Współczesna reżyseria - scenariusz prezentacji

www.dilettante.pl WSPÓŁCZESNA REŻYSERIA sLaJD 1. TyTUł WSTĘP sLaJD 2. współczesna reżyseria Co to znaczy reżyserować? Reżyserować to znaczy inscenizować. Czym jest inscenizacja? Najprościej: inscenizować – oznacza przenosić na trójwy- miarową scenę (umieszczać w przestrzeni) „płaskie” słowa (dramatu, prozy, poezji). sLaJD 3 Od czego reżyser zaczyna pracę nad spektaklem? Zazwyczaj od wyboru tekstu, którego interpretację chce przedstawić. Obecnie już prawie żaden reżyser nie stara się dokładnie przełożyć na scenę tekstu dramatu. Dramat jest jedynie punktem wyjścia do wszelkiej pracy teatralnej, polem reżyserskiej, a więc indywidualnej interpretacji. Inaczej mówiąc, dziś reżyserzy pokazują widzom za pomocą środków scenicznych i tekstu własne postrzeganie rzeczywistości. Reżyser wybiera tekst, który poruszył jego wyobraźnię oraz emocje i za jego pomocą próbuje powiedzieć odbiorcom coś, co jego zdaniem jest ważne. Następnie dobiera się obsadę, czyli wyznacza, kto jaką postać zagra. Rozpoczynają się próby, w czasie których dużo rozmawia się o roli, a także o sensie całego spektaklu. W czasie prób krystalizuje się kwestia doboru kostiumów poszczególnych postaci. Czasem reżyser współpracuje z choreografem, który ustala ruch postaci na scenie – tak, aby był on zgodny z wizją reżysera oraz by aktorzy nawzajem sobie nie przeszkadzali. Również w czasie prób reżyser omawia ze scenografem, w jakiej przestrzeni będzie odbywać się dany spektakl – ustalają wspólnie wygląd i charakter scenografii. Z operatorem ustala z kolei grę świateł w przedstawieniu. Następnie reżyser wraz z kompozytorem (lub sam) dobiera oprawę muzyczną spektaklu. Decyduje, czy muzyka będzie grana na żywo, czy też będzie pochodzić z offu, które momenty będą pozbawione dodatku muzycznego, a którym będzie towarzyszył dźwięk. Często z powstałych w toku prób scen reżyser dokonuje montażu – decyduje o ich kolejności w premierowym spektaklu, niektóre sceny usuwa, inne poprawia podczas ostatnich prób. Ostateczny kształt spektakl przybiera zwykle na ostatniej próbie (generalnej). Niejednokrotnie reżyserzy poprawiają swoje dzieło już po pre- mierze, wprowadzając mniej lub bardziej znaczące poprawki. sLaJD 4 Pogodzenie ze sobą wszystkich elementów składowych spektaklu i jednocześnie podporządkowanie ich jednej czytelnej wizji (interpretacji) nie jest wcale proste. Za to wszystko odpowiada reżyser. To on decyduje o wyborze tematu spektaklu, pracuje nad rolą z każdym z aktorów, podejmuje decyzje odnośnie kostiumów, scenografii, doboru muzyki oraz gry świateł. Obecnie trudno jest stworzyć jednolitą definicję reżyserii. Tę, którą tu przedstawi- liśmy, da się zastosować w odniesieniu do części reżyserów bardziej, a do innych mniej. Tak naprawdę to każdy reżyser wypracowuje swoją własną oryginalną tech- nikę pracy nad spektaklem. Można więc przyjąć, że definicji reżyserii jest właściwie tyle, ilu reżyserów na świecie. Łączy ich niezmiennie jedno: odpowiedzialność za całościowy obraz przedstawienia. www.mik.krakow.pl współczesna reżyseria | 1

