Mangle 2478
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

Mangle 2478

on

  • 991 views

 

Statistics

Views

Total Views
991
Views on SlideShare
991
Embed Views
0

Actions

Likes
1
Downloads
3
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Mangle 2478 Document Transcript

  • 1. 0SIUPP: No. 034/SK/Menpen/SIUPP/CI/1986 ANGGOTA SPS JABAR No. 50/AB/BAFD/XII/69 BANK: Bank Mandiri Cab. Bandung Alun-alun No. 130-00920.32518, Bank BNI Cab. A-A No. 24455350 ISSN: 0852-8217 ALAMAT REDAKSI/TU/IKLAN: Jl. Lodaya No. 19 Bandung 40262 Telp. 022-7303438 Fax 022- 7309720 E-MAIL: - redaksimangle@yahoo.com - facebook: Majalah Sunda Mangle PAMEDAL PT. Manglé Panglipur, PANARATAS R.H. Oeton Muchtar (Alm), Ny. RHE. Rohamina Sudarmika (Almh), Wahyu Wibisana, PUPUHU/GIRANG RUMPAKA Oedjang Daradjatoen M., PANASEHAT USAHA Teddy Kharsadi, WAKIL PUPUHU Abdullah Mustappa, RUMPAKA SENIOR Karno Kartadibrata, Ny. Hana Rohana S., RUMPAKA Elin Samsuri, Ensa Wiarna, Dian Hendrayana, Eep Nandang R, Dede Syafrudin, Narti. Taufik Rahayu. PANANGKES: Ensa Wiarna; SEKRETA- RIS RUMPAKA Rudi H. Tarmidzi, PANATA LAKSANA Ayi Sundana, SEKRETARIS : Tuti Rohimah. DOKUMENTASI Ny. Ai Suryati, JURU-POTRET Reisyan, PANATA RUPA/PRACETAK Cucu Rahmat S, Bachrudin, ILUSTRATOR Agus Mulyana, KORESPONDEN Asep GP, Hj. Cucu (Kota Bandung); Enung (Kab. Bandung); Uun Juharyanti (Tasikmalaya); Gun-Gun (Purwakarta); Aam Amirah (Karawang); Armega Sista (Pandeglang); Dali Sumarli, S.Pd. (Sumedang). IKLAN Unay Sunardi, Dedi As- marahadi PANATA HARTA Herno Hernawan, Ai Nawangsih, PANATA DUUM Dicky M. Rafiudin, Dikdik Djoko S. Ade. D ina pilihan legislatif, loba kepala daérah nu milu kompanye. Nya tangtu dina pilihan présidén gé moal teu kitu. Da, parakepala daérah, saperti gupernur, walikota atawa bupati, jolna ti partéy pulitik. Upama milu kompanye, kaasup payus ditilik tina sisi kapentingan partéy pulitik mah. Ngan, kumaha balukarna? Mun kepala daérah kom- panye di lembur-lembur nu ‘kaéréh’ ku pamaréntahanana, bisa jadi éta kepala daérah téh pada ngabagéakeun. Atuh deuih, bisa waé pasilitas nu disadiakeun ogé saperti ilaharna keur kepala daérah. Mémang , sagala rupa gé aya aturanana. Lir maén bal, aya rupa-rupa aturan. Boh waktuna maén boh tata carana maén. Eta padika téh kudu jadi cecekelan sakumna nu ilubiung dina éta ‘permaénan’. Dina pilihan umum aya wasit. Aya pangawas di saban tingkatan, kaasup di daérah-daérah. Eta patu- gas téh ulah sambéwara, da kudu bener-bener mancén gawé luyu jeung aturan. Sikepna, ulah cueut ka nu hideung, ulah ponténg ka nu konéng. Hartina mah, kudu jadi andelan sakumna pihak. Mitra, tumali sareng pilihan presidén, Manglé nomer ieu ngolongan pamendak Dr. H. Deden Suhen- dar, M.Si, doktor élmu pamarentahan lulusan Unpad, Bandung. Najan aya aturan anu écés, kepala daérah meunang kompanye, tetep loba rambat-kamaléna. Malah, mamalana gé teu kurang-kurang. *** Upama Kepala Daérah Milu Kompanye LLawangSakéténg
  • 2. IMPLIK - IMPLIK Watang Batu Ali Pérak Ti Kaca-kaca Dua ka Jakarta ............ 8 BAHASAN Mamah Dasimah Mulas Cinta ........... 10 PANINEUNGAN Naon Sababna Rupa Jeung Bentuk Wayang Teu Dijelemakeun ............. 30 KOLOM Carita Baheula Ensa Wiarna .................................. 48 NU MANEUH Lawang Saketeng ............................... 1 Kaca Tilu ............................................ 3 Nyusur Galur .................................... 12 Munara Cahya ................................... 14 Tanya Jawab ..................................... 16 Gedong Sate ...................................... 42 Mangle Alit ...................................... 44 Aweuhan ........................................... 46 Katumbiri .......................................... 50 Bale Bandung .................................... 54 Tarucing Cakra .................................. 55 Lempa Lempi Lempong .................... 56 6 LAPORAN Kepala Daérah Dilarang Kompanye Pilpres? Potret:Reisyan Asa muringkak basa ningali Si Jalu titiriktikan bari disaragam pangsi sing sarwa hideung. Iket batik hawukna dibagudedkeun nutupan beungeut nyésakeun culak-cileuk sapasang panonna anu lucu. Nyeplés panon indungna. “Bah, tingal Danang! Pendékar Kalong Hideung nya?” cenah ngaabahkeun. Dina leungeunna lima pasi awi temen... Si Balati Demit JAGAT WANGWANGAN ( KACA : 17 - 40 ) RedaksiMajalahMANGLÉnampimangrupi-rupiseratantimitraMANGLÉ,boh fiksi atanapi non fiksi. Seratanana mangga kintun ngalangkungan pos ka Jl. Lodaya No. 19 Bandung 40262 atanapi ngalangkungan email: redaksimangle@yahoo.com cc: redaksimangle@gmail.com Ngintung seratan teu kenging hilap ngangge identitas diri sareng potret. Seratan karyana tangtos kenging honor. MANGLE ogé nampi kritik sareng saran ti mitra MANGLE, kanggo kritik sareng saran tiasa ngalangkungan pos atanapi e-mail nu tos kasebat. (rédaksi manglé)
  • 3. 3Manglé 2478 KKacaTilu Nanglu K ungsi aya harepan, calon presidén anu bakal maju dina pilprés 9 Juli nu bakal datang téh tokoh-tokoh anu henteu katalian ku sistem kakawasaan saméméhna. Henteu katalian ku mangsa Orde Baru, kitu deui euweuh pakuat- pakaitna jeung pamaréntahan SBY. Cindekna mah, hayang anu bener- bener anyar lah. Nu bener-bener seger. Susuganan lamun ku kitu mah Indonésia téh bakal leuwih bener. Na ari ayeuna Indonésia téh ku- rang bener kitu? Nya enya atuh. Lain seuk si itu si éta, ieu mah ceuk pamaréntahna sorangan. Teu kudu maké tiori pulitik jeung tiori ékonomi anu beurat-beurat. Ieu mah anu nem- brak wé. Salila ieu urang Indonésia téh loba kénéh anu miskinna. Bukti- na, salila pamaréntahan SBY teu weléh aya anu ngaranna raskin, beras miskin. Sok, tina ngaranna waé geus sakitu matak nyerina. Hartina, sangkilang mingpin Indonésia salila 10 taun tapi teu bisa ngaronjatkeun kahirupan rayatna anu mariskin mah. Lain teu digarap, meureun kitu alesanana téh, tapi masalahna teu bisa disebut énténg. Tangtu loba alesanana, sanajan tacan tangtu éta alesan téh bener jeung matak kaharti ku urang-urang. Matak, kudu nu anyar lah anu mingpin Indonésia ayeuna téh. Susuganan ari anu anyar mah bakal bisa leuwih togmol, jeung leuwih tegas dina ngungkulan rupa-rupa masalah. Ari ayeuna geus kabuktian, teu katedunan tah harepan téh. Nu nyaralon ayeuna, duanana gé, masih kénéh aya pakuat-pakaitna jeung nu heubeul-heubeul. Joko Widodona mah enya anyar, tapi ari Jusuf Kallana mah apan geus aya tapakna ti béh ditu kénéh. Malah kungsi jadi wakil presidén sagala. Atuh Prabowo jeung Hatta Rajasa mah komo. Prabowo kungsi jadi minantuna Suharto, ari Hatta apan bésanna SBY. Naha euweuh pisan arep- arepeunana atuh mun kitu mah? Ih ulah waka goréng sangka. Apan cék tadi gé susuganan. Basa harita rayat Indonésia milih SBY, nepi ka dua rintakan, apan nu ngaranna harepan téh diémbohan ku susuganan téa. Ukur semet sangkaan. Sugan téh bageur. Sugan téh bener. Sugan téh nyaah ka rayat. Sugan téh enya. Ayeuna, sasatna SBY téh geus di- hukum ku rayat. Dina pilég kamari, beubeunangan partéyna, Démokrat, ngan ukur 10 persén. Mangkaning geus ngayakeun konvénsi pikeun milih calon presidén. Tapi ari beubeunangan parpolna ngan sakitu mah, lapur atuh. Palid wé tah meu- nang hésé capé tatahar ti jauhna téh. Sanggeus kanyahoan beubeuna- ngan parpolna henteu nyugemakeun, SBY téh bangun anu pundung. Moal milu ka Jokowi, moal biluk ka Prabowo cenah, arék nétral wé. Kumaha ari bapa, maké jeung arék nétral sagala. Kateguhna mah bi- ngung wé nya. Hayangna milu ka nu ieu ngan orokaya di ditu aya bésan. Dina urusan pulitik di urang mah geus umum sikep samodél kitu téh. Hayang miluan ka saha baé. Conto anu pangnembrakna ayeuna, nya Golkar. Jusuf Kalla téh pan Golkar meleg-meleg. Ayeuna, babarengan- ana jeung Jokowi. Ari Golkarna sora- ngan, kalah biluk ka Prabowo. Itung-itunganana saderhana pisan, rék saha waé anu meunang, Golkar mah bakal aya dina pamaréntahan. Rék kumaha atuh jadina nagara urang lamun sikep parpol pulitikna baé saperti kitu. Anu majar paséhat dina urusan pulitik téh tujuanana mah ngan hiji, nanglu. Saha waé anu meunang kuring milu. Lantaran prin- sip utama kuring mah, ulah nepi ka teu boga kakawasaan. Nu ngaraku pamingpin pulitik di urang sihoréng sama sakali geus teu boga kasadaran kudu kumaha ngokolakeun pulitik. Parpol ngan semet dipaké kandaraan pikeun nga- hontal kakawasaan. Lamun geus kawasa mah bisa sakama-kama. Kakawasaan geus aya dina leu- ngeun, rék dikumahakeunana mah nya kumaha kuring wé. Teu leuwih ti kitu. Geus karuhan kieu mah, nya balik deui wé kana susuganan. Rék Jokowi rék Prabowo nu jadi presidénna, susuganan wé bakal bener-bener merhatikeun rayat sakumna. Lain ngan mentingkeun baladna wungkul. Dina geus nepi ka dinya, nu ngaranna susuganan téh bisa robah jadi harepan. Meureun, kitu gé. Ngan aya anu matak bungah téh. Nu maju ngan dua pasang. Hartina ku sarintakan nyoblos gé bakal anggeus. AM
  • 4. Assalamu’alaikum Wr. Wb. Sampurasun! Damang Nyi Manglé? Hatur nuhun pami damang mah. Eta nu salawasna dipiharep nu pamiarsa Manglé. Pun- ten abdi ngiring ngintun serat deui perkawis kamekaran politik di tatar Sunda, sakumaha nu sering kaaos dina Manglé sababaraha édisi kapengker. Mung sateu- acanna aya nu badé di- taroskeun; naha Manglé bet resep ngabahas poli- tik? Naha lantaran teu aya urang Sunda nu manggung dina politik di tingkat nasional? Tapi, sanajan kitu, simkuring kataji ku pida- ngan Manglé dina midangkeun politik nu gaduh ‘sudut pandang’ nu bénten sareng ngému- tan urang Sunda sangkan ngajalankeun politik nu bener. Tah, simkuring gé aya pamendak ngeunaan kamekaran politik di urang, pangpangna di Jawa Barat. Enya, politik téh tujuanana keur mutuskeun cukang lan- taran ningkatkeun karaharjaan rahayat, tapi geuning dina buktosna mah tetebihan pisan. Nu kasaksén, pulitik téh mung saukur cukang lantaran keur kapenti- n g a n - k a p e n t i n g a n ningkatkeun karaharjaan pribadi atawa hiji golo- ngan. Jeung deuih, paripolah partéy atawa pribadi-pribadi nu di- sebut ‘politikus’ dina tatapakanana mah, katitén keur ngagiring- keun saukur hayang meunang wungkul. Atuh hasilna, nu jadi wakil rayat versi parpol ogé, leuwih némbongkeun jalmi-jalmi nu asal- asalan. Nu kapilih, jauh tina jalma-jalma nu nété tarajé nincak hambalan. Upama nu kapilih jalma dadakan, tangtu kacida rugina. Rugi keur dirina rugi keur urang saréréa. Nu matak hariwang deuih, wakil rayat bakal leuwih mikir keur kapentingan pribadi wungkul. Dina ayana tepung jeung masarakat, mung saukur nampung tanpa biasa ngajawab solusi nu leuwih kaharti. Pilihan wakil rayat geus lekasan. Hasilna ogé geus kasaksén, saha nu meunang saha nu éléh. Tapi, bérés milih wakil aya deui waktu milih, nyaéta milih presiden. Sanajan milih presi- den bakal béda, tapi keur urang Sunda mah, kudu bener-bener asak jeujeu- han. Ulah kababawa atawa babari dibobodo. Presiden teureuh Sunda jigana mémang moal aya. Tapi lain hartina urang Sunda kudu aral jeung milih golput. Lantaran, lamun golput, sedengkeun ti daérah séjénna henteu, tangtu nu rugi nya urang- urang kénéh. Ayeuna mah jalan nu pihadéeun- na mah, urang Sunda kudu milih kalawan asak- asak. Atuh ka paguyuban kasundaan ogé ulah nyumput dina nu caang. Hartina kudu jelas nyosialisasikeun pilpres kalawan lamun aya nu meunang restu urang Sunda, kudu wani jadi tim sukses. Ieu tangtu nu tiasa jadi pieunteungeun urang Sunda. Kituna téh, lantaran upama ningal pileg, loba urang Sunda nu gagal, éta téh lantaran urang Sunda kurang sigep, paburencay jeung simpé teuing. Ahirna, teu puguh hasilna. Mudah- mudahan kanggo taun 2019 mah henteu kajadi- an deui. Sakitu anu kapihatur. Hatur nuhun kana per- hatosanana sareng nampi ieu serat dugi ka tiasa dimuatna. Wassalam, Eva Faulina Cimekar Cileunyi Bandung Imah Liar di Kota Bandung Assalamu’alaikum Wr. Wb. Sampurasun! Bandung kota pang- jugjugan lain hartina nu datang ka Bandung terus kudu dumuk di Bandung. Kop téh teuing rék ulin ka Bandung mah, tapi ari kudu terus cicing di mana waé di Bandung mah, asana teu kaci. Saperti loba nu méméhna saukur ulin ka Bandung, ahirna mah nyarieun wangunan liar diluhureun solokan. Ngarasa teu dilarang atawa teu diburak-barik, nya lila-lila mah jadi baretaheun. Cobi tingal di trotoar saperti di Kiara Condong méméh bélok asup ka Jl. Jakarta, loba solokan nu diluhurna aya wangunan liar. Mémang, urang Sunda mah teu tégaan. Tapi lain hartina kudu tégaan ka jalma nu geus ngalanggar kapentingan umum. Ku kituna, naha wangunan liar geus luyu jeung aturan? Mangga ka pamaréntah Kota Ban- dung masing wantun ngabebenah wangunan liar nu aya diluhureun solokan cai di Kota Ban- dung. Dina hal séjénna deuih, trotoar jeung walu- ngan téh geus dibener- keun, geus diberesihan tina artos rayat, éh… anggeus dioméan dipaké keur muka usaha. Aduh... éta si emang mani raos nya? Tah, kajadian-kajadi- an saperti kitu peryogi panalinga pamaréntah Kota Bandung. Naha Bandung geus beresih tina imah-imah liar? Mangga urang diantos ketak Pa Ridwan Kamil tina ngabebenah Kota Bandung nu beresih jeung taat aturan. Hatur nuhun. Wassalam, Aep Hediana Kiara Condong Ban- dung Manglé 24784 Nété Tarajé Nincak Hambalan KKoropak
  • 5. H éabna pilihan presiden karasa di mana-mana. Masing-masing pihak tata- har ngabenkeun ‘jagona’. Tangtu, partey pulitik gé ngeprak balad, ngumpulkeun kakuatan sangkan calon nu dirojongna jadi nu pinujul sarta ahirna jadi présidén. Dina kompanye, pihak partéy bakal satékah polah ngirut haté masarakat. Carana, ngaliwatan juru kampanyé petingan, nu di antarana téh kepala daérah. Eta pingpinan daérah téh kompanye di wewengkon nu ‘kaeréh’ ku pamarentahanana. Kepala daérah nu kompanye di salah sahiji tempat di daérahna, umumna meunang pangbagéa nu ti masarakatna. Kitu téh, lantaran keur balaréa mah moal gampang nagbédakeun antara kepala daérah jeung pingpinan partey atawa pangurus partey téh. Da, eta-eta keneh apan. “Sacara langsung atawa teu langsung aparat di handapna gé bisa didorong ku éta pajabat sina ‘biluk’ kana pilihan si pajabat téa,” ceuk Dr. H. Deden Suhendar, M.Si., doktor élmu pamaréntahan ka Manglé sawatara waktu ka tukang, basa ditepungan di kantorna di Universitas Al-Ghi- fari, Bandung. Mémang, aya aturan jinek. Pajabat pamaréntah, gupernur, bu- pati atawa walikota, bisa kompa- nye, kaasup dina pilprés. Tata carana diatur dina Peraturan Pemerintah (PP) Republik Indo- nesia No 18 Tahun 2013. Ecés dina pasal 26, éta PP gé. Dina saminggu kepala daérah bisa dua poé cuti upama rék milu kompanye. Tapi, aya iwalna, cenah, pasualan nu kacida pentingan tetep kudu leuwih tiheula diréngsékeun. Najan kepala daérah boga idin milu kompanye, ceuk H. Deden Suhendar, loba madaratna. Lan- taran, cenah, kepala daérah mah boga bawahan boga rahayat nu sawadina jadi conto masarkat yén dirina teh ‘netral’, henteu cueut ka nu hideung henteu ponténg ka nu konéng. “Ngan, da di urang mah apan nu kuduna kepala daérah atawa pajabat nagara téh ngecagkeun kalungguhan di partéyna, kalah sabalikna, geus jadi kepala daérah téh jadi paming- pin partey atawa ketua partey puli- tik,” ceuk ieu alumni Universitas Padjadjaran (Unpad) Bandung téh. Kepala daérah, saperti guper- nur, walikota, atawa bupati, samistina, ceuk H. Deden, clok ti tengah. Kitu téh, sangkan aparat di handapna gé bisa ngalaksanakeun pancén kalayan luyu jeung aturan. Lantaran mun walikota/bupati mihak ka salahsahiji caprés, bisa waé bawahan éta bupati teh, teu bisa tandes ngalaksanakeun atu- ran. “Mislna, satpol PP bisa waé teu kagok nartibkeun spanduk baliho salah sahiji calon, tapi teu kitu ka calon séjénna nu dirojong ku bupati/walikotana mah,” pokna nyontokeun. Pangaruh goréng séjénna, masarakat nu béda-béda aspirasi pilihan, bisa waé ngarasa curiga ka pingpinan. Lantaran, sikepna milu kompanye téh jentré aya dina salah sahiji pihak. Hartina, henteu nétral sakumaha mistina. “Masarakat urang nu paternalistik, peryogi tuladeun nu écés kalebet dina pili- han présidén tea,” pokna. Midua Haté Saban pajabat disumpah. Atuh, jangjina gée apan ngalaksanakeun pancén kalayan ngutamakeun palayanan ka masarakat. Patékadan kitu, ceuk Dr. H. Deden Suhendar, M.Si., kudu natrat dina ngalaksanakeun pancénna. Tembongna éta jangji téh, bakal écés dina ngalaksanakeun tugasna. “Ngan, nu leuwih penting deui, jajaran di handapna gé bakal nyon- to ka pamingpinna,” pokna. Kepala daérah, saperti guper- nur, boga bahawan, walikota jeung bupati. Kitu deui bupati/walikota di jajaran handapna téh aya camat, lurah, jeung sajabana. Masing- masing bawahan, bakal kacida gumantungna ka pingpinanana. “Dina waktu pamingpinna kompa- nye, teu ngalaksankeun pancén gawéna, jajaran nu dihandapna gé moal katalingakeun,” pokna. Nurutkeun ieu Rektor Universi- tas Al-Ghifari Bandung téh, najan kepala daérah bisa cuti keur ngalaksanakeun kompanye, Manglé 24786 LLaporan Kepala Daérah Dilarang Kompanye Pilpres? Dina pilihan législatif, loba kepala daérah nu milu kompanye. Atuh, dina pilihan présidén gé moal teu kitu. Ngan, naon mamalana mun kepala daérah milu kompanye? ***
  • 6. pangaruhna mah teu bisa dilalaworakeun. “Apan, bisa waé mangaruhan bawahanana sangkan biluk ka calon nu dirojong ku éta pingpinan,” pokna. Kitu deui pagawé nagri nu teu meunang kompanye, butuh conto nyata ti pihak luluhurna. Da, mun teu jinek aturan, bisa dianggap éta aturan téh mintul ka luhur seukeut ka handap. Aturan bisa tandes ka nu dihandap, tapi teu mempan ka nu boga kakuatan mah. “Padahal, nanjeurkeun aturan mah henteu meunang pulah-pilih,” pokna. Ngadek sacékna, nigas saplasna, kudu kagambar dina atu- ran. Tah, pasipatan kitu, ceuk ieu Dewan Penasihat ICMI Muda Jawa Barat teh, kudu jadi ceceke- lan sakumna pihak, sangkan saha waé kaasup rahayat ngarasa meu- nang kaadilan. Wani Mutuskeun Pilihan langsung, gumantung pisan ka rahayat. Atuh, ajén-inajén pamingpin nu kapilih gé bagal gumantung kana ajén pilihan rahayat. “Hartosna, rahayat nu milih pamingpinna téh kedah cer- das,”ceuk ieu pangurus Pusat Studi Islam Univesitas Ibnu Khal- dun téh. Mémang, milih pamingpin nu hadé teh teu gampang. Ngan, keur H. Deden mah, ngemutan lalampa- han calon pamingpin nu nyaprés téh teu sing susah. Apan, puguh tapak lacakna. Bakal katangén ka- mampuhan jeung patékadanana. Eces léngkah jeung paripolahna mangsa ka tukang. Lian ti kudu mampuh milih kalayan dumasar kana tinimba- ngan anu asak, masarakat gé sawadina milu nalingakeun lumangsungna pilihan téa. Tangtu cenah, panalinga téh kudu ti mimi- ti kompanye nepi ka waktuna pili- han téa. “Kedah wantun ngalaporkeun ka pihak nu gaduh wewenang dina nalingakeun pili- han,” pokna. Enya, apan aya Bawaslu. Ngan, H. Deden gé teu meungpeun tina kamungkinan ayana hal-hal anu méngpar tina aturan. Komo deui apan waragad keur Bawaslu gé ti pamarentah. Atuh, teu anéh upama dina hiji mangsa kudu ‘nyawad’ pihak nu raket tumalina jeung pamaréntah, saperti para pajabat, bisa waé éta pangawas téh rada ‘ngirung’ alias teu tandes ngelinganana. *** (Ensa) 7Manglé 2478 H. Deden Suhendar, doktor elmu pamarentahan lulusan Unpad Bandung Ngirut haté masarakat ngaliwatan juru kampanye
  • 7. B atu ali mangrupa hiasan ali dalit jeung ramo lalaki. Rupa-rupa batu ali, boh nu saukur hiasan boh anu eusi (dipercaya ngandung kakuatan mistis), éstu kudu nyurup jeung watangna atawa jeung alina. Salian ti emas jeung kuningan, watang batu ali ogé réa dijieun tina pérak, saperti anu diproduksi ku para pangrajin pérak ti Kam- pung Kaca-kaca Dua Désa Pasir- mulya Kacamatan Banjaran Kabupatén Bandung. “Ayeuna nu nuju trén téh ali pérak pameget kanggo watang batu nu ageung, modélna basajan hen- teu seueur dirual-réol,” kitu ditétélakeun ku Eka Pajar Cahyadi, salasaurang pangrajin pérak di Kp. Kaca-kaca Dua, waktu ditepungan ku Manglé sawatara waktu nu kalarung. Ceuk Eka, watang batu ali nu di- jieun ku manéhna tuluy diiangkeun ka distributor nu aya di Jatinegara Jakarta Timur. Ti dinya laju disebarkeun ka daérah séjén. Lian ti kitu, sok aya ogé masarakat anu pesen langsung ali atawa cincin ka manéhna. Tangtu baé anu pesen langsung mah modélna ogé disaluyukeun jeung kahayang anu mesenna. Dina sakali nyieun ali nu prosésna dua poé, Eka ngajéntré- keun, manéhna rata-rata méakkeun bahan baku pérak dua kilo satengah. Tina bahan sakitu Manglé 24788 IImplik - Implik Eka Pajar Cahyadi dibarengan ku istrina, Nopi Nurhayanti (dédé) Watang batu ali tina pérak ti Kaca-kaca Dua (dédé) Prosés nyieun ali pérak butuh waktu dua poé (dédé)
  • 8. téh nu jadi barangna ukur sakilo satengah. Salian ti nyieunan cincin keur lalaki, Eka ogé nyieunan cincin jeung hiasan séjénna keur awéwé. Ku lantaran nu keur payuna cincin lalaki, perhiasan pérak awéwé mah produksina ukur dua puluh lima persén tina total perhiasan pérak nu dijieun ku manéhna. “Perhiasan kanggo istri mah raména téh upami tos caket ka lebaran, pangpangna ti dua minggu saméméh lebaran,”pokna. Pikeun mapag lebaran, ti saméméh bulan puasa kénéh Eka jeung para pangrajin pérak séjénna geus tatahar nyiapkeun setok perhiasan awéwé. Lamun teu kitu tangtu bakal kabolér, lan- taran saban rék datang lebaran pesenan jeung omsétna sok nga- jaul. Diluareun “proyék” mapag lebaran, dina saminggu Eka rata- rata ngaluarkeun tujuh kilo barang atawa hiasan pérak, kalawan kauntungan kotor 84 juta rupia. Karajinan pérak nu dikokolakeun ku Eka dipigawé ku 22 urang karyawan, sarta réréana masarakat nu aya di sabudeureun tempat pro- duksi. Urang jauhna mah ukur saurang dua urang baé. “Lumayan, étang-étang muka lahan padamelan. Ngaberdayakeun masarakat, pangpangna pamuda, anu teu gaduh damel,” Eka ngémbohan. Papadaning kitu, ceuk Eka, usahana teu salawasna lancar. Aya kalana pasar perhiasan pérak téh tiiseun. Lamun keur tiiseun, biasa- na barang ditampung heula ku distributor, sarta pembayaranana satengahna heula. Lian ti kitu, harga bahan baku ogé sok naék turun. Bahan baku sok aya waktu- na hésé disiar. “Ku margi abdi mah kerja sama sareng distributor, bahan baku ogé seseringna disadiakeun ku distributor. Taun ayeuna mah Alhamdulillah harga bahan baku nuju setabil, henteu sapertos taun-taun sateuacanna,” pokna deui. Kangaranan usaha tangtu aya baé saingan. Nu jadi sainganana, salian ti pangrajin pérak ti daérah séjén téh, kiwari mahabu barang ti Cina anu modélna aralus sarta hargana murah pisan. Ngan baé ari lebah kualitas mah bisa disebut- keun goréng. Ceuk Eka, perhiasan ti Cina mah kadar pérakna handap pisan. Alatan kitu, barangna babari kotor jeung burem. Ali sarta perhiasan pehiasan pérak lianna nu ti Cina, lamun potong téh teu bisa dielas atawa disambungkeun deui, da kadar pérakna rendah téa. Rurun- tuk perhiasan pérak ti Cina ogé teu bisa dilebur. Lamun geus ruksak nya tuluy baé jadi runtah, teu bisa dimangpaatkeun deui. Eka acrub kana usaha karajinan pérak lantaran mangrupa usaha sadudulur. Kolot sarta baraya Eka nu liana ogé arusahana kana nyieu- nan karajinan pérak, boh nu aya di Kampung Kaca-kaca Dua boh nu aya di tempat séjénna. Ku alatan Eka jeung barayana nyarieunan perhiasan pérak di Kp. Kaca-kaca dua, éta kampung sok aya nu nye- but kampung pérak. Malah dina gapurana ogé dimomonés ku patung cincin ***dédé 9Manglé 2478 Watang Batu Ali Pérak Ti Kaca-kaca Dua ka Jakarta Karajinan pérak lokal teu gedag ku serangan barang Cina (dédé)Karajinan pérak, muka lahan gawé keur warga (dédé)
