Wittigo Keller, "Wiedeń - światowe miasto śmierci", Śmierć w Europie Środkowej

Aranżacja wystawy muzealnej pierwsze i jedyne w skali światowej Uroczyste wystawienie trumny – zakład „Entreprise des Pompes Funèbres” Początki i uwarunkowania zjawiska sięga- ją czasu, gdy gmina miasta przejmowała odejść z cechami eventu ciała, mająca dodatkowo cechy społecznego przedsiębiorstwa prywatne: w 1907 roku, eventu. Nie dziwi fakt, że niejeden wiedeń- za burmistrza Karla Luegera, został po- „Piękny pogrzeb” ciągnie się celowo jak czyk chętnie brał sobie jeden dzień urlopu, wołany do życia Miejski Zakład Chowania czerwona nić przez wszystkie pomiesz- by skorzystać z okazji i móc się przyjrzeć Zwłok Miasta Wiednia. Trzy lata później czenia muzeum, zapraszając do udziału takiemu wydarzeniu. Lueger już nie żył i otrzymał swój „piękny szerokie grono zwiedzających: turystów, pogrzeb” staraniem niedawno założonego szkoły, uniwersytety, fachowców, zwolen- Z „Entreprise des Pompes Funèbres”, przedsiębiorstwa. W ciągu kilku dzie- ników alternatywnego gotyku i voyerów..., pierwszego prywatnego przedsiębiorstwa sięcioleci prywatne zakłady pogrzebowe wszyscy przychodzą, żeby wziąć udział pogrzebowego, które umożliwiło realizację musiały zostać wykupione wraz z całym w tym szczególnym wydarzeniu kulturo- takich pogrzebów, powstał wiedeński wyraz inwentarzem, który ostatecznie legł wo-społecznym, jakie oferuje im miasto dialektalny Pompfüneberer, oznaczający u podłoża założenia muzeum: to zbiory Wiedeń. Przez „piękny pogrzeb” bowiem symboliczną postać w ozdobnym mundu- Wittigo Keller historycznie wartościowych przedmiotów, pierwotnie przeznaczonych dla wewnętrz- rozumie się pełne poloru i światowego blasku uroczystości pogrzebowe, jakie nowo rze, z charakterystycznym kapeluszem (pierogiem). Przejście konduktu żałobnego, nych potrzeb szkoleniowych, których powstała zamożna warstwa mieszczańska ciągnącego od domu przez całe miasto, na- WIEDEŃ – ŚWIATOWE MIASTO ŚMIERCI wyjątkowości nie chciano jednak ukrywać przed publicznością. W 1967 roku wystrze- lono pierwszą racę: muzeum kultury po- powołała do życia w ostatnich dziesięciole- ciach XIX wieku, i które przemysł pogrzebowy potrafił przemienić w wydarzenie leżało pojmować w kategoriach dramatur- gicznych: był to rodzaj dopracowanej co do najmniejszego szczegółu sztuki teatralnej, W chówku i czci zmarłych w Wiedniu zostało o charakterze teatralnym. naśladującej często hiszpański ceremoniał iedeń jest inny: oto hasło szczególny stosunek do śmierci i umierania. mieście – miejscu, gdzie swoją siedzibę otwarte. Dwadzieścia lat później w po- dworski arystokracji i przedstawianej na reklamowe miasta, które Nasuwa się tu nieuchronnie pytanie, czy za ma miejski zakład pogrzebowy Bestattung czątkowo skromnie wyposażonej placówce Naśladując wspaniałe pogrzeby arystokracji rozkładających się w harmonijkę stronach lubi wyjątkowość. Jego tę sytuację odpowiadają sami wiedeńczycy, Wien, otwarte zostało pierwsze muzeum narodziła się gruntownie nowa koncepcja doby baroku, epoki nadmiaru i przesadnej katalogów oferujących wszystkie kategorie wymowa ujawnia swo- których swoją drogą najpierw należałoby poświęcone czci oddawanej zmarłym oraz muzeum: powstać miała wystawa o neu- dekoracyjności, finansowo