsuna, mangka maranéhna dina poé engké bakal manggih jalan anu sasar.” (QS. Maryam: 59). Dumasar kana ayat Alquran ieu, mangka solat mangrupa kawajiban anu henteu bisa ditawar-tawar deui pikeun ka jalma-jalma anu ariman. Saupama aya hiji waktu anu henteu dilaksanakeun bari dihaja mangka tos kaasup dosa, malih dina Hadits disebatkeun: “Solat mang- rupa tihangna agama, sing saha anu ngadegkeuna mangka manéhna tos ngadegkeun agama, jeung sing saha anu ninggalkeunana, mangka manéhna tos ngaruksak agama.” Ku kituna saperti dina kaayaan urang nuju kumaha waé, saperti dina kan- daraan nu kapegat macét sedengkeun geus kana waktu solat, saupama bisa di- laksanakeun di luar mobil sakumaha ilaharna, mangka hal ieu leuwih hadé. Tapi saupama henteu bisa atawa henteu mungkin alatan kandaraan keur macétna mangka meunang ngalaksanakeun solat dina kandaraan. Namung saratna kedah mayun ka kiblat nalika takbiratul ihrom teras solatna disampurnakeun ka mana waé mayunna luyu sareng arah majuna kandaraan. Carana, tetep bari calik di tempat (di jok mobil). Saupama ruku, mangka salirana ditungkulkeun sakedik. Teras saupama sujud, mangka salirana ditungkulkeun leuwih handap ti batan nalika ruku. Cara saperti kieu dumasar kana Hadits Nabi anu sumberna ti Ya’la bin Murrah anu diriwayatkeun ku Imam Ahmad sareng Tirmidzi. Ya’la kantos nyarengan Nabi Muhammad SAW. di hiji tempat, teras turun hujan, taneuh jadi baseuh. Henteu lami datang waktu solat, Nabi maréntahkeun salasahiji sahabatna supaya adan teras komat. Teras Nabi solat di luhur kandaraan. Ti harita Ya’la ngabéjakeun ka para sahabat lianna wiréh Nabi nalika solat di luhur kan- daraan saupama ruku, salirana nungkul, saupama nalika sujud, salirana leuwih tungkul ti batan nalika ruku”. Dumasar kana kajadian éta, mangka tiasa di- jadikeun sumber kanggo ngalaksanakeun solat saupama dina kaayaan darurat pisan, saperti upama keur kapegat macét. Ngan langkung saéna mah, sateuacan angkat urang kedah tos tiasa nyawang kana kaayaan pimacéteun di jalan, nepi ka waktu solat (contona waktu solat Asar) bakal luput atawa bakal kaliwatan. Ku hal kitu saena urang buru-buru solat heula, teras angkat. Ku cara kieu, mangka waktu solat Asar moal lapur. Tapi saupama naék kandaraan sateuacan datang waktu solat, teras kapegat macét di jalan bari moal bisa turun heula, mangka bisa di- jama’. Ngajama’ solat dimeunangkeun nalika aya hajat atawa dina kaayaan darurat, sok sanajan lain dina kaayaan keur musafir. Contona nalika kapegat macét dina waktu solat magrib nu waktu- na samporét pisan. Dina kaayaan kitu, mangka solat magrib meunang dijama’ kana waktu solat Isya (jamak ta’khir). Tapi saupama solatna henteu bisa di- jama’ saperti solat asar mangka pilihan kadua nyaéta ngalaksanakeun solat dina kandaraan. Wuduna? mangka tiasa di- ganti ku tayamum. Di antara dalil anu ngameunangkeun jama’ solat salian ti waktu nyaba (safar) nyaéta Hadits anu nyebatkeun: “Rosulul- loh SAW. pernah ngajama’ solat lohor sareng asar, ogé magrib sareng Isya di Madinah, sanés lantaran ngarasa sieun ogé sanés lantaran hujan”. Salasahiji sahabat naros ka Ibnu Abbas: “Naon maksadna Rosul ngalakukeun saperti kitu?” Ibnu Abbas ngawaler: “Mantena henteu hoyong umatna ngarasa beurat dina ngalaksanakeuna paréntah Alloh.” (HR. Muslim). Malih dina Hadits sanésna disebatkeun, wiréh Rosul di Madinah kantos ngajama’ solat padahal teu aya sabab hujan ageung, atawa teu damang, tapi Rosul ngajama’ lantaran alatan lianna anu kacida daruratna. Dumasar kana pedaran di luhur tiasa disimpulkeun, wiréh ngajama’ solat dimeunangkeun nalika kapegat macét anu henteu bisa dikukumaha deui. Saupama solat anu henteu bisa dijama’, tur dina kaayaan darurat, mangka meu- nang solat dina kandaraan. *** Wallohu ‘alam. Solat Jama’ Waktu Macét Gawé bareng MANGLÉ, FKIP (Fakultas Keguruan & Ilmu Pendidikan), sareng LPPSI (Lembaga Pengkajian & Pengembangan Syiar Islam) UNPAS
  16. 16. Manglé 247818 CCaritaNyambung (6) S ugan téh rék ngajak ningalan toko-toko sabudeureun hotél terus uplek ngobrol deui di kafé bari ngopi. Horéng di- ajak kana mobilna. “Urang ningali panon poé surup ti Munara Eifel mana- wi kaudag kénéh,” pokna. “Da atos ka dinya mah,” ceuk kuring. “Éta mah siang. Ayeuna sonten. Unik geura,” walonna. Biur baé ngajugjug deui wangunan nu kamashur saalam dunya, Munara Eifel. Sajajalan Pierre nyaritakeun pangalaman nalungtik karya- karya budaya lawas nu diusulkeun jadi warisan bu- daya dunya. Atuh kuring so- rangan nyaritakeun kahirup an urang Sunda bari teu poho ngaguar ajén-inajén nu nyumput jeroning lagu jeung rumpaka Tembang Sunda. Asa beuki genah tur nyam- bung ngobrol téh. Malah pogot nepi ka teu karasa geus nepi ka nu dijugjug. Plung-plong awas ka ma- mana ti luhur mah. Loba deuih nu ngahaja “megat” panon poé surup ti lebah dinya. Geura baé kota Paris nu ngampar satungtung ti- ngal sasatna aya handapeun suku. Wangunan-wangunan nu ngajalegir jarangkung ogé ukur sagedé korék api bisa kaciri hateupna ti dinya mah. Jalan butbat di mana-mana teu kaitung lir ramat lancah museur ka Munara Eifel. Wahangan Seine nu meulah kota atra caina semu kulawu wanci reupreupan mah. Ceuk Pierre Munara Eifel minangka titik puseur kota Paris. Wilayah-wilayah sabudeureuna dirancang mangrupa bunderan konsén- trik. Beuki deukeut ka titik puseur kota beuki mahal harga bangunan jeung séwa- anana. Hanjakal harita langit teu pati cangra, semu reueuk kahalangan méga. Duka mé- ga duka polusi kétang. Teu lila dina méga katingal taram- taram aya cahya soré ting- arudat. Kabeneran rada nyingray bréh panon poé sagedé tungtung roko ném- bongan tina sela-sela méga kawas nu ngintip. Jingga katingalna ku kuring mah teu ngempur kawas panon poé surup di urang. Jalma-jalma nu aya tingtarunjuk bari ramé cacarita lantaran nimbulkeun kaéndahan nu unik nyaéta garis-garis ca- haya nuansa warna