  • 9. D asimah henteu rékaman de- gung. Bet ayeuna, Méi 2014 ngaluarkeun deui album rékaman anyar. Judulna ‘Mulas Cinta’. Duet jeung Juara Cianjuran Damas 2003, Ujang Supriatna. Dina éta album gé dieuyeuban ku juru- kawih Aén Kurnia jeung Hetty Restuti. Lagu ‘Mulas Cinta’ téh beunang nyipta juru sanggi petingan, Ubun Kubarsah. Malah salian ti lagu Mulas Cinta, dina éta album nu diproduseran ku Hj. Hetty Restuti téh Ubun nyanggi tilu lagu séjénna nyaéta ‘Nyungsi’, ‘Ulah Tepang Deui’, jeung ‘Bulan Nu Saha’. Ari lagu-lagu séjénna diala tina lagu- lagu beunang Atang Warsita (Parahiyangan, Dewi Sartika, Pala- buan Ratu, Béntang Parahiyangan), jeung Yoyo Risyaman (Asih Urang). Ditilik tina wangunan kecapna mah ‘Mulas Cinta’ téh kaasup frase (runtuyan kecap) nu kawilang ahéng. Teu ilahar. Da enya, méméh ngeunteupkeun kana judul nu éta, juru sanggina lila padungdengan pikeun matotoskeun judul, naha ‘Mulas Kanyaah’, ‘Amparan Asih’, ‘Mulas Kaasih’, atawa ‘Amparan Kaasih’. Nya cop kana ‘Mulas Cinta’. “Aya nilai jual dina kecap ‘Mulas Cinta’ téh,” ceuk Ubun, “runtuyan kecap nu séjénna mah éstu konvén- sional pisan.” Kawuwuh deuih, dina perkara galindengna, lagu Mulas Cinta téh séjén ti nu ilahar, tina lalaguan beu- nang juru sanggi nu lian. Ku kitu téh deuih, lagu Mulas Cinta teu wudu ngandelan ciri khas Ubun dina nyipta komposisi lagu beunangna. Ku salalar gé, bet ujug-ujug baé kapireng motif-motif galindeng ban- dana Ubun Kubarsah. Pon kitu deui dina lagu-lagu Ubun nu séjénna dina Manglé 247810 BBahasan Mamah Dasimah Mulas Cinta
  • 10. 11Manglé 2478 éta album (Nyungsi, Ulah Tepang Deui, jeung Bulan Nu Saha), motif- motif galindengna éstuning kapireng madeg mandiri tina lagu-lagu beu- nang nyanggi nu séjénna. Husus dina lagu ‘Nyungsi’, gaya galindeng Mamah Dasimah bangun nu ngahaja leuwih teleb neuleuman- ana. Éta lagu nu mibanda wirahma anca téh, pikeun Mamah mibanda tangtangan anu mandiri, kawantu saméméhna éta lagu téh mangrupa lagu panambih dina Sekar Anyar (nu ngantét kana lagu poko ‘Suwung’). Dina Sekar Anyar mah, lagu ‘Nyungsi’ téh dihaleuangkeun ku Rosyanti jeung Mstika Iman. “Aceuk téh hoyong milari gaya nu bénten tina wanda Sekar Anyar,” ceuk Mamah basa latihan di Dasen- tra, “galindengna hoyong karaos pisan wanda kawih degung.” Dina ieu album, Mamah gé mang- gih tangtangan anu pohara. Lian ti kudu ‘ngawadahan’ lagu-lagu gaya ‘Dasentraan’ (lagu karya Ubun), Mamah dipambrih meruhkeun ka- mampuh dina ngolah sora sina luyu jeung téma lagu. “Lagu-lagu Kang Ubun téh romantis pisan. Sadayana ngeunaan cinta. Mangkaning cintana kaayeunakeun,” ceuk Mamah deui semu seuri, “tah, dina yuswa aceuk nu tos sakieu sepuhna mah, rada répot neuleumanana lebah téma cinta kaayeunakeun mah.” Jaba deuih, dina éta album téh Mamah kudu duet jeung Ujang Supriatna, nu dina umur mah éstu- ning ganjor pisan. Tangtu, Mamah réa manggihan tangtangan; béda jeung cara Mamah mun keur pareng duet jeung Didin S. Bajuri (carogéna, sakumaha dina sawatara album nu kungsi populér dina taun 80-an). Papadaning kitu, dina runtuyan proses rékaman (rekamanana di Studio STSI) sanggeus tepi kana hambalan mixing mah, sora Mamah jeung sora Ujang téh teu wudu silih imbangan, cara dua sora rumaja anu sapantaran baé. Gaya Anyaran Dina sapuluh taun katompérna- keun, rékaman degung téh bangun geus ilahar deui sok diwuwuhan ku késétan piul. Béda jeung dina gaya dekade 70 tepi ka 90-an anu boh dina introduksi (mangkat) jeung interlude (gelenyu) cukup dimélodi- an ku suling baé. Malah antukna mah kétang, ayana sora piul téh lain baé pikeun ngawuwuhan pirigan waditra gamelan degung wungkul, tapi ogé neba kana kacapian wanda anyar jeung cianjuran. Tilu taun katompérnakeun, muncul gaya kacapian anyar nu ku Ubun Kubarsah disebutna ‘Kacapian Harmonia’ sakumaha nu kapireng dina album ‘Enjing Deui’ nu midang- keun juru kawih Rita Tila téa. Dina éta kacapian harmonia mah unsur sora piul téh mibanda peran anu gedé dina urusan mamanis; najan enya, ayana piul téh masih kénéh disandingan ku sora suling. Tah, nya dina album Mulas Cinta gé, peran piul téh mibanda peran nu pohara gedéna di sagédéngeun sora suling piken nguniangkeun mamanis. Album ‘Mulas Cinta’ lebah aransemenna digarap ku seniman pedalan STSI, Adé Suparman. Dina garapanana, Adé geus matéakeun komposisi anu dinamis. Méh kabéh dina mangkatan lagu dijieun kompo- sisina. Pon kitu deui lebah nganteur haleuang, meulitan haleuang, mirig haleuang, jeung nutugkeun haleuang, komposisina éstuning di- garap pisan kalawan daria. Nu- matak, unggal lagu téh moal matak bosen ngadéngékeunana. Nu luewih metot deui téh, éta lebah hadirna sora piul téa. Nu miul- na Yadi ‘Piteuk’ Cahyadi, seniman nu ngagarap aransemen album ‘En- jing Deui’ dina garapan Kacapian Harmonia téa. Ngeunaan Yadi Pi- teuk, pikeun sapuluh taun katom- pérnakeun mah ngaranna geus jadi kacapangan deui. Saban album réka- man, boh nu tradisional kayaning kacapian, degung, kiliningan, jeung cianjuran, boh nu modern cara pop Sunda, késétan piul Yadi téh bangun nu geus jadi ‘kawajiban’ deui. Tuda éta téa, piul nu dikését ku leungeun Yadi mah éstu nguniangkeun mama- nis nu pohara éndahna. Nu nyulingna, saha deui mun lain Iwan Mulyana. Inyana téh seniman suling nu pangnyong- colangna dina mangsa kiwari. Teu bina ti Yadi, dina urusan nyuling mah, Iwan gé mindeng kapireng sora sulingna, boh dina degung, boh dina kacapian. Utamana mah nya dina cianjuran. Ari seniman séjénna nu milu ngawewegan dina album ‘Mulas Cinta’ téh nyaéta Uyép S (saron), Ahmad Sofyan (bonang), Endang Alit (kendang), Panji Triyadi (ka- capi), Apék Supriatna (jengglong), jeung Iing Firmansyah (goong). Ieu seniman téh geus maneuh deui dina nabeuh gamelan mah, utama- na dina degung lagu ageung (klasik) jeung gamelan saléndro. Sedengkeun anu nyarungsum prosés rékamanan nya éta Abuy ti Studio STSI. Ubar Kangen Dibanding jeung rékaman ci- anjuran atawa kiliningan jeung wanda nu séjénna mah, rékaman album dina wanda degung téh kawi- lang geus heubeul pisan ‘ngarandeg- na’. Dina taun 80 tepi ka taun 90-an, kungsi ngajaul ngaran-ngaran Elis Wizaksmi, Ida Widawati, Imas Per- mas, kaasup Mamah Dasimah jeung Nining Méida. Ari nu kacatet mro- duksi lagu-laguna di antarana nya Ubun Kubarsah, Ujang Suryana, jeung Nano S. Utamana kana lagu-lagu Ubun Kubarsah, sok laju kapireng aya ciri katut karakter anu khas; pang- pangna karakter lagu nu gedé nyuméndér kana galindeng cianju- ran. Papadaning kitu, lagu-lagu hégar Ubun gé teu wudu matak ngirut sakumaha nu kabandungan dina album kawih kacapian ‘Saha Eta’ nu kungsi ngahudang génjlong dina awal taun 80-an, jeung album kawih degung ‘Asa Tos Tepang’ nu kungsi génjlong dina taun 80-an katompérnakeun. Nya tina album ‘Mulas Cinta’ muga-muga baé bisa jadi ubar ka- ngen, boh kana sora Mamah Dasimah boh kana lagu-lagu Dasentraan, gaya Ubun Kubarsah. Muga-muga.*** (Dian Héndra- yana)
  • 11. Manglé 247812 NNyusur Galur D ina Manglé minggu pengker dicarioskeun ngeuna- an kabiasaan masarakat Talaga ngalakukeun ritual di Desa Sanghiyang. 1. Ritual Nyapu Nyapu dipigawé ku para kuncén unggal poé Senen tiap minggu éta téh. Para kuncén ngoér wé sasapu tepi ka lalening beresihna. Ti mimiti nyapuan jalan asup ka kom- plék Talaga, Sabada tepi ka pertelon, tilu kuncén meresi- han jalan nu rék ka makam Sunan Parung jeung meresihan makamna, opat kuncén séjénna meresihan jalan anu brasna ka talaga jeung lokasi sisi-sisi talaga. Lian ti kitu dilakukeun ogé Dangdan Tajur, nyaéta meresihan talaga poé Senén rék asup ka Minggu, katompérnakeun bulan Ramadhan, nu migawéna tetep para kuncén, tapi diban- tuan ku masarakat sabudeureunana ayeuna mah. 2. Ritual Nyiramkeun Nu disebut nyiramkeun mah nyaéta meresihan artefak titinggal Karajaan Talagamanggung nu disimpen ku para turunanana. Cai keur meresihanana maké kembang mayang meunang nyacag anu disimpen dina gentong badag, upacara lumangsung poé Senen méméh tanggal 20 Sapar. Nurutkeun sumber tradisi, cai kembang mayang téh bisa ngaétkeun artefak Sésa cai kembang mayang bisa méré barokah jeung bisa nyageurkeun rupa-rupa kasakit Ritual nyiramkeun dimimitian ku ngala cai diwadahan ku sarupaning lodong tapi tina awi konéng, caina kudu dicokot ti tujuh sumber aér nu dianggap karamat nyaéta ti gunung Bitun, Talaga Sanghiyang, Ciiray, Wanaperih, Lemahabang, Regasari, jeung ti Ciramas. Nu nyokot cai karamatna kasepuhan (tokoh adat) Talaga dina awal bulan Sapar. Lodong awi konéng anu geus pinuh ku cai téh heug dibawa ka musieum Talaga manggung dihijikeun dina kendi, terus didoa’an sacara Islam, saterusna ku patugas anu ditunjuk éta cai tina kendi téh diképrét-képrétkeun kana barang-barang pusaka. Ti mimiti ngéprétkeun cai kana arca Ratu Simbar Kancana, Raden Panglurah, kana pedang-pedang, kana goong jeung saka- béh barang pusaka anu disimpen di éta musieum. Éta kabéh dipigawé minangka simbul nyuci meresihan jeung hormat kana warisan para luluhur. Masarakat mungguh moyék di buruan musieum nyaksian upacara ritual ieu bari sabadana terus parebut cai sésa nyuci barang-barang pusaka. Maranéhna ngarasa yakin pusaka anu disucikeun ku cai karamat téh kabéh ogé boga kakuatan. Kitu deui cai urut meresihan pusaka ngandung kakuatan. Tradisi saperti kitu ngagambarkeun kumaha cara manusa ngahormat alam, pangpangna cai nu jadi sumber kahirupan sajaba ti hawa, tanah jeung seuneu. 3. Ritual Pareresan Pareresan mah dilaksanakeunana unggal poé Senen saban taun sabada panén rayat ku sakum rayat Sanghiyang. Rayat jarah ka makam Sunan Parung terus meuncit domba, dagingna dibagikeun ka sakumna anu jarah. 4. Ritual Nadzar/ Meuncit Domba Ritual ieu mah dipigawéna husus ku nu jarah anu ngarasa diijabah panedana. Éta téh anu unggal poé Senen atawa Kemis ti jam 07.00 isuk-isuk tepi ka jam 12.00, ditungkulan ku para kuncén, aparat Désa Sangang di pertelo antara jalan ka makam jeung jalan ka talaga Sanghiyang, kagiatan ieu téh disebut Pamotongan, atawa Meuncit domba. Sarat meuncit domba nu kudu dilaksanakeun ku nu nadzar téh kieu; a) Domba jalu anu umurna geus 1,5 taun. b) Hayam jaluna hiji c) 4 hayam kampung d) 20 kg béas. e) Kalapa ngora sahulu. f) 4 tumpeng / congcot. g) Ketan beureum hideung jeung bodas terus dijieun congcot 9 laleutik. h) Tipung béas dibentuk lalonjong lobana sarua kudu 9, diwarnaan héjo, konéng, hideung, jeung bodas. i) Kalapa meunang meresihan kulitna tepi ka bodas bersih 9 hulu j) Tiwu leutik 9 potong. k) Seupan taleus laleutik 9 potong. l) Saupan sampeu leutik 9 potong. m) Cau raja 9 n) Tékték 9. o) Bungbu masak sacukupna, honjé, “joul”, jeung jan- Katompérnakeun Ramadhan Para Kuncén Meresihan Talaga
  • 12. 13Manglé 2478 tung cau. p) Daun tepus masing-masing 9 lambar, ditendeun di tilu bagian anu geus ditangtukeun. q) Daun bingbin/palem leuweung masin-masing 9 lambar diteundeun di tilu bagian anu geus ditangtukeun. r) Daun hanjuang 9 lambar. Sabada domba dipencit cokot 13 rupa bagian awak domba nyaéta sabagian biwir luhurna. Sabagian halis anu katuhu, sabagian ceuli katuhu. Sabagian kulit akar tanduk. Sabagian kulit cokor katuhu, sabagian peler katuhu, sabagian buntut, sabagian susu katuhu, sabagian haté, sabagian kalilipa, sabagian tungtung peujit, sabagian sineureut, sabagian lamusir. Kitu sawatara ritual anu biasa dilakukeun masarakat anu daratang ka talaga Sanghiyang. Koleksi musieum Talagamanggung Dua Koleksi Musieum Talagamangung jeung Imah Kuncén Talaga Sanghiyang. Sajumlah artéfak nu asalna tina lahan sabudeureun talaga ayeuna mah geus jadi milik kulawarga turunan Raja Talagamanggung, sabagian deui disimpen di imah Kuncén Talaga, sabagian gedé mah disimpen di Musieum Talaga- manggung. Artéfak anu disimpen di imah Kuncén Talaga di antarana 3 pedang, hiji kujang, hiji wadah cai anu di jerona aya tulisan aksara tapi geus alus tepi ka teu bisa diidentipikasi, hiji plakat Cina. Koin-koin Hindia Walanda jeung koin-koin jaman NKRI, hiji baki, hiji barang nu rék jiga koenjer jeung hiji batu leutik. Sajeroning kitu, artéfak anu aya di musieum Talaga- manggung mah mangrupa menhir buleud panjang, panjangna kurang leuwih 2 meter, batu pelor, batu gundik, batu pipisan, lulumpang batu, liangna hiji atawa dua, jeung batu tasbé (tempat ngukuhkeun kalungguhan putra makuta jeung raja). Lian ti kitu, di Musieum Talagamang- gung ogé aya rupa-rupa koleksi diantarana arca, senjata, gamelan, baju zirah, duit, mariem, keramik asing jeung lokal, panto, jandéla jeung lomari. Nurutkeun sumber tradisi, sabagian koléksi nu aya di Musieum Talagamanggung, nyaéta mas kawin ti Radén Ranggamantri ti Pajajaran kanggo Ratu Sunyalarang basa diréndéngankeun. Saterusna dianggap barang pusaka karuhun urang Talaga. Makam Sunan Wanaperih Makam Sunan Wanaperih atawa Aria Kikis perenahna di Kebonwana Désa Kagok Kacamatan Talaga. Sacara astronomi aya di kordinat 06 darajat 57”09,95,40” LS jeung 108 darajat 18”15,90 BT luhurna 618 meter dpl. Ieu makam aya dina hiji cungkup opat pasagi panjang dijieun tina keramik bodas, puncak makam jeung tutunggulna tina kayu nu dicét abu-abu. Aya makam anu dipercaya makam Sunan Wanaperih sanajan dina tutunggulna henteu aya tulisan anu nerangkeun yén éta makam Sunan Wanaperih, tapi éta bisa dianggap yén Sunan Wanaperh téh tokoh sajarah nu beer-bener kungsi aya di kieuna tur ngalalakon di Karajaan Talaamangung. Makam Apun Surawijaya Perenahna di Kampung Lemah Abang Desa Cikeusal Kacamatan Talaga. Sacara astronomi aya dina koordinat 07 darajat 00”16.80” LS jeun 108 darajat ‘’ 18”73,00” BT uhurna 624 meter dpl. Makam dirungkupan ku cungkup opat pasagi panjang, dijieun tina keramik hejo, tutunggulna di tungtung kalér jeung kidul. Luareun aréal makam aya tilu makam séjénna, dua makam ngajajar nu hiji deui mah misah, opat pasagi panjang, 11 umpak (dua makam nu mimiti) jeung 9 umpak (hiji makam kadua) tina bata. Nurutkeun sumber tradisi tilu makam ieu téh makam pangawal Apun Sura- wijaya. Ayana makam Apun Surawijaya anu sarua tanpa katerangan dina tutuggulna nyirikeun yén tokoh Apun Surawijaya bener-bener kungsi aya di kieuna, jeung nguatkeun katerangan yén Karajaan Talaga lain dongéng tapi bene-bener aya. Makam Ciburuy Situs Ciburuy ayana di Kampung Ciburuy Désa Talaga Wétan Kacamatan Talaga. Sacara astronomi aya dina koor- dinat 06 dsrsjst 59”09,54 LS. Jeung 108 darajat 18”35,73 BT elev 2065 ft. Éta makam-makam téh ayana di komplék pamakaman kulawarga boh makam anyar boh makam kuno. Makam kuno anu bisa didata lobana 13, tujuh di- antarana ngajajar ti kalér ka kidul wangunanana sarua nyaéta opat pasagi panjang, panjangna antara 2,23 meter rubakna 72 sentimétér. Genep makam séjénna sarua jeung makam anu mimiti, ngaréndéng jeung makam anu mimiti, ayana gigireun jajaran makam anu mimiti, ngajajar ti kalér ka kidul. Ukuranna leuwih leutik ti tujuh makam saméméhna. Tutunggul makam wangunanana sterilisasi nilotpala (kembang taraté satengah beukah) atawa padma (kem- bang taraté keur mekar), hiasanna béda antara makam nu hiji jeung anu séjénna téh diantarana motipna sulur- sulur daun maké gambar kembang srangéngé di tengah- na boh aya kolopak kembang atawa henteu, sahandapeun hiasan kembang srangéngé aya hiasan daun. Sawatara makam maké hiasan sulur-sulur daun, gam- bar kembang srangéngé, di tengahna boh dina kelopak kembang atawa henteu, handapeunana aya motip segitilu, kénca katuhuna aya buleudan. Dipadukeunana motip segitilu jeung gambar buleudan saperti kitu, di candi Sukuh jeung Ceto di Gunug Lawu Jawa tengah. Tina : Sajarah Kerajaan Talaga Nu ditulis ku Nina H.Lubis (Ed) Etty Sarinendyanti, Undang Ahmad Darsa, Miftahul Falah. ** HRS/Hanca**
  • 13. Manglé 247814 MMunara Cahaya Hartosna: Maha Suci Alloh anu geus ngiangkeun abdi-Na dina hiji peuting ti Masjidil Haram ka Masjidil Aqsa, anu sakurilingeun- ana ku Kami diberkahan, pikeun Kami némbongkeun ka manéhna ti antara ayat-ayat Kami. Saéstuna Anjeunna Nu Maha Ngadangu, Nu Maha Uninga. (QS. Al-Israa: 1). Dawuhan di luhur, dikawitan ku kalimah ‘Subhana’, ‘Maha Suci Alloh’. Ieu kalimah nuduhkeun, yén Alloh nerangkeun, élmu jeung akal manusia moal aya bandinganana jeung élmu Alloh SWT. Kaunggel dina surat Al-Kahfi ayat 109 nu kieu hartosna: “Pék ucapkeun, upama waé lautan jadi mangsi keur nulis kalimah-kalimah Gusti, saéstuna bakal érép lautan éta saméméh érép ditulis kalimah-kalimah Gusti, sanajan didatangkeun tambahan- ana sakitu deui.”. Margi kitu, mangga saméméh niténan dina raraga nyandak hikmah tina miéling Isra' Mi'raj Kangjeng Rosulullah SAW, kaimanan urang nu kudu di- heulakeun. Sabab Alloh geus nepikeun kalimah tauhidna, 'subhaanalladzii'. Isra' wal Mi'raj kajantenana sa- taun sateuacan hijrahna Rasulullah SAW ka Madinah (Yatsrib harita mah). Nalika harita, Rosulullah SAW ninggang dina kaayaan nu sedih kingkin. Teu kitu kumaha? Sapertos jalmi biasa, Rosul sabari nangkeup tuur di Masjidil Haram, haténa teu tiasa ngabendung ujian- ujian. Sapalih katerangan nerangkeun, Rosulullah SAW sapertos nu nu putus asa. Nuju kaayaan nu sumpek kitu, isteri Siti Khadijah r.a. sareng Abi Thalib, emangna dipundut ku Gusti. Katambih-tambih deui, kaum Qurais sanés ngiring sungkawa, tapi kalah beuki ngahina, beuki ngadongsok, kumaha carana ngagunakeun kasempetan kaayaan jiwa Rosul. Kanggo Rosul harita, badé teu sedih kingkin kumaha, istrina nu salami ieu nu ngabéla perjuangan Islam, kitu deui Abi Thalib nu mampuh ngabédéngan Nabi tina kabengisan kaum Qurais, harita parantos ngantunkeun. Margi kitu, ku Mahakawasaan Gusti, Alloh Swt. masihan "rahmah"-Na, pikeun méré pituduh ka Rosul-Na, Muhammad SAW. "Warahamatii wasi'at kulla syaein", kitu Alloh negeskeun dina al- Qur'an. Rosul SAW dina peuting nu sarwa prihatin sareng rupa-rupa ujian, Alloh SWT ku Maha Kakawasanana, Rosulullah diajak jalan-jalan (isra) terus naék (mi'raj), ditingalikeun kumaha perjuangan para nabi sareng rosul saméméhna, dugi ka Rosulullah SAW tiasa ningal langsung kaagu- ngan Ilahiyah di Sidratul Muntaha. Waleran Solat Sakumaha kaunggel dina surat Al-Israa, Isra Mi’raj sanés kajante- nan nu biasa, tapi nu luar biasa. Ka- jadian nu sacara qat’i didawuhkeun ku Gusti, mémang nanjeurkeun kaluhuran jeung kaagungan ajaran agama. Saparantos Rosul lulus nandangan hiji ujian nu kacida beuratna, saterasna Rosul ka- sumpingan Malaikat Jibril pikeun ngabubungah tur disucikeun haténa. Saterasna Rosul dicandak sareng diiangkeun pikeun ningal kakawasaan Alloh Swt. "Subhaanalladzii arsoo bi 'abdihii laelam minal masjidil haram ilal masjidil aqso alladzii baaroknaa haolahuu, linuriyahuu min aayaatina, innahuu huwassami'ul basyiir." Nalika Rosul mi’raj ditaékkeun dugi ka langit katujuh, ditingalikeun kaanéhan-kaanéhan. Hiji gambaran manusa nu parantos kajadian sareng nu bakal kajadian. Malihan dugi ka tingalikeun surga sareng naraka pikeun umat manusa. Nalika singgah di sababaraha tingkatan langit, ditepangkeun ogé sareng para Rosul nu sami-sami perjuanganana dina nanjeurkeun agama nu hak tauhid Illalloh. Dugi ka puncakna ka Sidrotul Munthaha, Rosul nampi tugas pikeun nyumponan solat wajib lima waktu. Kitu kakawasaan Alloh sakumaha dawuhanana. Teu aya deui rasa mangmang Rosululloh di- iangkeun nu sakitu gampilna, margi mung Alloh nu gaduh ieu alam jagat raya. Tapi bénten deui sareng kaum harita Qurais Jahiliyah téa. Saparantosna Rosul ngadugikeun kaagungan Gusti, sanés percaya tapi kalah beuki ngalédék, ngalélécé. Malahan beuki loba nu ngahardik, cenah Rosul ayeuna mah beuki lieur beuki gedé bohongna! Anging Alloh nu Maha Uninga tur Kawasa kana sagala rupaning kakawasaan, Rosululloh saparantosna dilatih Hikmah Isra' Mi'raj Rosulullah SAW. Ngadegkeun Solat, Nguatan Ukhuwah Umat Ku Arif Nur Hakim