www.dilettante.pl REŻYSERIA NA ŚWIECIE sLaJD 5. wyBiTni reżyserzy – syLweTKi Do XIX wieku nie funkcjonowała w teatrze osoba, która zajmowałaby się zadania- mi utożsamianymi współcześnie z reżyserią (inscenizacją) – nie było jednej osoby, która koordynowałaby całość prac nad spektaklem. Oto kilka sposobów reżyserowania i sylwetki stosujących je wybitnych reżyserów światowych z okresu XIX-XX wieku. sLaJD 6. eDwarD GOrDOn craiG Edward Gordon Craig (1872-1966) – brytyjski artysta, który jako pierwszy stworzył całościową koncepcję reżyserii. To on wysunął postulat, że właściwym autorem dzieła sztuki scenicznej, czyli przedstawienia, powinien być „artysta teatru”. Miał on, według Craiga, sprawować kontrolę nad wszystkimi etapami procesu tworzenia spektaklu, posiadać rozległą wiedzę z wielu dziedzin i być spoza sceny, tzn. nie być aktorem. Innymi słowy, Craig wymyślił funkcję reżysera. Miał on przy tym wizję teatru bardzo formalnego. sLaJD 7 Ideałem aktora była dla Craiga nadmarioneta, która byłaby częścią obrazu sce- nicznego i precyzyjnie wykonywała polecenia reżysera, nie zastanawiając się nad swoimi emocjami. Wizja teatru Craiga była jednak trudna do realizacji w czasach, w których żył. Swoją teorię realizował więc w projektach scenografii, w których zyskiwała ona najpełniejszy wyraz. sLaJD 8. KOnsTanTy sTanisławsKi Konstanty Stanisławski (1863-1938) – pochodził z Rosji. Przeciwnie do Craiga, zależało mu na teatrze realistycznym i psychologicznym. Uważał, że teatr ma po- kazywać prawdziwe życie i prawdziwych ludzi. Dlatego chciał, żeby każdy aktor w jego teatrze był dobrze przygotowany do roli, czyli rozumiał ją i starał się przeży- wać i pokazać emocje odgrywanej postaci. Uczył swoich aktorów psychologiczne- go budowania postaci. Kazał im wymyślać ich biografie i pisać ich pamiętniki. Kiedy aktor grał na przykład bezdomnego, wymagał od niego, by odwiedził przytułek albo na ulicy wczuł się w sytuację takiego człowieka. Potem zaś za pomocą bardzo realistycznej (czyli naśladującej rzeczywistość) scenografii starał się stworzyć akto- rom na scenie warunki jak najlepiej oddające charakter tej naturalnej przestrzeni. sLaJD 9 Można to zaobserwować na zdjęciach z jego spektakli. sLaJD 10. BerTOLT BrecHT Bertolt Brecht (1898-1956) – to reżyser niemiecki. W przeciwieństwie do Stani- sławskiego, całkowicie odrzucał psychologię postaci w swojej koncepcji teatru. Był dramaturgiem, który sam wystawiał swoje dramaty. Przeciwstawił się sztu- kom, w których widza interesuje tylko bieg wydarzeń nieprowokujących do żadnej refleksji. Swoją praktykę teatralną oparł na własnych założeniach teatru epickiego. Chciał, żeby teatr opowiadał o zdarzeniach, a nie pokazywał (naśladował) je; by zakończenie historii było znane od początku i nie przykuwało całej uwagi widza. Chciał, aby jego aktorzy oraz wszystkie elementy przedstawienia tak „odgrywały” swoje role, żeby wywołać w widzu tzw. efekt obcości. Polegało to na tym, że aktorzy zachowywali się nienormalnie: zamiast grać „naturalnie”, mówili swoje teksty „z przesadą”, przerywali je piosenkami. Zabiegi te wprowa- dzał po to, by dzięki nim widz nie utożsamiał się z prezentowaną rzeczywistością, ale patrzył na nią z dystansu (krytycznie). www.mik.krakow.pl współczesna reżyseria | 2