konéng, beureum jeung biru saulas. Teu lila les deui katutup méga warna kulawu. Niténan panorama alam kitu ngadak- ngadak nyelek rasa nalangsa. Ningal kota nu sakitu upluk- aplak satungtung tingal nimbulkeun kasadaran diri téh karasa pisan leutikna. Komo di payuneun nu nyiptana mah éstu taya hartina. Padahal remen pisan sorangan sok ngarasa leuwih punjul ti batur pangpangna dina rupa, kabisa, jeung kaboga. Lat baé poho kana kasauran guru, “Ari jadi abdi seni kudu salawasna ngarasa diri héjo ambéh jadi asak. Sing saha nu ngarasa dirina asak dagoan baé burukna.” Kitu deui ningal polah jalma-jalma nu sakitu guligah tur mihélok surupna sra- ngéngé nu ukur sagedé tung- tung roko ... ras ka sarakan. Unggal poé di urang mah bisa nyaksian surup jeung mele- tékna srangéngé bari tara ieuh mihélok. Kaasup kuring sorangan éta téh. Padahal ari mihélok téh awal tina rasa hormat jeung misukur ka Nu Kagungan. Kuring sorangan ngarasa jajauheun tina misukur kana sagala kanugrahan ti Mantenna nu katampa salila ieu. Moal dipungkir. Teu karasa panon ngem- beng, nginghak lalaunan, cipanon merebey. Sigana nu nangtung gigireun nguping- eun, da tuluy eureun ngajak nyaritana. Karasa manéhna melong teleb. Kuring nga- lieuk bari teu wasa nyarita lantaran karasa cipanon beuki ngagarajag. Pierre kaciri reuwaseunana. Kek taktak duanana dicekel. Kuring jeung manéh- na pahareup-hareup. “What’s wrong, honey?” sorana ngageter bangun hari- wangeun pisan. Teup paadu teuteup. Socana linduk. Teu sadar sirah nyuuh kana dadana nu sembada. Manéhna nangkeup. Gustiii, naha bet ujug-ujug timbul rasa tengtrem asa boga panyaluu- han nu tohaga. Asa aya rasa nu leungit hég kapanggih deui. Duka naon. Teu lila, leungeunna karasa ngusapan sirah. Ngusapan deudeuh. Pipi kénca katuhu dicium lalaunan. Basa manéhna tungkul, kuring tanggah neuteup teu neuleu ... pasrah. Tapi barang lambeyna méh antel, kuring spontan tungkul bari nahan dadana lalaunan ku dua leungeun. Atuh ngan keuna kana tarang nyiumna téh. “Sorry, I’m not ready yet,” ceuk kuring ngaharéwos. Karasa napasna ngagentak reuwas, terus ngawalon ba- ngun éra. “Never mind, never mind, no problem. I’m deeply sorry too,” pokna bari ngudar rangkulanana. Sorana ngageter. Terus terang lain teu resep jeung lain teu hasrat bieu téh. Malah pasrah rarasaan mah. Tapi ukur C’EST JOLIE H.D. Bastaman (Panghormat ka para panaratas tembang Bandungan, hususna Ubun Kubarsah sareng Nénéng Dinar) (4)
  17. 17. 19Manglé 2478 sawatara detik méméh pa- antel lambey ujug-ujug bréh dina ciciptan raray Emah, nongtoréng kasauranana basa pamit munjungan ka anjeunna. “Bral miang didungakeun muga salamet rahayu. Insya Allah mun engké Antin mu- lang sing tetep sétra beresih siga ayeuna Antin suci leupas tina leungeun Emah.” Éta nu kacipta harita. Ukur sawatara detik méméh kuring kapurba rasa geugeut nu geus lila sirna. Sajajalan aya kana tilu kalina Pierre sasadu ménta dihampura. Taya maksud ngahina cenah. Walon ku- ring, “Urang popohokeun baé. Sigana urang harita kapangaruhan ku situasi.” Enya kawasna mah. Sa- jaba kagémbang ku panora- ma nu sakitu éndahna, harita katingal aya sabaraha pasa- ngan nu silih rangkul némbongkeun kageugeut. Di Prancis mah taya nu miduli mun aya nu silih rangkul silih cium di tempat umum ogé. Malah mun urang melong nu keur silih asih, hég kabeneran aya pulisi, kalah urangna nu ditegor pajah tong ngaganggu privasi batur. Tapi … tapi … lain … lain kitu sabenerna mah. Asa leuwih jero. Tapi éta mah disidem jero haté. Méméh nganteurkeun deui ka D’Diamant, Pierre ngajak nyimpang heula ka réstoran, sabab geus waktuna dahar peuting. Tah bari dahar Pierre nyaritakeun deui riwayat kulawargana. Cenah ramana nyatujuan Pierre dige dékeun dina tradisi Katholik cara ibuna. Tapi basa rék pupus, ramana ngaharéwos sangkan Pierre nganut agama Islam. “Teu acan tiasa ngalaksanakeun amanahna dugi ka ayeuna ogé. Da kumaha atuh ti aalit pageuh ngagem agama Katholik sapertos pun biang sareng kulawargana,” cenah. Pierre nganteurkeun ku- ring nepi ka lobi hotél. Basa sasalaman rék papisah, manéhna ngomong kieu, “Dungakeun sangkan tiasa anteb haté ngalaksanakeun amanah pun bapa sareng tiasa dongkap deui ka Indo- nésia.” Kuring teu sadar ngawa- lon “Aamiin ya Robbal Alamiin.” Ti harita manéhna pleng les taya béja teu carita nepi ka ayeuna. Méh kapopohokeun. (lajengkeuneun)
  18. 18. Manglé 247820 A sa muring- kak basa ningali Si Jalu titirik- tikan bari disaragam pangsi sing sarwa hideung. Iket batik hawukna dibagu- dedkeun nutupan beungeut nyésakeun culak-cileuk sapasang panonna anu lucu. Nyeplés panon indungna. “Bah, tingal Danang! Pendékar Kalong Hideung nya?” cenah ngaabahkeun. Dina leungeunna lima pasi awi temen anu geus dijieun mirupa balati sajeungkalan ngolécér ditalian ku rapia beunang ngarara. “Yu Bah ah, badé ngabasmi penjahat heula!” Pokna ngagorowok bari ngabiribit ka tukangeun rungkun walini, kadéngé récok babaturanana ngabagéaken. “Naaang, teu kéngéng tebih teuing amengna!” Pa- majikan ngajéréwét ti tukang. Mangsa sareureuh budak, tingtrim peuting ngadedempés dina rangku- lan jungkiring lamping. Bulan teu némbongan tapi amparan jomantara cangra hibarna ngémbrat ka sakur pupucukan nu kalan-kalan galideur. Dina golodog gom- bong, sada rekétna ngaba- rubahkeun kasimpé. Naluri batin nyadap ringkang lemes, rét kana panto angger teu endag. Teuteupan anteng deui kana wates embun-embu- nan gunung sawatara gerét risbang di pangkéng teu ieuh ditolih. Paling gé pamajikan rék ka cai. Pamajikan anu leuwih ti sawarsih di- pihukum; pamajikan anu purah maturan ngukir langit ngaréka béntang milang ayang-ayang méga malang di awang-awang. Diuk ngémpol méré ombér tapi kalah ka jempling. Paralak, sada pamalédog kana rung- kun kapol laga. Lenyap! “Maenya manéhna mah, palias teuing aya mamali- CCaritaPondok Si Balati DemitCarpon Emha Ubaidillah