  • 14. 15Manglé 2478 sareng ditingalikeun kumaha sipat- sipat manusa saméméhna, sanés bendu tapi ningalikeun paromanna nu langkung mulya, sahingga para sohabat nu tumut langkung per- caya. Sapertos dicarioskeun ku Sayyidina Abu Bakar. Anjeunna nu pangheulana percaya dipayuneun kaum Qurais, yén teu aya deui jalmi nu soléh sareng jujur anging Rosulullah. Teu aya sakedik ogé nu rasa cangcaya kana ucapan Rosul. Para sohabat lianna beuki yakin, mustahil kanggo Rosul nu saé ahlakna upama kedah ngabohongan umatna. "Wasta'iinuu bishshobri wash- sholaati wa innahaa lakabbiirotun illa a'lal khosyiin." Ieu surat Al- Baqoroh ayat 45 téh mun disunda- keun mah kieu: "Jadikeun sabar jeung solat pitulung pikeun maranéh, saenyana éta téh kacida beuratna anging pikeun jalma nu khusyu." Ieu oléh-oléh nu kacida agungna, solat wajib nu lima waktu. Sabab, pancén ieu, mibanda kani’- matan nu dibarung ku pitulung Alloh. Sapertos katingal tina sababaraha ujian Rosul sateuacan Isro Mi’raj, geuning dina kaayaan kitu téh jalanna mung ku taqorrub ilalloh, nyaéta solat. Kitu deui upama Isra Mi’raj pinuh ku kaagungan alam jagat raya, éta ogé apanan sadayana aya dina kamulyaan solat. Lima waktu ogé nuduhkeun sangkan manusa téh kedah aya dina patokan waktu. Lalampahan manusa diieu alam dunya moal leupas tina waktu. Margib Isya Subuh Asar Lohor sa- daya nuduhkeun kana patokan waktu nu kacida luhungna. Dina patokan waktu éta, urang di- piwarang sangkan saheunteuna urang téh kedah tawakal ka Alloh. Solat dina waktu nu tos ditangtu- keun ogé nu leres mah, sanés nu lénglé, tapi nu ‘ala waktuha jeung husyu. Dina kaayaan kitu, solat urang bakal nyumpingkeun takwa téa. Margi, teu kirang-kirang jalmi anu kaayanana nuju séhat jagjag waringkas, dak dumadak katarajang kasakit, boh kasakit lahir atanapi batin. Alatan kasehatanana teu dibekelan ku katakwaan sapertos ngadegkeun solat, nu kaluar mah sok hawa napsu. Tah upami anu dibekelna takwa mah boh nalika sehat atanapi teu damang, bakal tetep ajeg dina rido Gusti tur éta téh mangrupi ciri jalmi anu akalna walagri. Dawuhan Alloh SWT.: Inna Sholata tanha’ ‘ani al fakhsya wa al munkar. Nu hartosna kieu: Saéstu- na solat téh nyingkahan tina polah nu jahat jeung mungkar.” Seueur paréntah diwajibkeun- ana solat, tapi sakedik jalmi nu terang kana hikmah solat. Kitu deui mungguh manusa tara awas kana ni'mat, nu sok padahal ku dipapari- nan kahirupan ogé geus mang- pirang-pirang ni'mat anu hésé pikeun diukur sakumaha pangajén- na. Ku kumargi kitu, sakumaha tadi yén solat téh tugas. Ari tugas apanan nyandak hikmah. Margi solat téh tugas urang, janten urang ogé wajib ngajak jalmi supaya solat. Ulah tebih-tebih ka putra-putra urang, ka carogé, ka tatanggi sareng sajabina, ieu tugas. Naon sababna kedah dilebetkeun kana tugas? Margi dina muterna alam muterna jaman, polah jalmi téh geuning beuki robah. Solat Nanjeurkeun Ukhu- wah Islam teh agung tur linuhung. Lantaran kitu, upama ajaran agama, sapertos Solat henteu dilaksanakan, hartina eta jalma geus ngaragragkeun kaagungan Islam. Kaadilan, kajujuran, atawa pamingpin nu amanah, sakumaha diagungkeun dina ajaran Islam, mung saukur harepan wungkul, upama umat ninggalkeun solat. Islam negeskeun, yen ciri antara mu’min jeung lianna (kafir), nyaéta solat. Hartosna, solat nu jadi rukun Islam, leres-leres jadi pangraket kaum mu’minin. Asholatu imaddu- din. Solat teh tiangna agama. Hartosna, saha jalma nu teu ngadegkeun solat, eta jalma geus ngaruntuhkeun agama. Upama geus ngaruntuhkeun agama, hartina eta jalma geus embung ngajaga poko- poko agama nu di antarana kawaji- ban hifdul umat. Nu jadi patarosan, naha loba umat Islam nu pabureuncay dina pamadeganana? Waleranana lan- taran loba di antarana jalma-jalma henteu ngajadikeun Islam keur alat nanjeurkeun ukhuwah. Upama kitu, tangtu ieu téh bahla. Loba cara keur ngajaga umat, di antarana solat ber- jamaah. Ngan deui-deui loba jalma nu teu mampuh nyandak hikmah tina kakedahan solat berjamaah. Sok padahal, upama umat terang kana pentingna berjamaah, ajaran Islam bakal leuwih ngamulyakeun umat. Bulan Rojab, bulan nu agung, bulan dilungsurkeunana parentah solat, sawadina jadi eunteung umat keur ngajaga ukhuwah umat. Kitu deui ka pribadi-pribadina, upama dibandungan mangsana kiwari, kantenan matak pikahariwangeun. Di saban tempat jeung di tiap kawijakan ti pangusaha nu mayori- tas Islam, henteu ieuh ngajadikeun solat minangka tali pangraket ukhuwah umat. Ieu tanda, yén bangsa urang mémang geus teu maliré deui kana urusan ajaran agama. Bangsa urang geus teu aya deui nu ngatur kana paripolah ka- manusaan. Nu aya jeung bukti kalah sabalikna. Seueur polah jeung pasipatan bangsa nu ahirna ngajurunglaku jeung ngamomoré- keun kana papagon agama. Margi kitu, mudah-mudahan dina ngeusian sasih Rojab taun ieu 2435 H, urang salawasna dipaparinan rohmat sareng hi- dayah Alloh Swt.. Allohuma laa tuji’kulubana ba’da idhadaitana wahablana milladunka rohmah, innaka antal wahhab. Amin ya robbal ‘alamin. ***
  • 15. Manglé 247816 TTanyaJawab Patarosan: Assalamu’alaikum Wr. Wb. Tumaros ngeunaan jama’ solat upama dina kaayaan macét. Sapertos nalika di jalan nu macét nu mangjam- jam, kumaha kedahna. Hatur nuhun kana waleranana. Wassalam, Ade Safrudin Cibadak Sukabumi Waleran: Ti payun ngahaturkeun nuhun kana patarosanana perkawis solat. Kaleresan deuih, ayeuna sasih Rojab, nu mana dilungsurkeunana kawajiban solat. Hartosna badé keur kumaha ogé teu aya alesan kanggo ninggalkeun solat, kalebet upama nuju macét nu mangjam-jam atawa nyeepkeun waktos nu lami. Dina édisi Manglé kapungkur ogé kantos nerangkeun perkawis solat nu patali sareng saba-sabab ayana jama’ solat. Ayeuna urang waler deui, mudah- mudahan ageung mangpaatna, utama dina kakedahan nepikeun ajaran agama, sok sanaos sababaraha kali. Da mémang kitu ari ajaran agama mah, geuning sok seueur nu babari hilap deui. Patali sareng patarosan, saéna urang waler heula katangtosan waktu-waktu solat nu tos ditangtukeun dina Alquran, sakumaha pidawuh Alloh SWT anu unggelna: “Saéstuna solat mangrupa kawajiban anu tos ditangtukeun waktu- waktuna pikeun ka jalma-jalma anu ari- man.” (QS. al-Nisa: 103). Ayat sanésna nyebatkeun: “Prak adegkeun solat ti mimiti panon poé condong nepi ka peu- ting jeung waktu subuh. Saéstuna solat subuh disaksian ku para malikat.” (QS. al-Isra: 78). Sedengkeun ningalkeun solat kaasup dosa tur ngarusak kana kaimanan hiji jalmi, sakumaha pidawuh Alloh SWT. anu unggelna: “…. Mangka datang sanggeus maranéhna generasi anu ngamomorékeun kana solat jeung nutur- keun hawa nafsuna, mangka maranéhna dina poé engké bakal manggih jalan anu sasar.” (QS. Maryam: 59). Dumasar kana ayat Alquran ieu, mangka solat mangrupa kawajiban anu henteu bisa ditawar-tawar deui pikeun ka jalma-jalma anu ariman. Saupama aya hiji waktu anu henteu dilaksanakeun bari dihaja mangka tos kaasup dosa, malih dina Hadits disebatkeun: “Solat mang- rupa tihangna agama, sing saha anu ngadegkeuna mangka manéhna tos ngadegkeun agama, jeung sing saha anu ninggalkeunana, mangka manéhna tos ngaruksak agama.” Ku kituna saperti dina kaayaan urang nuju kumaha waé, saperti dina kan- daraan nu kapegat macét sedengkeun geus kana waktu solat, saupama bisa di- laksanakeun di luar mobil sakumaha ilaharna, mangka hal ieu leuwih hadé. Tapi saupama henteu bisa atawa henteu mungkin alatan kandaraan keur macétna mangka meunang ngalaksanakeun solat dina kandaraan. Namung saratna kedah mayun ka kiblat nalika takbiratul ihrom teras solatna disampurnakeun ka mana waé mayunna luyu sareng arah majuna kandaraan. Carana, tetep bari calik di tempat (di jok mobil). Saupama ruku, mangka salirana ditungkulkeun sakedik. Teras saupama sujud, mangka salirana ditungkulkeun leuwih handap ti batan nalika ruku. Cara saperti kieu dumasar kana Hadits Nabi anu sumberna ti Ya’la bin Murrah anu diriwayatkeun ku Imam Ahmad sareng Tirmidzi. Ya’la kantos nyarengan Nabi Muhammad SAW. di hiji tempat, teras turun hujan, taneuh jadi baseuh. Henteu lami datang waktu solat, Nabi maréntahkeun salasahiji sahabatna supaya adan teras komat. Teras Nabi solat di luhur kandaraan. Ti harita Ya’la ngabéjakeun ka para sahabat lianna wiréh Nabi nalika solat di luhur kan- daraan saupama ruku, salirana nungkul, saupama nalika sujud, salirana leuwih tungkul ti batan nalika ruku”. Dumasar kana kajadian éta, mangka tiasa di- jadikeun sumber kanggo ngalaksanakeun solat saupama dina kaayaan darurat pisan, saperti upama keur kapegat macét. Ngan langkung saéna mah, sateuacan angkat urang kedah tos tiasa nyawang kana kaayaan pimacéteun di jalan, nepi ka waktu solat (contona waktu solat Asar) bakal luput atawa bakal kaliwatan. Ku hal kitu saena urang buru-buru solat heula, teras angkat. Ku cara kieu, mangka waktu solat Asar moal lapur. Tapi saupama naék kandaraan sateuacan datang waktu solat, teras kapegat macét di jalan bari moal bisa turun heula, mangka bisa di- jama’. Ngajama’ solat dimeunangkeun nalika aya hajat atawa dina kaayaan darurat, sok sanajan lain dina kaayaan keur musafir. Contona nalika kapegat macét dina waktu solat magrib nu waktu- na samporét pisan. Dina kaayaan kitu, mangka solat magrib meunang dijama’ kana waktu solat Isya (jamak ta’khir). Tapi saupama solatna henteu bisa di- jama’ saperti solat asar mangka pilihan kadua nyaéta ngalaksanakeun solat dina kandaraan. Wuduna? mangka tiasa di- ganti ku tayamum. Di antara dalil anu ngameunangkeun jama’ solat salian ti waktu nyaba (safar) nyaéta Hadits anu nyebatkeun: “Rosulul- loh SAW. pernah ngajama’ solat lohor sareng asar, ogé magrib sareng Isya di Madinah, sanés lantaran ngarasa sieun ogé sanés lantaran hujan”. Salasahiji sahabat naros ka Ibnu Abbas: “Naon maksadna Rosul ngalakukeun saperti kitu?” Ibnu Abbas ngawaler: “Mantena henteu hoyong umatna ngarasa beurat dina ngalaksanakeuna paréntah Alloh.” (HR. Muslim). Malih dina Hadits sanésna disebatkeun, wiréh Rosul di Madinah kantos ngajama’ solat padahal teu aya sabab hujan ageung, atawa teu damang, tapi Rosul ngajama’ lantaran alatan lianna anu kacida daruratna. Dumasar kana pedaran di luhur tiasa disimpulkeun, wiréh ngajama’ solat dimeunangkeun nalika kapegat macét anu henteu bisa dikukumaha deui. Saupama solat anu henteu bisa dijama’, tur dina kaayaan darurat, mangka meu- nang solat dina kandaraan. *** Wallohu ‘alam. Solat Jama’ Waktu Macét Gawé bareng MANGLÉ, FKIP (Fakultas Keguruan & Ilmu Pendidikan), sareng LPPSI (Lembaga Pengkajian & Pengembangan Syiar Islam) UNPAS
  • 16. Manglé 247818 CCaritaNyambung (6) S ugan téh rék ngajak ningalan toko-toko sabudeureun hotél terus uplek ngobrol deui di kafé bari ngopi. Horéng di- ajak kana mobilna. “Urang ningali panon poé surup ti Munara Eifel mana- wi kaudag kénéh,” pokna. “Da atos ka dinya mah,” ceuk kuring. “Éta mah siang. Ayeuna sonten. Unik geura,” walonna. Biur baé ngajugjug deui wangunan nu kamashur saalam dunya, Munara Eifel. Sajajalan Pierre nyaritakeun pangalaman nalungtik karya- karya budaya lawas nu diusulkeun jadi warisan bu- daya dunya. Atuh kuring so- rangan nyaritakeun kahirup an urang Sunda bari teu poho ngaguar ajén-inajén nu nyumput jeroning lagu jeung rumpaka Tembang Sunda. Asa beuki genah tur nyam- bung ngobrol téh. Malah pogot nepi ka teu karasa geus nepi ka nu dijugjug. Plung-plong awas ka ma- mana ti luhur mah. Loba deuih nu ngahaja “megat” panon poé surup ti lebah dinya. Geura baé kota Paris nu ngampar satungtung ti- ngal sasatna aya handapeun suku. Wangunan-wangunan nu ngajalegir jarangkung ogé ukur sagedé korék api bisa kaciri hateupna ti dinya mah. Jalan butbat di mana-mana teu kaitung lir ramat lancah museur ka Munara Eifel. Wahangan Seine nu meulah kota atra caina semu kulawu wanci reupreupan mah. Ceuk Pierre Munara Eifel minangka titik puseur kota Paris. Wilayah-wilayah sabudeureuna dirancang mangrupa bunderan konsén- trik. Beuki deukeut ka titik puseur kota beuki mahal harga bangunan jeung séwa- anana. Hanjakal harita langit teu pati cangra, semu reueuk kahalangan méga. Duka mé- ga duka polusi kétang. Teu lila dina méga katingal taram- taram aya cahya soré ting- arudat. Kabeneran rada nyingray bréh panon poé sagedé tungtung roko ném- bongan tina sela-sela méga kawas nu ngintip. Jingga katingalna ku kuring mah teu ngempur kawas panon poé surup di urang. Jalma-jalma nu aya tingtarunjuk bari ramé cacarita lantaran nimbulkeun kaéndahan nu unik nyaéta garis-garis ca- haya nuansa warna konéng, beureum jeung biru saulas. Teu lila les deui katutup méga warna kulawu. Niténan panorama alam kitu ngadak- ngadak nyelek rasa nalangsa. Ningal kota nu sakitu upluk- aplak satungtung tingal nimbulkeun kasadaran diri téh karasa pisan leutikna. Komo di payuneun nu nyiptana mah éstu taya hartina. Padahal remen pisan sorangan sok ngarasa leuwih punjul ti batur pangpangna dina rupa, kabisa, jeung kaboga. Lat baé poho kana kasauran guru, “Ari jadi abdi seni kudu salawasna ngarasa diri héjo ambéh jadi asak. Sing saha nu ngarasa dirina asak dagoan baé burukna.” Kitu deui ningal polah jalma-jalma nu sakitu guligah tur mihélok surupna sra- ngéngé nu ukur sagedé tung- tung roko ... ras ka sarakan. Unggal poé di urang mah bisa nyaksian surup jeung mele- tékna srangéngé bari tara ieuh mihélok. Kaasup kuring sorangan éta téh. Padahal ari mihélok téh awal tina rasa hormat jeung misukur ka Nu Kagungan. Kuring sorangan ngarasa jajauheun tina misukur kana sagala kanugrahan ti Mantenna nu katampa salila ieu. Moal dipungkir. Teu karasa panon ngem- beng, nginghak lalaunan, cipanon merebey. Sigana nu nangtung gigireun nguping- eun, da tuluy eureun ngajak nyaritana. Karasa manéhna melong teleb. Kuring nga- lieuk bari teu wasa nyarita lantaran karasa cipanon beuki ngagarajag. Pierre kaciri reuwaseunana. Kek taktak duanana dicekel. Kuring jeung manéh- na pahareup-hareup. “What’s wrong, honey?” sorana ngageter bangun hari- wangeun pisan. Teup paadu teuteup. Socana linduk. Teu sadar sirah nyuuh kana dadana nu sembada. Manéhna nangkeup. Gustiii, naha bet ujug-ujug timbul rasa tengtrem asa boga panyaluu- han nu tohaga. Asa aya rasa nu leungit hég kapanggih deui. Duka naon. Teu lila, leungeunna karasa ngusapan sirah. Ngusapan deudeuh. Pipi kénca katuhu dicium lalaunan. Basa manéhna tungkul, kuring tanggah neuteup teu neuleu ... pasrah. Tapi barang lambeyna méh antel, kuring spontan tungkul bari nahan dadana lalaunan ku dua leungeun. Atuh ngan keuna kana tarang nyiumna téh. “Sorry, I’m not ready yet,” ceuk kuring ngaharéwos. Karasa napasna ngagentak reuwas, terus ngawalon ba- ngun éra. “Never mind, never mind, no problem. I’m deeply sorry too,” pokna bari ngudar rangkulanana. Sorana ngageter. Terus terang lain teu resep jeung lain teu hasrat bieu téh. Malah pasrah rarasaan mah. Tapi ukur C’EST JOLIE H.D. Bastaman (Panghormat ka para panaratas tembang Bandungan, hususna Ubun Kubarsah sareng Nénéng Dinar) (4)
  • 17. 19Manglé 2478 sawatara detik méméh pa- antel lambey ujug-ujug bréh dina ciciptan raray Emah, nongtoréng kasauranana basa pamit munjungan ka anjeunna. “Bral miang didungakeun muga salamet rahayu. Insya Allah mun engké Antin mu- lang sing tetep sétra beresih siga ayeuna Antin suci leupas tina leungeun Emah.” Éta nu kacipta harita. Ukur sawatara detik méméh kuring kapurba rasa geugeut nu geus lila sirna. Sajajalan aya kana tilu kalina Pierre sasadu ménta dihampura. Taya maksud ngahina cenah. Walon ku- ring, “Urang popohokeun baé. Sigana urang harita kapangaruhan ku situasi.” Enya kawasna mah. Sa- jaba kagémbang ku panora- ma nu sakitu éndahna, harita katingal aya sabaraha pasa- ngan nu silih rangkul némbongkeun kageugeut. Di Prancis mah taya nu miduli mun aya nu silih rangkul silih cium di tempat umum ogé. Malah mun urang melong nu keur silih asih, hég kabeneran aya pulisi, kalah urangna nu ditegor pajah tong ngaganggu privasi batur. Tapi … tapi … lain … lain kitu sabenerna mah. Asa leuwih jero. Tapi éta mah disidem jero haté. Méméh nganteurkeun deui ka D’Diamant, Pierre ngajak nyimpang heula ka réstoran, sabab geus waktuna dahar peuting. Tah bari dahar Pierre nyaritakeun deui riwayat kulawargana. Cenah ramana nyatujuan Pierre dige dékeun dina tradisi Katholik cara ibuna. Tapi basa rék pupus, ramana ngaharéwos sangkan Pierre nganut agama Islam. “Teu acan tiasa ngalaksanakeun amanahna dugi ka ayeuna ogé. Da kumaha atuh ti aalit pageuh ngagem agama Katholik sapertos pun biang sareng kulawargana,” cenah. Pierre nganteurkeun ku- ring nepi ka lobi hotél. Basa sasalaman rék papisah, manéhna ngomong kieu, “Dungakeun sangkan tiasa anteb haté ngalaksanakeun amanah pun bapa sareng tiasa dongkap deui ka Indo- nésia.” Kuring teu sadar ngawa- lon “Aamiin ya Robbal Alamiin.” Ti harita manéhna pleng les taya béja teu carita nepi ka ayeuna. Méh kapopohokeun. (lajengkeuneun)
  • 18. Manglé 247820 A sa muring- kak basa ningali Si Jalu titirik- tikan bari disaragam pangsi sing sarwa hideung. Iket batik hawukna dibagu- dedkeun nutupan beungeut nyésakeun culak-cileuk sapasang panonna anu lucu. Nyeplés panon indungna. “Bah, tingal Danang! Pendékar Kalong Hideung nya?” cenah ngaabahkeun. Dina leungeunna lima pasi awi temen anu geus dijieun mirupa balati sajeungkalan ngolécér ditalian ku rapia beunang ngarara. “Yu Bah ah, badé ngabasmi penjahat heula!” Pokna ngagorowok bari ngabiribit ka tukangeun rungkun walini, kadéngé récok babaturanana ngabagéaken. “Naaang, teu kéngéng tebih teuing amengna!” Pa- majikan ngajéréwét ti tukang. Mangsa sareureuh budak, tingtrim peuting ngadedempés dina rangku- lan jungkiring lamping. Bulan teu némbongan tapi amparan jomantara cangra hibarna ngémbrat ka sakur pupucukan nu kalan-kalan galideur. Dina golodog gom- bong, sada rekétna ngaba- rubahkeun kasimpé. Naluri batin nyadap ringkang lemes, rét kana panto angger teu endag. Teuteupan anteng deui kana wates embun-embu- nan gunung sawatara gerét risbang di pangkéng teu ieuh ditolih. Paling gé pamajikan rék ka cai. Pamajikan anu leuwih ti sawarsih di- pihukum; pamajikan anu purah maturan ngukir langit ngaréka béntang milang ayang-ayang méga malang di awang-awang. Diuk ngémpol méré ombér tapi kalah ka jempling. Paralak, sada pamalédog kana rung- kun kapol laga. Lenyap! “Maenya manéhna mah, palias teuing aya mamali- CCaritaPondok Si Balati DemitCarpon Emha Ubaidillah
  • 19. 21Manglé 2478 hanana?” Cek haté. Iket nu meulit na beu- heung diudar, mancén sa- biasa ngabarangbang semplak dina sirah. Panca dria dipepet gumulung dina satunggal kasayagaan. Ras ka nu di imah, dua beu- beulahan nyawa. Jung cengkat tapi kolébatan ti hareup jeung ti gigireun mugagkeun obah awak. Brek dépok, meta capit la- ngir, kep kep trang. Paka- rang nu taya lian balati-balati leutik plak-pluk hareupeun. Hiuk, angin panarajang nyeleccep kana puhu ceuli. Bari ngarawu balati laju di- pangpéngkeun kana galar, sirah ngagiwar. Lol, peureup meuleuneu. Cleb cleb cleb sada balati, kedét nyémpong mahpral pigeulang lawan. Orokaya sasaran ngenyed, plos. Nilik wewesénna anu lain lawan-lawaneun mé- méh mumuluk, awak dikoprolkeun ka buruan. Bréh dedegan lempay sing sarwa hideung, buni ka beungeut-beungeut. Can museur lelembutan, panara- jang kaburu merekpek lir hujan silantang. Ukur sud sed miceunan dina kuda- kuda wangun pancer. Lawan ngareuceuh bincurang dina peta babad pacing. Lawan gé surti sakilat ngarobah teung- geulan meupeuskeun kon- séntrasi. Suruntul teunggeul gelap ngampar, duk! Nyayang kana dada. Kuring ngaheugeu, guprak wéh api- api kapaéhan. “Kakaaang!” Méméh lunta ka tatar wétan, Bapa mopoyanan sangkan kuring ngasakkeun pangarti heula ka Aki Uda di Dukuh Mandalapaksi, geger Manglayang. Aki Uda nu taya lian sobat dalit jenatna aki kuring kawentar sarta kungsi jadi legenda dunya pasilatan, Ranggayuda Si Balati Sewu sedeng Si Aki mah mangsiun manéh sarta geblus mancén dines kapa- maréntahan. Sangggeus sah ti dunya, nya bapa kuring anu nuluykeun kalungguha- nana. “Apa katut aki hidep mah, lain pakna jadi jawa- ra,” cék bapa dina hiji poé. Sajolna di panganjrekan Aki Uda teu ieuh tumarum- pang lantaran pada mika- conggah, dipiadi ku sobat anu saluhureun. Dipilanceuk ku sahan- dapeun. Komo ku mojang tunggal endog beubeureum- na Enin katut Aki Uda, si- patna Andini. “Kula téh banget tibelat ka Abah jeung Ambu di lem- bur, Ki Adi. Asa kokolébatan marengan saban ringkang. Kudu mulang heula Kula téh kaya kieu mah,” gerendeng Ki Sobat, Tubagus Danang. Sobat anu pangraketna di antara murid Aki Uda. Duaan ngabebengkang dina amparan jukut, ngadon ngahérang ngarajut harepan dina kebenan méga-méga anu ngarariut. Manéhna geus puluhan taun, meujeuh mun pada mikaserab ogé jaba cenah teureuh rakéan, para ménak Banten. “Entos pupulih ka Aki?” ceuk kuring sanggeus nga- heneng salila-lila, can naon- naon geus asa lengiteun. Nu ditanya ngarahuh, unggeuk- unggeukna mah laju nga- rénghap jero nguyup hawa soré tina kulincir angin pasir sakaligus bangun ngutah- keun manglaksa katugenah. Jung cengkat, babatek. Gerewek kana pigeulang kuring, “Urang ngajagjagkeun tuur wé yu ah!” Pokna bari ngaréngkas bincurang, gen- tak jingkrak. Jejek mekar nyusul tepus kana kekem- plong, gilek nyérong ngénca. “Baku ari geus nga- lonyéng téh dia mah,” ku- ring ngagolékkeun pigeulang, kek disalin. Srod kuda-kuda ngawangun punggel, julaprét dampal suku manéhna ngangkang, jekok kana dada marengan séréd punggel ngajeblag awakna, blak wéh duaan nangkarak bengkang bari ngabarakatak babarengan. Ngan teu labas, kabaribinan ku nu anyar datang, kuring méh-méhan kabesékan. “Kakang?” Horéng An- dini. Aya ku sieup tur lucu badis Putri Dewi Sarkati ngajengjen dina papayung layung. Danang ngalieus basa kuring pateuteup téh. “Aya naon Din?” Danang nyelengkeung. “Disaur ku Abah, khusus Kakang Dan. Aa Dika mah henteu.” Sapurnama ti harita, karasa cuang-cieung sab Ki Sobat tulus mulangna. Dina itungan kalima purnama can embol-embol. Jejeg sataun teu béja teu carita. Reujeung Andini ngupayakeun nga- jaga jarak da sihoréng papacanganana. “Aki mah moal nyarék, moal ngahempék-hempék ngan baé pancén hidep di dieu can réngsé. Kadua ti éta, Aki banget inggis katem- puhan ku bapa hidep,” pok- pokan Aki Uda ngageuri basa kuring pupulih hayang mulang, matek lilinggeran sadar kana tujuan awal. Gilig geusan ngulik pa- ngarti ngalesu kaweruh sabari geusan ulun ka nu jadi guru. Kadar ka Andini, seug rék diaku adi pituin ki- lang kanyaah séjén teu bisa disisilihan enyoy-enyoyan sok komo mun pareng nganyahoankeun dirina keur midangdam di mumunggang. Ngahelasna mah kabina-bina tapi da teu bisa kukumaha. Nu nga- gubag-gabig rawah-riwih, kuring nahan piseurieun, siet nyabet cadarna. Bray. “Kakang ih!” pamajikan ngajéréwét bari jingkrak tapi rangkulan kuring leuwih rikat. Usik patalukan meta, pamajikan ngajehjer balukar digaléntor. Ragamang kana cekelan, kulawit neueul dina saluhureun ambenna. “Bingah teu?” Cenah. Koréjat cengkat ngarawu awakna nu sigset sing sarwa ngeusi. “Eusian deui. Eulis?” “Tos tilu sasih saur Ema Paraji mah, Kakang,” pama- jikan nompo geugeut. Regeyeng dipayang ka tepas. Basa muncul karaman ulon-ulon gorombolan ti leuweung, kuring sabatur- batur remen mancén ngaronda. Nu hélok bet ngalaman béntrok reujeung nu dianggap gegedugna. Ngan saban rék prung ijén sok mindeng muncul ogé jawara cadar hideung nga- borobotkeun puluhan balati leutik. Si gegedug anu sok make topéng loréng hulu lodaya kanjat ngiles kamana boa. Nu leuwih hélok turta matak ginggiapeun ku pakarang-pakarang anak buahna, ratusan harupat mencos, jelas mapakan pangabisana anak murid Aki Uda nu kakoncara ahli ulin balati. Hiji peuting nu teu kapopohokeun, kapacikeuh meleg-meleg basa ngobrot ka jauhna ana rét ka tukang, Dusun Mandalapaksi geus dikeput haseup hideung, “Cuang baralik deui, dulur-dulur!” Kuring nga- jorowok. Riek léngkah saratus dalapan puluh darajat malik pating berebet patarik-tarik. Ari gok, gebeg. Panganjre-
