• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Depresioni i Madh - Detyre Kursi
 

Depresioni i Madh - Detyre Kursi

on

  • 19,996 views

Detyrë Kursi - Depresioni i Madh 1929-'33

Detyrë Kursi - Depresioni i Madh 1929-'33

Statistics

Views

Total Views
19,996
Views on SlideShare
19,996
Embed Views
0

Actions

Likes
3
Downloads
280
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Depresioni i Madh - Detyre Kursi Depresioni i Madh - Detyre Kursi Document Transcript

    • UNIVERSITETI I TIRANËSFAKULTETI EKONOMISËDEGA : FINANCËLËNDA: HISTORI EKONOMIKEGRUPI: F-104 DETYRË KURSI TEMA: Depresioni i Madh në SHBA, shkaqet dhe pasojat. Ndikimi i tij në vende të tjerë.PUNOI: PRANOI:Mirjan Rada Prof. Elda Kallfa Tiranë, Janar 2012
    • Zanafilla e Depresionit të MadhDepresioni i Madh në SHBA filloi në një të martë të zezë me kolapsin e Wall Streetnë tetor 1929 dhe shumë shpejt u përhap në gjithë botën. Ndryshimet në treg shënuanfillimet e një papunësie të lartë, përfitime të ulëta, varfëri, deflacion, ulje e tëardhurave në bujqësi si dhe humbje të mundësisë për rritje ekonomike dhe avancimepersonale, edhe pse faktorët e kësaj krize janë akoma të paqarta efekti neto i kësajkrize ishte humbja e besimit në një rritje ekonomike në të ardhmen. Shpjegimet mësipërfaqësore përfshijnë një numër te madh faktorësh ku përfshihet borxhikonsumator, tregjet e çrregullta që lejuan “keqtrajtim” nga ana e bankave dheinvestitorëve, shkurtime në tregjet e huaja, mungesa e rritjes së industrive të reja, sidhe rritja pasurore jo e njëjtë, të gjitha bashkëvepruan për një rënie ekonomike dukereduktuar kështu shpenzimet, duke ulur besimin dhe prodhimin. GDP-ja reale në SHBA (1910–1960)Përgjigja fillestare e qeverisë rëndoi situatën, linja veprimi proteksioniste si Smoot-Hawley Tariff Act, në 1930, shtrëngoi tregun global ashtu siç kundërvepruan dheshtetet e tjera më vonë, në industrinë amerikane kryesisht në agrokulturë, gërmimeminierash, lundrim si dhe në të mirat e qëndrueshme siç janë ndërtimi dheautomobilat, blerja e të cilave u shty nga konsumatorët. Ekonomia filloi të merrteveten nga dimri i 1932-‘33, me përparime deri në 1937, kur recesioni i 1937 sollisërish nivelet e papunësisë së vitit 1934. Shkalla e papunësisë në SHBA (1910–1960)
    • Shkaqet* Shpërndarja e pabarabartë e pasurisë* Taksat e larta dhe borxhet e luftës* Mbiprodhimi në industri dhe agrokulturë* Kolapsi i bursës dhe paniku financiarLindin shumë pyetje në lidhje me zanafillën e Depresionit të Madh: Cilët faktorë çuannë rënien e 1929, çfarë dobësish strukturore dhe ngjarje specifike ebënë atë njëdepresion të madh, si u përhap rënia nga njëri vend në tjetrin, dhe pse rimëkëmbjaekonomike zgjati kaq shumë.Në periudhën e rënies së hershme të 1931 historianët vunë theksin në faktorëtstrukturorë, kolapsit të bursës si dhe në dështimit të bankave. Ndërkohë qëekonomistët i drejtojnë gishtin vendimit të Anglisë për të rikthyer standartin e arit tëpara Luftës I Botërore ($10.98 Pound). Kostoja e stërmadhe ekonomike e Luftës IBotërore dobësoi aftësinë e botës për të reaguar ndaj një krizave të mëdha.Bankat filluan të dështonin në Tetor 1930 (një vit pas kolapsit) kur fermerët nukpaguan në kohë huatë. Nuk pati