www.dilettante.pl sLaJD 11 Brak realizmu odzwierciedlał również wygląd sceny. Brecht nie używał realistycz- nych scenografii. Jego przedstawienia toczyły się przeważnie na niemal pustej, czarno-białej scenie, na której znajdowało się tylko kilka najważniejszych rekwizy- tów. Na przykład w jednym z jego najwybitniejszych spektakli, Matka Courage i jej dzieci, istotną rolę odgrywa wóz, który główna bohaterka ciągnie ze sobą z miejsca na miejsce, podróżując po świecie. sLaJD 12. peTer BrOOK Peter Brook (ur. 1925) – Brytyjczyk, który obecnie mieszka i pracuje we Francji. Na podstawie wieloletnich eksperymentów teatralnych obrał drogę teatru antropolo- gicznego (zainspirowany przede wszystkim pracą Jerzego Grotowskiego, o którym będzie mowa poniżej), który poszukuje inspiracji w teatrach, tańcach i rytuałach egzotycznych, między innymi hinduskich i afrykańskich. Brook starał się opracować język sceniczny łączący różne tradycje teatralne. Za najważniejszy element tworzący teatr uznał bezpośrednią relację, która wywiązuje się pomiędzy aktorem a widzem. Reżyser uznaje, że ta relacja to istota teatru i tylko ona jest (prawdziwym) teatrem. sLaJD 13 Najsłynniejszym przedstawieniem Brooka jest Mahabharata – sztuka zrealizowana specjalnie na festiwal teatralny w Avignonie we Francji. Odegrana została w plene- rze, była wielkim i bardzo spektakularnym przedsięwzięciem. Tworzony między innymi przez Petera Brooka teatr antropologiczny stanowi odrębny, specyficzny i mało popularny – aczkolwiek bardzo doceniany – nurt teatru współczesnego. sLaJD 14. rOBerT wiLsOn Robert Wilson (ur. 1944) – pochodzi ze Stanów Zjednoczonych. W jego teatrze nie ma miejsca na psychologiczną grę czy naturalistyczne sprzęty. W jego spektaklach nie istnieje akcja w tradycyjnym sensie – na świat tych spektakli składają się ruchome obrazy tworzone ze spowolnionego nienaturalnego ruchu aktorów, gry światła i cienia. Każdy aktor ma dokładnie określone, o ile centymetrów, w którą stronę i w którym momencie ma wykonać dany ruch. sLaJD 15 Scenografię spektakli Wilsona tworzy gra wielobarwnych i wielopłaszczyznowych rzutów światła. Robert Wilson konstruuje świat za pomocą płaskich obrazów. sLaJD 16. FranK casTOrF Frank Castorf (ur. 1951) – pochodzi z Niemiec. Podobnie jak Brecht, buduje dystans do przedstawianej historii, dystans ironiczny. Przerysowana gra aktorów – brawura, gagi, przeplatanie akcji piosenkami, przewracanie się bohaterów na skór- ce od banana czy próby wciągania widzów w sceniczną opowieść – jest celowa. Na scenie zawsze obecne są kamery, z których obraz przekazywany jest bezpośrednio na ekrany znajdujące się na scenie. Pokazują to, czego oko widza siedzącego na widowni zwykle nie dostrzega, na przykład zbliżenia twarzy. sLaJD 17 Castorf wystawia swoich widzów na próby wytrzymałości, każąc im na przykład przyglądać się realistycznie skonstruowanej scenie obrzydzania jedzenia jednemu z bohaterów. PODSUMOWANIE sLaJDy 18, 19 Ten krótki przegląd najważniejszych reżyserów światowych miał pokazać różnorod- ność, ale też najważniejsze style inscenizacyjne. Przypomnijmy sobie tych twórców: www.mik.krakow.pl współczesna reżyseria | 3