  • 20. Manglé 247822 kan Aki Uda geus sate- ngahna kahuru. Teu miroséa nanaon, awak ngambul ka hareupeun tepas. Ras ka An- dini, ka Aki jeung Enin Uda…di marana? Lenyap, gigireun jeung tukangeun pating sariet sada pakarang lemes ngalempag. Karérét tumpukan bahbir, gentak ngareundeuk nénjrag jagat, sababaraha lambar papan bahbir ngalayang mapag sentétan ratusan harupat, clep clep clep. Jlung jleng opat juringkang narajang “Masyaalloh, balad Si Topéng Loréng geuningan?” Gerak awak miheulaan nyampeuk. Koléang, koléang gebut, tiluan mecleng kana balungbang. Bereset limaan ningker kékép, sakeur kuring bener-bener paéheun léngkah sawatara seuneu geus ngaléntaban para imah. Sret sret, sora-sora matak gigis pating arajol tina ma- sing-masing warangkana. Di luar panyangka, jorélat boro- bot nyaho-nyaho nyampeuk tangtungan Si Cadar Hi- deung geusan ngawut- ngawut tingkeran malah saparona rarubuh korban hujan balati. “Si Balati Demit?” Kuring hookeun. Nu diupat méré isarah sangkan kuring noro- bos ka imah sedeng babatu- ran paciweuh irid-iridan mareuman seuneu saakal- akal. Gajleng ka luhur tepas, suku méh-méhan tiporos kana conggang palupuh. Panto diteunggar, bréh Aki Uda keur diraponan puluhan lawan saragam loréng hi- deung. Kuring kerung. Aya naon ieu téh? Andini jeung Enin Uda ka marana? Borobot, sada pamikul jeung balek ngareunteut ngabuah silalatu ruhak mancawura. Sarérétan Aki Uda lir hiber meuntasan kubengan pager hirup laju nyamber awak kuring sadar- sadar geus di buruan. Nu ningker gé rajleng ngudag paheula-heula bareng reu- jeung ngaborobotna suhu- nan. “Di mana Enin, Aki?” Kuring panasaran. “Aya nu mawa, ku nu maké cadar hideung!” “Ari Andini?” Aki Uda rungah-ringeuh bari ngu- lincerkeun panon heulangna. Masing-masing keupeulanana nyarelap balati leutik lir kepet guguri- lapan. Di mana Andini? Aki Uda nyurungkeun taktak kuring marengan nga- brengna panarajang. Tapi sada maralak mahpral dang- daunan ngarengkogkeun gerak saréréa, panarajang robah ku wangun pakarang harupat méncos. Wer wer ngahujanan pakalangan, borobot treng treng sam- beran balati laleutik mapag marengan juringkang Si Cadar Hideung. Clek nong- gongan kuring jeung Aki Uda, tiluan nungku museur kalang. Sier sier, paser haru- pat nanding bangbara ti saban pongpok. Wer wer, balati-balati teu cicingeun rek ngahapuk panarajang, bareng jeung éta jug sada gorowok handaruan, “Tahaan!” Gayabag, kop- rol sababaraha jumpalikan, ter muter méméh keuneung niban lemah. “Si Topéng Loréng!” Tiluan ngagerendeng bareng. “Dia sakabéh saralah sasaran, ayeuna kénéh geura mulang ka sarakan, mun- duur!” Gorowokna deui matak sawan budak. Teu sakara-kara nu ngepung ngabereset lus les di nu poék. “Kakang, tiris ah, cuang ka bumi yu,” pamajikan tipepereket nangkod, garé- yot-garéyot sada palupuh ka giridig léngkah duaan. “Asa cikénéh Ki Sobat ninggalkeun urang,” pok téh satengah teu sadar sabot pa- majikan ngagéléhé kana lahunan. Gebeg, reuwas kareureuhnakeun sabab pa- majikan ngageunggeuik lirih, “Hampura Kakang Eulis.” Basa sajleng-jleungeun rék ngabeledig Si Topéng Loréng aya nu anéh, tang- tungan jangkung gedé bet ngageter laju ngudpruk tapak deku. Getih ngabayabah kakarak katangén tina sela-sela tarumpahna. “Aki…Enin…Andini, hampura kami,” soara ngo- som jeroeun topéngna haroshos nahan kanyeri malah rék ngagurampél rubuh. Kuring kagét ku dua ku tilu pangpangna ku polah Si Cadar Hideung nu nga- jorelat nyangkéh, jelas dengék awéwé, “Kakaang?” Teregos diudar bréh beungeut Andini nu geus cipruk ku cipanon. Nu nyangheuy dina sangkéhanana ménta di- panglaankeun topéngna, bray gebeg! “Danang!” Kuring jeung Aki Uda ngedeprek, watir kana warugana. Dua balati nanceb dina dadana sedeng paser harupat ramiping saawak-awak. Dina kaayaan kumpeu balukar ngurutugna getih, Danang bébéakan ménta hampura. “Tepi ka kieuna Jalu.” Aki Uda nga- limba, kuring ngudupung béakeun ceta. Cenah sacundukna ka Banten, nu jadi kolotna geus pérén kor- ban kabengisan gorombolan. Sumpah supata nungkeban jabaning langit geusan males pati, nyawa kudu dibayar ku nyawa deui. Blus nyamar jadi gorombolan samalah undak mampuh ngaragrag- keun gegedugna dina ijén patutunggalan tepikeun ka tiwas. Kalungguhan pupuhu saharita ragrag kana taktak- na tapi para anak buah anu satuhu ka gegedug pacun- dang nyieun makar males pulih, mucunghul dua kubu. Silih intip pati geus maranti. Pamustrunganana kasusud yén nu sok dikedok hulu maung téh wedalan paguron Aki Uda. “Andika sobat kula, kula nitip Andini. Wungkul dia nu payus marengan kahiru- pan Andini lantaran kanyaah dia ka Andini sakembaran reujeung kanyaah kami,” kitu geter pamungkas Danang, ranggeumanana nyeblok dina pigeulang ku- ring laju ngahanju teu usik deui. Leungeun teu reureuh ngusapan, ngulin-ngulin tungtung buukna nu hi- deung meles, buuk galing muntang pamajikan nu matek kahéman. “Kang, énjing urang ka Ambu sareng ka Abah, sakantenan hoyong jalan- jalan ka dayeuh,” pamajikan ngagalindeng, ngabuntut sisimekeunana. “Kantenan mangga, sami Kakang gé tos kangen ka aranjeunna,” giak némbal téh bari merenahkeun ngedengna ngaréndéng reu- jeung Si Jalu, teu lila gé ngageubra , lalayaran jeung Si Jalu jeroeun sagara impian, pantesna. Inget basa keur nyiramna,“Mun Gusti marengkeun brol Si utun inji téh lalaki, rék diaranan Danang Sutawijaya geusan panineungan ka Ki Sobat Si Jawara Harupatséwu alias Si Topéng Loréng ti Pakulonan nu séba nyawa turta nurut buat, tafaul kana ngaran Raja Mataram nu ceuk dongéng mampuh meruh- keun Ratu Laut Kidul.” Pamajikan nu taya lian Andini unggeuk bari ram- bisak. Teu karasa ayeuna rék ngadian deui *** Panglawungan 13
  • 21. 23Manglé 2478 S ei Tabir ngagulidag caah, panon poé mangsa reup-reupan, layung di lan- git beulah kulon ngempur hurung, satunggtung ténjo leuweung geledegan, daun- daun mayakpak héjo lir permadani raksasa, sasa- toan leuweung, ramé di- sarada patembalan. Patempatan nyingkur, jauh ka lembur, nyiruruk dina saung bedeng, sisi lamping anu lungkawing, ngabuang diri. Bongan di lemah cai sorangan, teu aya keur ngagantungkeun pangharepan, tanah sunda nu héjo lémbok, tanah sun- da nu cenah subur mak- mur, geuning teu bisa di pibaraya. Dina golodog anteng niup suling, lagu Sunda cianjuran, Bulan mambra nyaangan buruan, angin ngahiliwir tingtrim, pikir anteng nutur-nutur sora suling, nembus panglamu- nan. Meunang salagu, eu- reun heula ngarénghap panjang, bet di pipireun aya anu ngagerem, sorana jero, geueuman, piraku aya maung onaman, nyuling deui meulah kasimpé peu- ting, rus-ras wararaas. Nu ngagerem téh aya deui, tarik ayeuna mah, bedeng ogé asa oyag, batur sabe- deng ngagajleng kajero, panto bedeng ditutupkeun, ret ka beulah katuhu, eu- leuh, enya baé aya si belang gedé naker, depa gigireun sarigsig bédéng, mun rék ngarogahala mah babari- eun, sabab golodog téh ayana di luar. Teu ieuh sieun, éta maung téh langsung di geb- rag, terus diudag nepi ka maung leungit kana rung- kun, asup ka bédéng, babaturan keur ngahodhod kasi ma, ngomongna alawah-euleuweuh. “Ari manéh, ma enya aya maung ngadon di udag, hayang paéh anjeun téh?” “Kabéh ogé bakal maot Basir, kaasup manéh.” “Enya, tapi urang kakara manggihan aya jalma modél anjeun.” “Kuring sieun kénéh nyanghareupan hirup, batan ku paéh.” “Naha maké kitu?” “Sababna, kuring teu boga kabeungbeurat, teu dulur, teu baraya, hirup di tanah Sunda ukur pinang- gih jeung katunggaraan, mun paéh di dieu, moal aya anu kaleungitan, moal aya anu nyeungceurikan.” “Kapan boga indung bapa, lain?” “Bapa kuring kawin deui, indung kuring diculkeun teu di urus.” “Euleuh, ari indung an- jeun ayeuna aya dimana?” “Panjang teuing dongéngna, isukan ari salsé di caritakeun.” Isuk-isuk, kagareuwah- keun ku anu daratang, ngaleut dina parahu, lalaki wungkul, srog éta rombo- ngan téh ka buruan, terus uluk syalam, dibagéakeun sina ka jero, tapi anu asup téh ukur tiluan aki-aki. “Kulup, Ujang, aya béja majar tadi peuting aya macan ka dieu, enya éta téh?” “Muhun, dupi Datuk uninga ti saha?” “Aya anu ngabéjaan.” “Teras maksad Datuk sarombongan sumping ka dieu, aya kaperyogian naon?” “Wayahna Hidep ku Datuk rék di tumbalan, an- jeun téh pasti boga cantri maung, lamun teu di ala, engkéna di ati-atikeun.” “Punten Datuk, kuring mah moal rék di ala cantri, pikeun kuring, maot ku maung, maot ku sato galak lainna, éta résiko hirup leuleuweungan.” “Ning anjeun siga anu nangtang, loba kajadian anu nangtang kitu sok terus dirogahala ku maung”. “Hirup kuring sumerah kana papastén, rék maot ku maung, rék maot di jalan, rék maot di tempat saré, kuring sumerah kana pangersa Gusti Alloh.” “Ih, nya ari kitu mah terserah anjeun atuh, Datuk ukur rék nulungan, permisi kulup.” Éta rombongan para Datuk téh marulang, ngaleut dina parahu ka girangkeun. Batur sabe- deng ngeluk tungkul teu nyoara. Hiji poé, di bedeng ukur nyorangan, bet karesel, ngaléos lumampah mapay sisi walungan Tabir, basa ngaléngkah dina palebah catang buruk anu badag, ti beulah katuhu aya anu nga- gaur, dirérét, bet aya anu ngarontok ngarah punduk, rikat ngejat ka tukang, bréh maung anu kacida badagna ngolébat dina palebah panon. Méméh maung ngarontok deui, sakilat lun- cat ka hareup, gilek malik ka palebah maung luncat, éta maung keur ngadakom, suku tukangna kokoér, matana mencrong ngabar- keun sima, ngagerem ngeundeurkeun jajantung, siap rék ngarontok deui. Waktu adu pencrong jeung maung, sajuta rasa pagaliwota dina dada, ayeuna meureun paéh téh, pileuleuyan Ema, pileuleu- yan tanah Sunda, tapi méméh paéh kudu nga- lawan heula, cadu kudu serah bongkokan. Prak PPuridingPuringkak Cantri Maung Andang S. Argayuda
  • 22. kuda-kuda pageuh naker, bedog diabar dina leungeun katuhu, panon mencrong teu wani ngiceup, sieun di- bongohan. “Hey maung, kop tah raga badag kula, teu nga- boga-boga, tapi méméh paéh kula rék ngalawan heula, anjeun maung, kula ogé maung, kula datang ka tanah Sumatra lain palid ku cikiih, kula teureuh Sili- wangi, maung Pajajaran, sok rék paheula-heula paéh mah jeung kula.” Bet teu sadar maké kedal ucap modél kitu, jeung tarik ngagorowok, kuda-kuda angger pageuh dina pasa- ngan Cikalongan. Ajaib, duka ngartieun, duka éléh sima, éta maung téh sanggeus diomonganan kitu, ngagaur tarik naker, gajleng, gorobas, ngabelesat kana rungkun ngajauhan, asa teu percaya, asa arara- néh. Sanggeus kumpul deui pangacian, neruskeun lalampahan, muru ka ilir Sei Tabir, srog ka leuweung deui, sanggeus sababaraha léngkah bréh aya dano anu caina hérang ngagenclang. Sakuriling dano hari- eum, areuy hoé pabeulit di- antara tangkal-tangkal baradag, titingalian jadi heureut, jalan sorangeun jadi leungit. nyingkahan maung anu tadi bet kalah kasarung ka alas banda- wasa, cahaya panonpoe ukur reyem-reyem, haté jadi seseblakan, kudu ka- mana suku ngaléngkah, sangkan bisa kaluar ti leuweung geledegan ieu. Hantem luak-lieuk, sasambat ka anu kawasa, ka indung bapa, tapi tetep baé teu bisa ngarobah kaayaan, angger teu mang- gih jalan sorangeun, ka ditu-ka dieu pinuh ku areuy hoé anu kumisna rambay sareukeut. “Ehm,” keur baluweng, keur bingung nu teu pang- gih jeung tungtung, sada aya anu ngadéhém deukeut naker. “Eit, saha anjeun?” Kagét liwat saking, bet tukangeun aya jalma kolot keur ningalikeun. “Ulah kagét kulup, Datuk lain jalma jahat.” “Saha atuh Datuk téh, jeung anu ti mana?” “Ngaran mah, Datuk Abid, datuk urang dieu, tuh saung Datuk beulah ditu.” Datuk Abid nuduhkeun hiji bedeng sisi dano, padahal Manglé 247824 PPuridingPuringkak
  • 23. 25Manglé 2478 tadi mah bet asa teu katempo. “Hatur nuhun, kuring ditepangkeun jeung salira Datuk.” “Beu atuh urang ka saung Datuk, aya meureun cai kopi wae mah.” Teu hésé béléké, terus nuturkeun Datuk Abid muru bédéng- na, leutik saung téh, bilikna tina kulit kayu, palupuhna ogé tina kulit kayu, hateup- na tina anyaman daun kiray. Di juru bédéng aya hawu tina tanah tumbuh, diamparan taneuh, sangkan seuneuna ulah keuna kana bédéng. “Tah Kulup cai kopi panas, kopi Aceh, énak geura, ngan Datuk teu boga lalawuhna.” “Duh katampi Datuk, sakieu ogé kuring kacida nganuhunkeunnana.” “Titingalian Datuk mah, anjeun téh lain urang dieu, jiga urang jauh.” “Leres pisan, kuring datang ti tanah sebrang, lunta ninggalkeun sarakan, ninggalkeun indung.” “Loba teuing kabeung- beurat dina haté anjeun, tapi teu kudu ngabuang diri, teu kudu aral subaha.” “Sabenerna teu niat pikeun ngabuang diri, tapi lalakon hirup bet ngang- kleung ka tempat hara- haraeun.” “Anjeun téh turunan jawara, Datuk ogé apal, ngan anjeun kaasup jalma épés méér, ari nyanghareu- pan maung, gedé kawani, tapi nyanghareupan diri sorangan bet kawas anu kalangsu.” “Leres pisan Datuk, ku- ring sieun kénéh nyang- hareupan hirup, tibatan nyanghareupan pi- paéheun.” “Hirup di dunya salawasna kakeunaan ku dua perkara, aya susah aya senang, aya poék aya caang, aya jauh aya deukeut.” “Tapi ka kuring mah, geuning susah waé, poék waé, jauh waé” “Ih anaking, kulup, ujang, moal aya kasenang- an, tanpa ngalaman kasu- sah, moal aya kamulyaan hirup, tanpa ngalaman katunggaraan, ayeuna an- jeun asa diteungteuinganan ku nasib, tapi hiji waktu, anjeun bakal nganuhun- keun ka nu ngatur hirup an- jeun, anjeun bakal ngarasa sukur ku dibéré ngalaman hirup anu pinuh ku katung- garaan model ayeuna.” “Asa teu kahartos, Datuk.” “Naha maké teu kaharti, pan anjeun téh terpelajar, béda jeung urang dieu anu buta hurup, anjeun mah jiga ngalaman sakola luhur.” “Ke, ari Datuk saleresna saha, bet geuning jiga anu apal kana sagala kahirupan kuring.” “Datuk mah asli urang dieu, tempat asal mah Datuk téh urang Kerinci, ngan ayeuna keur ngalalana ka beh dieu, masalah apal ka anjeun, kapan diri an- jeun anu ngabéjaan.” “Asa can pernah bébéja nanaon, pendak sareng Datuk ogé nembé ayeuna.” “Sungut anjeun balem, tapi pikir anjeun ngacacang teu bisa cicing, anjeun teu medar lalakon, tapi haté an- jeun galécok nyaritakeun kanyeri kapeurih.” “Tobat, leres pisan Datuk, kuring mamprung ka bawa pikir anu salawas- na teu daék cicing, haté ku- ring gudawang ku kanyeri kapeurih, tapi nepi ka ayeu- na can kapanggih ubarna.” “Piubareun anjeun lain di dieu, tapi aya di lemah cai sorangan, ceuk Datuk mah anjeun leuwih hadé geura mulang, karunya ka indung anjeun, ti saprak an- jeun miang, indung anjeun gering pikir.” “Rumasa, salila tilu taun leuleuweungan, can kungsi ngirim béja kanu jadi in- dung, rék mulang can boga bekel.” “Pan Anjeun mah ngumbara lain rék néangan dunya, tapi néang pangala- man, ayeuna mah geus peuting, batur anjeun leu- ngiteun ku diri anjeun, jung geura mulang.” “Tapi pan teu apal jalan.” “Nam di jajapkeun ku Datuk, tuturkeun Datuk, tapi peupeujeuh tong luak lieuk.” Nuturkeun Datuk Abid mapay-mapay jalan sata- pak, anu tadi mah teu ka- panggih, teu sabaraha lila bedeng tempat nyiruruk téh geus témbong. “Tuh tempat anjeun geus témbong, Datuk ngan bisa jajap nepi ka dieu, Datuk rék mulang deui, pileuleuyan Jalu”. Sanggeus ngomong kitu si Datuk téh salto luncat kana rungkun, gorobas, gaur, sora maung tarik naker. “Allohhu Akbarr, geu- ningan si Datuk téh maung, jigana anu tadi narajang, ieu meureun anu disebut harimau campa téh, atawa maung kajajadén téa.” Kagét lain babasaan, teu nyangka geuning datuk Abid téh maung anu tadi. Kasampak di bedeng loba jalma, sada keur ngaji Ya-Siin, terus keketrok bari uluk syalam, panto bedeng aya anu ngabukakeun, lol si Basir ngelol. “Hantu, tulung aya hantu,” Si Basir ceuceu- leuweuhan bari lumpat ka- jero, anu keur ngaji buriak lalumpatan. “Hey Basir, lain jurig urang mah, masih hirup, pi- raku jalma hirup disebut jurig, teungteuingeun manéh mah.” “Lain jurig? duh ham- pura dulur, ari sugan an- jeun téh geus palastra di rewag maung.” “Ari manéh Basir, ka babaturan téh bet kawas anu mupuas.” “Duh ulah salah harti, urang jeung batur-batur keur ngadu’akeun anjeun, da sugan mah enya anjeun téh ditewak maung, pédah aya anu nempoeun ti ka- jauhan, cenah anjeun di rontok maung, sukur an- jeun datang deui.” “Panjang teuing dongengna, kuring lapar, aya dahareun teu?” “Éta kabeneran aya sangu goréng, maksudna dahareun saréréa, lamun geus réngsé ngaji, urang dahar bareng baé atuh sok.” Sangu goréng di terian, lalabna buah takokak, beu- teung keur kacida laparna, mani asa kokoro manggih mulud, puasa manggih lebaran. Di luar langit lénglang, béntang bara- nang, ras inget ka nu jadi indung, enya meureun in- dung téh gering, sabab ti saprak ninggalkeun lembur can pernah méré béja, da puguh hirup aya di leu- weung geledegan, teu aya patali marga, teu aya jang tunda talatah.*** Sei Tabir - Rantau Pan- jang, Jambi Th. 1979
  • 24. CCarita Heubeul V. GOGODA K acaritakeun dina hiji peuting, kabeneran poék mong- kléng buta- rajin, langit angkeub, teu aya béntang hiji-hiji acan nu katémbong. Hawa karasana munggah nyongkab, lantaran pihujaneun tacan ragrag. Kilatna pating burinyay, di- sambung ku sora guludug ngage leder ti kajauhan. Di jalan jeung di lembur-lembur éstu sepi jempling matak keueung, geus teu aya nu ngulampreng-ngulampreng acan, kolot-budak geus arampih, sieuneun ku poék jeung hujan anu rék ragrag. Dipati Ukur harita di bumina, kakara lugay tina wiridan isa. Anjeunna téh bu men-bumenna nyalira kénéh, henteu acan rimbitan. Ari sababna lain henteu aya putra ménak anu palayeun dipigar- wa. Puguh baé réa mah, ti ditu ti dieu anu rék mulung mantu ka anjeunna, malah lain si itu si éta, tapi sakabéh- na tedak karaton. Atuh ku kitu téa mah, saha anu henteu hayang mulung mantu, jeung mojang mana anu henteu kersa dipigarwa, ningal rupi jeung dedeg pangadegna Di- pati Ukur, anu sakitu kasépna jeung raspatina. Katurug- turug sakitu anom kénéh geus ngagem kalungguhan adipati, kumaha teu pada rék kabong- roy. Pantes pisan lamun réa mojang anu ngahélaran ka pakuwonna susuganan satria longger pancuhna. Tapi saka- béh ogé nyamos, eupan kieu eupan kitu weuteuh taya nu disanggut. Samalah dina hiji waktu mah, Dipati Ukur kungsi dipariksa ku Sultan, naon sababna anu matak tacan milih pigarwaeun. Ari walerna henteu panjang, pajarkeun téh tacan dugi ka waktosna, Padahal ari sae- nyana mah, anjeunna téh geus jangji ka salirana ku an- jeun, upama kagungan garwa téh hoyong ka putri tedak Pajajaran, ngarah sadarah jeung saturunan. Sanggeus Dipati Ukur kaluar ti kamar tempat netepan jeung semedi, henteu ujug-ujug terus ka pajuaran, gék calik heula di patengahan, kersana badé ngaos bari ngalenyepan wawacan suluk, parimbon nu medar lalakon Wali Sasanga. Ari kalanggengan anjeunna, saréngséna ngajalankeun kawajiban sadidinten, teu aya deui ngan ngotéktak jeung nyungsi élmu kabatinan, di- selang-selang ku ngulik kabudayaan jeung kasenian. Dipati Ukur nuju anteng ngalenyepan wiridan Syeh Siti Jenar, anu ngébréhkeun salangsurupna sipat-sipat ka- Allah-an. Ku anjeunna diaos dibulak-balik, disungsi disu- sul tepus. Keur anteng kitu, kadangu di luar aya anu pu- puntenan, sorana kasawur ku séahna angin jeung hujan nu rag-rag paparalakan. Barang geus sidik, nyata aya nu pu- puntenan, malah kadanguna tetela sora awéwé, gancang panto payunna ku anjeunna dibuka. Barang bray katingali aya awéwé, eukeur nangtung di émpér payun, dikukudung ku karémbong. Henteu acan sidik ari saha-sahana mah, da puguh ngan kacaangan sa- eutik ku damar ti tengah bumi. Gancang ku anjeunna dipariksa, disaha-saha. Nu dipariksa gasik ngawalon, sorana rintih tur halon: “Jisim abdi ti dinya ti pakuwon Kadipatén Rong- gonatan,’’ Barang kadangu nyebut-nyebat kadipatén Ronggonatan, enggal Dipati Ukur ngarampeskeun: “Sumangga atuh lebet, ulah ngadeg di dinya, ieu geuning hujan angin sakieu ageungna, bilih kasawéran,” henteu kungsi mindo miwarangna, nu diram- peskeun téh gancang asup ka jero, leumpangna sasampoyo- ngan, tanda hormat ka anu kagungan bumi. Barang geus aya di patengahan, gék calik dina ambén anu geus di- Manglé 247826 { 1212 } Ku Rohendy Sumardinata Dipasieup deui ku Supis
  • 25. amparan ku permedani. Gan- cang kukudungna dibuka; ari bréh pameunteu hiji istri anu pohara geulisna. Pameunteu ngadaun seureuh, kulit bolang kahieuman, kasinaran sorot damar. Atuh komo baé matak uruy nu ningali, matak kabéngbat nu tapa, lamun ku- rang-kurang pangerna mah. Dipati Ukur sakeda- pan mah olohok baé, teu lemek teu nyarék, raos asa dina pangimpian. Henteu sangka kabina- bina lain wayah lain mangsa, katatamuan ku hiji istri anu sakitu éndahna, geulis mo manggih tandingna. Gancang anjeunna istig- par bari ngusap raray, ras émut yén tatamu anu dipayunan téh Raden Ajeng Werda- ningsih, garwana Kyai Adipati Ronggonoto. Sanggeus émutanana kumpul kabéh, Dipati Ukur rintih ngalahir: “Sadkula gaduh raos kahemengan, wengi- wengi tur kaayaan anu sakieu waluratna, ka- sumpingan ku salira Radén Ayu. Naon nya pangersa, naha sumping téh kersa ku anjeun, atanapi ngémban tim- balan jengraka?” Dén Ajeng Werda- ningsih, enggal ngawaler, sowantenna ngagalindeng bari di- selang ku imut, matak nambahan sarina: “Hatur nuhun kana pamariksa, sinarengan kersa nampi. Badé eng- gal baé miunjuk, naon margi- na anu mawi sadkaula tumorojog tanpa larapan, malah ngahaja dongkap téh wengi-wengi, supados ulah aya nu terangeun.” Sasauranana kendel sakedap, ampuh tumungkul jiga anu keur ngagalih, kumaha terusna piunjuk. Tuluy cengkat deui, rét ningali ka nu mayunan, nyeh imut ngan- dung pangemat. Pok deui sasauran: “Sadkaula dongkap téh éstu karep pribados. Samalah mios ti rorompok ogé éstu rerencepan, ngantosan poék heula, nya éta inggis bilih aya anu nangenan. Gaduh mak- sad hoyong ngadeuheusan mah parantos lami, namung nembé tiasa kalaksanakeun ayeuna.” Dipati Ukur ngadangu kasauran Den Ajeng Werda- ningsih kitu, manahna ratug bawaning ku reuwas jeung sieun nu geulis ngajak teu puguh, ngagendam rék mawa sasar. Ras anjeunna émut kana kasauran sepuh: “nu geulis jadi werejit, nu lenjang jadi baruang, temahna kasasar lampah”. Rintih anjeunna ngalahir, ulat henteu méré budi, anu bakal jadi gogoda, mawa jalan ka nu teu uni: “Den Ayu, sumangga éng- gal lisankeun, naon pikersa- eun téh atuh anu mawi rerencepan kitu, sadkula sakalintang reuwasna, haté raos gaduh dosa.” “Kieu geura sumangga dangukeun. Dupi ajengan uninga atanapi ngaraos, yén pun lanceuk Kang Mas Adi- pati Ronggonoto pohara ceuceubna ka salira?” “Terang sareng karaos pisan,” waler Dipati Ukur ayem. “Nuhun ari parantos uninga mah,” saur Raden Ayu Werda¬ningsih. “Tah ku margi éta, pun lanceuk teu liren-liren milari rekadaya, supados salira ajengan cilaka, atanapi sakirang- kirangna dibenduan ku Kangjeng Sultan. Sering anjeunna, minang- saraya sareng ngupah ka ditu ka dieu, nga- gunakeun jalan kasar jalan lembut, sangkan hasil pamaksudanana.” “Den Ayu, sadkaula henteu ngartos, naon margina anu mawi aje- ngan dumugi ka nolas, kersa ngabuka rasiah anu jadi carogé. Cék émutan, rasiah anu jadi carogé, sasatna rasiah salira ku anjeun kénéh,” “Leres pisan salahir panjenengan. Nanging dina perkawis ieu mah, narah kaula kababan- tun. Kana tekad sareng tingkah-laku pun lanceuk anu sakitu awonna, piraku kaula kedah pipilueun. Sanajan ku salaki, anu kedah sapapait- samamanis, narah ari dibantun doraka mah, ngajalankeun peta anu sakitu nistana, hasud ka papada kaula, nyatana nya ka salira panjene- ngan, anu henteu tuah henteu dosa.” “Naha atuh ku salira Den Ayu henteu diémutan atanapi diwagel? ” Dipati Ukur tumarosna kitu téh jiga anu weléh henteu ngartos, aya istri kelu ngabolékérkeun rasiah nu jadi carogé. (lajengkeuneun) 27Manglé 2478