asnjë depozitë federale sigurimi gjatë asaj kohe pasifalimentimet e bankave konsideroheshin si diçka e zakonshme. Kjo shqetësoidepozituesit se mund të humbisnin gjitha kursimet e tyre, kështu që njerëzit filluan t’Itërhiqnin paratë dhë i kthyen ato në valutë. Depozitat e marra nga bankat u rritën,shumëzuesi i parave u ul, që do të thoshte se qarkullimi i parave do të ngadalësohej.Kjo qoi në uljen e furnizimit me para, rritjen e nivelit të interesit dhe një uljedomethënëse në investimet totale.Niveli i interesit në SHBA u ndikua edhe nga vendimi i Francës për të rritur shkallëne tyre të interesit për të tërhequr arin drejt vetes. Në teori, SHBA mund të kishte dypërgjigje potenciale për të: Të lejonin valutën të rregullohej, ose të rrisnin shkallën etyre të interesit që të mirembanin standartin e arit. Në atë kohë SHBA ishte mbërthyerne standartin e arit. Kështu që amerikanët shkëmbyen dollarët e tyre në franga që tëblinin më shumë pronësi, kërkesa për dollarin amerikan ra, dhe valuta u ngrit. Gjëja evetme që SHBA mund të bënte për tu kthyer në ekuilibër ishte të rriste shkallën e sajtë interesit.Pasojat* Papunësi, uri dhe varfëri e përhapur gjerësisht* Krizë ekonomike mbarëbotërore* Fitorja Demokratike në zgjedhjet 1932* Marrëveshja e Re e presidentit RuzveltPasojat politike të krizësDepresioni i Madh shkaktoi ndryshime të mëdha në SHBA. Dështimi i Herbert Huvernë parandalimin e krizës i shkaktoi atij humbjen e zgjedhjeve presidenciale në 1932
    • përballë Frenklin Delano Ruzvelt. Shteti amerikan po hynte në një erë të reekonomike dhe ndryshimesh politike. Në 1933, presidenti i ri solli një atmosferë të rebesimi dhe optimizmi dhe shumë shpejt bëri që popullsia të rimerrte veten gjë që ishtenë banderolën e programit të tij. Plani ekonomik për përmirësim të situatës,marrëveshja e re, themeloi programe të pashembullta të asistencës me qëllim ndihmënnë agrikulturë dhe sindikatave të punës. Ajo për të cilën duhet përgëzuar “marrëveshjae re” është fakti se ajo realizoi shumë shpejt qëllimet e pikave të planit të saj për tëcilat ishin dashur vite. Kjo marrëveshje ringjalli interesin mbi qeverinë dhe politikënnë përgjithësi.PapunësiaQë prej 1933 miliona amerikanë mbetën të papunë. Radhët e bukës ishin një shenjë ezakontë në shumicën e qyteteve. Me qindra e mijëra njerëz endeshin nëpër qytete nëkërkim të ushqimit, punës dhe strehimit. Shprehja “vëlla të ka tepruar ndonjëmonedhë”, ishte refreni i ditës.Një hap i shpejtë për të papunët u krye nga shoqata e mbrojtjes së konsumatorit, njëprogram ky i miratuar nga kongresi për t’i ardhur në ndihmë meshkujve të rinj nga18-25 vjeç. Ata morën pjesë në një numër të madh aktivitetesh si: mbjellja e pemëvepër të luftutar erozionin nga dielli dhe mirëmbajtur pyjet e shtetit, me qëllim pastrimine ajrit si dhe peshkim. Ndërtuan fole zogjsh dhe streha për kafshët e egra, mblodhënqymyrgur, naftë, argjile, gaz dhe depozita heliumi.Ky program u krijua në 1933 dhe u braktis në pranverën e vitit 1934. Ruzvelti dhezyrtarët kryesore pranë tij, sidoqoftë vazhduan të përkrahin programe të tilla që kishintë bënin me asistencën në punë dhe jo me ndihmën sociale.AgrokulturaVitet e marrëveshjes së re u karakterizuan nga një besim se