Zbigniew Benedyktowicz, "Widmo środka świata", Przestrzenie władzy

zbigniew benedyktowicz widmo środka świata pałac kultury i nauki w warszawie O Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina Najbardziej interesuje mnie jednak Pałac Kultury jako w Warszawie napisano setki reportaży i artykułów. rzeczywistość niezwykła, „mocna”, „istniejąca par Poświęcano mu wiersze, pieśni, powieści. Pojawiał excellence”, czyli – używając określenia Eliadego się w filmach, subkulturze młodzieżowej, a nawet – rzeczywistość świeckiego sacrum. Pałac Kultury jako motyw graffiti na murach warszawskich domów. każe postawić pytanie, do jakiego stopnia profanum Pisali o nim dziennikarze, publicyści, ludzie nauki, może stać się sacrum. Chodzi tu więc o rozpoznanie architekci, historycy, historycy architektury, historycy ekspresji i struktur sacrum w świecie, który sam przed- sztuki, pisarze. Sumienniejsza kwerenda musi nas stawia siebie stanowczo jako profanum. Pałac Kultury prowadzić do stwierdzenia, że Pałac Kultury stanowi interesuje mnie jako składnik wyobraźni symbolicznej, ważny element – może niespójnej i rozproszonej, jako struktura długiego trwania, a także jako rzeczy- czasami zakrytej czy (wstydliwie?) skrywanej wistość pełna znaczeń, gromadząca w sobie różno- – wyobraźni zbiorowej ostatnich dziesięcioleci. Co rodne, często sprzeczne emocje. Krótko mówiąc: ciekawe jednak, o Pałacu Kultury nie pisali prawie mit Pałacu Kultury i Pałac jako symbol – polifoniczny, w ogóle etnografowie. polisemantyczny, opalizujący znaczeniami. Od wielu lat na gruncie etnografii i antropologii kultury pisze się o „zanikaniu tradycyjnego przedmio- kwiat kamienny tu” tych dziedzin. Temat ten poruszali m.in. Clifford Geertz i James Clifford. Ten drugi obserwuje wyczer- Jeden z wielu wierszy opisujących budowę panie się starej topografii świata: nikt (a szczególnie, Pałacu Kultury przedstawia go jako szczególnego jak się zdaje, etnograf) nie opuszcza już domu z na- rodzaju coincidentia oppositorum, które poeta dzieją znalezienia czegoś radykalnie odmiennego uchwycił w oksymoronicznej formule: „Dźwiga się czy nowego. Poczucie swojskości odnaleźć można śmiało i szybko wzrasta, jak kwiat kamienny na na krańcach świata, a jednocześnie odmienność klombie miasta!”. Co kryje się za tą metaforą? staje się częścią najbliższego otoczenia. W tym W świadectwach przeżyć związanych z Pała- kontekście Pałac Kultury i Nauki – jako przykład cem nieodmiennie podkreśla się jego wysokość, takiej właśnie egzotyki pozostającej w zasięgu ręki podniebność, strzelistość. W tym streszcza się jego – jawić się może jako niezwykle intrygujący obiekt. magnetyzująca niezwykłość i moc. Jednocześnie Może zatem dziwić, że poświęcono mu tak niewiele pojawiają się jednak obrazy wznoszenia się, wzra- uwagi – szczególnie, że umożliwiając wykroczenie stania, wstępowania w niebo. Pałac łączy trwałość poza tę niejasno rysującą się we współczesnym z dynamicznym stawaniem się, ruchem („dogoni świecie tradycyjną sytuację etnografa („Być tam, chmury”), przezwyciężeniem ciężaru, motywem lotu pisać tu”), pozwala „Być tu i pisać tu”, a tym samym („Będzie sięgał wysoko do góry, tam, gdzie ptaki, realizować zadanie współczesnej antropologii tak, obłoki i chmury”). jak je ujmuje Geertz. O sakralnej (quasi-sakralnej?) rzeczywistości Zdaję sobie sprawę z możliwości różnorakich Pałacu świadczyć może nie tylko irracjonalny, interpretacji Pałacu Kultury: architektonicznej, a często nawet mistyczny charakter przeżyć z nim wszystkie fot. w art.: jarosław tarań/Karta historycznej (historiozoficznej), ideologiczno-poli- związanych, ale też język architektury, którym do tycznej czy odnoszącej Pałac do języka propagandy. nas przemawia. Wojciech Włodarczyk, autor inte- resującego studium o socrealizmie, zauważa, że Korzystałem z notatek prasowych zamieszczanych głównie w „Trybunie Ludu”, „Expresie Wieczornym”, R. Pisarski, Rośnie w Warszawie Pałac Kultury, Kronika „Życiu Warszawy”, „Stolicy”, a także z Kroniki Pałacu Pałacu. i materiałów ją uzupełniających, okolicznościowej poezji, Por. W. Włodarczyk, Socrealizm. Sztuka Polska dzieł literackich, dzienników i wspomnień. w latach 1950-54, Paryż 986, s. 9-5. 18 19