  19. 19. 21Manglé 2478 hanana?” Cek haté. Iket nu meulit na beu- heung diudar, mancén sa- biasa ngabarangbang semplak dina sirah. Panca dria dipepet gumulung dina satunggal kasayagaan. Ras ka nu di imah, dua beu- beulahan nyawa. Jung cengkat tapi kolébatan ti hareup jeung ti gigireun mugagkeun obah awak. Brek dépok, meta capit la- ngir, kep kep trang. Paka- rang nu taya lian balati-balati leutik plak-pluk hareupeun. Hiuk, angin panarajang nyeleccep kana puhu ceuli. Bari ngarawu balati laju di- pangpéngkeun kana galar, sirah ngagiwar. Lol, peureup meuleuneu. Cleb cleb cleb sada balati, kedét nyémpong mahpral pigeulang lawan. Orokaya sasaran ngenyed, plos. Nilik wewesénna anu lain lawan-lawaneun mé- méh mumuluk, awak dikoprolkeun ka buruan. Bréh dedegan lempay sing sarwa hideung, buni ka beungeut-beungeut. Can museur lelembutan, panara- jang kaburu merekpek lir hujan silantang. Ukur sud sed miceunan dina kuda- kuda wangun pancer. Lawan ngareuceuh bincurang dina peta babad pacing. Lawan gé surti sakilat ngarobah teung- geulan meupeuskeun kon- séntrasi. Suruntul teunggeul gelap ngampar, duk! Nyayang kana dada. Kuring ngaheugeu, guprak wéh api- api kapaéhan. “Kakaaang!” Méméh lunta ka tatar wétan, Bapa mopoyanan sangkan kuring ngasakkeun pangarti heula ka Aki Uda di Dukuh Mandalapaksi, geger Manglayang. Aki Uda nu taya lian sobat dalit jenatna aki kuring kawentar sarta kungsi jadi legenda dunya pasilatan, Ranggayuda Si Balati Sewu sedeng Si Aki mah mangsiun manéh sarta geblus mancén dines kapa- maréntahan. Sangggeus sah ti dunya, nya bapa kuring anu nuluykeun kalungguha- nana. “Apa katut aki hidep mah, lain pakna jadi jawa- ra,” cék bapa dina hiji poé. Sajolna di panganjrekan Aki Uda teu ieuh tumarum- pang lantaran pada mika- conggah, dipiadi ku sobat anu saluhureun. Dipilanceuk ku sahan- dapeun. Komo ku mojang tunggal endog beubeureum- na Enin katut Aki Uda, si- patna Andini. “Kula téh banget tibelat ka Abah jeung Ambu di lem- bur, Ki Adi. Asa kokolébatan marengan saban ringkang. Kudu mulang heula Kula téh kaya kieu mah,” gerendeng Ki Sobat, Tubagus Danang. Sobat anu pangraketna di antara murid Aki Uda. Duaan ngabebengkang dina amparan jukut, ngadon ngahérang ngarajut harepan dina kebenan méga-méga anu ngarariut. Manéhna geus puluhan taun, meujeuh mun pada mikaserab ogé jaba cenah teureuh rakéan, para ménak Banten. “Entos pupulih ka Aki?” ceuk kuring sanggeus nga- heneng salila-lila, can naon- naon geus asa lengiteun. Nu ditanya ngarahuh, unggeuk- unggeukna mah laju nga- rénghap jero nguyup hawa soré tina kulincir angin pasir sakaligus bangun ngutah- keun manglaksa katugenah. Jung cengkat, babatek. Gerewek kana pigeulang kuring, “Urang ngajagjagkeun tuur wé yu ah!” Pokna bari ngaréngkas bincurang, gen- tak jingkrak. Jejek mekar nyusul tepus kana kekem- plong, gilek nyérong ngénca. “Baku ari geus nga- lonyéng téh dia mah,” ku- ring ngagolékkeun pigeulang, kek disalin. Srod kuda-kuda ngawangun punggel, julaprét dampal suku manéhna ngangkang, jekok kana dada marengan séréd punggel ngajeblag awakna, blak wéh duaan nangkarak bengkang bari ngabarakatak babarengan. Ngan teu labas, kabaribinan ku nu anyar datang, kuring méh-méhan kabesékan. “Kakang?” Horéng An- dini. Aya ku sieup tur lucu badis Putri Dewi Sarkati ngajengjen dina papayung layung. Danang ngalieus basa kuring pateuteup téh. “Aya naon Din?” Danang nyelengkeung. “Disaur ku Abah, khusus Kakang Dan. Aa Dika mah henteu.” Sapurnama ti harita, karasa cuang-cieung sab Ki Sobat tulus mulangna. Dina itungan kalima purnama can embol-embol. Jejeg sataun teu béja teu carita. Reujeung Andini ngupayakeun nga- jaga jarak da sihoréng papacanganana. “Aki mah moal nyarék, moal ngahempék-hempék ngan baé pancén hidep di dieu can réngsé. Kadua ti éta, Aki banget inggis katem- puhan ku bapa hidep,” pok- pokan Aki Uda ngageuri basa kuring pupulih hayang mulang, matek lilinggeran sadar kana tujuan awal. Gilig geusan ngulik pa- ngarti ngalesu kaweruh sabari geusan ulun ka nu jadi guru. Kadar ka Andini, seug rék diaku adi pituin ki- lang kanyaah séjén teu bisa disisilihan enyoy-enyoyan sok komo mun pareng nganyahoankeun dirina keur midangdam di mumunggang. Ngahelasna mah kabina-bina tapi da teu bisa kukumaha. Nu nga- gubag-gabig rawah-riwih, kuring nahan piseurieun, siet nyabet cadarna. Bray. “Kakang ih!” pamajikan ngajéréwét bari jingkrak tapi rangkulan kuring leuwih rikat. Usik patalukan meta, pamajikan ngajehjer balukar digaléntor. Ragamang kana cekelan, kulawit neueul dina saluhureun ambenna. “Bingah teu?” Cenah. Koréjat cengkat ngarawu awakna nu sigset sing sarwa ngeusi. “Eusian deui. Eulis?” “Tos tilu sasih saur Ema Paraji mah, Kakang,” pama- jikan nompo geugeut. Regeyeng dipayang ka tepas. Basa muncul karaman ulon-ulon gorombolan ti leuweung, kuring sabatur- batur remen mancén ngaronda. Nu hélok bet ngalaman béntrok reujeung nu dianggap gegedugna. Ngan saban rék prung ijén sok mindeng muncul ogé jawara cadar hideung nga- borobotkeun puluhan balati leutik. Si gegedug anu sok make topéng loréng hulu lodaya kanjat ngiles kamana boa. Nu leuwih hélok turta matak ginggiapeun ku pakarang-pakarang anak buahna, ratusan harupat mencos, jelas mapakan pangabisana anak murid Aki Uda nu kakoncara ahli ulin balati. Hiji peuting nu teu kapopohokeun, kapacikeuh meleg-meleg basa ngobrot ka jauhna ana rét ka tukang, Dusun Mandalapaksi geus dikeput haseup hideung, “Cuang baralik deui, dulur-dulur!” Kuring nga- jorowok. Riek léngkah saratus dalapan puluh darajat malik pating berebet patarik-tarik. Ari gok, gebeg. Panganjre-