wyższe klasy zamówień: od „luksusowego full service’u” ją ostateczną trafność wtedy, gdy w grę zdefiniować (jako że od czasów c.k. tworzyli kulturze pochówku? Oferuje ono podróż tralnym, ahistorycznym designie, oparta społeczne dokonywały swojej ostatniej aż po model typu „tani pogrzeb”. Sensację wchodzi temat śmierci. Niektórzy uważają, oni pstrokatą mozaikę wielokulturową), czy w czasie w obrębie estetyki rzeczy ostatecz- na zasadzie twórczego dialogu pomiędzy autoprezentacji: powstawała doskonała wywoływały jednak przede wszystkim że całe miasto jest z tego punktu widzenia też za ów szczególny stosunek do śmierci nych, która przybliża zwiedzającym temat eksponatem a publicznością. inscenizacja ostatniej drogi martwego pogrzeby władców. unikatowym muzeum na wolnym powie- odpowiedzialne jest samo miasto Wiedeń? tabu. Gama obiektów jest tu szeroka: od trzu. Poeci posuwają się nawet do tego, by kluczowych dla ewolucji zjawiska świa- twierdzić, iż „autentyczny” wiedeńczyk Tylko tutaj istnieje pojęcie „pięknego pogrze- dectw, poprzez imperialne kosztowności, aż powinien przyjść na świat już jako obiekt bu”, od dawna oscylujące między mitem, po unikaty dla koneserów. autoportret 3 [24] 2008 | 9 muzealny; jeśli zawierzyć literaturze stereotypem a rzeczywistością. Czy mogłoby i muzyce, należy mu przypisać także bardzo być jednak inaczej, skoro właśnie w tym

Kondukt pogrzebowy pierwszej klasy nostalgiczna c.k. pompa kwietnia o 16.30 nadeszła godzina „zero”: cesarzowej Zyty po uroczystym requiem w katedrze c.k. odświętny kondukt ruszył w miasto: rozpo- Kto dysponował odpowiednim aparta- częła się inscenizacja radości w cierpieniu, mentem, naturalnie nie omieszkał dać pompe funèbre dla „ludu jako gościa honoru”, Trumny z ekspozycji muzealnej adekwatnego ogłoszenia o jego dużych jak sobie tego Zyta życzyła. W swoją ostat- oknach: można było je wynająć jako loże, nią podróż wyruszyła w uroczystym, histo- przybytek na wieczność dujemy je na pokrytych metalową folią by móc przyglądać się widowisku z lepszej rycznym powozie dworskim, który swego ozdobach z kartonu, składających się na pozycji. Oprócz tego każdy mógł wypoży- czasu służył jeszcze cesarzowi Józefowi I. Na trumny w Wiedniu zawsze był sezon; rodzaj poetyckich albumów tłoczonych czyć za kaucją porządne ubranie żałobne Mundur stangreta pochodził oczywiście ten rodzaj drewnianej piżamy zdawał ozdób trumiennych. Osobliwie wyspecja- w jednym z ekskluzywnych „zakładów z depozytu muzeum. Trumnę w powozie od- się uniwersalny i dobrze dostosowany do lizowane firmy wydawały grube katalogi towarów żałobnych”. prowadzali w kierunku krypty Kapucynów Falco wiecznie żywy – nagrobek gwiazdora na Cmentarzu Centralnym w Wiedniu potrzeb długiego snu. W etnologii uważa się próbek z obrazkowymi wzorami oscylują- tyrolscy strzelcy w kapeluszach z piórami trumny za ważne pojazdy służące do podró- cymi pomiędzy biegunem „jeszcze sztuki” Ostatni raz można było tego wszystkiego o jaskrawo czerwonym kolorze; powóz po- ostatni rock show Falco Dziś grób Falco zdobi najbardziej chyba żowania w zaświaty; w zachodnim świecie i „już kiczu”. Zostawiano w nich możliwość doświadczyć w Wiedniu w 1989 roku, przy przedzały oddziały prawie tysiąca strzelców niezwykły pomnik wszechczasów: przezro- realizują one wytyczne pozwalające na wyboru pewnych parametrów, na przykład okazji śmierci Zyty, ostatniej cesarzowej i milicji obywatelskiej z „monarchicznymi” Pięćdziesiąt lat życia, dziewięć lat w grobie, czysta szklana płyta kompaktowa o trzyme- możliwie najsprawniejszy przebieg procesu słowa „Spoczywaj w pokoju”, „Śpij dobrze!”