rregullime më të mira dotë zgjidhnin shume çështje të lëna pezull. Në vitin 1933 për shembull Kongresimiratoi Aktin e Rregullimit Bujqësor (Agricultural Adjustment Administration -AAA) për të siguruar ndihmë ekonomike për fermerët. AAA kishte në thelbin e vetnjë plan për të rritur çmimet e prodhimit duke paguar fermerëve një subvencion për tëkompensuar për shkurtimet vullnetare në prodhim. Midis 1932 dhe 1935, të ardhurat efermës ishin rritur më shumë se 50%, por vetëm pjesërisht për shkak të programevefederale. Gjatë viteve të njëjta, të cilat ishin duke i inkurajuar fermerët që të marrintokën nga e prodhimit - qiraxhinjve - një thatësirë e madhe goditi shtetet e medha dheçoi në mënyrë të konsiderueshme ne reduktimin e prodhimit të fermës. Era edhunshme dhe stuhitë pluhur shkatërruan pjesën jugore të të mbjellave në atë që u bë injohur si tas "Pluhuri", gjatë 1930, por veçanërisht 1935-1938.Te lashtat(gruri,thekra,tershera,tepa) ishin shkatërruar, makina dhe makineri ishin prishur,njerëzit dhe kafshët ishin dëmtuar. Rreth 800.000 njerëz, të quajtur shpesh "Okies",braktisën Arkansasin, Texasin, Misurin dhe Oklahomën gjatë viteve 1930 dhe 1940.Shumica e drejtuar më larg në perëndim të tokës së mitit dhe premtimit, Kaliforni.Emigrantët nuk ishin vetëm fermerë, por edhe profesionistë, shitës me pakicë dhe tëtjerët të cilët ishin të lidhur me shëndetin e komuniteteve fermë. Shumica eemigrantëve përfunduan duke konkuruar për punë sezonale mbledhje të lashtash nëpaga jashtëzakonisht të ulëta.Industria dhe PunaAdministrata Rimëkëmbjes Kombëtare (National Recovery Administration - NRA)themeluar në vitin 1933 me Aktin Kombëtar Mirembajtjes Industriale (National
    • Industrial Recovery Act-NIRA), u përpoq për ti dhënë fund konkurseve të shkurtuaraderi ne fyt duke vënë në praktikë kodet e etikes së drejtë konkurruese për të gjeneruarmë shumë vende pune dhe duke blerë në këtë mënyrë më shumë. Edhe pse NRAfillimisht u mirëprit, bizneset u ankuan per ashpërsinë e mbi-rregullimit të kësajadministrate. NRA u shpall jokushtetuese në 1935. Në këtë kohë politika të tjera ishinato të nxitjes së rimëkëmbjes, dhe së shpejti qeveria mori qëndrimin se çmimet eadministruara në vija të caktuara të biznesit ishin një shterim i rëndë për ekonominëkombëtare dhe një pengesë për rimëkëmbje.U bë përparim i madh në organizimin e punës. Puna i solli popullit një ndjenjë nërritje të interesit të përbashkët, dhe fuqia punëtore nuk u rrit vetëm në industri, poredhe në politikë. Ky pushtet u ushtrua kryesisht brenda kuadrit të dy partive të mëdha,megjithatë, Partia Demokratike përgjithësisht ka marrë mbështetjen e sindikatës mëshumë se republikanët.Ndikimi në vende të tjera ShqipëriaDuke filluar nga viti 1929, filloi të ndjehej e fuqishme mungesa e tregjeve për shitjene produkteve, gjë që reflektoi në fillimin e një krize mbarëbotërore, e cila tronditiedhe sistemet e tyre monetare. Ndërkohë që kriza botërore zgjati nga vitet 1929-1933,në Shqipëri pasojat e saj vazhduan të jenë të pranishme deri në mesin e vitit 1935.Kjo krizë goditi edhe sistemin monetar të Shqipërisë. Megjithëse Banka Kombëtare eShqipërisë po zbatonte politikën e mbajtjes së monedhës në qarkullim nën nivelin enevojave reale