  20. 20. Manglé 247822 kan Aki Uda geus sate- ngahna kahuru. Teu miroséa nanaon, awak ngambul ka hareupeun tepas. Ras ka An- dini, ka Aki jeung Enin Uda…di marana? Lenyap, gigireun jeung tukangeun pating sariet sada pakarang lemes ngalempag. Karérét tumpukan bahbir, gentak ngareundeuk nénjrag jagat, sababaraha lambar papan bahbir ngalayang mapag sentétan ratusan harupat, clep clep clep. Jlung jleng opat juringkang narajang “Masyaalloh, balad Si Topéng Loréng geuningan?” Gerak awak miheulaan nyampeuk. Koléang, koléang gebut, tiluan mecleng kana balungbang. Bereset limaan ningker kékép, sakeur kuring bener-bener paéheun léngkah sawatara seuneu geus ngaléntaban para imah. Sret sret, sora-sora matak gigis pating arajol tina ma- sing-masing warangkana. Di luar panyangka, jorélat boro- bot nyaho-nyaho nyampeuk tangtungan Si Cadar Hi- deung geusan ngawut- ngawut tingkeran malah saparona rarubuh korban hujan balati. “Si Balati Demit?” Kuring hookeun. Nu diupat méré isarah sangkan kuring noro- bos ka imah sedeng babatu- ran paciweuh irid-iridan mareuman seuneu saakal- akal. Gajleng ka luhur tepas, suku méh-méhan tiporos kana conggang palupuh. Panto diteunggar, bréh Aki Uda keur diraponan puluhan lawan saragam loréng hi- deung. Kuring kerung. Aya naon ieu téh? Andini jeung Enin Uda ka marana? Borobot, sada pamikul jeung balek ngareunteut ngabuah silalatu ruhak mancawura. Sarérétan Aki Uda lir hiber meuntasan kubengan pager hirup laju nyamber awak kuring sadar- sadar geus di buruan. Nu ningker gé rajleng ngudag paheula-heula bareng reu- jeung ngaborobotna suhu- nan. “Di mana Enin, Aki?” Kuring panasaran. “Aya nu mawa, ku nu maké cadar hideung!” “Ari Andini?” Aki Uda rungah-ringeuh bari ngu- lincerkeun panon heulangna. Masing-masing keupeulanana nyarelap balati leutik lir kepet guguri- lapan. Di mana Andini? Aki Uda nyurungkeun taktak kuring marengan nga- brengna panarajang. Tapi sada maralak mahpral dang- daunan ngarengkogkeun gerak saréréa, panarajang robah ku wangun pakarang harupat méncos. Wer wer ngahujanan pakalangan, borobot treng treng sam- beran balati laleutik mapag marengan juringkang Si Cadar Hideung. Clek nong- gongan kuring jeung Aki Uda, tiluan nungku museur kalang. Sier sier, paser haru- pat nanding bangbara ti saban pongpok. Wer wer, balati-balati teu cicingeun rek ngahapuk panarajang, bareng jeung éta jug sada gorowok handaruan, “Tahaan!” Gayabag, kop- rol sababaraha jumpalikan, ter muter méméh keuneung niban lemah. “Si Topéng Loréng!” Tiluan ngagerendeng bareng. “Dia sakabéh saralah sasaran, ayeuna kénéh geura mulang ka sarakan, mun- duur!” Gorowokna deui matak sawan budak. Teu sakara-kara nu ngepung ngabereset lus les di nu poék. “Kakang, tiris ah, cuang ka bumi yu,” pamajikan tipepereket nangkod, garé- yot-garéyot sada palupuh ka giridig léngkah duaan. “Asa cikénéh Ki Sobat ninggalkeun urang,” pok téh satengah teu sadar sabot pa- majikan ngagéléhé kana lahunan. Gebeg, reuwas kareureuhnakeun sabab pa- majikan ngageunggeuik lirih, “Hampura Kakang Eulis.” Basa sajleng-jleungeun rék ngabeledig Si Topéng Loréng aya nu anéh, tang- tungan jangkung gedé bet ngageter laju ngudpruk tapak deku. Getih ngabayabah kakarak katangén tina sela-sela tarumpahna. “Aki…Enin…Andini, hampura kami,” soara ngo- som jeroeun topéngna haroshos nahan kanyeri malah rék ngagurampél rubuh. Kuring kagét ku dua ku tilu pangpangna ku polah Si Cadar Hideung nu nga- jorelat nyangkéh, jelas dengék awéwé, “Kakaang?” Teregos diudar bréh beungeut Andini nu geus cipruk ku cipanon. Nu nyangheuy dina sangkéhanana ménta di- panglaankeun topéngna, bray gebeg! “Danang!” Kuring jeung Aki Uda ngedeprek, watir kana warugana. Dua balati nanceb dina dadana sedeng paser harupat ramiping saawak-awak. Dina kaayaan kumpeu balukar ngurutugna getih, Danang bébéakan ménta hampura. “Tepi ka kieuna Jalu.” Aki Uda nga- limba, kuring ngudupung béakeun ceta. Cenah sacundukna ka Banten, nu jadi kolotna geus pérén kor- ban kabengisan gorombolan. Sumpah supata nungkeban jabaning langit geusan males pati, nyawa kudu dibayar ku nyawa deui. Blus nyamar jadi gorombolan samalah undak mampuh ngaragrag- keun gegedugna dina ijén patutunggalan tepikeun ka tiwas. Kalungguhan pupuhu saharita ragrag kana taktak- na tapi para anak buah anu satuhu ka gegedug pacun- dang nyieun makar males pulih, mucunghul dua kubu. Silih intip pati geus maranti. Pamustrunganana kasusud yén nu sok dikedok hulu maung téh wedalan paguron Aki Uda. “Andika sobat kula, kula nitip Andini. Wungkul dia nu payus marengan kahiru- pan Andini lantaran kanyaah dia ka Andini sakembaran reujeung kanyaah kami,” kitu geter pamungkas Danang, ranggeumanana nyeblok dina pigeulang ku- ring laju ngahanju teu usik deui. Leungeun teu reureuh ngusapan, ngulin-ngulin tungtung buukna nu hi- deung meles, buuk galing muntang pamajikan nu matek kahéman. “Kang, énjing urang ka Ambu sareng ka Abah, sakantenan hoyong jalan- jalan ka dayeuh,” pamajikan ngagalindeng, ngabuntut sisimekeunana. “Kantenan mangga, sami Kakang gé tos kangen ka aranjeunna,” giak némbal téh bari merenahkeun ngedengna ngaréndéng reu- jeung Si Jalu, teu lila gé ngageubra , lalayaran jeung Si Jalu jeroeun sagara impian, pantesna. Inget basa keur nyiramna,“Mun Gusti marengkeun brol Si utun inji téh lalaki, rék diaranan Danang Sutawijaya geusan panineungan ka Ki Sobat Si Jawara Harupatséwu alias Si Topéng Loréng ti Pakulonan nu séba nyawa turta nurut buat, tafaul kana ngaran Raja Mataram nu ceuk dongéng mampuh meruh- keun Ratu Laut Kidul.” Pamajikan nu taya lian Andini unggeuk bari ram- bisak. Teu karasa ayeuna rék ngadian deui *** Panglawungan 13