. Austrii. Jej pogrzeb stanowił prawdziwe flagami i godłami, nadającymi konduk- dziś żywy jak nigdy; Falco – światowa trowej średnicy, na której przedstawiony rozkładu, ale czasem mogą także być po- „Do widzenia!” można było zamówić w czer- wyzwanie organizacyjne i wielkie wyda- towi zdumiewająco pstrokaty charakter. gwiazda rocka – jest prawdziwie wiedeń- jest sam mistrz, w swoim stroju przypomi- strzegane jako element wyposażenia miesz- ni, w złocie, w srebrze albo z miedzianą rzenie z racji obecności mediów z całego Tradycyjny „trójpodział” Habsburgów został skim fenomenem. Na jego odejście przy- nający skrzyżowanie Batmana z aniołem. kania-krypty, który powinien odpowiadać patyną. W ten sposób nawet bardzo tanie świata: całodniowe uroczystości, pożeg- nieco zredukowany: serce Jej Cesarskiej szli muzykalni miłośnicy rocka z czasów Fani zostawiają tu listy i prezenty. Miejsce potrzebom nabywcy związanym z jego trumny dawały się przemienić w okazałe nanie ludu i arystokracji, tysiące wpisów Mości leży już w nowej krypcie w klaszto- młodości, klub motocyklowy „MC Outsider jego ostatniego spoczynku na wiedeńskim statusem społecznym. Luksusowe modele skrzynie z prawdziwego zdarzenia, czyniąc kondolencyjnych i barwne morze wieńców. rze Muri w Szwajcarii, reszta Jej szczątków Austria”: ogolone czaszki, gęste brody, Cmentarzu Centralnym jest już od daw- oferują wnętrza z ruchomym oświetleniem złudzenie pięknego, drogiego pogrzebu Miejsca w stosownych oknach sprzedano za w Wiedniu. przepaski na czołach, ubrani w dżinsy na celem pielgrzymek. Jak trafnie pisze i wystawnymi trumiennymi dekoracjami; dostępnym również dla niższych warstw horrendalne kwoty, przemysł turystyczny i skóry. On sam był niesiony w mahoniowej Helmut Qualtinger, prototypowy autor wie- klucz do trumny – umieszczony w szka- społecznych. zareagował jak należało. W republikańskim trumnie, przykryty czerwonym płasz- deńskiej literatury popularnej, w Wiedniu tułce wyłożonej aksamitem – pozwala się jadłospisie stypy dla Zyty, księżnej domu czem z gronostaja à la król Ludwik II: tym musisz najpierw umrzeć, żeby pili twoje bezpiecznie zamknąć. Burbonów i Parmy, znalazła się oczywiście samym, w którym tak chętnie paradował zdrowie – za to potem będziesz żył długo. szynka parmeńska z melonem. Oprócz tego w jednym ze swoich clipów. Przemysł Osoby publiczne, szczególnie te związane Emblematyczny obraz opłakujących przy przy okazji pogrzebu oferowano obrazki muzyczny zaprosił wszystkich fanów na last z kulturą i ze sceną, jeszcze dziś postrzegają grobie oraz urna ze złamaną kolumną pod nieboszczki, widokówki oraz podkoszulki event: Out of the dark, into the light. swój własny pogrzeb jako ostatni, a nieraz wiszącymi gałęziami płaczącej wierzby z motywami upamiętniającymi. Pierwszego i największy show. Kultowy Falco osiągnął stały się motywami naczelnymi i odnaj- w tej dziedzinie prawdziwe mistrzostwo. Klucz do trumny autoportret 3 [24] 2008 | 10 autoportret 3 [24] 2008 | 11