www.dilettante.pl • G. Craig – pomysłodawca roli reżysera • K. Stanisławski – realizm psychologiczny • B. Brecht – efekt obcości, brak psychologii • P. Brook – teatr antropologiczny • R. Wilson – precyzyjne, sztuczne ruchome obrazy • F Castorf – sceniczna brawura i gagi . Powyższe informacje dotyczą głównie teatru Zachodu (czyli Europy i Stanów Zjednoczonych należących do obszaru tzw. zachodniej kultury), a zwłaszcza teatru europejskiego. Wynika to z tego, że najwybitniejsi reżyserzy wpływający na kształt teatru zachodniego pochodzą właśnie z Europy. REŻYSERIA W POLSCE sLaJD 20. syTUacJa pO ii wOJnie ŚwiaTOweJ Najważniejsze dla polskiej reżyserii postaci działały po II wojnie światowej. Polska znajdowała się wówczas w strefie wpływów Związku Radzieckiego, dlatego reżyserzy mieli łatwiejszy dostęp do wschodniej tradycji teatralnej (Stanisławski). Jednak nie każdy twórca teatralny znajdował inspiracje za wschodnią granicą. Zamknięcie Polski na zachodnie wpływy (choć niecałkowite) sprawiło, że w Polsce zaczął powstawać teatr całkowicie odrębny i oryginalny, który z kolei w przyszłości stał się inspiracją dla reżyserów całego świata. Tak się stało w przypadku Jerzego Grotowskiego czy Tadeusza Kantora. sLaJD 21. Jerzy GrOTOwsKi Jerzy Grotowski (1933-1998) – wprawdzie wyszedł on od wielkiej fascynacji meto- dą pracy z aktorem Stanisławskiego, jednak zakładał, że jego własna droga teatral- na zaczyna się tam, gdzie skończył rosyjski reżyser. Początkowo stworzył rodzaj teatru nazwany przez siebie teatrem ubogim. Środki i efekty sceniczne są w nim ograniczone do minimum, najważniejszy jest aktor i jego relacja z widzem. Grotow- ski wyznawał zasadę, że teatr to laboratorium – miejsce ciągłego poszukiwania. Dlatego po pewnym czasie zaczął odkrywać i tworzyć inny rodzaj teatru – prateatr, który oparty był na współuczestnictwie, a nie na podziale na scenę i widownię. Wkrótce odszedł także i od tej koncepcji i zaczął badać elementy przedstawień rytualnych należących do różnych kultur. Już do końca życia poszukiwał takich działań fizycznych (czyli ruchów o określonym sensie), które połączone w jeden ciąg wprowadzałyby aktora w stan bliski stanom mistycznym. Niektórzy do dziś uważają go za szarlatana… sLaJD 22 Jednak Grotowski przeszedł do historii teatru także za sprawą genialnych, choć bardzo kontrowersyjnych inscenizacji tekstów klasycznych, takich jak Dziady Ada- ma Mickiewicza, Kordian i Książę Niezłomny Juliusza Słowackiego czy Akropolis Stanisława Wyspiańskiego. sLaJD 23. TaDeUsz KanTOr Tadeusz Kantor (1915-1990) – w przeciwieństwie do Grotowskiego, aktor nie był dla niego najważniejszy. Reżyser ten tworzył tzw. teatr formalny, w którym aktor jest tylko częścią plastyki. Kantor był i reżyserem, i scenografem swoich spektakli. Całe życie poszukiwał nowych dróg artystycznych, choć początkowo pracował według tradycyjnego podejścia do teatru. Aktorzy Kantora nie zachowywali się naturalnie, byli mniej lub bardziej „opakowywani” przez niego różnymi materiałami, a nawet ich rola sprowadzana była niejednokrotnie do roli przedmiotu. W swoich spektaklach często wykorzystywał sponiewierane, zniszczone, zaczerpnięte z rzeczy- wistości przedmioty. Tekst był natomiast traktowany czysto instrumentalnie. www.mik.krakow.pl współczesna reżyseria | 4