  • 26. Manglé 247828 Bagian 209 CCarita Nyambung Peuting ka-259 A ladin ngu- ngun. Bi- ngung lantaran kudu sagancangna papisah jeung pamajikanana. Padahal, sanggeus dirapalan saterusna ngobrol kapapanjangan, bet cocog jeung haté pamajikan- ana téh. Ku lantaran kitu, samar bisa hirup tingtrim upama hirup teu dibarengan ku pamajikanana mah. “Ku naon kakang téh bet kawas nu sedih?” ceuj Jubaedah. “Rek teu sedih kumaha, da meureun kudu gancang papisah,” ceuk Aladin. Saterusna Jubaédah téh nalék Aladin. Cenah, mun bener-bener micinta dirina, taya saurang ogé nu bisa mi- sahkeun maranéhna. Kajaba, cenah mun Aladin, mémang boga karep ninggalkeun manéhna. “Ih, mun boga tekad pi- pisahan mah moal ngarasa sedih atuh!” ceuk Aladin. “Nya ari kitu mah, sukur atuh,” ceuk pamajikanana. Jubaédah ngadeukeutan salakina. Pok cacarita, intina mah, mun enya Aladin masih kénéh mitineung manéhna, atuh kudu aya hojah. Carana, gampang kari néangan alesan nu pikahartikeun ku balaréa. Da, ceuk Jubaédah, sagala aturan téh aya tatapakanana. Cindekna, mun pangulu nitah Aladin nyerahkeun, kari nanya, aturan mana nu dipaké di éta nagri téh. “Tanyakeun majhab mana nu ngabenerkeun kawin bada isa sarta kudu diserahkeun bada subuh!” ceuk Jubaédah mapatahan salakina. Aladin kakara ngarti, éta alesan téh bisa di- tarima ku nu boga wewenang mutuskeun. Tapi, dirina teu yakin lantaran kaayaan dirina héngkér kacida. Manéhna mah, apan lain si itu si éta, lain jalma sohor nu bisa meu- nang kauntungan tina atur- an. Ngadéngé omongan salakina nu cangcaya kana tarekahna, Jubaédah ngarti. Pok deui mapatahan salakina sangkan paduna ka panghulu ditarima sarta dibenerkeun ku pangadilan. Satutas nyari- ta kitu, song wéh mikeun duit saratus dinar ka salakina. Maksud Jubaédah, éta duit téh keur panyogok ka patugas nu mutuskeun perkarana. Malah, kituna téh lain ka saurang, tapi kudu ka sababaraha urang kaasup patugas séjénna. Geus ngarti mah, Aladin téh berag. Keur guntréng, kadéngé aya nu ngetrokan panto. Singhoréng téh patugas juru- ngan pangulu nu ngangkir Aladin sina datang ka panga- dilan. Gancang Jubaédah muka panto, sarta nitah asup ka semah téa. “Ayeuna waktuna nyerah- keun pamajikan anjeun di pangadilan,” ceuk asistén pangulu. Aladin nyampeurkeun. Ngajak sasalaman ka semah bari ngeupeulkeun duit lima dinar kana leungeun pangulu téa. Saterusna, nyarita ka sémah, nanyakeun hukum mazhab nu ngabenerkeun maksa pipisahan nu embung papisah. “Mémang, taya mazhab nu ngabenerkeun kana éta aturan,” ceuk asisten pangulu bari mésem. Sup manéhna ngasupkeun duit kana saku jubahna. Saterusna, ngajak Aladin milu nuturkeun, miang ka pangadilan. Jubaé- dah gé nuturkeun, da hayang puguh bulé-hideungna. Anjog ka kapangadilan, bapa Jubaedah gé nyampak. Paromanna hegar, lantaran bangbaluh nu salila ieu nyim- butan pipikirnanan bakal téréh réngsé. Inyana ngarasa yakin yén kawin kontrak anakna jeung Aladin bisa pegat saharita di pangadilan. Pangulu nu rék mutus- keun geus sadia. Diuk dina méja bari ngimeutan keretas kawin kontrak Aladin ka Juabédah. Mémang, kitu eusina surat téh, Aladin kudu nyerahkeun pamjikanana. “Luyu jeung eusi kontrak, andika kudu nyerahkeun pa- majikanana,” pokna bari ngi- sarahan sangkan aladin
  • 27. 29Manglé 2478 nyampeurkeun manehna. Jung Aladin cengkat. Maju ka lebah pangulu. Kitu- na téh bari nyolongkrong ngajak sasalaman. Gep leungeun patarema jeung leungeun pangulu. Nya dina kaayaan kitu, Aladin ngeupeulkeun dinar nu karasana nu narima téh matak bungah. Sanggeus mikeun duit, Aladin nanya- keun mazhab nu ngabener- keun pipisahan manehna ku cara dipaksa kawas kitu. Nya, tangtu wé, pangulu téh nga- jawab sajalantrahna. Cenah, taya hiji oge mazhab nu ngabenrkeun kawin bada isa terus kudu pepegatan peuting éta kénéh bada subuh. Ngadenge caritaan pa- ngulu kitu, kolot Jubaédah nembongkeun pasemon nu kagét jeung teu panuju. Ngan, teu bisa majar kuma- ha, da kudu nurut kana putu- san pangadilan. “Lamun embung nyerah- keun, kudu mayar maskawin sapuluh rébu dinar.” Aladin nyanggupan. Ceuk pikirna, bisa ménta ka kolot- na di Mesir. Ukur butuh duit sakitu mah, moal kudu ngu- yang ka batur da puguh kula- wargana téh jalma jugala. “Dangka waktuna tilu poé,” ceuk kolot Jubaédah. “Ulah tilu poe, sapuluh poé ti ayeuna,” ceuk pangulu méré lolongkrang. Kolot Jubaédah nurut. Ceuk pikirna, Aladin moal sanggup mayar, da sidik éta pamuda mah teu boga nanaon. Hirup nunggelis taya puntanganeun. Ti pangadilan, Jubaédah jeung Aladin balik deui ka imahna. Guntréng ngobrol neangan akal geusan ngungkulan éta pasualan. Waktu sapuluh poé, moal cukup ngumpulkeun duit sakitu gedéna. Najan kitu, Aladin rék pasrah kuamaha béhna. Dina hiji peuting, ka imah Jubaédah aya nu keketrok. Harita téh, pribumi awéwé mah saperti biasa nga- haleuangkeun sair bari dipirig ku siterna. Gigireun- ana Aladin nu bagja taya papadana, asa dipépénde ku sora pamajikanana. “Saha di luar,” ceuk Jubaédah ngarérét ka salaki- na. Nu dirérét surti, terus ngojengkang kana panto. Breh sémah opatan, nilik pa- pakéanana mah kaum darwis nu biasa ngalalana ka saban tempat. Salasaurang ti se- mah téa netelakeun jati diri- na. Cenah, arinyana téh kabeneran ngaliwat ka lebah dinya, ngadéngé haleuang sair. Kacida katajina, nu saterusna hayang ngadé- déngékeun sair-sair séjénna. Horéng, sabenerna mah, éta nu opatan téh rombongan Holipah Harun Al-Rasyid nu biasa ngalanglang lembur méh saban peuting. Pangna anjog ka dinya, mémang hayang apal kana kaayaan di éta imah. Malum, holipah loba pagawéna kaasup nu purah nalingakeun kaayaan rahayat. Ngadéngé kawas aya pasulan di éta imah, holipah ngajak pangiringna tiluan, Jafat, Abu Nawas, jeung Mas- rur. Sabada ngobrol ka ditu ka dieu, Aladin balaka. Cenah, dirina téh keur bingung lan- taran nyanghareupan pasua- lan nu teu gampang diungkulanana. Nagdéngé carita kitu, semah téh sadia ngabantu lantaran loba balad bisa ngumpulkeun duit keur sumbangkeuneun ka Aladin. Aladin nu teu apaleun ka holipah. Atuh, percaya teu eprcaya. Ngan, kakara aya nu ngajangjian rék ngabantu gé bungah kacida. *** (Hanca)
  • 28. Manglé 2478 W AYANG ngalalakonkeun ka- hirupan manusa. Enya, kahiru- pan sapopoé. Hanas aya bagian carita anu teu manjing di akal, éta mah ukur pangjangkep reujeung papa- és—kawas kasuktan-kasaktén, alam kahiyangan, atawa sasatoan bisaeun nyarita. Da ari dina jejerna mah, kitu deui ajén-inajén anu dikandungna, éta téh sagemblengna meunang ngaludang tina kahirupan urang. Ngan anéhna, naon sababna bentuk wayang teu persis niron poto- ngan jalma? Sirahna gedé teuing, teu ngimba- ngan ukuran awakna. Kitu deui leungeunna, paranjang jeung laleutik teuing. Keureutan beu- ngeut na ogé, jajauheun ti rupa urang. Aya anu irungna gedé, aya anu matana bolotot, aya anu huntuna mudal ka luar, jeung sajabana. Béda jeung di batur, lalakon anu sumberna tina kahirupan manusa téh, ana dipagelarkeun ku bentuk bonéka, ilaharna niron rupa jeung pro- porsiawakjelema.Malah aya anu ukuran gedé jeung jangkungna badan gé disaruakeun jeung badan urang. Rupa jeung bentuk bonéka anu dipaké di batur mah teu némbongkeun ayana unsur distorsi, sabab disarimbagkeun jeung badaniah urang. “Mun ditingal tina kasang tukang lahirna wayang di urang, éta téh mémang dihaja sina kitu,” cék Drs. H. Anang Per- mana (80 taun), dalang kasepuhan ti Ujungberung anu kasohor tapis nyieun wayang. Wayang jieunanana, aya anu dikoléksi di Jepang, Singapura, Inggris, Walanda, jeung Amérika. Ieu Ketua Jurusan Pada- langan di SMKI manten téh kungsi dipen- tés pinton wewesén dina kagiatan Expo 1970, di Osaka, Jepang. Dina mangsa-mangsa munggaran asupna Islam ka urang, kitu cék Anang, wayang téh dipaké média pikeun nyebarkeunana. Da’wahna para wali téh apan dibungkus ku kasenian. Jigana mah lantaran diluyukeun jeung kaayaan masa- rakat jaman harita. Jadi, lain dimimitian ku medar ayat atawa mesék hadis, jajau- heun mun bari ngacung-ngacung pakarang. Saréat Islam téh diaworkeun jeung budaya anu dalit dina kahirupan sapopoé. Éta waé geuning buktina, ajian Prabu Darmakusumah alias Yudistira ogé, kalimusada, apan jadi kalimah sahadat. Najan sina awor jeung budaya anu geus nyampak leuwih ti heula, tapi aya babagian anu dibédakeun. Bisa jadi meureun pikeun nandeskeun yén dina garapan wayang téh aya muatan anu sumberna tina ajaran Islam. “Salah sawios di antawisna nya dina ngadamelbentuknatéa,”cékAnang.“Dina paélmuan ngadamel wayang mah disebat- na didéformasikeun éta téh.” Dina jaman para wali nyebarkeun Islam, di urang, anu geus leuwih ti heula wanoh kana ajaran Hindu atawa Budha apan geus aya patung reujeung arca, anu rupa reujeung bentukna ilahar nyonto ka jelema. Mémang aya éta gé arca anu rada méngpar, upamana Ganésha anu sirahna gajah. Tapi da ari dina karéréanana mah, sakumaha anu kapanggih di musieum nasional, angger wé néplak postur jelema. “Éta pangna bentuk wayang dibénten- keun ti arca, anu tos dianggap jadi banda luareun Islam. Bari jeung apan ari arca atanapipatung mahsokdianggo sesemba- han. Rupina, upami bentuk wayang niron arca mah, inggis engkéna bilih disarem- bah, ” pokna. Lian ti éta, dina ajaran Islam téh apan aya papahaman yén teu meunang barangjieun anu nyarupaan mahluk Gusti. Katerangan Anang bieu pikeun leuwih nandes- keun alesan naon pangna bentuk wayang teu dijelemakeun. Mé- mang kitu ti baheulana, ti keur jaman wayang kulit kénéh, anu saterusna di Sunda lahir wayang golék. “Ari pikeun Bapa mah, bentuk wayang didéformasikeun téh saleresna langkung seueur disawang tina sisi éstétika. Upami wayang bentukna kawas awak jalmi, bakal hésé dina nuju diigel- keunana. Cobi waé, apan kélék wayang mahlangab,teurapetkawasurang.Upami teu sina langab, bakal kawatesanan dina ngigelkeunana ogé,” cék Anang. * Pama disalusur asal-muasalna, wayang golék anu ayeuna hirup di urang téh apan bibitna mah ti Jawa, ngan di di- eunadirobahkukarancagéparasemiman- na. Mimitina asup heula ka Cirebon, terus ka Priangan, balukar tina lancarna patali marga, nyaéta ti saprak aya jalan raya pos jieunan Daendels. Masih kénéh wayang kulit harita mah, basana gé basa Jawa. Naha ari urang Sunda baheula teu Naon Sababna Rupa jeung Bentuk Wayang teu Dijelemakeun 30 PPanineungan Anang Permana, dalang jeung ahli nyieun wayang
  • 29. 31Manglé 2478 bogaeun kasenian wayang kitu, tepi ka kudu nguyang ti Jawa? Saenyana, lamun urang ngungkaban naskah Sanghiyang Siksa Kandang Karesi- an (ditulis taun 1618 Maséhi), aya katera- ngan kieu: Hayang nyaho di sakwéh ning carita ma:Damarjati,SanghyangBayu,Jayaséna, Sédamana,PuJayakarma,Ramayana,Adi- parwa, Korawa-sarma, Bimasorga, Rangga Lawé, Boma, Sumana, Kala Purbaka, Jarini, Tantri; sing sawatek carita ma méméntanya.Hayangnyahodipantunma: Langgalarang, Banyakcatra, Siliwangi, Haturwangi; prepantun tanya. (Mun hayang nyaho sakabéh carita, kayaning: Damarjati, Sanghyang Bayu, Jayaséna, Sédamana, Pu Jayakarma, Ramayana, Adiparwa, Korawasarma, Bi- masorga, Rangga Lawé, Boma, Sumana, Kala Purbaka, Jarini, Tantri, nya sagala rupa carita pék tanya dalang. Lamun hayangnyahongeunaanpantun,kayaning: Langgalarang, Banyakcatra, Siliwangi, Haturwangi; pék tanya juru pantun.) Jadi, cék éta naskah mah, urang Sunda ogé geuning bogaeun carita wayang téh. Ulah waka disebut wayang atuh, tapi lalakon (teuing kumaha jenggélénganana) anu jadi garapan dalang. Ngan hanjakalna téh kiwari urang teu kawaris sésa-sésana. Urang teu apal, kumaha ari carita Rama- yana jaman Pajajaran téh, da lalakonna geus teu kasusud. Terus deuih, naha éta lalakon Ramayana jaman harita téh di- pagelarkeunanamakémédiumbonékaanu ku urang ayeuna ilahar disebut wayang? Taya kateranganana. Minangka anu nyésa téh, tur tepi ka urang ayeuna, nyaéta carita pantun. * Urang balik deui kana pedaran wayang golekanutepikaayeunahirupdinakaseni- an Sunda, anu terus tatalépa kawariskeun tepi ka ayeuna. Harita, aya ahli nyieun wayang kulit, ngaran Ki Darman, bumén- buménna di Cibiru, Bandung Wétan. Ari asalna mah Ki Darman téh ti Cirebon. Sanggeus pindah ka Cibiru gé masih kénéh terus nyieunan wayang kulit, keur pakéeun para dalang di Priangan. Nya ka kaémpér- émpér ka Bupati Bandung anu katelah R. Wiranatakusumah III (Dalem Karang- anyar), anu saterusna méré pancén ka Ki Darman pikeun nyoba-nyoba nyieun wayang tina kai. Jieunan Ki Darman anu mimiti, masih kénéh néplak pola wayang kulit. Dalém Karanganyar kurang sugema, terus ngasongkeun saran sangkan bentuk- na dirobah deui. Nya ahirna ngajanggélék waé wayang golék sakumaha anu kiwari aya. Kecap golék téh cenah kirata, nyaéta diugal-égol jeung diulak-olék—maksudna mah diibingkeun. Enya, apan ari wayang golék mah kaasup barang tilu diménsi, bédajeungwayangkulitanunganukurdua diménsi. Nya ti harita di Sunda aya wayang golék téh, najan ari basa anu dipaké dina pintonanana mah angger ku basa Jawa. Mimiti dirobah jadi basa Sunda téh dina jaman Dalem Bintang alias R.A.A. WiranatakusumahIV(1846-1874).Kituogé anudirobahtéhukurdinangadadarlalakon, da ari kakawénna mah masih angger ku basa Jawa, tug tepi ka ayeuna ogé. Anang (lahirna di Ciwidéy, turunan dalang ti bapa anu katelah Entum Wira- atmadja), mimiti guguru nyieun wayang taun 1950-an, satamatna ti SGB, ka Udin Suparta,urangCibiru.AriUdinSupartatéh generasi katilu ti Ki Darman. Dibandingkeun jeung tukang nyieun wayang lianna, Anang aya punjulna. Ari sababna, Anang mah dalang anu kungsi kakoncara dina jamanna. Lian ti éta, hen- teu ngan sawates jadi kréator seni wungkul deuih, tapi mampuh ngarumuskeun paélmuanana. Éta pangna ayeuna remen jadi pananyaan dalang yunior gé. Cék Anang, teu loba dalang anu bari bisa nyieun wayang téh. Ari sababna mah lantaran aya “tetekon”: dalang mah peu- peujeuh ulah nyieunan wayang, bisi nga- dalangna teu payu. “Mémang leres, kitu. Dalang mah leres ulah pirajeunan ngadamel wayang, upami nuju manggung, hé-hé-héh ...,” pokna. “Ari Bapa mah, manggung kantos sering, dina jaman keur ngora mah. Atuh dina nga- damel wayang, dugi ka ayeuna gé masih kénéh dikeureuyeuh. Mung pédah ayeuna mah dina ngukirna anu rada abot téh, margi kondisi panon tos robih.” Wayang golék téh dina rupa reujeung hiasanana néplak kana wayang kulit mi- nangka babonna. Tapi, dina sawatara bagianmahayaanudirobah;upamanawaé kilat bahu anu aya dina leungeun Gatot- gaca. Dina wayang kulit, éta kilat bahu téh dirupakeun oray, ari dina wayang golék mah manuk galudra. * Nyieun wayang golék geus pasti kana réa unak-anikna. Anu pangheulana, kudu nyieun bentuk; ngawengku sirah, leung- eun, jeung awak. Ti dinya terus diukir. Ari ukiran dina wayang, pangpangna lebah makuta, apan sakitu renyekna, dirungkal- ringkel. Kasawang kumaha leukleukna, nyodét-nyodétkeun tungtung péso raut dina ukuran mimilian. Terus nincak kana ngecét, anu sarua deuih leukleukna. Kitu deui lebah gradasi (béda-bédana)warna,saruadeuihlobaanu dina ukuran miliméter—ukur saluhureun buuk. Mun geus dicét, terus dirangki jadi tangtungan wayang. Diceceban campurit, dijieunna tina awi, tungtung handapna diseukeutan, minangka paniir sirah jeung awak (lamun keur diigelkeun, wayang téh dicekel campuritna). Bagian leungeunna ditiir ku bola kasur, ngarah bisa digerak- keun. Tina tungtung dampal leungeunna, disambung ku tuding (sarua deuih bahan- na tina awi). Bérés éta, terus kudu dipasa- ngan hiasan (asésoris) reujeung sampingna. Ku nilik prosésna kawas kitu, kaharti lamunnyieunwayanggolék(anualus)mah teu cukup ku sapoé. “Dina saminggu téh, paling tiasa ogé ukur ngaréngsékeun hiji,” cék Anang. Anumatak,pantesmunharganamahal gé. Wayang golék jieunan Anang, hijina rata-rata harga sajuta rupia. Mun pesen sakotak, anu eusina 117 wayang, nya kari ngalikeun waé, kira-kira sabaraha pipangajieunana. Jauh tangéh mun dibandingkeun jeung harga wayang anu sokdiasong-asongkaparaturis,anuharga- na bisa Rp 15 rébuan. Mun diukur ku bahanna ogé, harga sakitu mah asa teu katulup aya buruhan pikeunanunyieunna.Ayeuna,hargakaial- basia ogé pan geus sabaraha. Tacan deuih harga cét, terus bahan keur samping, reu- jeung asésoris lianna. Sabaraha buruh keur pangrajinna atuh? Waktu Anang rék ka Osaka (taun 1970), harita harga wayang sakotakna téh Rp 25 rébu. Tapi, jualeun di Jepang mah sapuluh tikeleun ti éta. Ari sababna, dijieunna ogé enya-enya apik; boh dina ukir-ukiranana, boh dina ngecétna. Malah sampingnaogémakébatiktulisnuhargana mahal. Kitu deui minangka hiasanana téh maké ditarétés ku permata sagala. Kiwari éta wayang jieunan Anang téh dikoléksi di Jepang.Ayeuna,bentukjeungrupawayang téh aya anu disarimbagkeun jeung jelema. Mimitina mah ukur tokoh emban jeung Batara Guru anu dijieun kitu téh. Ka dieunakeun mah tokoh-tokoh séjénna ogé aya dirobah. “Ari cék pamendak Bapa mah, bentuk sareng rupi wayang téh tos waé sina kawas asalna. Ulah dirobih dijalmikeun,” pokna mungkas obrolan. *** (Tatang Sumarsono, Staf Khusus Bidang Budaya Rektor Unpas)
  • 30. Manglé 247832 CCaritaNyambung N gan da teu kalis ku sakitu geuning. Manéhna mah angger sok ngontak kénéh kana hapé. Sok kalah bi- ngung sorangan lamun kabene- ran manéhna nga-SMS atawa nelepon téh. Kuring ngarti, najan haté leutik mah banget teu mikeun, manéhna milik batur. Enya, lain nu kuring deui, najan can sagemblengna. Da mun téa mah geus korédasna pisan, mustahil atuh manéhna maké pangangguran ngontak. Lain ku éta-éta teuing saenyana anu matak kuring horéam ngalayanan téh. Para- lun, lain teu hayang ngaragap haté manéhna deuih. Nyaho kuring gé, lamun manéhna saenyana sarua nandangan lara tunggara. Ku dua ku tilu malah. Lebah dinyana teu ngabibisani. Da sakalieun manéhna nelepon gé apan sok dibarung ku ing- hak-inghakan. Tapi apan haté sorangan gé sakitu nalangsana. Béh dituna, mun narima atawa nampa SMS ti manéhna, asa kalah beuki nyuat-nyuat deui. Tug ka teu kaampeuhna saka- peung mah rarasaan téh. Sakapeung sok aya ingetan mending neukteuk bari anggeus sakalian. Tapi ka dituna ukur semet sabil dina haté. Unggal- unggal aya maksud ngaganti kartu, unggal-unggal kuring ngarasa teu wasa. Kalah SMS- SMS ti manéhna anu sok laju dibacaan deui. Kitu deui sakur barang anu raket patalina jeung manéhna. Poto-poto manéhna, gantungan konci, topi, jeung teuing naon deui. Sok rajeun aya ingetan hayang miceun éta kabéh barang. Tapi dina empro- na mah kalah mindeng ditatap- diusap. Asa beurat ka bina-bina rék dipiceun téh. Sarua jeung beuratna mopohokeun pirang- pirang kalangkang basa keur babarengan jeung manéhna, anu dihualkeun ku éta kabéh barang. Enya, ku hayang mopoho- keun manéhna téh. Tapi dina emprona bet kalah beuki teleb kainget-inget. Teu sirikna ung- gal waktu angger karasa manéh- na téh. Asa dédéngéeun kénéh ku sorana. Asa deudeuleueun kénéh ku rupana. Kuring gé ngarti, dina seuh- seuhanana mah éta kabéh téh mémang kanyataan anu moal bisa disingkahan. Da ulah bon sual telepon atawa barang- barang nu laleutik. Dalah kabéh tempat di sabudeureun gé sasatna mah apan mangrupa kasang basa kuring babarengan jeung manéhna. Kabéh tempat anu sok dicicingan, diliwatan, dianjangan. Teu weléh kabéhan ana ngahualkeun ingetan ka manéhna. Sakalieun ngaliwat ka ter- minal ogé, saupama rék indit ka kampus, sok laju ngarandeg neuteup tukang batagor deu- keut pos pulisi. Teu pira tukang batagor. Tapi di dinya sok asa némbongan deui ringkang ma- néhna basa keur jajan ka si emang éta. Kitu deui lebah asup ka jero kampus. Malah réa pisan di dieu mah kasangna téh. Teu sirikna unggal jeungkal tempat metot deui kana ka- langkang kalarung. Di tempat nu éta kungsi kumaha. Lebah tempat nu itu kungsi kitu. Deukeut tempat anu kungsi anu. Teu, taya nu nepi ka poho hiji ogé. Asa nyaréngcélak baé dina ingetan téh. Tapi anu pangpangna mah lamun keur ngahuleng sorang- an di taman. Bubuhan di dinya kasang anu panglobana dipaké mintonkeun lalampahan kuring jeung manéhna téh. Sok tepi ka kalepasanana sakapeung mah. Anteb pisan rarasaan lamun manéhna bakal datang téh. Kitu nu harita kaalaman ku kuring. Nepi ka datang waktuna manéhna enya-enya réndéngan. Titis-tulis panganténan jeung nu séjén. Asana harita panung- tungan manéhna ngontak kana hapé téh. Hahampuraan heula mimitina mah. Saterusna kakara kabaca iberna. Tanggal saanu, di tempat anu. Bingung, teuing kudu kumaha malesan- ana. Naha kudu ngawilujeng- keun. Asa maenya. Ukur ditelek-telek sajongjonan. Hen- teu ari ngarasa tungkeb bumi alam cara tiheula mah. Bubuhan geus kabadé, malah pasti, bakal kitu kajadianana. Tapi teu wudu karasa aya nu nyéak seseblakan. Ngan pédah teu nepi ka lumpat ka tukang jajamu, atawa ka si Kohir, ban- dar di péngkolan handap. Ukur ngahuleng ngaraga meneng baé. Asa geus rada teteg harita mah rarasaan téh. Ras ka bapana anu keur di- tahan. Tangtuna ogé diidinan kaluar heula sapoé mah. Moal teu kitu. Mana komo lamun pibésaneunana milu turun ta- ngan deui. Ngan duka tah lebah hajatna mah. Naha direuah- reuah atawa henteu. Ku nilik kaayaanana, bisa jadi henteu. Malah wartawan gé can tangtu nyahoeun lamun jalma anu sok diwartakeun ku maranéhna téh ngawinkeun. Teu tuluy dipikiran. Saterusna mah léos ka kamar mandi. Ukur ngurus sibeungeut wungkul. Tuluy ganti baju. Ken- cling baé indit ka kampus. Mak- sud mah rék nyampeurkeun barudak. Tapi kalah hayoh ngaléok heula ka lebah taman. Gék dina bangku anu tiheula matuh sok dipaké diuk. Teu pati réa jalma, bubuhan poé Saptu. Ukur aya dua urang nu diuk dina bangku hareupeun. Nu keur bobogohan. Disidik-sidik horéng adi tingkat. Ukur seuri. *** Teu ngabibisani, kuring téh lalaki. Cék batur mah meureun asa teu pantes mulan-malén kagegeringan. Ngadon nga- gulanggaper kanyeri sorangan. Tapi meureun nya kudu kieu kuring mah ngabuktikeun kalalakian téh. Bubuhan dising- kahan teu bisa, nya mending Layung Ngempur di Kampus Bungur Ku Lugiena De 2222