Zmarłym członkom „Arcyksiążęcego Domu Austrii” przypadały w udziale przeładowa- ne sarkofagi cynowe w prywatnym miejscu pochówku Habsburgów, w krypcie Kapu- cynów, zdobne w ukoronowane czaszki, Dorożka pogrzebowa godła królewskie albo w całe sceny i hołdy z minionego życia w kwiecie barokowego przepychu. Zupełnie inaczej kazał się pochować Józef II, starszy syn Marii Teresy, którego prosta Sympatyczny portret nieboszczyka miedziana trumna miała odzwierciedlać – fotografia autorstwa Albina Mutterera samą istotę jego oświeceniowego projektu reform pogrzebowych. Józef usiłował mocą umarli jak żywi dworskich dekretów zahamować pompa- tyczną wystawność pogrzebów; jego plany Albin Mutterer, pionier w dziedzinie rozbiły się ostatecznie o tradycję, jednak fotografii nowatorskich i pomysłowych, próby położenia kresu okazałej afektacji w Józefińska trumna wielokrotnego użytku poszerzył swoją ofertę dzięki genialnej pochówków, nawet w obrębie rodziny ce- idei: jego hasło – „Reprodukujemy nie- sarskiej, szokowały całe miasto. To od niego wrzucania następnych nieboszczyków, bez trumien z centrum Wiednia na Cmentarz boszczyków jak żywych, z uderzającym wywodzi się typ grobów o strukturze szybu, dodatkowych kosztów. Na burzę protestów Centralny z użyciem ciśnienia. Przedsta- podobieństwem” – doskonale zapełniło ni- mieszczący do sześciu osób położonych rozzłoszczonej ludności nie trzeba było wiony projekt został odrzucony jako mało Samochód pogrzebowy szę rynkową. Koncepcja, by po raz ostatni jedna na drugiej. Chowano tak nawet znane długo czekać. Niecały rok później cesarz pobożny. ukazać zmarłego w odpowiednim świetle, osobistości, na przykład Wolfganga Amade- musiał się pogodzić z ograniczeniami swojej doprowadziła do powstania pierwszego usza Mozarta, pogrzebanego na cmentarzu władzy. Dekret został odwołany, zamożni Znacznie mniejszy był w Wiedniu popyt „atelier dla trupów”; w 1854 roku powstał biedermeierowskim St. Marx. wrócili do swoich „pięknych pogrzebów”. na kremację i urny. Pojemniki wydawały słynny portret dr. Petrusa – sympatyczny się zbyt małe i niepozorne, by występować i wierny. Uderzające było przede wszyst- W swoim spornym dekrecie dworskim z 1784 W dziedzinie transportu trumien pró- w teatrze „pięknego pogrzebu”, ponadto kim umiejętne przywracanie naturalnej roku oświecony cesarz nakazał także wpro- bowano wprowadzać najprzedziwniejsze zaś pojawiał się „problem metamorfo- postury zmarłym znajdującym się już wadzenie tzw. józefińskiej trumny gminnej: innowacje: obok tramwajów pogrzebo- zy”: zwłaszcza starsi ludzie mieli zawsze w stanie trupiej sztywności, poprzez mechanizm otwierający jej dno sprawiał, że wych i salonowego wagonu pogrzebowego trudność z identyfikacją ukochanej osoby sadzanie ich na krzesłach. Gdy retuszerzy wrzucani do niej zmarli, wszyci w lniane Stowarzyszenia Linii Kolejowych (którym (mierzącej – dajmy na to – 180 cm), kiedy dorysowali im oczy sprawiające wrażenie worki, wypadali dołem. Posypywanie ich zresztą przewieziono z Genewy do Wiednia umieszczono ją w tak małej puszce. O ileż naturalnych, nieboszczycy rzeczywiście wapnem miało przyspieszyć proces rozkła- ciało zamordowanej cesarzowej