  21. 21. 23Manglé 2478 S ei Tabir ngagulidag caah, panon poé mangsa reup-reupan, layung di lan- git beulah kulon ngempur hurung, satunggtung ténjo leuweung geledegan, daun- daun mayakpak héjo lir permadani raksasa, sasa- toan leuweung, ramé di- sarada patembalan. Patempatan nyingkur, jauh ka lembur, nyiruruk dina saung bedeng, sisi lamping anu lungkawing, ngabuang diri. Bongan di lemah cai sorangan, teu aya keur ngagantungkeun pangharepan, tanah sunda nu héjo lémbok, tanah sun- da nu cenah subur mak- mur, geuning teu bisa di pibaraya. Dina golodog anteng niup suling, lagu Sunda cianjuran, Bulan mambra nyaangan buruan, angin ngahiliwir tingtrim, pikir anteng nutur-nutur sora suling, nembus panglamu- nan. Meunang salagu, eu- reun heula ngarénghap panjang, bet di pipireun aya anu ngagerem, sorana jero, geueuman, piraku aya maung onaman, nyuling deui meulah kasimpé peu- ting, rus-ras wararaas. Nu ngagerem téh aya deui, tarik ayeuna mah, bedeng ogé asa oyag, batur sabe- deng ngagajleng kajero, panto bedeng ditutupkeun, ret ka beulah katuhu, eu- leuh, enya baé aya si belang gedé naker, depa gigireun sarigsig bédéng, mun rék ngarogahala mah babari- eun, sabab golodog téh ayana di luar. Teu ieuh sieun, éta maung téh langsung di geb- rag, terus diudag nepi ka maung leungit kana rung- kun, asup ka bédéng, babaturan keur ngahodhod kasi ma, ngomongna alawah-euleuweuh. “Ari manéh, ma enya aya maung ngadon di udag, hayang paéh anjeun téh?” “Kabéh ogé bakal maot Basir, kaasup manéh.” “Enya, tapi urang kakara manggihan aya jalma modél anjeun.” “Kuring sieun kénéh nyanghareupan hirup, batan ku paéh.” “Naha maké kitu?” “Sababna, kuring teu boga kabeungbeurat, teu dulur, teu baraya, hirup di tanah Sunda ukur pinang- gih jeung katunggaraan, mun paéh di dieu, moal aya anu kaleungitan, moal aya anu nyeungceurikan.” “Kapan boga indung bapa, lain?” “Bapa kuring kawin deui, indung kuring diculkeun teu di urus.” “Euleuh, ari indung an- jeun ayeuna aya dimana?” “Panjang teuing dongéngna, isukan ari salsé di caritakeun.” Isuk-isuk, kagareuwah- keun ku anu daratang, ngaleut dina parahu, lalaki wungkul, srog éta rombo- ngan téh ka buruan, terus uluk syalam, dibagéakeun sina ka jero, tapi anu asup téh ukur tiluan aki-aki. “Kulup, Ujang, aya béja majar tadi peuting aya macan ka dieu, enya éta téh?” “Muhun, dupi Datuk uninga ti saha?” “Aya anu ngabéjaan.” “Teras maksad Datuk sarombongan sumping ka dieu, aya kaperyogian naon?” “Wayahna Hidep ku Datuk rék di tumbalan, an- jeun téh pasti boga cantri maung, lamun teu di ala, engkéna di ati-atikeun.” “Punten Datuk, kuring mah moal rék di ala cantri, pikeun kuring, maot ku maung, maot ku sato galak lainna, éta résiko hirup leuleuweungan.” “Ning anjeun siga anu nangtang, loba kajadian anu nangtang kitu sok terus dirogahala ku maung”. “Hirup kuring sumerah kana papastén, rék maot ku maung, rék maot di jalan, rék maot di tempat saré, kuring sumerah kana pangersa Gusti Alloh.” “Ih, nya ari kitu mah terserah anjeun atuh, Datuk ukur rék nulungan, permisi kulup.” Éta rombongan para Datuk téh marulang, ngaleut dina parahu ka girangkeun. Batur sabe- deng ngeluk tungkul teu nyoara. Hiji poé, di bedeng ukur nyorangan, bet karesel, ngaléos lumampah mapay sisi walungan Tabir, basa ngaléngkah dina palebah catang buruk anu badag, ti beulah katuhu aya anu nga- gaur, dirérét, bet aya anu ngarontok ngarah punduk, rikat ngejat ka tukang, bréh maung anu kacida badagna ngolébat dina palebah panon. Méméh maung ngarontok deui, sakilat lun- cat ka hareup, gilek malik ka palebah maung luncat, éta maung keur ngadakom, suku tukangna kokoér, matana mencrong ngabar- keun sima, ngagerem ngeundeurkeun jajantung, siap rék ngarontok deui. Waktu adu pencrong jeung maung, sajuta rasa pagaliwota dina dada, ayeuna meureun paéh téh, pileuleuyan Ema, pileuleu- yan tanah Sunda, tapi méméh paéh kudu nga- lawan heula, cadu kudu serah bongkokan. Prak PPuridingPuringkak Cantri Maung Andang S. Argayuda
  22. 22. kuda-kuda pageuh naker, bedog diabar dina leungeun katuhu, panon mencrong teu wani ngiceup, sieun di- bongohan. “Hey maung, kop tah raga badag kula, teu nga- boga-boga, tapi méméh paéh kula rék ngalawan heula, anjeun maung, kula ogé maung, kula datang ka tanah Sumatra lain palid ku cikiih, kula teureuh Sili- wangi, maung Pajajaran, sok rék paheula-heula paéh mah jeung kula.” Bet teu sadar maké kedal ucap modél kitu, jeung tarik ngagorowok, kuda-kuda angger pageuh dina pasa- ngan Cikalongan. Ajaib, duka ngartieun, duka éléh sima, éta maung téh sanggeus diomonganan kitu, ngagaur tarik naker, gajleng, gorobas, ngabelesat kana rungkun ngajauhan, asa teu percaya, asa arara- néh. Sanggeus kumpul deui pangacian, neruskeun lalampahan, muru ka ilir Sei Tabir, srog ka leuweung deui, sanggeus sababaraha léngkah bréh aya dano anu caina hérang ngagenclang. Sakuriling dano hari- eum, areuy hoé pabeulit di- antara tangkal-tangkal baradag, titingalian jadi heureut, jalan sorangeun jadi leungit. nyingkahan maung anu tadi bet kalah kasarung ka alas banda- wasa, cahaya panonpoe ukur reyem-reyem, haté jadi seseblakan, kudu ka- mana suku ngaléngkah, sangkan bisa kaluar ti leuweung geledegan ieu. Hantem luak-lieuk, sasambat ka anu kawasa, ka indung bapa, tapi tetep baé teu bisa ngarobah kaayaan, angger teu mang- gih jalan sorangeun, ka ditu-ka dieu pinuh ku areuy hoé anu kumisna rambay sareukeut. “Ehm,” keur baluweng, keur bingung nu teu pang- gih jeung tungtung, sada aya anu ngadéhém deukeut naker. “Eit, saha anjeun?” Kagét liwat saking, bet tukangeun aya jalma kolot keur ningalikeun. “Ulah kagét kulup, Datuk lain jalma jahat.” “Saha atuh Datuk téh, jeung anu ti mana?” “Ngaran mah, Datuk Abid, datuk urang dieu, tuh saung Datuk beulah ditu.” Datuk Abid nuduhkeun hiji bedeng sisi dano, padahal Manglé 247824 PPuridingPuringkak