  • 31. 33Manglé 2478 disanghareupan sakalian. Nu matak mun saméméhna mah ari pareng inget téh sok geuwat disalénggorkeun kana mikiran nu lain-lain, saterusna mah tuluy dianteur sakarepna. Ku- ring hayang nyaho, nepi ka saenyana tungtungna lalampa- han rarasaan sorangan téh. Lebah mana wates-watesna. Cék ingetan sorangan, mun ti- heula hirup téh teu leuwih ti kamistian, meureun ieu gé mangrupa salah sahiji kamisti- an anu kudu diliwatan. Enya, leuwih milih kitu tungtungna mah, najan dina kabuktianana henteu babari. Meneran keur kanceuhna, sok tuluy ngahajakeun mapayan deui raratan tiheula jeung manéhna. Kitu wé mimin- dengna mah, ngadon leuleum- pangan sorangan. Leumpang bari ngangkleung-ngangkleung rarasaan sorangan. Ngang- kleung-ngangkleung ingetan, ngoréhan waktu nu geus kalarung. Bari teu weléh aya nu ombak banyuan, diayun-ayun ku mangpirang kalangkang. Lelenyapan, reureundahan. Lir abrulan méga anu sok mayu- ngan léngkah saparat jalan nu diliwatan. Ka mana ngajugjugna suku, tara ieuh dikadalian. Diantep sakarepna. Cék saré’atna da ukur kukulibekan di sabudeu- reun tempat anu heureut. Kom- plék kampus, gang-gang hareureut anu patétéép ku wawangunan, jalan raya. Tapi lalampahan anu disorang ku haté mah asa lain deui. Asa keur ngalalana, bari jeung teuing muru ka mana. Teu weléh kitu haté téh, sapanjang “jarah” ka mang- pirang patilasan. Di dinya loba barang anu teu bisa diajak nyarita. Tapi hakékatna “maranéhna” galécok “cacarita”. “Maranéhna” anu asa leuwih raket jeung lelembutan, ti batan mangpirang jirim anu tinggulin- dang, anu katingali ku panon sorangan. Upamana beton pang- diukan di lapangan téater ter- buka. “Manéhna” tuluy nyaritakeun deui pangala- manana sabot didiukan ku manéhna, basa kuring mung- garan tepung jeung manéhna. Nya di lebah dieu, gigireun pisan anu ayeuna keur di- diukan. Di dieu manéhna kungsi diuk téh, bari ngawangkong direumbeuy heureuy. Kitu deui dapuran waréng sisieunana. “Manéhna” tuluy ngaguar deui lalakon basa ramo-ramo léncop manéhna metikan daun “manéhna”. Enya, dapuran waréng anu ieu, anu ayeuna keur dipetikan ku leungeun sorangan, nyeta-nyeta kalakuan manéhna tiheula. Miang ti dinya, aya deui bangku di gedung kasenian Lembur Bitung. Nyaho pisan, anu jajaran katilu ti tukang, béh kénca, anu perenahna deukeut jandéla. Di dinya ogé bangku téh tuluy “nyarita”, yén salah sahiji anu kungsi ngadiukan “manéhna” téh nya manéhna. Malah aya leuwihna cénah. Harita basa manéhna diuk téh keur sumedeng poék meredong. Nu caang ukur panggung anu dipaké pintonan. Salila lalajo téh teu lésot bari pacepeng- cepeng leungeun. Tug nepi ka bubaranana. Ti Lembur Bitung, jug ka taman. Beuki réa deui di dieu mah nu “cacarita” téh. Kabéh diteuteup, dilelekan hiji-hiji. Taya nu pangling. Bubuhan can kaselang ku waktu lila. Babalongan leutik angger kitu kénéh. Caina angger saat. Kétang salila sok ngalanto ka dinya gé angger baé kitu. Katingali aya nguyumbang téh lamun saméméhna nga- gebrét hujan badag. Patungnya nya kitu deui. Di tengah balong leutik téh aya patung budak tiluan keur nanggeuy wadah. Leungeunna geus pararotong. Lebah palataran angger deuih barala ku dangdaunan. Bubuhan kahieuman ku cari- ngin nu ngajungkiring. Unggal diuk di handapeunana jeung manéhna, dina bangku anu ayeuna keur didiukan, sok ka- purudulan ku dangdaunanana. Nyarangsang dina buuk jeung baju. Malah lamun nebak angin mah pentilna sok laju marura- gan, tingpeletak kana sirah. Tapi tara ieuh ingkah. Ngadon saleuseurian sabot war-wur dangdaunan ti luhur téh. Asa nu keur disawér baé. Ka tebéh wétan deui sa- eutik, aya balong deui. Nu ieu mah tara nepi ka saat caina. Bubuhan deukeut ka wahangan. Ngan kitu geuning, tara kungsi hérang caina téh. Mun teu héjo, nya soklat. Tapi teuing ku ma- tak pikabetaheun. Da sok ka lebah dieu ngaradonna jalma téh. Lalinduk laliuh. Unggal pabeubeurang ka dinya, arang taya nu ngadiukan bangkuna téh. Sok eusi baé. Nya lebah dieu harita manéhna wakca téh. Dina bangku nu ieu pisan. Manéhna diuk gigireun. Buukna ririaban. Ti lebah kampus ka béh kalér, ngaliwatan panto ger- bang, brasna téh ka jalan raya. Ngalér deui saeutik aya jalan gedé anu ngembat ka kulon. Nya jalan gedé ieu anu remen diliwatan ku kuring jeung manéhna. Pondok saenyana mah. Ukur dua ratus méteran nepi ka méngkolna deui asup ka gang téh. Tapi ingetan mah wuwuh asa natrat panjang. Tétéla kénéh manéhna keur leumpang keupat. Kantongna disoléndangkeun. Buukna anu panjang dibuntutkudakeun. Sakapeung sok tuluy nyim- pang heula ka tukang sangu di béh katuhu ngadon meuli asakan. Kitu wé nu dibeulina téh sabangsaning tumas-tumis. Kalan-kalan mun keur aya duit rada kandel meuli daging atawa lauk. Si Tétéh tukang sanguna teuing ku gérécéh amis budi. Bisa ngagenahkeun nu meuli. Padahal unggal ka dinya gé sok remen kudu ngadagoan lila. Ngantri. Bubuhan pinuh-pinuh baé. Tuh geuning ti dieu gé katingali si Tétéhna keur pak- pik-pek ngaladangan. Lamun kabeneran keur ngajejengkluk ngadagoan, bari ngaladangan téh si Tétéh sok rajeun uplek ngawangkong jeung manéhna. Tapi sigana moal ngarasa leu- ngiteun lamun ayeuna lang- gananana ngurangan hiji. Ti jalan gedé, bras deui ka jero gang anu hareureut. Pungkal-péngkol, totorobosan. Nepi ka brasna ka lebah péngkolan deukeut tukang jait. Bréh pantona anu pulas gan- dola. Najan diteger-teger gé teu wudu ngalenyap. Asa didudut jajantung lalaunan. Ukur panto. Tapi nya tina panto anu éta saniskara kalangkang manéhna tingkolé- bat deui. Panto anu teu bina ti lawang sakéténg ka hiji kota anu geus burakrakan. Ukur nyésakeun hurunan wangunan rugrug katut sésa- sésa sesemplékanana. Enya, panto gandola anu éta. Panto kosan manéhna tiheula. Anu di jerona kungsi dikotrétkeun mangpirang-pirang adegan tina natratna lalakon. (lajengkeuneun)
  • 32. G eus nyaho isuk teh aya acara penting, aya ulang taun jurusan. Ku- ring sabalad-balad jeung mahasiswa lianna kudu magelarkeun rupa-rupa kasenian. Konsep acara jeung kasenian nu rek di- pagelarkeun mah geus beres digarap, da digarap geus ti dua bulan ka tukang, tinggal prungna wae isukan. Ari kuring masket pisan kana sepak bola. Sok sanajan isuk teh aya acara penting, angger wae ku sepak bola mah eleh, subuh-subuh aya liga champion, teu diliwat, parat dilalajoan nepi ka beresna. Sok komo peuting teh nu maen tim favorit ku- ring, Chelsea. Kuring mah salaku pupuhu himpunan, teu pati ngilu aub maen dina widang kasenian. Tugas kuring ukur ngawas jeung nyaluyuan naon wae nu rek ditampil- keun. Salian ti eta, kudu nyiapkeun oge sambutan tina sudut pandang maha- siswa. Waktu aya gladiresik peutingna oge, kuring mah teu ngilu, bebeja mah ka babaturan teh rek istirahat nyiapkeun sambutan jang isuk, padahal mah rek lalajo bola. Isuk-isuk, dihudangkeun ku indung. Hese hudang teh, sare jam sabelas, tuluy hudang deui jam setangah dua, jam opat sare deui, jam genep kurang saeutik hu- dang deui. “Sep, hudang geura solat subuh, lain rek aya acara penting ayeuna teh?” ceuk indung bari ngaguyah- guyah. Hese hudang teh asa linglung jeung teu kuat ku tunduh, tapi sanggeus pangacian kumpul kakarek ngorejat, gesat-gesut disalin, teu mandi, keun bae moal aya nu nyaho ieuh. Indit ka kampus teh di- anteurkeun ku supir bapa kuring, eta oge kudu maksa heula ka bapa kuring. Da bapa kuring oge embungeun kabeurangan indit ngantor, tapi ningali kuring kurang sare mah jeung melangeun oge ari kudu naek motor atawa mawa mobil sorang- an mah, tungtungna ngele- han. Di jalan keneh sms ti babaturan geus raeng naranya keun posisi jeung naskah keur sambutan geus siap atawa encanna. Nepi di kampus lang- sung tuturubun ka luar tina mobil, kerek oge sababarah lengkah asa karasa aya nu aneh jeung calana kuring, ditingali horeng calana logor, moal salah pahili make jeung calana bahan bapa kuring ieu mah. “Mang, boga beubeur teu?” kuring balik deui ka jero mobil. “Beubeur kanggo naon?” ceuk supir bapa kuring teh, “Emang mah teu ngangge beubeur,” pokna deui bari nuduhkeun cangkengna nu memang teu make beubeur. “Cing pangmeulikeun heula ka luar sakeudeung Mang,” cekeng teh. “Moal aya nu muka atuh tokona oge, Den, isuk keneh pisan apan ieu teh,” pokna. Uleng mikir sakedapan, bingung kumaha peta. Pi- raku onaman kudu ngin- jeum calana supir mah, bari sigana teh sarua gedena jeung calana anu dipake ku kuring ayeuna. “Pangneangankeun tali rapia wae atuh, aya meu- reun diwarung-warung,” cekeng teh. Si Emang teu talangke, langsung ngabiur. Teu lila geus datang deui. Kuring tuluy asup kana mobil, kop tali rapia dicokot, tuluy dikeureut saeutik. Geus kitu dibeulitkeun kana calana, geus karasa moal morosot deui mah, kuring tuluy amitan. Si Emang supir mah ukur olohok, teu lemek teu nyarek, ngan katembong siga nu nahan pisieurieunana. Waktu rek sambutan, se- kertaris kuring ngahrewos: “Eta acukna lebetkeun atuh, meh rapih.” Rek pisan diasupkeun, inget beubeur nu ku kuring dipake beubeur kajajaden alias beubeur darurat tina tali rapia. Ngasupkeun baju teh teu tulus, “Keun bae ah Lis, mahasiswa ieuh,” cekeng teh bari tuluy naek ka pang- gung.*** Tali Rapia Ku Acep Iwan Sidiq Manglé 247834
  • 33. Mie Instan M ie instan teh goreng kana kaseha- tan, komo lamun didahar unggal poe. Tapi sok sanajan kitu, osok kuring oge ngadahar, hususna lamun keur kaayaan kadesek, hoream popolah jeung euweuh pikeun polaheunana. Keur jaga- jaga eta mah, nya kuring oge nyetok mie instan sababaraha hiji. Sok sanajan jarang ngadahar lantaran alasan kasehatan, kuring jeung salaki boga karesep kana mie instan teh, kuring mah resep mie goreng, ari salaki mah resep mie kuah. “Nyi, cing pangmasakeun mie, asa hayang ngopi ieu teh,” ceuk salaki dina hiji peuting, tunduh jeung keur nundutan oge, kudu ngawayahnakeun wae ari dititah salaki mah, da geus tugas jeung kawajiban pamajikan. Lantaran geus aya stokna, ku- ring teu kudu meuli ka warung, langsung wae masak. Masak teh mie goreng heula nu kuring, meh teu beukah ari mie goreng mah, jadi daharna bisa bareng-bareng jeung salaki. Beres masak tuluy wae ngageroan salaki, can oge kuring mah ngahuap, salaki tuluy protes. “Nyi, naha ieu teh teu karasa nanaon, siga nu can disamaraan bodas keneh kieu ning kuahna oge?” Barang ditingali teh bener wae kuahna bodas keneh, euweuh hinyay-hinyay minyak jeung kiruh-kiruh samara. Dicokot deui wae mangkok salaki teh, tuluy ka dapur deui. Tapi weleh samara nu salaki teh teu kapanggih. Lantaran euweuh deui stok mie da can balanja, tungtungna samara mie kuah nu salaki teh disamaraan manula wae ku ku- ring, dikalduan jeung diuyah ku sorangan. Pas diasaan rasana asa aneh, ah keun bae, nu penting teu hambar teuing siga tadi cekeng teh. Barang diasaan ku salaki, bener wae bangun nu teu ponyo dahar mie kuahna teh. “Nyi, ari ieu mie kuah merek naon? Rasana asa aneh kieu.” “Euh, mie kuah anyar merek Indodo,” kuring ngajawab sakacaprukna, “Nyobaan da tina gambarna mah siga nu ngeunah, keun engke mah moal meuli deui mie kitu atuh,” cekeng teh bari nahan piseurieun. Salaki mah unggut-unggutan wae, bari angger am deui-am deui. Ngan pas kuring ngasaan mie goreng hanca kuring, bet karasa pangset kacida. Nyeh kuring seuri sorangan, meureun samara mie kuah salaki teh kaasupkeun oge kana mie goreng nu kuring. Tungtungna sarua jeung salaki dahar mie teh teu pati ponyo. Abong salaki pamajikan, nasibna teh babarengan wae.*** Iseu Maemunah Jl. Ahmad Yani No. 14 Cimahi Jadi Kades I eu mah pangalaman teh haneut keneh pisan, kajadianana awal taun 2014. Harita kuring diperedih sangkan daek jadi kapala desa ku urang lembur. Kuring pribadi lain teu daek, tapi da teu boga pa- ngalaman jeung teu boga minat ari kudu jadi lurah mah, asa mending jadi masrakat biasa wae, tiis ceuli herang mata. Beuki ka dieu beuki loba nu meredih kuring sangkan daek nyalonkeun. Teu sa- eutik oge nu song jeung modalna, tapi ku- ring keukeuh mugen. Lain kukumaha, pangpangna mah teu boga pangalaman dina widang kapamarentahan. Enya oge sok dipikolot ku urang lembur, tapi lain harti kuring bakal mampuh jadi pupuhu desa. Tapi lila kalilaan mah kuring leah oge, babakuna mah sanggeus meunang idin ti pamajikan. Abong sipat jalma, ari habe di- papaksa jeung diakalan mah teu burung beunang oge. Ngan kuring daek jadi lurah teh menta dua tanjakan ka urang lembur nu ngadukung kuring. Kahiji kuring menta dibantuan ku saka- beh urang lembur boh nu ngadukung boh nu henteu lamun engke kapilih, babakuna mah nya eta kuring teu boga pangalaman. Ari tanjakan ka dua, kuring mah moal rek ngaluarkeun modal najan sasen oge pikeun pilihan ieu. Kitu oge nu ngadukung kuring, ulah aya nu ngaluarkeun duit. Mun ceuk bahasa legegna mah ulah aya “money politic”. Aya nu nyatujuan, tapi aya oge nu kalah gideg. Jaman kiwari cenah teu make duit mah moal jalan. Sok komo saingan kuring teh cenah jalma pangbeungharna di eta lembur, nu cenah ceuk nu ngadukung ku- ring mah, manehna mah sanggup ngam- plok ka unggal urang lembur 100 rebuan wae mah keur ngalancarkeun obsesina hayang jadi kades. Dina waktu prungna pilihan, tuluy hasilna diumumkeun. Sora tamplok kabeh ka kuring. Loba pendukung kuring nu ngarasa heran naha cenah pangna kuring bisa meunang kalawan teu ngaluarkeun duit sasen oge. Ari lawan kuring sakitu bebeakan, sorana jauh tangah ka langit jeung kuring. Keur kuring pribadi, pangala- man jadi lurah tanpa modal jadi hiji kareueus. Hiji amanah nu teu kakotoran ku kapentingan naon wae, rido ihlas toh pati jiwa raga pikeun karaharjaan lembur jadi cecekelan kuring sabada kapilih. Waktu samemehna kapilih oge kuring teu boga beban nanaon, teu ngaluarkeun duit teh sangkan kuring dina kapilihna henteu piduit.*** Ahmad Askari Cihurip – Garut Meuli HP I ndit jauh-jauh ti Ciamis ka Bandung, boga duit sajuta hayang meunang smartphone. Meuli di lembur mah hargana mahal kacida, beda jeung mun meuli di Bandung, harga marurah jeung loba pilihan, rek merek naon wae oge cenah. Ti Kawali teh nyubuh kana motor, ngarah teu macet di jalan. Dina angkeuhan teh, beres ti pusat hape BEC di Bandung, arek nyimpang ka babaturan nu aya di Rancaekek. Nepi di BEC kalah bingung, loba pisan piliheun pisan. Arek merek ieu, aya merek itu, aya merek anu. Tungtungna kalah bi- ngung sorangan ari loba pisan piliheunana mah. “Janten bapa teh hoyong smartphone merek naon?” ceuk petugas conter di BEC teh. “Hayangna nu kumplit aplikasina, murah pulsa, jeung gancang internetna!” “Gaduh anggaran sabaraha?” “Sajuta, tapi hoyong nu kumplit, murah pulsa, sareng gancang upami facebookkan.” “Tah kaleresan, ieu aya smartphone ka- hoyong bapa, nanging kartu sim-na tos di- injek, janten teu tiasa gentos kartu sim.” “Sabaraha pangaosna?” “Muhun sajutaan.” “Mirah pulsana?” “Mirah pisan, margi cdma. Nanging nya eta kelemahanana mah teu tiasa gentos kartu sim, janten nomerna tos langsung di- paparin.” “Ah, eta wae janten atuh. Layar sen- tuh?” “Muhun layar sentuh, smarphone teu layar sentuh mah teu usum jaman kiwari mah.” Beres ti BEC, nyimpang heula ka baba- turan di Rancaekek sakalian pamer hape smartphone anyar. Bener wae padah muji da alus hape teh. Puguh wae da tangtu harga mah tara ngabobodo. Ngan ceuk babaturan teh kalemahanana sok euweuh sinyal di wilayah tertentu mah CDMA-mah. Balik ka imah pamer ka nu di lembur, ngan aya nu aneh lantaran sinyalna euweuh pisan. Ari barang ditanyakeun ka nu nyaho di lembur, enya wae dan cenah di lembur urang mah operator CDMA eta mah eu- weuh jaringanana. Kudu ganti kartu sim cenah ku nu aya di lembur. Kuring karek inget yen hape eta mah diinjek, teu bisa ganti kartu sim.*** Hendri Nugraha Kawali - Ciamis 35Manglé 2478
  • 34. Hari Buruh "Hari buruh nu dieling- eling ping 1 Mei teh kiwari mah jadi libur nasional!" "Meujeuhna wae ari kitu- na tea mah, apan rek Anggota DPR, PNS, Pangusaha, tukang macul, kabeh oge sareatna mah nya buruh nu keur bubu- ruh ngala duit." Acep Iwan Sidiq Jl. Siliwangi No. 18 Kuningan Teguh Ama : "Nguseupna beu- beunangan teu?" Dodo : "Meunang atu! tah, laukna dina korang." Ama : "Meunang sabaraha siki?" Dodo : "Sok teguh ku manéh, mun bisa neguh eusi dina korang ieu aya opat siki lauk, ku uing dibikeun laukna kabéh keur manéh." Husien Irawan Antapani No. 90 Jalan Tol "Naha bet disebut jalan tol?" "Sabab jalanna nya gede nya panjang, lamun jalanna torowongan wungkul mah beda deui ngaran jalanna." Acep Iwan Sidiq Jl. Siliwangi No. 18 Kuningan Gelut Wa Haji : “Dék nanahaon siah ka dieu?” Ujang : “Dék ngalamar anak Uwa.” Wa Haji : “Naha bet hayang?” Ujang : “Da bogoh.” Wa haji : “Naha bet bogoh?” Ujang : “Da anak Uwa bageur.” Wa Haji : “naha awak uwa bet bageur?” Ujang : “Wa! Mending gelut wé yu?!” Adilla Ratu Rai Jl. Pecinan 112 Cicalengka Jalan Layang "Ari sugan teh enya wae jalanna ngalayang, pek ning angger wae eta be- tonna napak kana taneuh." Acep Iwan Sidiq Jl. Siliwangi No. 18 Kuningan Kalong Indung: "Mama, ieu sim kuring teh nyerenkeun Si Ujang, rek dibeureum rek dihideung oge pek teh teuing, nu penting mah dipangdidikeun nepi ka sing bisa ngaji jeung weruh dina bag-bagan agama jeung darigama, ngan sabulan ieu mah rek jadi kalong heula Si Ujang teh." Ajengan: "Jadi kalong? atuh beak bungbuhan di kebon Mama!" Indung: "Eh ... maksad teh jadi santri kalong heula." H. Basir Q. Jaelani Cidaun Ustad Televisi Santri: "Budi santri legeg lebe, ari kalakuan euwah- euwah!" "Saha tea eta teh?" "Eta Ustad Televisi, Mama!" "His, ulah kitu ari taeun teh." H. Basir Q. Jaelani Cidaun Di Kedokteran "Uing mah kuliah teh rek di kedokteran wae ah, meh teu misleuk. Asana teh can ngadenge lulusan kedokteran nu nganggur." "Dih... aya siah ti kedok- teran nu nganggur!" "Wah? Saha jeung di- mana?" Manglé 247836
  • 35. "Eta tatangga di lembur kuring di Garut, manehna ti kedokteran hewan." "Enya ari cicing di kam- pung mah, boboraah ngubaran sato, awak so- rangan oge di kampung mah can parah mah tara diubaran." Rizki M. Romdon Cikoneng - Soreang Kab. Bandung Ngagadekeun Ijazah "Rek kamana Sobar, gaya kitu ning setelanana?" "Uing teh rek ka bank!" "Anyir, gaya. Gawe di bank ayeuna mah?" "Lain, rek ngagadekeun ijazah sarjana keur pimodaleun." "Beu ... Sarjana jaman ki- wari!" Rizki M. Romdon Cikoneng - Soreang Kab. Bandung Nu Mabok I Nu mabok nyetir mobil meni ngebut, bakat ku tarik eta mobil nabrak warung di sisi jalan, un- tung we nu boga warung keur di luar. "Teu neuleu atuh ari mawa mobil teh!"nu boga warung ambek. "Keun bae atuh euy,garasi garasi aing, naon urusan- ana jeung maneh?" Nu boga warung olohok. Herman Syuryaman Cihampelas No. 90 Baso + Loba kénéh baso téh, mang?” - Loba kénéh, rék meuli baso, bade mesen baraha mangkok? + Ah henteu mang, sing sabar wé nya, kitu geun- ing romantika tukang da- gang mah. Rita Dahliawati Jl. Cibabat No. 14 Cimahi Wani-wani Dodo : “Kumawani ulin ka dieu siah! Saha manéh?” Ibro : “Tah éta masalahna téh, abdi nyalira teu apal saha ari abdi!” Adilla Ratu Rai Jl. Pecinan 112 Cicalengka Obrolan ibro : urang mah teu narapsu dahar peuting téh euy udin : ku naon bisa kitu? ibro : da eweuh deu- ngeunna atuh!!! Husien Irawan Antapani No. 90 Apel Nyai : "A, engké wengi janten ka bumi?" Ujang : "Aduh hampura nyai, sigana mah moal janten." Nyai : "Naha kunaon, a?" Ujang : "Tuh tingal! Sendal Aa-na gé pegat!" Rita Dahliawati Jl. Cibabat No. 14 Cimahi Saliwang Udin : Sabaraha domba anu ieu? T. domba : Jalu! Udin : Gélooo! mahal ning. Nani Afriliany Jl. Merkurius 12 Margahayu Meuli wé Nyai : "Kaaaaang itu tempo si Sujang nginum racuuunn!!" Salaki : "Meuli we hayang mah Sarnyi, ulah nyoro nu budak, ulah jojorowo- kan, era ku batur!" Nani Afriliany Jl. Merkurius 12 Margahayu Nu Mabok II Jack : Cik lur, ari itu panon poe atawa bulan? Daniel : Panon poe. Jack : Ari maneh, sidik eta mah bulan, tempo atuh meni leutik kitu! Daniel : Ceuk aing panon poe! Jack : Bulan! Lar bapa-bapa ngaliwat... Daniel : Pa, Pa, punten bade tumaros, dupi itu nu di luhur panon poe atanapi bulan? Bapa-bapa : Duka atuh Jang, Bapa ge nembe ngalih ka dieu da.. Herman Syuryaman Cihampelas No. 90 Ahli Dikir Ajengan: "Jono, ditingali- tingali teh maneh mah beda jeung santri sejen, eta tasbe dikangkalung- keun bari asa teu katingali dipake." Santri: "Numawi Mama, ieu teh supados disebat ahli dikir ari dikongko- rongkeun kieu mah." H. Basir Q. Jaelani Cidaun Mun Gering "Mun dokter gering ubarna ku saha?" "Nya ku dokter deui atuh!" "Apan dokterna oge ge- ring." "Ku dukun atuh?" "Ngaco, patukang-tong- gong atuh eta mah." "Nya enggeus naon atuh?" "Nya sarua atuh dokter gering oge, ubarna mah ku obat." "Gehel siah!" Rizki M. Romdon Cikoneng - Soreang Kab. Bandung Lipen Hideung "Ayeuna keur populer lipen nu warnana hi- deung. Basa menta duit ka indung pikeun meuli lipstik hideung, kalah di- sengor 'biwir hayang hideung mah tuh kuruhak di hawu' cenah." Iseu Maemunah Jl. Ahmad Yani No. 14 Cimahi Rok Neng Misna: "Mamah- mamah, naha geuning Si Aa mah resep rok? sanes rok mah anggoan kanggo istri?" Indung: "Rok nu dipikaresep ku Si Aa mah sanes rok anggoan, tapi rock musik, jenis lalaguan." Neng Misna: "Ah, Eneng oge resep rock lagu atuh." Iseu Maemunah Jl. Ahmad Yani No. 14 Cimahi Sabalikna Teteh: "Awewe mah rek make baju nanaon oge teu weleh mantes, kaasup make papakean lalaki." Aa: "Lalaki oge pantes rek model rambut panjang atawa pondok oge, sejen jeung awewe nu pasti moal pantes mun sirahna botak." Teteh: "Hiji sama!" Iseu Maemunah Jl. Ahmad Yani No. 14 Cimahi 37Manglé 2478
  • 36. SSajak 38 Manglé 2478 Inda Nugraha Hidayat Tepang Wengi Wengi tadi, Kaulanun waktos ieu jisim humaroshos ngaharéwos ka Salira dina jemplingna peteng, aya isin paeunteung-eunteung jeung reueus. Isin tos kumawantun sumolondo bari rébo ngajingjing mangpirang katuna. Ari reueus téa mah tangtos atuh, Kaulanun, ieu jisim dipaparin kénéh rohang waktos kanggo nepangan Salira, sanaos rumaos remen teu sapagodos sareng pa- pagon Salira. Wengi tadi, Kaulanun tos pok deui baé ieu jisim ngagalindengkeun paménta, bari keukeuh teu daék meta. Euweuh kaéra, panginten saur Salira téh, jangji-jangi ukur jadi papaés biwir nu haben dibalur jalir. Wengi engké, Kaulanun boa mun tiasa ieu jisim nepangan deui. Samagaha Samagaha, Kaulanun. Ieu jisim katambias Ngatog dina mongkléngna peteng. Gupay-gapay. Mapay cahaya Salira. Ukur belis jeung barayana nu rajeg sapanjang jalan. Ragég nanawarkeun ééndah peuting nu ririaban dina saban seuseukeut rindat. Merebot nu awong-awongan ti suhunan masigit, kasilep ku haréwos halon biwir alkohol nu ambucuy baseuh. Hibar salira, Kaulanun, duka nyumput di mana. Ukur gupay panghiap nu pating gurilap tina awak-awak bulucun nu andekak dina kongkolak. Ieu soca, Kaulanun, beueus ku kakeueung. Lamur. Teu awas maca lemah tincakeun. Balungbang Balungbang, Kaulanun beunang ngahaja ngali di sarakan asih nu lami keri, kiwari geus ngemplang ku cikahuripan : kahéman Anjeun nu canémbrang. Kumalangkang. Ringkang raga Basa lumampah sapanjang katiga rasa. Basa tresna katideresa mangpirang pangrobéda. Basa ieu jisim ngidekliheran sakadang belis. Basa ririwa mulan-malén bumetah na kongkolak otak. Basa amarah nyangkalak kanyaah. Basa ceuceub miceun lambaran deudeuh. Basa kaéra geus teu jadi kelir pikir. Balungbang nu ngemplang canémbrang, Kaulanun, geus nganti ieu jisim pikeun teuleum dina tingtrim pikir. Malidkeun kerak-kerak daki sésa katiga entak-entakan.
