Vladimír Czumalo, "Oddziaływanie wzgórz", Przestrzenie władzy

vladimír czumalo oddziaływanie wzgórz wszystkie il. w artykule: archiwum autora praga i jej akropole Na górze i na dole, górne i dolne, wysokie ustroju oligarchicznym i monarchicznym, natomiast i niskie. Wartościowanie naszego świata odbywa przy ustroju demokratycznym zaleca się jednolite się w linii pionowej. W rozpiętości między niebem umocnienie całego miasta, a przy ustroju arystokra- a ziemią, między tym, co na górze, a tym, co na tycznym ani jedno, ani drugie nie jest wskazane, lecz dole, znajduje się cały ciężar i całe piękno naszego raczej większa ilość miejsc obwarowanych”1. bytowania. To samo można powiedzieć o mieście. Miasto Praga powstało ze swojego akropolu. Czytelniejsze są zawsze miasta odznaczające się Nad jądrem praskiej kotliny, właśnie w miejscu, strukturą pionową, miasta z miejscami na górze gdzie ta najbardziej się rozszerza, wyrasta wyspa, i miejscami na dole. Miejsce na górze od początku sprawująca kontrolę nad kluczowym węzłem ko- zajmował akropol. Język czeski dysponuje pięknym munikacyjnym ważnych szlaków handlowych. Od chrześcijańską na terenie Czech. Kiedy w 973 roku cony ku dopiero rodzącemu się miastu, wieńczył Rzeszy. Jako królewski, zamek Przemyślidów wyra- i precyzyjnym odpowiednikiem słowa „akropol”: epoki brązu zapraszały do osiedlenia się tutaj nie zostało założone biskupstwo praskie, gród stał się jednopiętrowy pałac książęcy z kaplicą Wszystkich żał ciągłość władzy, do której nawiązywała dynastia vyšehrad. Podwyższona powierzchnia w obrębie tylko strategiczne położenie i przyjazne warunki siedzibą biskupią. Po nim przyszły: budowa kościoła Świętych. Widoczna była także sylwetka pałacu Luksemburgów, obie dynastie pod czujną opieką miasta, wyposażona w samodzielny mur obronny klimatyczne, lecz także obfite źródła wody. Powsta- św. Jerzego i sąsiadującego z nim klasztoru Bene- biskupiego, choć nad nią zdecydowanie górowały św. Wacława. Jako cesarski, zamek reprezentował chroniła temenos, sakralny obwód i siedzibę wład- nie osady obronnej wiąże się także z przyjściem dyktynek. Książę Wacław założył kolejny kościół, budynki sakralne: nowa trójnawowa bazylika św. św. urząd cesarza i jego przedstawicieli. Odnowienie cy. Góry były zawsze przybytkami bogów i władcy Słowian. Grodzisko, które tu założyli w pierwszej rotundę, św. Wita. Po swej męczeńskiej śmierci Wita, Wacława i Wojciecha, postawiona w miejscu pałacu królewskiego stało się pierwszym przed- zawsze starali się bogom dorównać lub przynajmniej połowie IX wieku, szybko nabrało znaczenia. został w niej pochowany. Tutaj również, w 039 roku, zbyt ciasnej rotundy w latach 060-096, oraz sięwzięciem budowlanym Karola IV w Czechach. się do nich przybliżyć. Akropol był zatem miejscem, Z legend i ze świadectw archeologicznych można książę Brzetysław I przywiózł z katedry w Gnieźnie bazylika św. Jerzego, która w czasie rozbudowy Jednak mimo okazałości pałacu rozbudowa zamku skąd sprawowano nad miastem władzę zarówno wywnioskować, że już wówczas miejsce przyszłego szczątki św. Wojciecha, bł. Radzyma Gaudentego otrzymała również graniastosłupowe wieże, do postępowała głównie w obrębie budynków sakral- duchową, jak i świecką. Akropol dominował nad grodu praskiego zawierało w sobie potencjał jego i Pięciu Braci Męczenników. dziś tworzące charakterystyczny element sylwetki nych. Jednocześnie z podniesieniem biskupstwa miastem także optycznie, był bowiem widoczny znaczenia: książęcy tron, pole sejmowe i centralne Za czasów Sobiesława I i Władysława II, praskiego zamku. praskiego do rangi arcybiskupstwa położono z większości miejsc w mieście i można się było miejsce kultu. w latach 35-85, grodzisko stało się romańskim Gród uzyskał nowe przeznaczenie, kiedy Karol w 344 roku fundamenty pod nową katedrę. Została bezpośrednio doń odnieść. Pierwszy historyczny książę rodu Przemyśli- grodem z kamienia. Jego południowy mur, zwró- IV obrał sobie Pragę za stolicę Świętej Rzymskiej ona pomyślana równocześnie jako kościół rodowy Relację między władzą jako strukturą wysokoś- dów, Borzywój I, około 885 roku kazał wybudować ciową miasta i architekturą opisał z wielką precyzją na grodowym wzgórzu kościół Najświętszej Maryji już Arystoteles w VII księdze Polityki: „Co się tyczy Panny, będący chronologicznie drugą świątynią obronności miejsc, to jednak nie przy wszystkich rodzajach ustrojów jest ona równie korzystna, Arystoteles, Polityka, księga VII, w: Dzieła wszystkie, a więc np. zamek na wyniosłości dobry jest przy t. 6, tłum. L. Piotrowicz, Warszawa 200, s. 200. fot. josef sudek, Praha panoramatická, Praha 1959 54 55