  23. 23. 25Manglé 2478 tadi mah bet asa teu katempo. “Hatur nuhun, kuring ditepangkeun jeung salira Datuk.” “Beu atuh urang ka saung Datuk, aya meureun cai kopi wae mah.” Teu hésé béléké, terus nuturkeun Datuk Abid muru bédéng- na, leutik saung téh, bilikna tina kulit kayu, palupuhna ogé tina kulit kayu, hateup- na tina anyaman daun kiray. Di juru bédéng aya hawu tina tanah tumbuh, diamparan taneuh, sangkan seuneuna ulah keuna kana bédéng. “Tah Kulup cai kopi panas, kopi Aceh, énak geura, ngan Datuk teu boga lalawuhna.” “Duh katampi Datuk, sakieu ogé kuring kacida nganuhunkeunnana.” “Titingalian Datuk mah, anjeun téh lain urang dieu, jiga urang jauh.” “Leres pisan, kuring datang ti tanah sebrang, lunta ninggalkeun sarakan, ninggalkeun indung.” “Loba teuing kabeung- beurat dina haté anjeun, tapi teu kudu ngabuang diri, teu kudu aral subaha.” “Sabenerna teu niat pikeun ngabuang diri, tapi lalakon hirup bet ngang- kleung ka tempat hara- haraeun.” “Anjeun téh turunan jawara, Datuk ogé apal, ngan anjeun kaasup jalma épés méér, ari nyanghareu- pan maung, gedé kawani, tapi nyanghareupan diri sorangan bet kawas anu kalangsu.” “Leres pisan Datuk, ku- ring sieun kénéh nyang- hareupan hirup, tibatan nyanghareupan pi- paéheun.” “Hirup di dunya salawasna kakeunaan ku dua perkara, aya susah aya senang, aya poék aya caang, aya jauh aya deukeut.” “Tapi ka kuring mah, geuning susah waé, poék waé, jauh waé” “Ih anaking, kulup, ujang, moal aya kasenang- an, tanpa ngalaman kasu- sah, moal aya kamulyaan hirup, tanpa ngalaman katunggaraan, ayeuna an- jeun asa diteungteuinganan ku nasib, tapi hiji waktu, anjeun bakal nganuhun- keun ka nu ngatur hirup an- jeun, anjeun bakal ngarasa sukur ku dibéré ngalaman hirup anu pinuh ku katung- garaan model ayeuna.” “Asa teu kahartos, Datuk.” “Naha maké teu kaharti, pan anjeun téh terpelajar, béda jeung urang dieu anu buta hurup, anjeun mah jiga ngalaman sakola luhur.” “Ke, ari Datuk saleresna saha, bet geuning jiga anu apal kana sagala kahirupan kuring.” “Datuk mah asli urang dieu, tempat asal mah Datuk téh urang Kerinci, ngan ayeuna keur ngalalana ka beh dieu, masalah apal ka anjeun, kapan diri an- jeun anu ngabéjaan.” “Asa can pernah bébéja nanaon, pendak sareng Datuk ogé nembé ayeuna.” “Sungut anjeun balem, tapi pikir anjeun ngacacang teu bisa cicing, anjeun teu medar lalakon, tapi haté an- jeun galécok nyaritakeun kanyeri kapeurih.” “Tobat, leres pisan Datuk, kuring mamprung ka bawa pikir anu salawas- na teu daék cicing, haté ku- ring gudawang ku kanyeri kapeurih, tapi nepi ka ayeu- na can kapanggih ubarna.” “Piubareun anjeun lain di dieu, tapi aya di lemah cai sorangan, ceuk Datuk mah anjeun leuwih hadé geura mulang, karunya ka indung anjeun, ti saprak an- jeun miang, indung anjeun gering pikir.” “Rumasa, salila tilu taun leuleuweungan, can kungsi ngirim béja kanu jadi in- dung, rék mulang can boga bekel.” “Pan Anjeun mah ngumbara lain rék néangan dunya, tapi néang pangala- man, ayeuna mah geus peuting, batur anjeun leu- ngiteun ku diri anjeun, jung geura mulang.” “Tapi pan teu apal jalan.” “Nam di jajapkeun ku Datuk, tuturkeun Datuk, tapi peupeujeuh tong luak lieuk.” Nuturkeun Datuk Abid mapay-mapay jalan sata- pak, anu tadi mah teu ka- panggih, teu sabaraha lila bedeng tempat nyiruruk téh geus témbong. “Tuh tempat anjeun geus témbong, Datuk ngan bisa jajap nepi ka dieu, Datuk rék mulang deui, pileuleuyan Jalu”. Sanggeus ngomong kitu si Datuk téh salto luncat kana rungkun, gorobas, gaur, sora maung tarik naker. “Allohhu Akbarr, geu- ningan si Datuk téh maung, jigana anu tadi narajang, ieu meureun anu disebut harimau campa téh, atawa maung kajajadén téa.” Kagét lain babasaan, teu nyangka geuning datuk Abid téh maung anu tadi. Kasampak di bedeng loba jalma, sada keur ngaji Ya-Siin, terus keketrok bari uluk syalam, panto bedeng aya anu ngabukakeun, lol si Basir ngelol. “Hantu, tulung aya hantu,” Si Basir ceuceu- leuweuhan bari lumpat ka- jero, anu keur ngaji buriak lalumpatan. “Hey Basir, lain jurig urang mah, masih hirup, pi- raku jalma hirup disebut jurig, teungteuingeun manéh mah.” “Lain jurig? duh ham- pura dulur, ari sugan an- jeun téh geus palastra di rewag maung.” “Ari manéh Basir, ka babaturan téh bet kawas anu mupuas.” “Duh ulah salah harti, urang jeung batur-batur keur ngadu’akeun anjeun, da sugan mah enya anjeun téh ditewak maung, pédah aya anu nempoeun ti ka- jauhan, cenah anjeun di rontok maung, sukur an- jeun datang deui.” “Panjang teuing dongengna, kuring lapar, aya dahareun teu?” “Éta kabeneran aya sangu goréng, maksudna dahareun saréréa, lamun geus réngsé ngaji, urang dahar bareng baé atuh sok.” Sangu goréng di terian, lalabna buah takokak, beu- teung keur kacida laparna, mani asa kokoro manggih mulud, puasa manggih lebaran. Di luar langit lénglang, béntang bara- nang, ras inget ka nu jadi indung, enya meureun in- dung téh gering, sabab ti saprak ninggalkeun lembur can pernah méré béja, da puguh hirup aya di leu- weung geledegan, teu aya patali marga, teu aya jang tunda talatah.*** Sei Tabir - Rantau Pan- jang, Jambi Th. 1979
  24. 24. CCarita Heubeul V. GOGODA K acaritakeun dina hiji peuting, kabeneran poék mong- kléng buta- rajin, langit angkeub, teu aya béntang hiji-hiji acan nu katémbong. Hawa karasana munggah nyongkab, lantaran pihujaneun tacan ragrag. Kilatna pating burinyay, di- sambung ku sora guludug ngage leder ti kajauhan. Di jalan jeung di lembur-lembur éstu sepi jempling matak keueung, geus teu aya nu ngulampreng-ngulampreng acan, kolot-budak geus arampih, sieuneun ku poék jeung hujan anu rék ragrag. Dipati Ukur harita di bumina, kakara lugay tina wiridan isa. Anjeunna téh bu men-bumenna nyalira kénéh, henteu acan rimbitan. Ari sababna lain henteu aya putra ménak anu palayeun dipigar- wa. Puguh baé réa mah, ti ditu ti dieu anu rék mulung mantu ka anjeunna, malah lain si itu si éta, tapi sakabéh- na tedak karaton. Atuh ku kitu téa mah, saha anu henteu hayang mulung mantu, jeung mojang mana anu henteu kersa dipigarwa, ningal rupi jeung dedeg pangadegna Di- pati Ukur, anu sakitu kasépna jeung raspatina. Katurug- turug sakitu anom kénéh geus ngagem kalungguhan adipati, kumaha teu pada rék kabong- roy. Pantes pisan lamun réa mojang anu ngahélaran ka pakuwonna susuganan satria longger pancuhna. Tapi saka- béh ogé nyamos, eupan