të ekonomisë sonë, frangu shqiptar dha shenjat e para të zhvleftësimitnë masën 5-6%. Kjo u bë shkas për alarm në radhët e tregtarëve dhe tëindustrialistëve. Firma të ndryshme kapitaliste u turrën në sportelin e bankës për tëkëmbyer kartëmonedhat me monedha prej ari të Shtetit Shqiptar. Udhëheqja e Bankëszvogëloi edhe më tepër sasinë e kartëmonedhave në qarkullim duke thelluardeflacionin. Nga 14.020.000 franga ari që ishin në qarkullim në prill të vitit 1933,shifra zbriti në 10.529.000 franga ari në fund të vitit 1938.Ashtu si në vendet e tjera edhe në Shqipëri u pakësua prodhimi industrial, u rritpapunësia, u ulen çmimet dhe tregtia e jashtme pati një rënie te madhe. Fabrikat epakësuan prodhimin ose u mbyllën përkohësisht. Kriza u shoqërua edhe me zinë ebukës, e cila mori përpjesëtime të mëdha në vitin 1935. Ajo u përhap në shumëkrahina, sidomos në viset malore. Në shumë krahina fshatarët refuzonin të paguanintaksat.Në të vërtetë Shqipëria, megjithëse një vend jo-industrial dhe me një prodhimbujqësor të pamjaftueshëm edhe për nevojat e veta, duke qenë tashmë e lidhur metregun e përbotshëm kapitalist, nuk mundi ti shpëtonte krizës që pushtoi ekonominëkapitaliste botërore, prirjes së kapitalizmit imperialist për të lehtësuar efektetshkatërrimtare të krizës në kurriz të vendeve të prapambetura dhe të dobëtaekonomikisht. Por përpjesëtimet e mëdha që mori kriza ekonomike në Shqipëri dhesidomos vazhdimi i saj për një kohë më të gjatë se në vendet e huaja, patën edheshkaqe të thella të brendshme.Kriza botërore e gjeti Shqipërinë gati të falimentuar ekonomikisht e financiarisht. Menjë bilanc pagesash gjithmonë pasiv, burimet financiare të saj kishin filluar tështerronin në një masë shqetësuese. Pakësimi i madh i fondeve monetare e kishin ulurnë një shkallë të theksuar fuqinë blerëse të vendit qysh përpara shpërthimit të krizësbotërore.
    • Me një gjendje të tillë Shqipëria i ndjeu në mënyrë katastrofale efektet e krizësbotërore. Ulja e çmimeve që u duk qysh në vitin 1929 në vendet kapitaliste të prekuranga kriza si dhe pakësimi i importimeve të tyre nga jashtë, sidomos pakësimi iimportimit të prodhimeve bujqësore, e keqësuan edhe më tepër gjendjen e prodhuesvefshatarë shqiptarë, për shkak se prodhimet e tyre blegtorale, që përbënin 60-70% tëeksportimeve të Shqipërisë, duke mos gjetur tregje shitjeje jashtë vendit, pësuan njëulje të ndjeshme të çmimeve. Kështu kriza ekonomike në Shqipëri u shfaq me njëtronditje serioze të tregtisë së jashtme, që preku jo vetëm eksportimet, por edheimportimet. Sikurse tregon pasqyra e mëposhtme, tregtia e jashtme vazhdoi të ulej meritme të shpejta nga njëri vit në tjetrin, derisa në vitin 1934 si vlefta e eksportimeve,ashtu edhe ajo e importimeve ishte rreth 30% më pak në krahasim me 1929.Në milionë franga ari 1929 1930 1931 1932 1933 1934Eksport 15,7 12,4 7,5 4,5 5,7 4,3 (100.0%) (84.4%) (51.0%) (30.6%) (38.8%) (29.2%)Import 38.6 33.3 29.5 22.8 15.9 12.3 (100.0%) (86.2%) (76.4%) (59.0%) (41.1%) (31.8%)Shprehje tjetër e krizës ekonomike ishte rënia gjithashtu me ritme shumë të shpejta eçmimeve. Në pasqyrën e mëposhtme tregohet rënia e çmimeve të sendeve ushqimore,e marrë si mesatare gjatë viteve të krizës ekonomike në krahasim