powinności ideowe nakładane na architekturę socre- listym, ulatującym pod niebo, kształtem, i podobnie „Mam ochotę, straszną chętkę, żeby skusić los. Aż mi jakieś ciarki idą po plecach. alistyczną oraz ona sama tworzyły rodzaj mistycznej jak tamta Nike, prawiła mi o zwycięstwie i wierze I potem zaraz się spotkamy, dobrze? Będę czekał na pana jakieś pięćdziesiąt kilo- komunikacji z widzami. Charakterystyczne dla niej w człowieka”6. Również w przeżyciach związanych metrów dokładnie ponad szpicem Pałacu Kultury, tam, gdzie kończy się definitywnie współistnienie przeciwieństw znajduje szczególny z wnętrzem Pałacu dochodzi do głosu jego sakralny nasza atmosfera, nasza miła ziemskość. Ale pan tego nie zrobi, bo dwa tysiące lat wyraz w Pałacu Kultury. Można powiedzieć, że wymiar. Tradycja zna liczne przypadki, kiedy od- jest on jedną wielką coincidentia opositorum wiedzający zachowywali się, jakby byli w kościele temu pewien Aramejczyk powiedział do swoich okrutnych współczesnych: «Miast – połączeniem sztuki wysokiej z niską (ludową), (pisała o tym m.in. Hanna Krall). W teczce „kore- zabijać na ofiarę jagnię, sąsiada albo swojego brata, złóż ofiarę z samego siebie». mocy z lekkością, ciężaru z ulotnością, dźwięku spondencji nietypowej” zawierającej napływające do We mnie jest siedem atomów Antychrysta, ale w panu co najmniej siedemdziesiąt i ciszy, starego z nowym, lokalnego ze światowym, Pałacu listy natrafiamy na liczne przypadki personi- siedem. [...] Wyjął z mojej ręki cegłę, zważył ją na dłoni. – Zabiorę sobie na pamiątkę obcości ze swojskością. O syntezie tradycji wysokiej fikacji Pałacu, do którego zwraca się per „Kochany [...] Może pan głodny, mam dwie kostki cukru. – Co ty bredzisz? – Powinienem i niskiej pisano: „Pałac Kultury i Nauki ma być nie Pałacu” i kieruje najrozmaitsze prośby. otrzeć chustą pana twarz. Ale nie mam chusty. – To była ostatnia stacja naszej tylko wielki. Ma być piękny. Jako centralny budynek Pałac Kultury jest nietypowym „środkiem” ze Warszawy, socjalistycznej stolicy Polski, musi mieć względu na to, iż leży... na uboczu. „Nie zamyka on męki? – Tak, przed nami ołtarz ofiarny. – Pokazał ręką bielejący w zadymce wysoki charakterystyczne cechy polskiej architektury, powi- żadnej z wielkich arterii stołecznych. Jego sylwetkę do nieba ikonostas Pałacu”. nien posiadać elementy zaczerpnięte ze skarbnicy widzimy wyraźnie z okolic Służewca czy Starej Miłos- polskiej kultury architektonicznej”. nej, ale na skrzyżowaniu Nowego Światu z Alejami T. Konwicki, Mała Apokalipsa, Warszawa 1988, s. 189-190. czy Marszałkowskiej ze Wspólną znika on przesło- widmowy środek świata