www.dilettante.pl sLaJD 24 Kantorowi przeszkadzała scena, dlatego wyszedł poza nią. Zaczął pracować nad happeningami – czyli nad spontanicznymi działaniami uczestników teatralnego wydarzenia. W happeningach nie istniał podział na scenę i widownię. Oparte na szkicowych scenariuszach, odwoływały się na przykład do obrazów (Lekcja anato- mii Rembrandta). Zawiedziony tą formą, reżyser wrócił jednak do teatru. Do końca życia pozostał wierny kolejnej stworzonej przez siebie formie teatru – nazwanej Teatrem Śmierci. Pierwszym spektaklem tego teatru była Umarła klasa. Kantor był w nim obecny na scenie obok aktorów, kierował nimi i całym przedstawieniem. Po- dobnie postępował podczas innych przedstawień z tego okresu swojej twórczości. sLaJD 25. Jerzy GrzeGOrzewsKi Jerzy Grzegorzewski (1939-2005) – często i chętnie sięgał po tzw. klasyczne teksty, jednak zawsze rozbijał ciągłość przyczynowo-skutkową ich fabuły, prowadził dialog z mitami polskiej kultury i z tradycją teatralną. W ten oryginalny sposób opowiadał o swojej/naszej współczesności. Podobnie jak Kantor, sam kon- struował scenografię do swoich spektakli i również podobnie jak on uważał, że aktor ma się podporządkować plastycznej wizji reżysera. Prawie w każdym spektaklu Grzegorzewskiego stały na scenie niepasujące do całości otworzone instrumenty. sLaJD 26 Tworzył spektakle z pogranicza snu i nadrealności, złożone ze zlepku (collage’u) tak licznych i różnych nawiązań i estetyk, że wciąż trudno jest jednoznacznie określić fenomen jego twórczości. sLaJD 27. KrysTian LUpa Krystian Lupa (ur. 1943) – nie tylko reżyser, także scenograf. Dla niego aktor jest ważną, autonomiczną częścią spektaklu. Lupa dużą wagę przywiązuje do pracy z aktorem. Dąży do jego przeistoczenia się w graną przez niego postać – postać, która często jest skonfliktowanym wewnętrznie artystą. sLaJD 28 Reżyser uwielbia przenosić na scenę prozę i dramaty o nietypowej konstrukcji. Znakiem rozpoznawczym jego spektakli jest przeciąganie w nieskończoność mo- mentów, które wywołują w widzu uczucie nieznośnego zatrzymania czasu, niemoż- liwości pójścia dalej i wydostania się z niewygodnej sytuacji. sLaJD 29. KrzyszTOF warLiKOwsKi Krzysztof Warlikowski (ur. 1962) – tworzy oryginalny teatr, jednak nie można zapominać, że jego podstaw uczył się m.in. u Lupy. W pracy z aktorem inspiruje się techniką Lupy, ale interesują go bardziej wewnątrzspołeczne konflikty. Na świat patrzy w znacznym stopniu poprzez współczesne realizacje dramatów Szekspira. Porusza w spektaklach polskie tematy tabu: nietolerancji, Holocaustu, dyskryminacji kobiet, homoseksualizmu, AIDS, poszukiwania własnej tożsamości. Zmusza swoją publiczność do spotkania twarzą w twarz z jej lękami, uprzedzeniami i społecznymi kliszami. Przykładowo: uznawana przez większość interpretatorów za słusznie poskromioną, złośnica Katarzyna w jego wersji Poskromienia złośnicy Szekspira jest ofiarą zdominowanego przez mężczyzn społeczeństwa. sLaJD 30 Biorąc pod uwagę podejmowane przez Warlikowskiego tematy, zaskoczyć może to, że swoje spektakle umieszcza w pięknych i wysmakowanych wizualne obrazach scenicznych. www.mik.krakow.pl współczesna reżyseria | 5