  • 37. DDongéngAkiGuru C inta boga kakuatan nu kacida gedena. Ku rohaka-rohakana kakuatan cinta, gunung bisa dile bur, leuweung bisa dibukbak, najan paménta nyieun hiji talaga, moal bu- rung ditedunan pikeun cinta mah. Cinta oge teu kahala- ngan ku anggang. Najan laut jeung pulo misahkeun, teu burungjauhdijugjuganggang diteang. Baheula, baheulana oge beh ditueun deui baheula. Aya dua rumaja nu keur ka- sinugrahancintamunggaran, demijajakanakatelahKiSan- tangariwanojananelahDewi Rengganis. Ngan, abong co- cobajeungdodojasokdatang tanpa beja. Ngabongohan jeung ngincer unggal jalma. Ki Santang jeung Dewi Rengganis meunang cocoba kudu papisah, duanana teu apal laratan pasanganana. Ngan sanajan geus kahalang ku anggang ka pisah ku jarak, hatena teu weleh cumantel, pikiranana teu weleh ngan- teng ka buah hatena. Ku lantaran kuatna tatali asih maranehna, antukna duanana silih teangan. Dua- nana ngaprak lembur seja nyusur tapak nu dipicintan- ana, nepi ka antukna ditepungkeun di leuweung kalawan disaksian ku batu gedeanunelahnepikakiwari batu cinta. "Jungjunan buah ati di pawenangan, nyanggakeun raga katineung anu ngancik dina asmara. Jisim abdi teh parantos apruk-aprukan ma- luruh laratan salira, nanging ihlas, rido, dugi ka ayeuna urang tiasa patepang diba- runghatekebekkabagjaan..." kitu saur Dewi Rengganis. "Deudeuh teuing, geulis. Akang oge apan salami ieu teh lumampah tanpa tujuan, estuning nuturkeun indung suku teh sanes bobohongan. Demi anu diseja, taya deui iwaltipatepangsarengsalira. Kiwari akang kacida bungah- na, bungah kagiri-giri wireh urang patepung di ieu tem- pat..." waler Ki Santang. DewiRengganissarengKi Santang silih cacapkeun ka- sono di luhur batu gede, batu cinta. Salajengna Ki Santang ngedalkeun pamaksudanana pikeun nyandingkeun Dewi Rengganis. Tangtos bae Dewi Rengganis henteu nampik, sasat tos jadi cita-citana ti ka- pungkur. Kilang kitu, Dewi RengganisayapanuhunkaKi Santang. Manawi teu kaabotan, jisim abdi teh gaduh ka- hoyong..." "Mangga, geulis. Hoyong naon bae, moal burung dita- rekahan, pikeun ngabukti- keun cinta akang ka salira..." "Duh... jungjunan buah hate, jisim abdi teh hoyong dipangdamelkeunsitusareng parahuna,kanggourangdua- an lalayaran..." "Situ?" "Sumuhun, jungjunan..." "Sumangga, ku akang di- pangdamelkeun..." Kocap Ki Santang anu katelah mibanda kasaktian, langsung ngetrukeun sakur pangabisana.KiSantangnen- jrag lelemah dibarung ku kakuatan anu rohaka. Bumi inggeung, sarta cai nyusu ngaburial. Cai nyusu ngeueum eta patempatan tug dugi ka jadi situ. Teu hilap, Ki Santang ogengadamelparahu,kanggo lalayaran. Sabada Ki Santang tiasa nohonan pamundut Dewi Rengganis, tangtos bae Dewi Rengganis oge henteu sulaya kana jangjina. Ki Santang sareng Dewi Rengganis maheutkeun jangji, meung- keut cinta nu suci tur abadi, duanana tuluy rangkep ngahiji jadi salaki pamajikan nepi ka paketrok iteuk.*** (W.E. Indriawati) Sasakala Situ Patenggang 39Manglé 2478 Internet
  • 38. Manglé 247840 GGuguritan Wahyudi Sofyan Di Dinya Lebah Péngkolan Di péngkolan kungsi tepung deui bari silih anjangkeun teuteupan teuteupna maskét na haté sumulusup na kalbu nerus lebah dasaring batin tibelat ku sorotna bet ratug jajantung teuteup cara nu baheula seukeut pisan nyayangna ka haté kuring kétang boa ka saha. Di péngkolan naha tepung deui dina rasa nu ngan sarénjagan geuning haté ngaléngléong kantun kalbu lalanjung kitu salah kieu gé lain nu puguh samar polah dirungruman bingung teu wasa silih tumanya riwan ati kaseuit kageuri deui rarémpan wuwuh lewang. Di péngkolan pareng tepung deui dina imut nu ngan sabéngbatan haté liwung samar palér boa mo lipur-lipur kapiéling beurang jeung peuting bongan kungsi midangdam migandrung midangdung kantun umambon sorangan mung temahna guntreng baé jero ati badan nya katempuhan. Isola, 15 Mei 2014
  • 39. 41Manglé 2478
  • 40. Manglé 247842 GGedong Saté W akil Gubernur Jawa Barat Deddy Mizwar netelakeun salah sahiji kakuatan anu nyata tina seni budaya Jawa Barat téh nyaeta karagaman (diversity). Seni jeung Budaya nguatan jeung jadi sumber kakuatan dina ngawangun jeung ngawujudkeun kamekaran identitas Jawa Barat. Hal ieu ditegeskeun ku Deddy dina pembukaan Roadshow Pesta Rakyat dina raraga HUT Provinsi Jawa Barat Ka-69 jeung Pasanggiri Seni Tari, Musik, dan Teater Thn 2014, di Kantor Badan Koor- dinasi Pemerintahan dan Pembangunan Wilayah IV - Kabupaten Garut. Nurutkeun Wagub, dikuatanana identitas diri mutlak diperelukeun jeung salah sahijina diwujudkeun ngaliwatan promosi ragam seni jeung budaya anu aya. "Ngagali kreatifitas tina ajen inajen seni budaya anu tos aya, ku cara inovasi supados tiasa kolaborasi sareng ajen- ajen modern tiasa dijantenkeun hiji wa- ngun identitas enggal tanpa ngahapus ajen inajen tradisi nu tos aya," ceuk Deddy. Wagub nandeskeun wangun tradisi anu inovatif nyaeta ku ayana kolaborasi ajen-ajen seni budaya anu aya sangkan bisa ngalahirkeun kreatifitas. "Ku ayana festival atanapi kompetisi tangtosnaogekreatifitasbakalterusdigali dikalangan para seniman," pokna deui. Ayana kreatifitas jeung kompetisi téh bisa mere pangarti, mikawanoh, nganyahokeunjeungngaajenankanaseni budaya Jawa Barat sarta ngamumule kabeungharan, karagaman potensi seni budaya nu aya di wilayah Jawa Barat. Roadshow Pesta Rakyat De Syukron ieu dimangpaatkeun minangka ajang sosialisasi digelarna PON XIX 2016 di Jawa Barat, Mang Surili jeung Kujang minangka maskot sarta logo PON Jabar. Acara ieu dihadiran ku Bupati Garut Rudy Gunawan, Wakil Bupati Garut Helmi Budiman, Kepala BKPP IV Provinsi Jawa Barat Kusmayadi, Kepala Dinas Pariwisata dan Kebudayaan Provinsi Jawa Barat Nunung Sobari, Kepala Biro Humas, Protokol dan Umum Setda Jabar Ruddy Ganda- kusumah, Sesepuh Kabupaten Garut sarta Para inohong seniman jeung budayawan Jawa Barat.*** (AS) P ersatuan Seniman Komedi Indo- nesia (PASKI) ngagelar Munas (musyawarah nasional) ka-3 di Gedung Sate Bandung. Acara anu dibuka ku Wagub Jabar Deddy Mizwar téh di- hadiran ku para komedian sohor di Indonesia. Dina kasempetan ieu, haji Nurul Qomar pelawak senior minangka panasehat PASKI miharep sangkan PASKI kudu bisa marajian grup lawak - grup lawak munggaran di Indonesia. “Sapertos jaman kajayaan grup lawak di taun 90an, sim kuring miharep PASKIi tiasa ngarojong lahirna grup lawak enggal di tanah air. Urang hudangkeun deui kajayaan grup lawak di Indonesia, sadayana kedah aya tarekah kanggo ngalahirkeun pelawak-pelawak cerdas sareng gaduh kualitas” pokna. Komar mairan kana ayana audisi lawak anu sok midang di televisi swasta nasional anu sakuduna bisa dijadikeun kasempetan pikeun seleksi calon pelawak anu boga potensi jeung kualitas. “Sim kuring miharep supados audisi nu aya dina tipi sanes saukur hiburang wungkul, tapia kedah tiasa janten wadah kanggo ngalahirkeun pelawak anu kuali- tas boh sacara grup atanapi individu. Kriteria tina penjurianana kedah jelas sareng ketat” pokna deui. Dina acara ieu hadir oge para pelawak senior saperti Dedi ‘Miing’ Gumelar, Didin, Eman, Deri, Komeng, jeung para seniman komedi asal Jawa Barat.*** (AS) KreatifitasSeniBudaya JatiDiriJawaBarat MunasKomediandiGedungSateBandung H. Deddy Mizwar: kretifitas seni budaya téh ciciren jati diri Jawa Barat H. Nurul Qomar, Panasehat PASKI
  • 41. 43Manglé 2478 D emokrasi dipastikeun minangka pamarentahan nu dijalankeun ti rayat, ku rayat, jeung pikeun rayat. Sedengkeun Oligarki, pamarenta- han nu dijalankeun ku jalma atawa kolompok nu kawatesanan/saeutik. Robert Michael, nandeskeun naon di- sebut hukum besi oligarki. Dumasar kana eta hukum , dina mangsa urang milih demokrasi sajatina dina sajeroning eta ge urang loyogna bakal kana oligarki. Kusabab kitu, taya hiji oge nagara bangsa nu mampuh ngajalankeun sis- tem pamarentahan demokrasi bari jeung ngalibetkeun rayat dina unggal waktu. Sabab dina pamustunganana sabada gagasan demokrasi dijalankeun sacara periodik ngaliwatan mekanisme pemili- han umum nu bebas jeung jurdil unggal opat atawa lima taun sakali saterusna pamarentahan bakal dijalankeun ku sababaraha urang jalma ti partey-partey politik pinunjul pemilu. Dumasar kana logika eta, kitu deui sajatina nu kaalaman Indonesia pasca runtagna rezim orde baru Soeharto, urang teh jiga we nu geus ngajalankeun demokrasi padahal sajatina urang geus katalikung kana ulekan oligarki dina lumangsungna pamarentahan pasca rengsena pemilu legislatif. Ilik we indikasina, kiwari jalma sasatna keur patingkuciwes madungdengkeun saha- sahana nu bakal jadi presiden jeung wakil presiden. Rayat nu (cenah mah) nyekel kedaulatan/kakawasaan nu sabenerna, buktina mah ngan saukur aya “disalua- reun” demokrasi. Ngan ukur sababaraha elit politik nu ngangtukeun bisa maju henteuna hiji jalma dina kontestasi pemilu presiden nu baris digelar 9 Juli 2014. Rayat mah ke we dilibetkeunana dina mangsa derna pilpres. Mungguh nya kitu, urang mayeng ngalaksanakeun pemilu presiden bari teu jeung meunang “output” jeung “out- come” pamarentahan nu efektif ngagerakkeun jeung ngahadirkeun kemaslahatan publik di satengahing parobahan global nu kacida gancangna nu diwarnaan ku persaingan antar naga- ra bangsa dina marebutkeun jeung nga- mangfaatkeun sumberdaya nu aya. Jajauheun ngahadirkeun kaadilan, ka- mamuran, jeung karaharjaan, geuning rezim-rezim nu marentah Indonesia pasca orde baru nyatana mah tacan mampuh ngabeberes bangsa sangkan ngamilik daya saing nu leuwih unggul batan bangsa-bangsa lianna. Angka kamiskinan ngajaul keneh, nu beunghar beuki beunghar nu sangsara tambah katalangsara, pangang- guran naek turun sacara fluktuatif, rata- rata lilana sakola angger kurang leuwih 7-8 taun hartina teu tamat SMP, kamaju- an desa jeung kota teu imbang, loba keneh potret rumeuk nu ngisaratkeun rendahna dayasaing bangsa urang dibanding jeung bangsa-bangsa lianna. Kukituna, loba pihak natanyakeun naha palaksanaan demokrasi jeung demokratisasi teh bener atawa geus kaluar tina rel. Katitenna, urang kudu ngalelempeng arah jalan demokrasi tina ulekan oli- garki. Rayat, geus sakuduna diilukeun dina kahirupan politik sapopoena (day to day politik) utamana dina tiap proses “pengambilan keputusan pemerintah” pakait jeung “hajat hidup orang banyak”. Prosedur jeung akses demokrasi kudu dibuka salega-legana, pamarentahan sapopoena kudu leuwih adaptif kana kabutuh rayat. Kamajuan pikeun jalma rea sakuduna jadi tujuan kolektif nu satekah polah kudu diwujudkeun babarengan ku urang sarerea. Saluran-saluran demok- rasi teu cukup ngan ukur make badan- badan perwakilan nu sifatna politik jeung kewilayahan, saperti DPR/D jeung DPD. Tapi oge, kudu aya “keterwakilan fungsional” dina “pengambilan keputu- san bersama”. Mangsa kiwari, katitenna demokrasi di urang nekenkeun teuing kana aspek- aspek prosedural nu leuwih rigid jeung hapa niley dina “penyelenggaraan uru- san bersama”. Pendidikan, Kasehatan, jeung ketersediaan infrastruktur fisik nu hade mangrupa tilu unsur nu sakuduna jadi prioritas pamarentahan pasca pemilu. Kasinambungan hiji pamarentahan jeung pamarentahan lianna kudu dijaga dihade-hade sangkan teu “cacag nangkaeun”, tiap rezim nyieun kebija- kan, program, jeung kagiatanana teu “laju/sinambung” jeung parsial sifatna. Kusabab kitu pamarentahan ge jadi teu efektif, teu karasa mangfaatna ku rayat. Pengambilan keputusan nu elitis jeung teu ngalibetkeun sakabeh publik, hakekatna mangrupa praktik oligarki. Lamun dina mangsa rezim orde baru Soeharto urang diparentah oligarki Soe- harto, ABRI, Birokrasi sipil, jeung sabagean leutik kolompok pangusaha. Pasca reformasi, ukur unsur ABRI jeung Soeharto nu tilem tina pusat-pusat kakawasaan. Sedengkeun Birokrasi sipil tetep jadi instrument dominan dina ngajalankeun pamarentahan jeung partai-partai politik dikawasa kolompok pengusaha atawa pemodal lokal jeung global, boh ku cara terang-terangan atawa susulumputan. Birokrasi ge sacara teu langsung dikawasa ku maranehna. Dina konteks ieu remen hadir para “komprador” jeung “rentseekers”, nyaeta para perantara kuasa politik bermotif kauntunganekonomipikeundirinaatawa kolompokna. Kukituna, kamaslahatan jeung kapentingan publik jadi kamarginalkeun.Kusebabeta,urangkudu ngabangun kakuatan sipil nu mandiri nu sacara kolektif mampuh ngabendung ka- mungkinanayanaeksesnegatiftinaprak- tik-praktik demokrasi liberal nu leuwih nguntungkeun para pemilik modal, elit politk, jeung elit ekonomi. Rayat tung- tungna mah ngan bersifat nominal jeung aya di saluareun arena demokrasi, sabab nya ngan para oligarki nu satemenna kumawasa jeung nu nangtukeun jalan hirup nagara jeung bangsa ieu. *** *) Guru Besar Ilmu Pemerintahan & Kepala Departemen Ilmu Politik Fisip Unpad Demokrasi Versus Oligarki di Indonesia Ku Dede Mariana *)
  • 42. Wargi urang anu nuju midang ayeuna namina Putri Kumala Galuh Tresna. Puti-puti atanapi Puput nenehna mah, putrana Bapa Asep GP sareng Ibu Junia Yuning- sih. Dibabarkeun di dayeuh Bandung ping 28 Juni 2013 atanapi 19 Sya’ban 1434 H. Hobi atanapi karesepna nyonyo susu sareng ngorondang da alit keneh. Tapi sok sanaos teu acan sataun namung tos capetang nyarios tiasa ngetang dugi ka tilu sareng sok nurutan adjan atanapi sok ngibing pami aya musik. Upami angen-angen atanapi cita-cita na tang- tos sakumaha harepan ibu ramana , hoyong janten jalmi soleha hormat tilawat ka ibu- rama tur aya gunana kanggo bangsa sareng nagara.Puput nu bumina di Jl. Baladewa II No.96 Bandung, wiat salam saurna kanggo sobat sareng wargi-wargi Mangle Alit.Mugia sadayana ginanjar kawilujengan.Amien!***
  • 43. SSakola ka Sakola 45Manglé 2478 K aum rumaja téh generasi bangsa. Hartina ketak jeung kaparigelan kaum rumaja Sunda ogé, tetep kudu ditalinga- keun. Kumaha ari dina widang bu- daya? Sidik, kaum rumaja di tatar Sunda téh kembangna budaya mangsa nu bakal datang. Ku kituna, tarékah jeung jurus mekarkeun seni Sunda di kalangan kaum rumaja perlu panalinga balaréa. Naha kumaha jurus-jurus mekarkeun Sunda di kalangan rumaja? Kamekaran informasi jeung globalisasi, keur kaum rumaja gedé pisan pangaruhna kana polah jeung kaparigelan kaum rumaja. Lantaran kitu, dina widang seni Sunda ogé perlu jurus-jurus nu metakeun kaum rumaja sangkan teu poho kana budayana, nu di antarana kasaksen di tatar Sunda Cicalengka. Kumaha metakeun kaum rumaja di widang budaya Sunda? Ngawanohkeun budaya di kala- ngan rumaja Cicalengka, sing- horéng pikareueuseun. Kituna téh, lantaran di Cicalengka mah (hususna di gugus wilayah 6) ung- gal taun geus metakeun jurusna ngaliwatan kagiatan pasanggiri Seni Sunda. Taun 2014 gé pasanggiri téh diayakeun keur tingkat gugus 6 wilayah Cicalengka. Éta pasanggiri ngalombakeun rupa-rupa widang, di antarana nulis dongéng, lomba pupuh, mintonkeun seni jeung sajabana. Pamilonna ti unggal sakola SMP nu kawengku di gugus 6 wilayah Cicalengka. Nurutkeun Rohendi S.Pd., Ketua Gugus 6 Wilayah Cicalengka, acara pasanggiri nu dilaksanakeun di SMPN1 Cicalengka, di antarana keur ngawanohkeun seni Sunda di kalangan kaum rumaja Cicalengka. “Pasanggiri seni Sunda, kanggo sakola di Cicalengka mah penting pisan, supados murangkalih wanoh kana seni Sunda,” pokna. Kumaha ari kaum rumaja soranganana, naha resepeun kana seni Sunda? Hususna di gugus 6 wilayah Cicalengka, singhoréng matak pikareueuseun. Buktina, tina 32 pamilon marilu lomba ti 20 sakola, geus ngabuktikeun kaparigelan nu henteu éléh jeung daérah séjénna. Miara jeung ngamumulé basa sastra, sarta seni budaya Sunda séjénna, ka dituna mah lain saukur nepikeun dina kagiatan-kagiatan seremonial. Tapi, ngamumulé bu- daya Sunda Sunda, ahirna mah kudu ngahasilkeun pasipatan kaum rumaja nu luhung élmuna jembar budayana ogé pageuh agamana. Lantaran, budaya Sunda nu dalit pisan jeung Islam, salawasna keur nguatan pribadi-pribadina sangkan hadé ka sasama, hadé di ling- kunganana ogé hadé dina Ibadahna. Upama kiwari kaum rumaja loba kénéh nu henteu wanoh kana bu- daya Sunda, lain hartina kaum rumaja embungeun wanoh. Ku kitu- na, pihak-pihak sakola di Ci- calengka, nurutkeun Kabid SMP Drs. H Adang Sujana M.MPd., sakola ogé neundeun kawajiban, sangkan ti kaum rumaja SMP kénéh kudu diwanohkeun kana budayana. “Kantenan ngawanohkeun budaya Sunda ogé sangkan murangkalih gaduh jati diri sareng langkung nyaah ka daérahna,” pokna tém- brés. *** (DJ/RH) Pasanggiri Seni Sunda; Metakeun Rumaja Wanoh kana Budayana Para pamilon lomba pasanggiri tingkat gugus 6 wilayah Cicalengka.
  • 44. Manglé 247846 AAweuhan Pasundan D ina umur nu can panceg dua taun, Akademi Budaya Sunda (ABS) Unpas geus sawelas kali ngayakeun kagiatan atikan. Entragan X jeung XI dipungkas poé Salasa, 6 Méi nu anyar kaliwat. Saban angkatan, atikanana lumangsung dina waktu tilu nepi ka opat bulan. Sa- angkatan, pamilonna nu disebut sénabudaya, diwatesanan ukur 30 urang. Saban entragan, diwatesa- nan tilu angkatan, malar kagéroh ku para manggala, nyaéta nu ngatik para sénabudaya. Atikanana diwangun ku dua widang, nyaéta widang budaya sacara umum jeung widang basa Sunda, utamana nyoko kana kamahéran biantara. Tina sawelas angkatan nu geus dilaksanakeun téh sawatara angkatan mangrupa réalisasi tina gawé bareng antara ABS Unpas jeung Pemkot Bandung. Gawé bareng nétélakeun yén Pemkot Bandung baris ngirimkeun para pamancén-publik di lingkungan- ana pikeun dibekelan bagbagan bu- daya Sunda katut basa Sunda ti para manggala nu aya di ABS Unpas. Para Kepala Dinas, para Camat, para Kepala Sekolah SD (gugus tugas), SMP, SMA katut SMK sa- Bandung kungsi jadi sénabudaya ABS Unpas. Nu kauger ku gawé bareng tapi can kaburu kalaksana- keun téh nyaéta mekelan bagbagan kasundaan ka para lurah sa-Ban- dung. Malah kungsi diocal-ocal malar para anggota DPRD Kota Bandung 2014-2019 gé dibekelan heula bagbagan kasundaan ku ABS malar teu “ngatog” enggoning ngalaksanakeun pancénna, ngi- gelan kahayang warga Bandung anu pangeusina réréana urang Sunda. Sawatara angkatan deui mah para sénabudaya-na diwa- ngun ku para inohong nu aya di lingkungan Unpas. Aya katangtuan Réktor yén Sértipikat ABS téh mangrupa salah sahiji pasaratan utama pikeun naék pangkat atawa pikeun diangkat jadi pejabat di lingkungan Unpas. ABS Unpas diresmikeun ngadegna dina tanggal 14 Juli 2012, di Gedong Bank Indonésia Jawa Barat, basa Paguyuban Pasundan ngayakeun kagiatan Mapag Saabad Paguyuban Pasun- dan. Ku lantaran kitu, ngadegna ABS Unpas téh gedé pisan pakuat- pakaitna jeung urusan kasundaan, anu ahir-ahir ieu teu weléh jadi AkademiBudayaSundaUnpas MekelanÉlitSundakuKasundaan Ketua Umum Pengurus Besar Paguyuban Pasundan, Prof. Dr. H.M. Didi Turmudzi (kaopat ti kenca) sareng Rektor Unpas ngaluuhan pasamoan pamungkas angkatan X&XI ABS Unpas.
  • 45. 47Manglé 2478 bahan sawala. Pangpangna ngeunaan réana urang Sunda nu geus teu ingeteun deui kana bag- bagan kasundaan, boh budaya boh basa. Réa urang Sunda nu henteu nyarita ku basa Sunda, boh dina pasamoan resmi boh ukur dina wangkongan papada urang Sunda. Horéng sabab-musababna mah lain ku lantaran embung nyarita ku basa Sunda, tapi réréana mah ku lantaran “teu wani”. Ku alatan “sieun” salah, da mungguh basa Sunda mah apan aya undak- usukna majar téh. Batan salah, nu antukna digeuhgeuykeun atawa di- gelendeng deungeun, papada urang Sunda deui, atuh nya milih teu maké basa Sunda waé. Leuwih hadé maké basa Indonesia, da cenah henteu réa teuing undak- usukna cara basa Sunda. Anu mibanda pamadegan katut sikep samodél kitu téh lain Si Itu Si Éta, tapi réréana mah urang Sunda nu nyangking kakawasaan di birokrasi. Kaayaan samodél kitu jadi wangkongan di antara para ping- pinan organisasi organisasi kasundaan. Tapi ukur jadi kaca- pangan wungkul. Teu dipikiran kumaha ngungkulanana, mana komo bari prakna. Paguyuban Pasundan, organisasi kasundaan nu pangkahotna, engeuh kana éta pasualan, sarta mireng pibahayaeunana pikeun nasib Sunda pikahareupeun. Upama kaayaan samodél kitu pada ngan- tep, teu mustahil jaga mah Sunda téh ngan kari ngaran. Dina ayana ogé jalmana, teu mustahil geus leungiteun jatidiri kasundaanana. Ketua Umum Pengurus Besar Paguyuban Pasundan, Prof. Dr. H.M. Didi Turmudzi, nu dua pério- de jeneng Réktor Unpas, méméh mungkas pancénna anu kadua téh nyawalakeun heula éta perkara jeung sawatara inohong Sunda. Saréréa sapuk kana perluna hiji lembaga anu pancénna mekelan para élit Sunda ku bagbagan kasundaan. Saréréa sapuk deuih yén éta lembaga téh kudu mang- rupa atikan anu sipatna non deg- ree, tur dina wangun “akademi”. Saréréa sapuk éta lembaga atikan téh ngindung ka Universitas Pasundan (Unpas). Ku lantaran kitu éta lembaga atikan téh dingaranan Akademi Budaya Sunda Unpas. Sacara otomatis (ex officio), Réktor Unpas kapapancé- nan jadi panangkesna. Atikan di ABS Unpas lumang- sung pasosoré, sakali dina sa- minggu, sangkan teu ngaganggu kana pancén sapopoé nu kudu di- laksanakan kalawan mayeng ku para pejabat pamaréntahan. Ki- wari, ABS Unpas keur tatahar pikeun ngayakeun gawé bareng jeung Pemda Jabar, sarta sawatara Pemda nu aya di Jawa Barat, di antarana Pemda Sumedang jeung Purwakarta, malar para inohong- na, sarta para mitra gawéna, katut para anggota DPRD-na, diilukeun kana atikan nu dilaksanakeun ku ABS. Malar teu ngaganggu kana pancén sapopoé, atikan ABS Unpas bisa dilaksanakeun di masing-ma- sing kota katut kabupetan di saku- liah Jawa Barat. *** (Yayat Hendayana) D i Angkatan XI ABS Unpas nu pasamoanana dipung- kas tanggal 6 Mei nak. Aya salah saurang sénabudaya nu éstu lungguh timpuh tur kawilang getol. Tara mangkir mun teu kabeneran aya pancén nu enya- enya kudu diréngsékeun saharita kénéh mah. Carang takol, teu cara karéréaan batur saentraganana, tur saregep lebah ngabandungan manggala nu keur méré atikan. Wastana Nurul Mu’min, S.Pd. Pancén sapopoéna Bendahara Kantor Pusat Unpas, ngantorna di Kampus IV Unpas, Jl. Setiabudi 191 Bandung. “Manglé” kungsi ngawangkong saliwatan jeung Pa Nurul, landihanana sapopoé, sabada réngsé pasamoan pamung- kas Angkatan XI. “Alhamdulillah sim kuring tiasa ngiring ABS téh”, cék Pa Nurul daria nakeran. Pa Nurul nétélakeun yén di ABS téh réa pangaweruh perkara kabudayaan Sunda nu katarima ti para mang- gala. Utamana mah dina bagbagan basa, wabil husus biantara. “Sabada ngiring ABS” cek Pa Nurul, “bet jorojoy hoyong nyobi- nyobi nyerat ku basa Sunda kintunkeuneun ka Mangle.” “Leres pisan Pa Nurul. Cobian geura. Saur saha nyerat dina basa Sunda sesah?”*** (nay) ABSUnpas CékSenabudaya Nurul Mu’min, S.Pd., senabudaya ABS Unpas angkatan XI
  • 46. “Aya hiji raja....!” Kitu di an- tara bubuka dongéng baheula mah. Enya, da biasana gé nu di- dongéngkeun téh raja jeung kula- wargana. Sok kacatur, kulawarga raja mah, mun anak awéwé gareulis mun lalaki karasep, jaba palinter deuih. Kitu deui lingku- ngan sabudeureunana, éndah jeung sarwa pikaresepeun. Cindekna, gambaran lingkungan karajaan mah sarwa pika- bitaeun. Carita-carita baheula, saperti nu dilalakonkeun dina pantun, dina wawacan gé sarua, nyarita- keun raja jeung lingkungan kula- wargana. Kitu deui dina carita-carita klasik séjénna di mana waé, sarimbag nu dicarita- keun téh lingkungan karaton atawa istana. Matak salasahiji ciri carita klasik mah istana séntris. Karajaan tangtu wé boga raha- yat. Ngan, da dina carita gé rayat mah arang kacatur. Mun ogé kasabit-sabit, ukur minangka piguran. Ukur papaés carita geu- san némbongkeun kaagungan raja jeung kulawargana. Apan, nu umumna digambarkeun dina carita baheula mah, rahayat téh ukur sina ngabéngbréng sapaprat jalan nu dililiwatan raja atawa sina surak jeung émprak ‘nga- haminan’ carita atawa paripolah rajana. Dina mangsa suksesi rahayat kakara kacatur bari jeung rada aya peranna. Saperti dina Lutung Kasarung, waktu nangtukeun nu pantes jadi raja (ratu), apan raha- yat sina nangtukeun pilihanana, ku cara meunteun kaunggulan masing-masing nu diabénkeun. Dina éta pantun, Purbasari jeung Purbararang ngadu jajatén rupa-rupa kadigjayaan. Nu meunteunna, lian ti para réng- réngan karajaan téh ogé rahayat murba. Kiwari, lain bihari. Tapi, carita mangsa lawas téh remen kasaksén deui. Najan sumber kakawasaan ti masarakat, ahirna mah, rahayat téh bangun nu teu boga peran. Di lingkungan puseur kaka- wasaan mah, teu weléh loba nu ilubiung, nu kalungguhanana dina carita mah minangka ‘peran pembantu’. Aya Semar, togog, jeung Sangkuni, dina wayang mah, di antarana téh. Dina pan- tun, aya Lengser. Pancén tokoh pembantu, rupa- rupa. Semar mah ngawula ka dunungan nu protogonis, Togog mah umumna ngawula ka tokoh antagonis. Sangkuni, satékah polah ngarojong ‘dununganana ’demi dirina milu nanjung. Keur Sangkuni mah, tunggul dirarud catang dirumpak gé teu dipahing, demi tujuanana kahontal. Léngsér mah teu kitu. Saperti nu kacatur dina Lutung Kasarung, éta tokoh mah nembrakkeun kaja- dian nu saéstuna. Inyana ukur mawa bewara nu samistina ditepikeun ka balaréa. Taya mak- sud ngarah kauntungan pribadi. Dina usumna ganti rejim pamaréntahan, nu saribuk mah, pihak-pihak nu deukeut kana puseur kakawasaan. Warta-warta nu kacatur, ukur sabudeureun is- tana. Rahayat, najan boga ‘sora kawasa’ dina émprona mah ukur jadi piguran, purah surak jeung émprak, nu dikeprak ku pihak- pihak nu ngarojong kandidat caprés/cawaprés. Keur ngeprak jeung ngukuprak sora rahayat, loba nu milu aub ngarojong calonna. Rupa-rupa sesebutanana ogé, nu umumna mah ngaku ‘relawan’. Pancénna, néangan pangrojong saloba- lobana sangkan calonna kapilih jadi nu pinunjul. Nu disebut ‘relawan’, umum- na ilu-biung dina ngungkulan masalah-masalah sosial jeung bancang pakewuh. Arinyana mah, tara ieu menta buruhan, da patekadanana gé ukur mantuan. Peun semet dinya! Rélawan pulitik mah teu sa- kelir. Pasipatan jeung patékadan- ana ogé rupa-rupa naker. Upama carita milih pamingpin kiwari teu béda ti ngabadungan carita klasik, nu jadi rélawan gé bisa waé, kawas Semar, Togog, Léngsér, atawa Sangkuni. *** KKolom CaritaBaheula Manglé 247848