kieu eupan kitu weuteuh taya nu disanggut. Samalah dina hiji waktu mah, Dipati Ukur kungsi dipariksa ku Sultan, naon sababna anu matak tacan milih pigarwaeun. Ari walerna henteu panjang, pajarkeun téh tacan dugi ka waktosna, Padahal ari sae- nyana mah, anjeunna téh geus jangji ka salirana ku an- jeun, upama kagungan garwa téh hoyong ka putri tedak Pajajaran, ngarah sadarah jeung saturunan. Sanggeus Dipati Ukur kaluar ti kamar tempat netepan jeung semedi, henteu ujug-ujug terus ka pajuaran, gék calik heula di patengahan, kersana badé ngaos bari ngalenyepan wawacan suluk, parimbon nu medar lalakon Wali Sasanga. Ari kalanggengan anjeunna, saréngséna ngajalankeun kawajiban sadidinten, teu aya deui ngan ngotéktak jeung nyungsi élmu kabatinan, di- selang-selang ku ngulik kabudayaan jeung kasenian. Dipati Ukur nuju anteng ngalenyepan wiridan Syeh Siti Jenar, anu ngébréhkeun salangsurupna sipat-sipat ka- Allah-an. Ku anjeunna diaos dibulak-balik, disungsi disu- sul tepus. Keur anteng kitu, kadangu di luar aya anu pu- puntenan, sorana kasawur ku séahna angin jeung hujan nu rag-rag paparalakan. Barang geus sidik, nyata aya nu pu- puntenan, malah kadanguna tetela sora awéwé, gancang panto payunna ku anjeunna dibuka. Barang bray katingali aya awéwé, eukeur nangtung di émpér payun, dikukudung ku karémbong. Henteu acan sidik ari saha-sahana mah, da puguh ngan kacaangan sa- eutik ku damar ti tengah bumi. Gancang ku anjeunna dipariksa, disaha-saha. Nu dipariksa gasik ngawalon, sorana rintih tur halon: “Jisim abdi ti dinya ti pakuwon Kadipatén Rong- gonatan,’’ Barang kadangu nyebut-nyebat kadipatén Ronggonatan, enggal Dipati Ukur ngarampeskeun: “Sumangga atuh lebet, ulah ngadeg di dinya, ieu geuning hujan angin sakieu ageungna, bilih kasawéran,” henteu kungsi mindo miwarangna, nu diram- peskeun téh gancang asup ka jero, leumpangna sasampoyo- ngan, tanda hormat ka anu kagungan bumi. Barang geus aya di patengahan, gék calik dina ambén anu geus di- Manglé 247826 { 1212 } Ku Rohendy Sumardinata Dipasieup deui ku Supis
  25. 25. amparan ku permedani. Gan- cang kukudungna dibuka; ari bréh pameunteu hiji istri anu pohara geulisna. Pameunteu ngadaun seureuh, kulit bolang kahieuman, kasinaran sorot damar. Atuh komo baé matak uruy nu ningali, matak kabéngbat nu tapa, lamun ku- rang-kurang pangerna mah. Dipati Ukur sakeda- pan mah olohok baé, teu lemek teu nyarék, raos asa dina pangimpian. Henteu sangka kabina- bina lain wayah lain mangsa, katatamuan ku hiji istri anu sakitu éndahna, geulis mo manggih tandingna. Gancang anjeunna istig- par bari ngusap raray, ras émut yén tatamu anu dipayunan téh Raden Ajeng Werda- ningsih, garwana Kyai Adipati Ronggonoto. Sanggeus émutanana kumpul kabéh, Dipati Ukur rintih ngalahir: “Sadkula gaduh raos kahemengan, wengi- wengi tur kaayaan anu sakieu waluratna, ka- sumpingan ku salira Radén Ayu. Naon nya pangersa, naha sumping téh kersa ku anjeun, atanapi ngémban tim- balan jengraka?” Dén Ajeng Werda- ningsih, enggal ngawaler, sowantenna ngagalindeng bari di- selang ku imut, matak nambahan sarina: “Hatur nuhun kana pamariksa, sinarengan kersa nampi. Badé eng- gal baé miunjuk, naon margi- na anu mawi sadkaula tumorojog tanpa larapan, malah ngahaja dongkap téh wengi-wengi, supados ulah aya nu terangeun.” Sasauranana kendel sakedap, ampuh tumungkul jiga anu keur ngagalih, kumaha terusna piunjuk. Tuluy cengkat deui, rét ningali ka nu mayunan, nyeh imut ngan- dung pangemat. Pok deui sasauran: “Sadkaula dongkap téh éstu karep pribados. Samalah mios ti rorompok ogé éstu rerencepan, ngantosan poék heula, nya éta inggis bilih aya anu nangenan. Gaduh mak- sad hoyong ngadeuheusan mah parantos lami, namung nembé tiasa kalaksanakeun ayeuna.” Dipati Ukur ngadangu kasauran Den Ajeng Werda- ningsih kitu, manahna ratug bawaning ku reuwas jeung sieun nu geulis ngajak teu puguh, ngagendam rék mawa sasar. Ras anjeunna émut kana kasauran sepuh: “nu geulis jadi werejit, nu lenjang jadi baruang, temahna kasasar lampah”. Rintih anjeunna ngalahir, ulat henteu méré budi, anu bakal jadi gogoda, mawa jalan ka nu teu uni: “Den Ayu, sumangga éng- gal lisankeun, naon pikersa- eun téh atuh anu mawi rerencepan kitu, sadkula sakalintang reuwasna, haté raos gaduh dosa.” “Kieu geura sumangga dangukeun. Dupi ajengan uninga atanapi ngaraos, yén pun lanceuk Kang Mas Adi- pati Ronggonoto pohara ceuceubna ka salira?” “Terang sareng karaos pisan,” waler Dipati Ukur ayem. “Nuhun ari parantos uninga mah,” saur Raden Ayu Werda¬ningsih. “Tah ku margi éta, pun lanceuk teu liren-liren milari rekadaya, supados salira ajengan cilaka, atanapi sakirang- kirangna dibenduan ku Kangjeng Sultan. Sering anjeunna, minang- saraya sareng ngupah ka ditu ka dieu, nga- gunakeun jalan kasar jalan lembut, sangkan hasil pamaksudanana.” “Den Ayu, sadkaula henteu ngartos, naon margina anu mawi aje- ngan dumugi ka nolas, kersa ngabuka rasiah anu jadi carogé. Cék émutan, rasiah anu jadi carogé, sasatna rasiah salira ku anjeun kénéh,” “Leres pisan salahir panjenengan. Nanging dina perkawis ieu mah, narah kaula kababan- tun. Kana tekad sareng tingkah-laku pun lanceuk anu sakitu awonna, piraku kaula kedah pipilueun. Sanajan ku salaki, anu kedah sapapait- samamanis, narah ari dibantun doraka mah, ngajalankeun peta anu sakitu nistana, hasud ka papada kaula, nyatana nya ka salira panjene- ngan, anu henteu tuah henteu dosa.” “Naha atuh ku salira Den Ayu henteu diémutan atanapi diwagel? ” Dipati Ukur tumarosna kitu téh jiga anu weléh henteu ngartos, aya istri kelu ngabolékérkeun rasiah nu jadi carogé. (lajengkeuneun) 27Manglé 2478