Elżbie- prościej było wspominać nieboszczyka, po raz ostatni wracali do życia. Kłopot du i pozwolić na szybsze ponowne zajmo- ty) pojawiła się na przykład koncepcja wyobrażając go sobie w trumnie natural- sprawiało jedynie przewożenie zmarłych wanie grobów, co było istotne z punktu „pneumatycznego” przewożenia zwłok. nej wielkości... dlatego to właśnie trumny do atelier. Odbywało się to – trudno w to widzenia oszczędności miejsca. Trumnę Miał to być rodzaj powiększonej poczty uchodziły od zawsze w Wiedniu za najważ- uwierzyć – publicznie: sadzano ich razem można było zamknąć i wykorzystać do pneumatycznej służącej do przesyłania niejsze elementy przybytku na wieczność. z żywymi w dorożce i wieziono przez cały Wiedeń do fotografika. Dopiero lata póź- Tramwaj pogrzebowy niej (1891) Ministerstwo Spraw Wewnętrz- nych wydało w tej sprawie zakaz, motywo- wany wymogami higieny. autoportret 3 [24] 2008 | 12 autoportret 3 [24] 2008 | 13

wszystkie fot. w artykule: Wittigo, Bestattungsmuseum der Bestattung Wien (Funeral Museum Vienna) Sztylet sercowy nowe muzeum na fali Twórcze podejście do tradycji: siedząca trumna – hołd dla René Magritte’a podłączano do budzika w domu grabarza; Od 2004 roku Muzeum Pochówku stanowi przy najlżejszym ruchu uruchamiał się samodzielny kompleks instytucjonalny bestattung Wien goes art „U nas leżą Państwo zawsze na swoim alarm. W 1874 roku, po otwarciu Wiedeń- w obrębie Zakładu Pogrzebowego Mia- miejscu”. To hasło zakładu pogrzebowego skiego Cmentarza Centralnego, urządzenie sta Wiednia. W dziedzinie pochówków W 2001 roku powstał niesamowity projekt może brzmieć nieco odważnie, trafia ono ulepszono za pomocą techniki elektromag- prywatnych przypadła mu w udziale artystyczny: „siedząca trumna” – hołd jednak w samo sedno, gdy je umieścić netycznej i udostępniono je naraz wielu szczególna rola przedstawiciela instytucji złożony surrealistycznemu malarzowi w kontekście współczesnej kultury eventu. Budzik ratunkowy z 1828 roku zmarłym: najlżejszy ruch był dodatkowo odpowiedzialnej za ciągłość kulturalnego René Magritte’owi. Szukając nowych form Coroczne uczestnictwo w Nocy Muzeów sygnalizowany zapaleniem się numero- dziedzictwa. wyrazu i chcąc się rozprawić z pewną epoką stało się hitem i sytuuje Muzeum Pochówku dwieście lat histerii wokół na pochówek. Podprogowy strach zachował wanego światełka. Droga do wymyślnych historii sztuki, którą uznawał za minioną, w liczbie najbardziej niezwykłych muzeów pozornej śmierci się jednak do dziś; przypominają o nim trumien ratunkowych była już krótka. Koncepcja edutainment, trafnego połącze- pionier nowego kierunku w sztuce namalo- Wiednia. Wydarzeniem 2008 roku była filmy, między innymi oparty na motywach nia education i entertainment, wypracowana wał własną wersję obrazu swojego neoklasy- specjalna oferta przetestowania trumny Przerażające wyobrażenie bycia pogrzeba- opowiadania Edgara Allana Poego Żywcem Obok tych kosztownych i skomplikowa- specjalnie dla potrzeb wystawy zawie- cystycznego kolegi Jeana Jacques’a Davida, i poleżenia w pudle – dla najodważniej- nym żywcem należy zapewne do najbar- pochowany, gdzie płomyk nadziei, że godzi- nych urządzeń stosowano też rozwiązania rającej dziś prawie tysiąc eksponatów, wprowadzając weń