me çmimet e vitit1928.1928 1929 1930 1931 1932 1933 1934100,0% 92,22% 79,79% 85,93% 69.18% 46,73% 38,07%Rënien më të madhe e pësuan çmimet e prodhimeve bujqësore e blegtorale, dhesidomos prodhimet kryesore të ekonomive fshatare të Shqipërisë, siç qenë misri,gruri, leshi dhe lëkurët.Kriza ekonomike botërore në të gjitha vendet kapitaliste pati pasoja shumë të rëndapër punonjësit. Ajo u solli atyre papunësinë, rritjen e shfrytëzimit, shtrenjtimin ejetesës, varfërinë e mjerimin. Por në kushtet e Shqipërisë, kur masat popullore edhepërpara jetonin në varfëri e mjerim, kriza pati pasoja nga më të rëndat e më tëshëmtuarat. Ajo mbeti për shumë kohë në kujtesën e popullit punëtor si një rrebesh iegër që i solli atij mjaft të këqija e fatkeqësi.Nga pasojat e krizës vuajtën në radhë të parë fshatarësia e klasa punëtore. Ato jovetëm pësuan goditjet më të rënda prej saj, por u bënë dhe objekt i një shfrytëzimi tëegër nga klasat sunduese që deshën të kompensonin humbjet e tyre në kurriz tëpunonjësve.Duke përfituar nga fakti që gjatë viteve 1929 e 1930 u mor një prodhimjashtëzakonisht i pakët misri, i cili përbënte ushqimin kryesor për një pjesë të madhetë popullsisë, si dhe nga fakti që qeveria nuk kishte vendosur akoma të importontemisër, spekulatorët, të cilët e kishin grumbulluar pjesën më të madhe të prodhimit tëmisrit për treg, e ngritën çmimin. Masat që u detyrua të merrte qeveria, dukeimportuar misër në gusht e shtator të vitit 1931, nuk e zgjidhën problemin, sepse filloitë ndjehej gjithnjë e më shumë edhe mungesa e të hollave.
    • Gjendja e vështirë ekonomike i detyroi shumë fshatarë të braktisnin ekonomitë e tyretë rrënuara dhe të shkonin nëpër qytcte për të kërkuar punë. Por nevojat për punënëpër qytete pakësoheshin vazhdimisht.Rrënimi i ekonomive të vogla dhe rritja e numrit të papunëve solli shtimin eborxheve. Gjendja e borxhlinjve u bë e vajtueshme, kurse ajo e huadhënësvejashtëzakonisht e privilegjuar, sepse kërkesat e mëdha për borxhe ngritën përqindjen ekamatës. Gjatë këtyre viteve, në mjaft raste, fajdeja arriti deri në 100%. Të llogariturapërafërsisht, vetëm borxhet e fshatarëve në vitin 1933 qenë rreth 20 milionë fr. ari,gati sa ishte edhe buxheti i shtetit.Papunësia në Shqipëri arrinte një shifër të tillë që po të merret në raport mepopullsinë, ishte nga më të lartat në Evropë. Gjatë viteve të krizës ekonomike botërorepër shkak të papunësisë jashtëzakonisht të madhe që pushtoi vendet kapitaliste,veçanërisht SHBA, ku kishte një numër të madh të mërguarish shqiptarë, dërgesat ekëtyre të fundit në Shqipëri u pakësuan. Ato nga 10 milionë fr. ari që ishin më 1929,dhe më 1933 në 3,9 milionë fr. ari, duke e dobësuar edhe më tepër fuqinë blerëse tëmasave popullore të vendit. Amerika LatinePër shkak të nivelit të lartë të investimeve nga SHBA në ekonomitë e AmerikësLatine, këto u shkatërruan ashpërsisht nga Depresioni. Veçanërisht vendet si Kili,Bolivia dhe Peruja patën dëme më të mëdha. Mbretëria e BashkuarEfektet në zonat industriale veriore të Britanisë ishin të shpejta dhe rrënuese, mërënien e kërkesës për produkte industriale vendore. Nga fundi i 1930 papunësia ishtemë shumë se dyfishuar (1-2.5 milion) dhe eksportet kishin rënë në vlerë me 