nięty byle jakimi czynszowymi kamienicami”. Owa osobliwość zaprzątała uwagę i napawała niepokojem Określenie Pałacu Kultury jako jedności przeci- architektów. Powoływali się oni na wzorcowe przykłady wieństw prowadzi nas ku zagadnieniu symbolizmu najwspanialszych rozwiązań, jak Plac Zgody w Paryżu, centrum. Pałac jest stałym, „absolutnym” punktem gdzie arterie wiążą ten centralny plac z całym miastem, oparcia umożliwiającym orientację w świecie; na ile podczas gdy „my obserwujemy Pałac Kultury, ale jest jednak również środkiem, który ustanawiając ład widzimy go rzadko i jego sytuacja właśnie w centrum „Kosmosu”, przeciwstawia się „Chaosowi”? Warszawy jest to pewnego rodzaju paradoks”8. By Powinniśmy zacząć od pytania o to, jak ów świat temu zaradzić, przywoływano inne paryskie wzorce, – w tym wypadku Warszawa – wygląda. Bohater kojarzono na przykład Pałac Kultury z wieżą Eiffla. filmu Tadeusza Konwickiego Jak daleko stąd, jak Powyższe spostrzeżenia opierają się w przewa- blisko ujmuje je następująco: „To jest całe nasze żającej części na tekstach i świadectwach składają- miasto. Wielokrotnie okupowane przez obcych, cych się na pozytywny mit Pałacu Kultury. W cieniu torturowane, równane z ziemią. Nasze miasto. pozostawiliśmy antytetyczne nastroje i przeżycia. Czasem w środku Europy, kiedy indziej wschodnio- Antymitu nie tworzą jednak proste zaprzeczenia europejskie”5. Musimy zatem pamiętać o tym niejas- „jasnych” wartości kojarzonych z Pałacem, ponieważ nym, widmowym statusie Warszawy, o specyficznej również tu – choć dominującym przeżyciem będzie ruchomości „środka” i „serca” Polski. przeżycie grozy – znajdziemy swego rodzaju fascy- Zjawiskowość i widmowość Pałacu pojawia nację. Dopiero po uwzględnieniu obu wątków tradycji się w wielu tekstach. Gustaw Morcinek wspominał widać, jak ściśle łączą się w postrzeganiu Pałacu o widoku z dojeżdżającego do Warszawy pociągu dwa pierwotne uczucia towarzyszące przeżywaniu na strzelisty, biały zarys Pałacu Kultury. „[Sylweta sacrum: groza i fascynacja. W ten sposób dociera- Pałacu] była podobna do zjawy, a przede wszystkim my do kolejnego poziomu jedności przeciwieństw: zdała mi się podobna do Nike z paryskiego Luwru. coincidentia tremendum et fascinosum. Czarowała mnie swym przedziwnie smukłym i strze- 6 „Trybuna Robotnicza” IV 97. J. Dąbrowski, Pałac Kultury i Nauki, Warszawa 95, 7 J. Putrament, O „elewactwie” i innych sprawach s. 7-8. warszawskich, „Życie Warszawy” 5 I 955. 5 T. Konwicki, Ostatni dzień lata. Scenariusze filmowe, 8 J. Sigalin, Warszawa 1944-1980. Z archiwum archi- Warszawa 97, s. 50. tekta, t. , Warszawa 986, s. 77. 20 21