prostokątną trumnę. szych. Wzięło w tym udział ponad 1200 osób dziej pierwotnych obaw dręczących ludzką nę rozłąki uda się jednak jeszcze trochę prostsze. Już za życia można było zażądać odnosi się do procesu poznawania poprzez Pomysł podjęto na nowo z okazji odbywa- – po raz pierwszy w świecie spoczywających świadomość. Jego upowszechnienie w ciągu oddalić, skłania bohaterów do eksploracji w testamencie tzw. przebicia serca, które interaktywne zwiedzanie muzeum z ku- jących się co trzy lata targów pogrzebo- w trumnie „Mojra”... XIX wieku wywołało w Europie prawdziwie najbardziej niezwykłych metod ratunku. przeprowadzane było przez lekarzy po ratorem. Promuje się oferty pedagogiki wych „De Vota”: odwzorowano tu obraz masową histerię, której objawy można było Liczne grono wynalazców wykoncypowało wystawieniu zaświadczenia o śmierci. muzealnej, proponowane są specjalne Magritte’a w trzech wymiarach w postaci Tłumaczenie Emiliano Ranocchi obserwować we wszystkich warstwach spo- szeroką gamę urządzeń mieszczących się Skojarzenia z gatunkiem filmów o wam- programy dla uniwersytetów oraz insty- instalacji artystycznej i odtworzono go łecznych. Przereklamowany temat pozornej w skali od realnej użyteczności, poprzez pirach jest jak najbardziej na miejscu, tucji specjalistycznych, ze szczególnym w należącej do zakładu trumnie. śmierci stał się jednocześnie publicystyczną śmieszną osobliwość, po zagadkowo filuter- w praktyce bowiem rzecz odbywała się uwzględnieniem medycyny paliatywnej. sensacją. ną utopię. w bardzo podobny sposób: obosieczne Wciąż rosnące zainteresowanie publicz- ostrze sztyletu o długości 19 cm przebijało Obok wystawy w muzeum znajduje się ności, oddźwięk prasowy i medialny oraz Nowe odkrycia ówczesnej medycyny akade- W tej dziedzinie zasłynął na przykład serce, nie pozostawiając cienia wątpliwo- zasobne w teksty i obrazy archiwum niektóre inicjatywy Muzeum Pochówku mickiej, zainteresowanej przede wszystkim wiedeński budzik ratunkowy wprowadzo- ści co do żywotności nieboszczyka. Na dłu- dokumentalne z bogatymi zbiorami parte uczyniły z tej instytucji rodzaj tarczy obro- dokładnym ustalaniem przyczyny i czasu ny na miejscowym cmentarzu w Währing. giej liście osób, które kazały sobie przebić (zawiadomienia o śmierci), biblioteka spe- towej, gdzie spotykają się wciąż oddziałują- śmierci, doprowadziły do utworzenia kost- Zmarłym, którzy musieli kontrolnie prze- serce, znajdujemy wybitne osobowości, cjalistyczna zawierająca ponad trzy tysią- ca przeszłość, teraźniejszość i już zapocząt- nic pozwalających na zapewnienie zmarłym leżeć dobę w otwartej trumnie w kostnicy, takie jak pisarz i lekarz z wykształcenia, ce pozycji, warsztat konserwatorski oraz kowana przyszłość. wystarczająco długiego okresu oczekiwania przywiązywano do ręki sznurek, który Artur Schnitzler. sklep, w którym można zakupić kawałek muzeum i zabrać go na pamiątkę. autoportret 3 [24] 2008 | 14 autoportret 3 [24] 2008 | 15

Wittigo Keller, "Wiedeń - światowe miasto śmierci", Śmierć w Europie Środkowej

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 108

Statistics

Wittigo Keller, "Wiedeń - światowe miasto śmierci", Śmierć w Europie Środkowej — Presentation Transcript

http://autoportret.pl	105
http://www.slideshare.net	3