50%. Nëdisa vende e qytete në verilindje, papunësia arriti shifrat e 70%, me rënien e prodhimittë anijeve me 90%. Marshi Kombetar i Urisë në Shtator – Tetor 1932 ishte me i madhii viteve 1920-1930. AustraliaVarësia ekstreme e Australisë në eksportet industriale dhe agrokulturore e bëri atë njënga vendet më të goditura në Botën Perëndimore. Rënia e kërkesës për eksport dheçmimet e produkteve ushtruan presion masiv në paga. Për më teper, papunësia arritinje rekord të larte prej 29% në 1932, me incidentet e ankthit të përbashket tëqytetarëve. Afrika e JugutMe rënien e tregtisë botërore, kërkesa për eksportet agrokulturore dhe minerore tëAfrikës së Jugut ra vrullshëm. Komisioni Carnegie për të Bardhët e Varfër konkludoinë 1931 se afro 1/3 e afrikanëve ishin të varfër. Besohet se shqetësimi social ishkaktuar nga Depresioni ishte një faktor që qoi në doktrinën e quajtur “Aparteid”. FrancaDepresioni i Madh filloi të ndikojë në Francë rreth 1931. Shkalla relative e lartë emjaftueshmërisë vetjake e Francës do të thoshte se demi ishte shumë më i vogël se nëvende si Gjermania. Varfëria dhe papunësia ishin rritur mjaftueshëm për të quarvendin në trazira politike. Grupet Ultra-Kombëtare u bënë shumë popullore,megjithatë demokracia triumfoi në Luftën e II Botërore.
    • GjermaniaGjermania ishte goditur rëndë nga Depresioni, pasi tashmë huatë amerikane qëndihmonin në rindërtimin e ekonomisë gjermane kishin ndaluar. Papunësia u rrit,veçanërisht në qytete të mëdha dhe sistemi politik ndërroi drejtim drejt ekstremizmit.Shkalla e papunësisë arriti gati 30% në 1932. Dëmshpërblimet e Luftës të Gjermanisëishin shtyrë në 1932. Në atë kohë, Gjermania kishte shlyer 1/8 edëmshpërblimit. Hitleri and the Partia Naziste erdhën në pushtet në Janar 1933, dukekrijuar një shtet totalitar një-partiak brenda ca muajve dhe duke hapur rrugën drejtLuftës II Botërore, konfliktin më shkatërrimtar në historinë botërore. JaponiaDepresioni i Madh nuk ndikoi shumë në Japoni. Ekonomia japoneze u tkurr me 8%përgjatë viteve 1929-1931. Ministri Japonez i Financave ishte i pari që perdori ato qënjihen si politikat ekonomike Kejnsianiste: së pari, me anën e stimujve të mëdhenjfiskale duke përfshirë shpenzimet defiçite dhe së dyti, duke zhvlerësuar monedhën.Takahashi përdori Bankën e Japonisë për të ulur defiçitin dhe për të minimizuarpresionet e inflacionit.PËRFUNDIME:Depresioni i Madh ishte depresioni botëror ekonomik më i rëndë në dekadënparaprirëse të Luftës së Dytë Botërore. Koha e Depresionit të Madh ishte e ndryshmenë të gjithë kombet, por në shumicën e vendeve filloi ne 1929 dhe zgjati deri në fundtë 1930 apo 1940. Ai ishte i gjatë, më i përhapur, dhe depresioni i thellë i shek. XX,është përdorur në shek. XXI si një shembull se sa shumë mund të pësojë rënieekonomia botërore. Depresioni e pati origjinën në Shtetet e Bashkuara, duke filluarme rrëzimin e tregut të aksioneve të 29 tetor 1929 (e njohur si e marta e zezë), por upërhap shpejt në pothuajse çdo vend në botë.Referenca: Libra historikë; “Historia e ekonomisë botërore”,"Historia e Shqipërisë III"; Monarkia Zogiste në periudhën e krizës ekonomike dhepolitike të viteve 1929-1935, Kreu VIWikipedia; http://en.wikipedia.org/wiki/Great_Depression.