www.dilettante.pl sLaJD 31. Jan KLaTa Obecnie polski teatr może poszczycić się wieloma reżyserami, o których warto wspomnieć. Poniżej ci – naszym zdaniem – najważniejsi, którzy jednak zaczynają dopiero tworzyć swój własny styl teatralny. Jan Klata (ur. 1973) – to przedstawiciel najmłodszego pokolenia reżyserów poszu- kujących. W swoich spektaklach często porusza problemy współczesnego Polaka. Niejednokrotnie odnosi się do najnowszej historii Polski, uciekając od jakiejkolwiek idealizacji czy tworzenia mitologii. Akcję swojego Hamleta, któremu nadał tytuł H., umieścił w Stoczni Gdańskiej. W dużym stopniu czerpie z popkultury – nie boi się pokazywania tandety i odwołań do formy teledysku. Często wykorzystuje znane utwory muzyczne – np. w Trzech stygmatach Palmera Eldritcha jest to piosenka zespołu The Bangles Eternal Flame. Bohatera Orestei upodobnił do postaci z gry komputerowej The Punishment. Przygotował spektakl Uśmiech grejpfruta o ocze- kiwaniu mediów na śmierć papieża (jeszcze przed śmiercią Jana Pawła II!). sLaJD 32 Nie boi się używać w swoich spektaklach odwołań do konkretnych współczesnych zjawisk i dyskusji, przykładem może być przedstawienie o wejściu Polaków do UE – ...córka Fizdejki. sLaJD 33. MaJa KLeczewsKa Maja Kleczewska (ur. 1973) – jej teatr pokazuje ciemne strony psychiki człowieka. sLaJD 34 Sen nocy letniej – ponoć najbardziej radosna z komedii Szekspira – w jej interpretacji to rozgrywająca się w dyskotece opowieść o zwierzęcej, nieokiełznanej warstwie ludzkiej natury, o drzemiących w niej pierwotnych popędach, przy których czysta miłość nie ma prawa bytu, nie może zaistnieć. Równie chętnie jak Klata, wykorzystuje w swoich spektaklach cytaty z popkultury. sLaJD 35. MicHał zaDara Michał Zadara (ur. 1976) – jego praca w teatrze trwa dopiero niewiele ponad dzie- sięć lat, ale już po tym niedługim czasie zasługuje on na miano ciekawego – czyli mającego coś ważnego do powiedzenia – reżysera. sLaJD 36 Wykorzystuje zarówno współczesne, jak i klasyczne teksty (m.in. Odprawę posłów greckich Jana Kochanowskiego), by opowiadać o aktualnych problemach Polaków i ich zmaganiu się z historią. Jego interpretacje są niebanalne. Ponieważ wycho- wywał się w Stanach Zjednoczonych, jego myślenie o klasycznych tekstach nie zostało skażone szkolnymi odczytaniami. PODSUMOWANIE sLaJDy 37, 38 Chcąc ułatwić podsumowanie działalności polskich reżyserów współczesnych, proponujemy przyporządkowanie ich do czterech grup. • Do pierwszej grupy, nazwijmy ją legendy polskiego teatru, zaliczmy Jerzego Grotowskiego i Tadeusza Kantora. Ci dwaj wybitni twórcy teatralni od lat są źród- łem inspiracji dla reżyserów polskich i światowych, są żywą legendą. Grotowski to przede wszystkim twórca teatru ubogiego, Kantor znany jest jako twórca tzw. Teatru Śmierci. • Do kolejnej grupy (mistrzów) włączmy Krystiana Lupę i Jerzego Grzegorzewskie- go. Miano mistrzów można im przyznać ze względu na ich ogromną rolę w kształ- towaniu kolejnych pokoleń reżyserów, którzy teatru uczyli się u nich i od nich. Teatr Lupy tworzy sceny, które przeciągają w nieskończoność krótkie chwile, teatr Grzegorzewskiego rozbijał ciągłość fabuły klasycznych dramatów. www.mik.krakow.pl współczesna reżyseria | 6

www.dilettante.pl • Do trzeciej grupy zaliczmy tylko jedną osobę. Krystian Lupa miał wielu uczniów, jednak Krzysztof Warlikowski jest tym wyjątkowo wybitnym. Warlikowski porusza w swoich spektaklach przede wszystkim tzw. trudne tematy – nietolerancji, homoseksualizmu czy dyskryminacji. • Ostatnią grupę stanowi troje najciekawszych reżyserów z najmłodszego, tzw. poszukującego pokolenia: Jan Klata, Maja Kleczewska i Michał Zadara. Łączy ich nie tylko to, że w każdym kolejnym spektaklu poruszają w ciekawy i odważny sposób ważne współczesne tematy. Wszyscy, mimo młodego wieku, doczekali się monograficznego przeglądu (festiwalu) swoich spektakli (tzw. „Fest” w Warszawie), wszyscy otrzymali też Paszporty Polityki w dziedzinie teatru. www.mik.krakow.pl współczesna reżyseria | 7

http://dilettante.pl	47
http://dilettante.krakowist.com	2
http://dilettante.mik.krakow.pl	1

Współczesna reżyseria - scenariusz prezentacji

by Małopolski Instytut Kultury on Apr 06, 2010

Accessibility

Tags

Upload Details

Usage Rights

3 Embeds 50

Statistics

Współczesna reżyseria - scenariusz prezentacji — Document Transcript