  • 47. 49Manglé 2478 N GOMONG téh pikeun Urang Sunda mah kacida pisan pentingna. Upama urang ngadéngé béja ngeunaan diri urang, boh nu hade boh nu goréng sawadina upama ku urang di- tanyakeun ka nu ngomongna. Lamun béja, béja ti saha, lamun enya kungsi nyarita tanyakeun naon sababna. Nyakitu deui upama urang ngarasa tugenah ku batur, sawadina upama ku urang diomongkeun ka jinisna. Penting- na ngomong téh apan kaunggel dina paribasa hadé ku omong, goreng ku omong. Éta paribasa téh netelakeun pentingna klarifikasi, nanyakeun bener henteuna. Lebah nepikeun kereteg angen- angenna sacara lisan, Urang Sunda mibanda cara mandiri, luyu jeung tujuan atawa kaperluan ngalisankeunana. Saban cara ngabogaan istilah sorangan. Upama ngan saukur hayang nepikeun béja wungkul bari teu disartaan ku maksud-maksud husus mah (tanpa pretensi), nyarita téh tangtu saujratna, hen- teu diruka-réka. Tapi upama disartaan ku niat-niat husus mah cara ngalisankeunana gé tangtu béda. Cara ngalisankeun kereteg angen-angen téh aya kalana gumantung ka saha anu diajak nyaritana. Upama nu diajak nyarita baris babari ngarti kana eusi caritaanana, cara ngalisan- keunana ogé baris “biasa-biasa” waé. Ngan upama cék rarasaan nu nyarita (komunikator), nu diajak nyarita (komunikan) téh kasawang baris hésé pingartieunana, kakara komunikasi lisan téh maké cara nu “teu biasa”. Cara komunikasi lisan Urang Sunda diwangun ku (1) satarabasna, (2) togmol, (3) ceplak pahang, (4) malapah gedang, (5) malibir, (6) sugan surti. Ti jaman bihari nepi ka jaman kiwari, cara komunikasi lisan Urang Sunda teh kawasna teu robah-robah. Dina perkara komunikasi lisan mah tetela Urang Sunda teh mibanda cara sorangan. Anu masing-masing cara mibanda ajen inajen mandiri. Satarabasna, nyaéta cara nyarita nu teu diréka tur teu ngan- dung maksud nanaon, iwal ti kaju- rung ku niat malar nu diajak nyarita nyaho kana informasi nu baris ditepikeunana. Alhasil, nyarita satarabasna téh nyaéta cara carita nu teu disartaan ku ka- hayang sangkan nu diajak nyarita méré réaksi nu husus, tapi ngan sakadar pikeun méré informasi ngeunaan hiji perkara ka jalma nu diajak nyaritana. Togmol, nyaéta cara nyarita nu langsung kana poko pasualanana (to the point). Nu dipentingkeun lain saha nu diajak nyaritana, tapi naon nu jadi poko pasualan dina caritaanana. Poko pasualan téa nu dijieun jejer carita téh. Biasana, cara nyarita togmol téh sok dilisan- keun ku jalma anu perwatekna dina cacarita sok poksang, sabalakana. Ceplak pahang, nyaéta cara nyarita nu henteu dibarung ku tinimbangan naha diajak nyarita téh baris nyerieun haténa atawa henteu. Lebah nyaritakeun kasala- han nu diajak nyarita, tara ieuh dipinding-dipinding. Dicaritakeun saceplakna, sok sanajan matak “pa- hang” karasana ku anu diajak nyarita. Malapah gedang, nyaéta cara nyarita nu tojaiah jeung togmol. Upama togmol mah langsung kana poko pasualan, ari malapah gedang mah ditéték ti awal mula pangna éta pasualan aya. Nu diajak nyarita kudu nyabar-nyabar manéh pikeun ngadagoan dongéng nu nyarita saméméh tepi kana poko pasualan- ana. Malibir, nyaéta cara nyarita anu henteu langsung kana poko pasualan, tapi ngadongéngkeun heula nu “lain-lain” anu brasna kana poko pasualan téa. Ku cara komunikasi lisan nu malibir mah aya kalana caritaan ngeunaan poko pasualan téh henteu dikedalkeun, saupama nu diajak nyarita dianggap geus ngarti kana pasualan atawa informasi nu baris ditepikeun. Sugan surti, nyaéta cara nyarita nu henteu langsung ngeunaan pasualan nu baris ditepikeunana. Nu dicaritakeun téh nyaéta perkara-perkara lian tapi anu mémper-mémper kana pasualan anu hayang ditepikeunana. Cara nyarita samodél kitu téh nyaéta cara nyarita anu miharep malar nu diajak nyarita surti. Ari nu diajak nyarita surti mah hartina tangtu baris nyaho kana naon anu jadi poko pasualan, nu saéstuna rék dikedalkeun téa.*** DI KIWARI MACA BIHARI Catetan Budaya YAYAT HÉNDAYANA (Ketua Pengelola Akademi Budaya Sunda Unpas) Hadé ku Omong, Goréng ku Omong
  • 48. KORESPONDEN: Asep GP, Hj. Cucu (Kota Bandung); Dede Syafrudin, Enung, Den Jaya (Kab. Bandung); Uun Juharyanti (Tasikmalaya); Gun-Gun (Purwakarta); Aam Amirah (Karawang); Armega Sista (Pandeglang); Dali Sumarli, S.Pd. (Sumedang). Distam (Brebes) Manglé 247850 KKatumbiri G edong Budaya Sabilulungan (GBS) sawatara waktu nu kali- wat diresmikeun ku Bupati Ban- dung, Dadang M. Naser. Rupa-rupa kasenian ngeuyeuban kagiatan mung- garan dipungsikeunna GBS, ti mimiti tari para mojang ti sanggar tari Rumingkang, rampak kendang, rampak tarompét nepi haleung ti Rita Tila. Hanjakalna, tari keurseus nu di- pihareup jadi “icon”-na Kabupatén Ban- dug teu bisa midang, lantaran salian ti peresmian GBS dipasahkeun ka “event organizer” (eo), waktuna ogé dipaju- keun, tina rencana awal nu rék dilaksanakeun dina bulan Juli. “Waktosna samporét pisan. Tapi saleresna Paseban tos nyiapkeun raran- cang acara, kirang langkung tos 80 per- sénna, ti ngawitan ngaguar para bupati manten dugi ka kasenian nu aya di Kabupatén Bandung,” ceuk Ketua Paguyuban Seniman Budayawan (Pase- ban) Kabupatén Bandung, Abah Awi, bari ngémbohan yén dirina ngarasa hanjelu ku teu dipintonkeunana tari keurseus. Ngeunaan sikep Paseban satutasna GSB diresmikeun, ceuk Abah Awi, pihakna masih nungguan kaputusan naha GBS téh rék dijadikeun UPTD atawa disérénkeun ka pihak katilu (swasta). Nu jelas, lamun GBS nepi ka diswastakeun lebar temen, sabab pihak katilu mah ukur néangan untung keur mulangkeun modal. Moal boga karep hayang ngamumulé seni jeung budaya daérah. Malah bisa baé GBS diséwa- keun ka saha waé asal puguh piuntungeunana. “Upami di-UPTD-keun, insya Alloh Paseban tetep ulubiung pikeun ngeu- sian kagiatan di GBS. Pami dikaswastakeun moal ngiring ilubiung. Tapi perkawis seniman mah Paseban moal dilarang midang di GBS, asal profésional, ulah dimurah-maréh cara ayeuna. Abah Awi ngémbohan, pikeun nga- mumulé seni jeung budaya daérah ulah ditilik tina kauntungan wungkul, komo bari boga pikiran kumaha carana sangkan éta gedong bisa ngahasilkeun. Tapi kudu aya pamikiran ka hareup, saha nu apal ti GBS bisa lahir seniman jeung budayawan terah Kabupatén Bandung anu kamashur ka manca- nagara. Salah saurang anggota Paseban Kabupatén Bandung nandeskeun, yén GBS bisa jadi kareueus warga Kabu- patén Bandung. Éta gedong agréng nu méakeun lahan leuwih ti sa héktar téh, kahareupna bisa jadi tujuan wisata. Malah ku lega jeung tohagana éta wangunan GBS, kahareupna bisa di- jadikeun tempat keur nampung para pangungsi, ceuk anggota Paseban nu narah disebutkeun ngaranna. Sedengkeun Bupati Bandung mah, Dadang M Naser, nétélakeun yén di sabudeureun GBS rencanana Pemkab Bandung rék ngawangun “sains center” nu bisa dimangpaatkeun ku sakabéh budak sakola jung mahasiswa di kabu- patén Bandung, pikeun ningkatkeun pangaweruhna. Salian ti kitu, oge rék dibangun “plaza” (panggung terbuka) pikeun kagiatan paméran jeung konsér seni nu bisa nampung rébuan jalma nu lalajo, lantaran GBS mah kapasitasna ukur 800 urang panongton. Bupati ogé nandeskeun, ngadegna GBS mangrupa bukti gawé Pemkab bandung dina ngabebenah infastruktur salian ti jalan. Malah dina taun ieu “sains center” jeung plaza kudu réngsé pangwangunannana. Ngeunaan SDM, ceuk Bupati, di Kabupatén Bandung masih kénéh kurang optimal, can saluyu jeung harepan. Kikituna, pikeun ngaronjatkeun SDM Pemkab Bandung ngayakeun gawé bareng jeung Ustrali ogé jeung Koréa Selatan. “Kanggo ngaronjatkeun SDM di Kabupatén Bandung, pemkab Bandung parantos ngintunkan 120 urang guru kanggo ngiring pendidikan di Ustrali,” pokna.***nunk GedongBudayaSabilulungan TacanPuguhnuNgokolakeunana Salasahji pidangan seni di GBS
  • 49. B andung pangjugjugan. Nu ti mana nu ti mendi arulin ka Kota Bandung. Rupa-rupa kamonésan nu aya di Kota Bandung mémang kumplit. Aya wisata kulinér, alam, ogé wisata seni. Lantaran kitu, widang atikan wisata gé dipeupeujeuhkeun pisan, saperti di sakola-sakola nu mindeng ngayakeun kagiatan budaya jeung seni, kaasup di sakola SMK N 1 Kota Bandung, nu dikokolakeun ku OSIS SMK Negeri 1 Bandung (19/4/2014). Éta kagiatan mangrupa program kerja taunan, “MOKA (Mojang Jajaka)”. Kalawan garapanana sangkan para siswa bisa parigel luyu jeung témana, sahaté, ngaranté, jeung racagé. Kamekaran budaya Sunda di sakola mémang pikareueuseun. Pihak sakola gé boga udagan. Lain saukur nganteur barudakna dina tingkat kagiatan sérémonial, tapi geusan ningkatkeun ajén barudak sangkan pribadi-pribadi siswa boga sikep nu hadé luyu jeung kultur bu- daya Sunda nu kudu nyaah ka sasama, hadé di lingkunganana ogé luhung élmuna. Ku kituna, pihak sakola SMKN 1 Bandung gé, pamilonna ti saban tingkat program kaahlian. Aya ti program keahlian Akuntansi, Perkantoran, Pemasaran, jeung Usaha Perjalanan Pariwisata. Mekarkeun budaya Sunda di sakola loba mangpaatna. Para siswa gé dipiharep bisa ngali poténsi dina widang kaparigelan budaya, di antarana nyiapkeun kembang-kem- bang mojang jeung jajaka Kota Ban- dung. Lian ti mojang jeung jajaka, lomba widang budaya séjénna saperti lomba kageulisan, akustik, pasakan Sunda, produk kréatif, business plan, jeung lomba maca sajak Sunda. “Seueur pisan palajaran tina ngiringan lomba mojang jeung jajaka di SMKN 1 Bandung. Komo nu janten girang pangajénna ti Mojang jeung Jajaka Kota Bandung, Teh Siti Anida sareng Kang Rizky,” cék Grimal, minangka pinunjul Mojang Jajaka SMKN1 harita. *** (RH) SMKN 1 Bandung Sirung Harepan Mojang Jajaka Kota Bandung Pasanggiri Mojang Jajaka di sakola, ngawanohkeun budaya Sunda ka para siswa Para pamilon mojang jajaka SMKN 1 Bandung Pinunjul Mojang Jajaka di SMKN1 Bandung 51Manglé 2478
  • 50. Manglé 247852 KKatumbiri A mpir sakabéh jalma jaman ayeu- na ngagunaken batré keur kapereluan hirup sapopoéna. Ti mimti jam tangan, jam dingding, rémot, telepun sélulér, nepi ka kaméra dijital maraké batré. Naha dikamanakeun éta batre lamun geus teu kapaké deui? Umumna runtah batre téh dipiceun ka mana lungna atawa kana carangka runtahkeun. Sama sakali jalma-jalma téh henteu nyarahoeun kana bahayana runtah batré lamun dipiceun sam- barangan ka mana baé lungna. Sering ningal batré balatak di jalan, ku baru- dak sakola ditarajongan, dipaké ulin. Deuh… bahaya éta téh! Runtah batré kaasup limbah B3, bahan anu gedé bahayana jeung ngan- dung racun. Sabab kandungan batré téh rupa-rupa logam berat, jeung jat-jat anu gedé bahayana. Éta sababna upama runtahna dipiceun sambarangan lain nimbulkeun polusi wungkul, tapi bakal nyemarkeun sumber daya alam, taneuh, jeung cai. Nu aya dina kandungan batré nu jadi sumber daya batre, bahan logam berat éléktrolit korosit kayaning timah, mérkuri, nikel lithium, kadmium, pérak, séng, jeung mangan. Dina aksi mikro organisme, mérkuri “unorganik” bisa dirobah jadi “methyl mercury” nu ngumpul dina awak lauk nu hirup dina cai nu cemar. Terus éta lauk dikonsumsi ku manusa. “Methyl mercury” nu geus aya dina awak lauk kadahar ku manusa bisa asup kana sél- sél uteuk, balukarna serieus pisan, ngaruksak sistim sarap nu bisa nyababkeun manusa jadi gélo, malah leuwih parna deui, manusa bisa maot. Kadmium batré bisa ngontaminasi taneuh jeung cai nu dikonsumsi manusa, asup kana awak manusa, ngaruksak ginjal jeung haté, ogé bisa ngahipukeun tulang atawa ngalantarankeun cacad atawa tanpadaksa tulang-tulang, tulang- tulang ruksak parna. Kadmium ogé bisa ngabalukarkeun karacunan kronis jeung jadi paktor panyabab “emfisema” (kasakit paru- paru “obstrutip kronik” nu nyababkeun ruksakna kantong udara dina paru-paru). Lian ti kitu, panyabab “osteomalasia” (hipuna tulang), anémia (kurang getih), sarta lumpuhna tulang-tulang manusa. Tétéla tacan loba masarakat anu sadar kana bahayana batré nu geus teu Kapaké. Loba anu sagawayah neun- deun batré nu teu kapaké dimana baé. Tampolana diantep dipaké ulin ku baru- dak. Aya informasi ti sawatara urang Galuh Ciamis, di wewengkon Ciamis mah mariceunan baré urut téh ka kebon, ka sawah, jeung kana akar tutuwuhan cenah alus keur gemuk. Di Bandung ogé loba anu mariceun batu batré ka kebon sangkan pepelakan subur cenah. Runtah batré kudu diurus sacara husus,mun geus teu kapaké kumpulkeun dina tempat husus. Pisahkeun tina rupa- rupa runtah séjénna.Di Bandung aya tempat husus keur ngumpulkeun batré urut atawa runtahbatré nyaétadi TOBU- CIL jalan Acéh nomer 56, teleponna 022.4251548. Cp. Sdrk. Tarlan jeung Yayasan Kontak Indonesia Jln. KHA. Dahlan no 67, telepon 022.7230735. CP. Sdrk. Endy. Éta limbah B3 tina batré diruang dina jero taneuh nu geus ngandung bahan kimia séjénna pikeun dinétralisir jeung diancurkeun sangkan henteu nyemar- keun lingkungan. Di nagara-nagara maju saperti Éropa, geus disadiakeun husus keur ngadaur- ulang runtah, ka asup runtah batré. Ngilik tina bahayana limbah batré, mimiti ayeuna urang kudu saradar jeung paduli kana bahaya nu ngancam urang saréréa, keur kasehatan jeung kasala- metan diri urang. Nyaéta ulah sambara- ngan miceun runtah batré. **Tati S.Hartati Sutardi** S abadangaliwatanproséswaktusaki- tu panjangna, enggoning natahar- keun albeumna dina wanda Dangdut, “Buaya Cinta”, minangka judul laguanujadikokojonadinaalbeummung- garan Soraya Liberty, wanoja pituin Ban- dung. Miang tina karesepna kakawihan, ti budak mula, ieu wanoja kalahiran Ban- dung 27 taun katukang, geus meunang pangbagéa ti balaréa. Ku sora halimpu jeungdedegpangadegnaanujangkunglen- jang, ieu artis ti kota kembang téh remen diondang pikeun manggung dina rupa- rupakagiatan.Saliantiéta,munieuwanoja pada mikawanoh, teu anéh, sabab remen ngalanglang saba kota ngayakeun “talk show” kakawihan luyu jeung dunyana (artis). Lian ti dunya kakawihan, ieu wanojagéaktipdeuihdidunyabutikjeung “fashion”. “Ngadamel albeum nu saé sarta gaduh daya tarik,éestu kedah dipidamel kalawan daria tur propésional,” kitu ceuk ieu artis nu kungsi meunang pangajén Penyanyi Dangdut Wanita Terbaik RDP Cianjur, sarta Pinunjul I Dangdut PAMMI 2008. Albeum munggaran anu lébelna ‘Maheswara Record’ diolah daria naker ku Soraya Production, kalawan eusina teu kurang ti sapuluh lagu, boh lagu ciptaan sorangan boh karya-karya pangarang petingan. Di antara lagu-laguna téh “Buaya Cinta “ karangan Soraya , “TTDj” karangan Solid Ag., “Dilema” beunangna Endang Kurnia; “Kartu Merah” ciptaan Endang Kurnia”, “Sadis” karangan Solid Ag; jeung “Akang Atlan” lagu ciptaan Agus Gepeng.*** (nay) BatréUrutUlahSambaranganDipiceun BuayaCinta KokojoAlbeumnaSorayaLiberty
  • 51. 53Manglé 2478 K u ditetepkeunana MRA (Mutu- al Recognition Arrangement) saban nagara anggota ASEAN, teu diiwalkeun, keur sakumna “desti- nasi” pariwisata sadunya diperedih pikeun ngahontal sértifikasi setandar palayanan nu bisa ditarima (accep- teble) keur papada anggota ASEAN. Patali jeung éta ha eta, industri pari- wisata saperti hotél, ti waktu ka waktu terus mekar luyu jeung mekarna dunya usaha, pon kitu deui ku beuki nambahanana jumlah hotél, hususnya anu aya di Jawa Barat, kalawan rupa- ning klasifikasi, boh Bintang boh Non Bintang (Melati). Usaha jasa perhotélan kiwari keur nyanghareupan persaingan anu kacida beuratna. Ku kituna, saban hotél diperedih sangkan mampuh nerapkeun “sistem service of écellent”, sarta kudu boga daya tarik pikeun ngirut konsumén. Maju tur suksésna hotél ditangtu- keun ku jumlah kamar nu dieusian ku konsumén. Ku kituna, manajemén hotél geus bisa ngéker-ngéker presén- taseu “hunian kamar”, ulah nepi ka kamar nu kaeusian kurang tina kapa- sitas kamar nu geus disadiakeun. Ku sabab kitu, dina bisnis per- hotélan estu kudu terus ningkatkeun ajén Sumber Daya Manusia (SDM). Lantaran kualitas SDM bakal nangtu- keun pisan kana ajén produk jeung palayanan hotél. Ningkatkeun citra pariwisata Jawa Barat di tatar nasional hususna, inter- nasional umumna, perelu rupaning tarékah. Lian ti ngahangkeutkeun gawé bareng jeung pihak-pihak séjén anu aya pakaitna jeung widang wisata, ogé perelu pangrojongna SDM nu punjul. Pikeun nyitak SDM punjul, minangka salasahiji tarekahna, ku cara sértifikasi kompeténsi widang parwisata, hususna tanaga perhotélan. Éta hal ditétélakeun ku Drs. Rusyandi, M.Si., Kepala Balai Pengem- bangan Kemitraan, Pelatihan Tenaga Kepariwisataan Dan Kebudayaan Jawa Barat, dina acara ”Sertifikasi Kompe- tensi Tenaga Hotél”, sawatara waktu ka tukang di Grand Hani Hotel, Lémbang. Demi nu jadi udagan digelarna acara, ceuk Rusyan, nyaéta pikeun ngaronjatkeun kuantitas jeung kualitas tanaga hotél sangkan mibanda sértifi- kasi anu luyu jeung “standar kompe- tensi kerja” (SKK) nu ditetepkeun ku pamaréntah. Béh dituna, éta para tanaga hotél siap nyanghareupan persaingan global nu mingkin kompeti- tip. Rusyandi ngécéskeun, kagiatan di- iluan ku 20 urang pamilon ti saban daérah kabupatén/kota di Jawa Barat, di antarana ti Kabupatén Garut, Kabu- patén Bandung Barat, Kabupatén Su- bang, Kota Bandung, Kota Tasikmalaya, Kabupatén Purwakarta, Kabupatén Sumedang, Kabupatén Cianjur, Kabupatén Karawang, jeung Kota Bogor. Materina anu ditepikeunana, sabudeureun arah kawijakan ngamekarkeun SDM Pariwisata di Provinsi Jawa Barat, kaweruh ngeuna- an sértifikasi tanaga hotél, sarta prakték jeung uji kompeténsi. Dina uji kompe- ténsi, diluyukeun jeung Standar Kompetensi Kerja Nasional Indonesia (SKKNI) nu geus ditetepkeun ku pamaréntah. Nu jadipangjejerna, para nara- sumber nu kompetén dina widangna, para “Master Asessor”, jeung “Asessor” nu geus genténg kadék legok tapak dina widang perhotélan.***(nay) SDMPerhotélanKuduTerusDitingkatkeun Drs. Rusyandi, M.Si., Kepala Balai Pengembangan Kemitraan, Pelatihan Tenaga Kepariwisataan Dan Kebudayaan Jawa Barat. Ngawujudkeun SDM tanaga hotél unggul
  • 52. Manglé 247854 BBalé Bandung O ntohod! Sontoloyo! Kitu sora kakeuheul urang ngabandu- ngan kahirupan pulitik kiwari. Teu kitu kumaha, atuda sasatna urang digiring kitu wae milu kana pemilu (pileg jeung pilpres) 2014 ayeuna nu tatapakanana sakitu hengkerna. Coba geura, beaya pemilu trilyunan, tapi pemilu legislatip kamari sakitu matak nguciwakeunana. Kahiji, cara atawa sistem pemiluna nu sakitu bokbrokna. Geuning “pulitik uang” pohara mahabuna. Matak heran, kunaon teu ditataharkeun nyadiakeun pelaksana pemilu nu hade? Upamana wae, diaya- keun pelatihan heula nu asak?Kadua, cara nyadiakeun caleg (kaasup anggota DPD) nu dipasrahkeu kitu wae ka parpul jeung jinisna masing-masing. Teu tembong aya sistem nu mampuh ngayak caleg nepi ka ngahasilkeun wakil rahayat nu ajenna unggul. Ana kieu, kumaha bisana atuh lembaga wakil rahayat (DPR/D jeung DPD) ngahasilkeun produk UU nu nedunan pangabutuh masarakat? Kumaha bisana nagara urang nu keur gering bisa cageur mun nu ngarawatna oge jelema gering wungkul? Ayeuna, der campuh nyanghareu- pan pilpres nu waktuna sakitu nyantekna. Kecap nomer hiji! Nu teu kaharti, eta geura, kunaon milih capres jeung cawapres saukur ngandelkeun hasil survey ? Kulantaran hasil survey pasangan Joko Wi jeung JK unggul, nya dicindekkeun kitu wae, pasangan bieu tegep pisan cenah mun dipilih ku- lantaran luyu jeung kahayang rahayat. Ke heula, juragan, pan kahayang raha- yat nu tembong tina survey teh teu nga- jamin bener atuh! Coba geura, Soekarno, Soeharto, kitu deui SBY, apan kungsi pada mikaresep ku raha- yat, tapi ahirna tembong hengkerna. Jas Merah, Jangan Sekali-Kali Meninggalkan Sejarah.Eta nu perlu di- larapkeun ka pasangan capres- cawapres ayeuna oge. Ari saukur nurutkeun karesep rahayat mah atuh sarua wae jeung urang Jerman baheula nu kagelo ku Hitler, atawa urang Peran- cis ku Napoleon nu memang dina jamanna kungsi dipikaresep ku rahayatna. Hasilna kumaha? Apan sakitu matak kukurayeunana. Sang Pemilik Tetela urang digiring kitu wae sina milu kana pemilu, bari jeung teu dibekelan pangaweruh jeung pangabisa, kumaha carana milih pamingpin nu hade. Malah, sasatna, samakali henteu ditataharkeun tur di- upayakeun kumaha carana supaya sis- tem pemilu urang mampuh mahing munculna pamingpin euwah-euwah. Atuh nyucudna, dina kapilihna engke wakil rahayat jeung pamingpin pamarentahan nu teu eucreug, apan rahayat deui wae nu disalahkeun mah. “Anda sendiri yang salah, kenapa memilih dia?” kitu pokna teh. Padahal, sakuduna mah pamarentah, KPU jeung lembaga wakil rahayat intros- peksi atuh, kunaon hasil pemilu nyamos wae. Ulah ieu mah tuluy sindir sampir nyalahkeun rahayat nu teu tuah teu dosa.Mun kieu, naon bedana atuh Orde Reformasi jeung Orde Baru nu sarua henteu “mencerdaskan raha- yat?” Jelas, Orde Baru teu boga karep minterkeun rahayat, kulantaran sieun masarakat nu kritis bakal ngaruntuh- keun sistem pamarentahanana nu represip. Tapi, ceuk saha pamarenta- han ayeuna oge henteu represip? Sarua wae juragan! Saha geura nu nga- jago satukangeun pamarentah jeung lembaga wakil rahayat? Pan parpul galede nu dikawasa ku Sang Pemilik nu urang oge apal nepi ka mana tingkat kaadaban publikna… Golput ideologis Tangtu urang oge telenges tur teu adil mun meunteun Orde Reformasi ayeuna nol besar. Aya eta oge plusna, minimal ayana kabebasan. Tapi, pan teu cukup saukur kabebasan ku- lantaran urang oge tetep merlukeun kapamingpinan nu hade dibarengna ku sistem nu ngarojong kaadilan jeung karaharjaan. Sabada pileg kamari nu nguciwa- keun, nya dalah di kumaha, urang paju wae pilpres engke bari jeung rea kakurangna oge. Nu teu parok kana sistem pemilu ayeuna, nya teu nanaon milih golput oge, asal ambang batasna ulah gede teuing. Maksudna, jumlahna ulah rea teuing nepi ka bisa ngancam pamarentahan hasil pemilu engke hen- teu “legitimate”. Masing kumaha wae oge, golput ideologis leuwih mangpaat tibatan nu marilu pemilu bari jeung maksudna jual beuli kakawasaan wungkul. Golput nu milih “jalan kesunyian penuh dengan ketulusan”leuwihmulyatibatannumari- lu pemilu bari jeung munapek! Ontohod, sontoloyo!*** Karno Kartadibra Dalah Dikumaha
  • 53. 55Manglé 2478 TTarucing Cakra KA GIGIR: 1. Papasangan halu 4. Lepus, sakti 7. Kamar mandi 9. Pramuka 11. Wakil rayat 12. Gunung 14. Panampungan cai 16. Wangun obat 17. Kabeh (Inggris) 18. Nuduhkeun ka nu deukeut 21. Turunan kahiji 23. Ikatan Dokter Indonésia 24. Paranabi 27. Kopé karangan/tulisan asli 30. Paragi meuntas 21. Cai muih di walungan/di laut KA HANDAP: 1. Hina 2. Anak adi 3. Maskapé penerbangan di nagara urang 4. Waktu Indonésia Barat 5. Nu ngajaga jeung méréan sagala rupa dahareun di nu kariaan 6. Musuh 7. Sugih mukti 8. Papasangan baud 10. Ukuran ‘kecepatan’ pilem 13. Ongkos kawin nu kudu dibayar ka KUA 15. Manuk sabangsa walét 19. Hurang garing 20. Angin puyuh 22. Nu anyar kaliwat 25. Rambut 26. Sangu garing 28. Kantong semén 29. Geulis Waleran diserat dina kartu pos, témpélan Kupon Tarucing Cakra No. 1443. Kintunkeun ka Majalah Manglé Jl. Lodaya 19 Bandung 40262 paling leuir dua minggu saparantosna medal. Nu kagiliran kénging hadiah Tarucing Cakra No. 1441: 1. Feri Saepulloh Manglayang Regency Blok F6/4 Cileunyi - Bandung 2. Iwan Kurniawan Jl. Mohammad Hatta Gg. Citalaksana II No. 43 Tasikmalaya 3. Euis Komalasari R. Jl. Rumah Sakit RT 03/03 245 Bandung 1443 K U P O N TARUCING CAKRA NO. Hadiah masing - masing Rp. 15.000,- Waleran TTS 1441 JATUKRAMI Nitih wanci nu mustari ninggang mangsa nu utama. Runtuyan kaasih jatukrami jadi bukti. Parantos ngadahup: Arif Nurhakim, (wargina Rudi H. Tarmidzi-Sekred Mangle) Ka Endang Noviyanti, putra kula- warga Bapa Sastra sareng Ibu Sarah Akad nikah sareng acara sukuran walimahan (resepsi) dilaksana- keun dinten Saptu, 17 Mei 2014 di Sumedang. Beber layar tarik jangkar ngam- bah sagara kahirupan Paguneman padungdengan an- tara batin duaan Silih asah, asih asuh jeung silih talingakeun Sinareng éta ais pangampih MANGLE ngahaturkeun wilujeng jatukrami sareng ngiring bingah ka nu kagungan maksad ti dua pihakanana, kitu deui ka pangan- ten sakalih. Mugi sing lambat- lambut enggoning ngambah sagara rumah tangga. Amin.
  • 54. Manglé 247856 LLempa Lempi Lempong “Masih kénéh perkara budak, Lo.” “Perkara kekerasan ka barudak leutik téa, Mang?” “Enya.” “Ih, geuning manjang, Mang?” “Tangtu baé manjang ari teu di- ungkulan sacara daria mah, Lo.” “Yaktos.” “Salah sahiji paktor maweuhna kajahatan ka barudak leutik téh, cenah alatan kurang deukeutna kolot jeung anakna.” “Réa kolot nu saribuk jaman ayeuna mah nyah, Mang. Nepi ka teu boga waktu keur deudeukeutan atawa merhatikeun anakna.” “Kitu pisan, Lo.” “Tungtutan jaman atuh da, Mang.” “Tungtutan jaman kumaha ari Alo?” “Dina jaman ayeuna mah réa salaki jeung pamajikan nu duanana digawé, atawa duanana usaha nepi ka anakna dipasrahkeun atawa di- asuh ku bujang, Mang.” “Bener, Lo.” “Antukna komunikasi antara kolot jeung anakna jadi kurang. Kamekaran budak, pangpangna sacara psikologis, teu pati kaperhatikeun ku kolotna.” “Ih, geuningan pinter Alo téh.” “Héhéhé….” “Alatan kitu, Ibu Gupernur ngadamel gerakan dua puluh menit, Lo.” “Dua puluh menit naon, Mang?” “Dua puluh menit deudeukeutan atawa padeukeut jeung budak, Lo.” “Ukur dua puluh menit, Mang?” “Minimal dua puluh menit téh, Lo. Da alusna mah leuwih lila ti dua puluh menit.” “Oh.” “Ku ayana éta gerakan, di- piharep tatali batin antara kolot jeung anakna terus nganteng. Sarta mun aya pasualan nanaon ka budak, bakal terus kadetéksi ku kolotna.” “Yaktos.” “Ku éta gerakan dipiharep bisa ngungkulan pasualan mahabuna tindak kekerasan séksual ka budak leutik.” “Éta ku ku kacida jaman ayeuna mah, Mang.” “Ih, lain kacida. Puguh alus gera- kan nu dilaksanakeun ku Ibu Gupernur téh.” “Kacida téh lain kana program ti Ibu Gupernur, tapi kana kaayaan jaman ayeuna. Rék babarengan dua puluh menit téh kudu digerakeun ku Ibu Gupernur.” “Heueuh ku kitu téana mah.” “Teu cara jaman keur uing leu- tik.” “Na kumaha jaman keur Alo leu- tik.” “Bébas rék iraha baé gé léléndéan ka kolot téh.” “Heuheuy.” “Matak urang gé kudu terus metakeun tarékah sangkan réa waktu keur babarengan jeung budak.” “Satuju.” “Ulah hayoh-hayohan ngudag dunya bari budak diculkeun, ditambélarkeun.” “Yaktos.” *** Dua Puluh Menit