po stronie antymitu Marta Fik. Wielokrotnie podkreślano oniryczny czy wręcz magiczny nastrój pisarstwa Konwickiego W opisie pałacowego antymitu nie sposób pomi- i jego jednoczesne zanurzenie w konkrecie współ- nąć zapisków z dziennika Leopolda Tyrmanda, który czesnej codzienności. We wszystkich jego utworach podkreśla nastrój grozy i fascynacji, jaki wzbudza Pałac pojawia się w atmosferze święta i w czasie Pałac: „Jedni widzą w nim ruską pięść, inni jąkają się o eschatologicznym wymiarze, stając się miejscem z zachwytu”9. A jednak nawet u tak zdecydowanego uczestnictwa w obrzędzie przejścia. Odczytywany krytyka dochodzą do głosu ambiwalentne odczucia. przez Annę Sobolewską z perspektywy rytuału Tyrmand przyznaje, że początkowo nawet podobała inicjacyjnego, jawi się jako przestrzeń wtajemni- mu się bryła Pałacu, rażą go jednak dodane do niej czenia w śmierć i cierpienie, miejsce niepełnej „pseudo renesansowy hełm wieżowy, naszpikowany inicjacji, gdzie „[...] transcendencja jest tandetna, iglicą, ciastkowe attyki i zwieńczenia, motywy z Ka- dziurawa jak cała rzeczywistość PRL-u”. Ale nawet zimierza nad Wisłą, portale, nasady”. W ten sposób w tym odczytaniu, jak pisze Sobolewska, „Obrazy „Groza socrealizmu zmaterializowała się w samym z kręgu profanum w tajemniczy sposób ocierają się środku miasta jak kwitnąca narośl na nosie pijaka”; o sacrum, zdradzają ukrytą moc oczyszczającą”. Tyrmand zastanawia się, czy Pałac kiedykolwiek W Małej Apokalipsie sypiący się Pałac jest lżony wrośnie w tradycję Warszawy. na każdej niemal stronie: „[...] pomnik pychy, statua Najpełniejszą historiozoficzną interpretację niewolności, kamienny tort przestrogi, budząca Pałacu znajdziemy w powieściach Stefana Kisie- niegdyś strach, nienawiść i magiczną zgrozę, ów lewskiego, który dla kształtujących charakter tego kosmiczny barak, postawiony na sztorc, zżarty przez miejsca nastrojów nieokreśloności i chaotyczności grzyb i pleśń stary szalet zapomniany na środkowo- poszukuje swoistej „logiki Chaosu”. Pałac i plac Defi- europejskim rozdrożu, straszny kurhan, uroczysko”, lad odbijają w sobie makrohistorię tego „[...] skrawka a przez to staje się, paradoksalnie, ołtarzem ofiar- ziemi niczyjej, gdzie granice, jeśli w ogóle jakieś były, nym, miejscem samospalenia, G olgotą . to przesuwały się w tę lub w tamtą stronę, rozcią- W wypowiedziach o Pałacu Kultury spotykają gały się i kurczyły, jakby je zrobiono z gumy. Ani tu się ogromnie różnorodne wątki, czego efektem jest Zachód ani Wschód”0. A jednocześnie w historio- „niejasność” i ambiwalencja jego obrazu. Łączy on zoficznej perspektywie Kisiela Warszawa to miasto w sobie konotacje południa i północy (krakowski szczególne, niedoceniony środek świata, prawdziwe renesans i warszawski klasycyzm), wschodu centrum. Charakterystyczne, że i w tym wypadku i zachodu (burzany nad Donem i wieża Eiffla), kos- u krytycznie nastawionego autora znajdujemy świa- micznego ładu i chaosu, jawi się już to jako cząstka „Wielki Plac otworzył się przed nim. dectwa pozytywnych przeżyć, ba, nawet swoistego niezintegrowana z miastem, już to jako synteza cech W środku stał ten sławny Pałac, pamiątka piękna osłaniającego ambiwalencję Pałacu; świa- architektury narodowej… Owej wieloznaczności nie po Józefie Wissarionowiczu. Stał pra- dectwa oswajania Pałacu, jego wrastania w miasto. daje się zredukować ani wewnętrznie uzgodnić; co „Nikogo już nie razi, wycieczki go lubią, panorama więcej, to ona własnie stanowi o specyfice Pałacu, wie do połowy zanurzony w chmurach, z najwyższego piętra jest przepiękna, parterowe nadając mu jego pełny – symboliczny wymiar. a właściwie w jednej wielkiej chmurze sale przestrzenne i reprezentacyjnie wygodne”, [...]. Siódmy poczuł nagle bezsensowną pisze Kisielewski w Cieniach w pieczarze i dodaje: Tekst jest skróconą i zmienioną wersją artykułu Widmo ulgę. Ta ogromna ilość powietrza, wolnej „[...] ogromna naiwność samego pomysłu odbiera środka świata. Przyczynek do antropologii współczesności, przestrzeni, szarego nieba, które przed mu na pozór wszelką demoniczność, pozwala się który ukazał się w: „Konteksty” 99, nr , s. 6-. wieczorem pęknie nad horyzontem, poka- z nim spoufalić na co dzień”. „Tak jak nie ma Wyspiańskiego bez Wawelu, zując czerwoną łunę i czarne strzępiaste tak nie ma Konwickiego bez Pałacu Kultury”, pisała obłoki zatrzymane w dzikim pędzie, jakie stały wtedy nad horyzontem, gdy krzyżo- Por. J. Lerska (M. Fik), Bardzo mała apokalipsa, wano Chrystusa”. 9 L. Tyrmand, Dziennik 1954, Warszawa 989, „Kultura Niezależna” 990, nr 60, s. 5. s. 0 (ten i kolejne cytaty). A. Sobolewska, Współczesna powieść inicjacyjna: Tadeusz T. Konwicki, Rzeka podziemna, podziemne 0 S. Kisielewski, Cienie w pieczarze, Warszawa 99, Konwicki, Hugh Walpole, Tarjei Vesas, „Twórczość” 99. ptaki, Warszawa 1989, s. 161-162. s. . T. Konwicki, Mała Apokalipsa, Warszawa 988, s. 6. 22

Zbigniew Benedyktowicz, "Widmo środka świata", Przestrzenie władzy

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 186

Statistics

Zbigniew Benedyktowicz, "Widmo środka świata", Przestrzenie władzy — Presentation Transcript

http://autoportret.pl	185
http://webcache.googleusercontent.com	1