  26. 26. Manglé 247828 Bagian 209 CCarita Nyambung Peuting ka-259 A ladin ngu- ngun. Bi- ngung lantaran kudu sagancangna papisah jeung pamajikanana. Padahal, sanggeus dirapalan saterusna ngobrol kapapanjangan, bet cocog jeung haté pamajikan- ana téh. Ku lantaran kitu, samar bisa hirup tingtrim upama hirup teu dibarengan ku pamajikanana mah. “Ku naon kakang téh bet kawas nu sedih?” ceuj Jubaedah. “Rek teu sedih kumaha, da meureun kudu gancang papisah,” ceuk Aladin. Saterusna Jubaédah téh nalék Aladin. Cenah, mun bener-bener micinta dirina, taya saurang ogé nu bisa mi- sahkeun maranéhna. Kajaba, cenah mun Aladin, mémang boga karep ninggalkeun manéhna. “Ih, mun boga tekad pi- pisahan mah moal ngarasa sedih atuh!” ceuk Aladin. “Nya ari kitu mah, sukur atuh,” ceuk pamajikanana. Jubaédah ngadeukeutan salakina. Pok cacarita, intina mah, mun enya Aladin masih kénéh mitineung manéhna, atuh kudu aya hojah. Carana, gampang kari néangan alesan nu pikahartikeun ku balaréa. Da, ceuk Jubaédah, sagala aturan téh aya tatapakanana. Cindekna, mun pangulu nitah Aladin nyerahkeun, kari nanya, aturan mana nu dipaké di éta nagri téh. “Tanyakeun majhab mana nu ngabenerkeun kawin bada isa sarta kudu diserahkeun bada subuh!” ceuk Jubaédah mapatahan salakina. Aladin kakara ngarti, éta alesan téh bisa di- tarima ku nu boga wewenang mutuskeun. Tapi, dirina teu yakin lantaran kaayaan dirina héngkér kacida. Manéhna mah, apan lain si itu si éta, lain jalma sohor nu bisa meu- nang kauntungan tina atur- an. Ngadéngé omongan salakina nu cangcaya kana tarekahna, Jubaédah ngarti. Pok deui mapatahan salakina sangkan paduna ka panghulu ditarima sarta dibenerkeun ku pangadilan. Satutas nyari- ta kitu, song wéh mikeun duit saratus dinar ka salakina. Maksud Jubaédah, éta duit téh keur panyogok ka patugas nu mutuskeun perkarana. Malah, kituna téh lain ka saurang, tapi kudu ka sababaraha urang kaasup patugas séjénna. Geus ngarti mah, Aladin téh berag. Keur guntréng, kadéngé aya nu ngetrokan panto. Singhoréng téh patugas juru- ngan pangulu nu ngangkir Aladin sina datang ka panga- dilan. Gancang Jubaédah muka panto, sarta nitah asup ka semah téa. “Ayeuna waktuna nyerah- keun pamajikan anjeun di pangadilan,” ceuk asistén pangulu. Aladin nyampeurkeun. Ngajak sasalaman ka semah bari ngeupeulkeun duit lima dinar kana leungeun pangulu téa. Saterusna, nyarita ka sémah, nanyakeun hukum mazhab nu ngabenerkeun maksa pipisahan nu embung papisah. “Mémang, taya mazhab nu ngabenerkeun kana éta aturan,” ceuk asisten pangulu bari mésem. Sup manéhna ngasupkeun duit kana saku jubahna. Saterusna, ngajak Aladin milu nuturkeun, miang ka pangadilan. Jubaé- dah gé nuturkeun, da hayang puguh bulé-hideungna. Anjog ka kapangadilan, bapa Jubaedah gé nyampak. Paromanna hegar, lantaran bangbaluh nu salila ieu nyim- butan pipikirnanan bakal téréh réngsé. Inyana ngarasa yakin yén kawin kontrak anakna jeung Aladin bisa pegat saharita di pangadilan. Pangulu nu rék mutus- keun geus sadia. Diuk dina méja bari ngimeutan keretas kawin kontrak Aladin ka Juabédah. Mémang, kitu eusina surat téh, Aladin kudu nyerahkeun pamjikanana. “Luyu jeung eusi kontrak, andika kudu nyerahkeun pa- majikanana,” pokna bari ngi- sarahan sangkan aladin
  27. 27. 29Manglé 2478 nyampeurkeun manehna. Jung Aladin cengkat. Maju ka lebah pangulu. Kitu- na téh bari nyolongkrong ngajak sasalaman. Gep leungeun patarema jeung leungeun pangulu. Nya dina kaayaan kitu, Aladin ngeupeulkeun dinar nu karasana nu narima téh matak bungah. Sanggeus mikeun duit, Aladin nanya- keun mazhab nu ngabener- keun pipisahan manehna ku cara dipaksa kawas kitu. Nya, tangtu wé, pangulu téh nga- jawab sajalantrahna. Cenah, taya hiji oge mazhab nu ngabenrkeun kawin bada isa terus kudu pepegatan peuting éta kénéh bada subuh. Ngadenge caritaan pa- ngulu kitu, kolot Jubaédah nembongkeun pasemon nu kagét jeung teu panuju. Ngan, teu bisa majar kuma- ha, da kudu nurut kana putu- san pangadilan. “Lamun embung nyerah- keun, kudu mayar maskawin sapuluh rébu dinar.” Aladin nyanggupan. Ceuk pikirna, bisa ménta ka kolot- na di Mesir. Ukur butuh duit sakitu mah, moal kudu ngu- yang ka batur da puguh kula- wargana téh jalma jugala. “Dangka waktuna tilu poé,” ceuk kolot Jubaédah. “Ulah tilu poe, sapuluh poé ti ayeuna,” ceuk pangulu méré lolongkrang. Kolot Jubaédah nurut. Ceuk pikirna, Aladin moal sanggup mayar, da sidik éta pamuda mah teu boga nanaon. Hirup nunggelis taya puntanganeun. Ti pangadilan, Jubaédah jeung Aladin balik deui ka imahna. Guntréng ngobrol neangan akal geusan ngungkulan éta pasualan. Waktu sapuluh poé, moal cukup ngumpulkeun duit sakitu gedéna. Najan kitu, Aladin rék pasrah kuamaha béhna. Dina hiji peuting, ka imah Jubaédah aya nu keketrok. Harita téh, pribumi awéwé mah saperti biasa nga- haleuangkeun sair bari dipirig ku siterna. Gigireun- ana Aladin nu bagja taya papadana, asa dipépénde ku sora pamajikanana. “Saha di luar,” ceuk Jubaédah ngarérét ka salaki- na. Nu dirérét surti, terus ngojengkang kana panto. Breh sémah opatan, nilik pa- pakéanana mah kaum darwis nu biasa ngalalana ka saban tempat. Salasaurang ti se- mah téa netelakeun jati diri- na. Cenah, arinyana téh kabeneran ngaliwat ka lebah dinya, ngadéngé haleuang sair. Kacida katajina, nu saterusna hayang ngadé- déngékeun sair-sair séjénna. Horéng, sabenerna mah, éta nu opatan téh rombongan Holipah Harun Al-Rasyid nu biasa ngalanglang lembur méh saban peuting. Pangna anjog ka dinya, mémang hayang apal kana kaayaan di éta imah. Malum, holipah loba pagawéna kaasup nu purah nalingakeun kaayaan rahayat. Ngadéngé kawas aya pasulan di éta imah, holipah ngajak pangiringna tiluan, Jafat, Abu Nawas, jeung Mas- rur. Sabada ngobrol ka ditu ka dieu, Aladin balaka. Cenah, dirina téh keur bingung lan- taran nyanghareupan pasua- lan nu teu gampang diungkulanana. Nagdéngé carita kitu, semah téh sadia ngabantu lantaran loba balad bisa ngumpulkeun duit keur sumbangkeuneun ka Aladin. Aladin nu teu apaleun ka holipah. Atuh, percaya teu eprcaya. Ngan, kakara aya nu ngajangjian rék ngabantu gé bungah kacida. *** (Hanca)

×