przebudowa zakończona dopiero w 929 roku, wskutek której katedra przewyższyła sylwetkę Zamku, także za sprawą dostawionej nawy i dwóch wież elewacji zachodniej. Równowagę między sferą świecką a duchową akropolu przywróciła następnie przeróbka Zamku w siedzibę prezydentów nowego państwa czechosłowackiego, dzieło architekta Jožego Plečnika [Łukasz Galusek omawia je w na- stępnym artykule – przyp. red.]. Z punktu widzenia architektonicznego, przynajmniej jeśli spojrzeć od podzamcza, jest to ostatni okres w historii budowy Zamku. Tylko epoka Václava Havla była w stanie do niego nawiązać. W obu okresach uznano, że Zamek jest już postawiony, że jego postać po przebudowie terezjańskiej i dokończeniu katedry jest ostateczna, a na użytek współczesności wystarczy tylko przetłu- maczyć jego treści, kładąc nowe akcenty za pomocą dodanych drobnych elementów, mających ustalić Luksemburgów: była bazyliką koronacyjną, prze- zastrzegł dla swego najmłodszego syna Jaromira królewskie jako teren wypoczynku i zabawy. obowiązującą w danym okresie wykładnię. chowywała szczątki patronów kraju, służyła jako tron biskupi. Kiedy Jaromir, już jako biskup Gebhart, Miasto pod Zamkiem też nie jest pozostawione Historia drugiego akropolu stworzyła, pojawia- mauzoleum Przemyślidów i Luksemburgów. Jej istotnie na nim zasiadł, wybuchły ostre spory między samo sobie: renesansowy belweder, który kazał jący się i później, precedens alternatywnego roz- rozmiary i wygląd miały być odpowiednie dla pozycji nim a jego starszym bratem, panującym księciem zbudować Ferdynand I, przedłuża sylwetkę wiązania. Od początku swej historii Zamkowi rosła Pragi jako nowego Rzymu i nowego Jeruzalem. – Wratysławem II. Akropol praskiego Zamku okazał Zamku. Wzgórze zamkowe i jego bezpośrednie konkurencja. Patrząc od kotliny praskiej, na lewo od Potężna wieża południowa sygnalizowała obecność się dla obu braci za mały. Wratysław II przeniósł okolice wypełniły okazałe pałace zbudowane przez praskiego Zamku sterczy masyw Strahova. Na jego grobu św. Wacława, arcybiskupiego kościoła i po- siedzibę książęcą na Wyszehrad i rozpoczął jej włoskich architektów i rzemieślników, należące do zboczu w latach 43-44 został założony klasztor bliskiej rezydencji cesarskiej. Jednak za Karola IV budowę jako odpowiednika praskiego grodu. Udało przedstawicieli najwyższej arystokracji dworskiej. Premonstratensów (Mons Sion), który w panoramie i Wacława IV zdążono wybudować tylko wysoki chór, mu się tu założyć samodzielną, czyli podlegającą Rudolf II zainiciował zakrojoną na wielką skalę miasta konkurował z Zamkiem. W swej zamkniętości kaplicę św. Wacława, wieże i nawy, gdyż budowę bezpośrednio papieżowi, kapitułę. Jej przełożeni byli przebudowę i rozbudowę Zamku, które miały i samowystarczalności klasztor też tworzy swoisty przerwały wojny husyckie. do 462 roku jednocześnie kanclerzami, czyli naj- zjednoczyć bardzo dotąd różnorodny konglome- akropol. Kiedy Karol IV zakładał praskie Nowe Zgodnie z porządkiem koronacyjnym, który wyższymi funkcjonariuszami królestwa. Po śmierci rat budowli. Przedsięwzięcie to jednak utknęło Miasto, obsadził trzy wyróżniające się wzgórza ustalił sam Karol IV, w wigilię koronacji uroczystość Sobiesława I, w 40 roku, siedziba władcy wróciła w początkowej fazie. Po przeniesieniu cesarskiego wyjątkowymi klasztorami wraz z przynależnymi im otwierała piesza pielgrzymka władcy na drugi ostatecznie na Zamek i jedynie kapituła uratowała dworu do Wiednia pozostał tylko ledwo uchwytny kościołami. One to, razem z kościołami miejskimi praski akropol, Wyszehrad. Tutaj, w bazylice św. Wyszehrad przed upadkiem. Wreszcie Karol IV nastrój tęsknoty za czasami, gdy Zamek był sie- stworzyły kompozycję nadającą przestrzeni miasta św. Piotra i Pawła, dostojnicy kapituły pokazali mu wkomponował go w kompleks praskich „miast” dzibą królów i cesarzy. sens w wymiarze poziomym i w stopniowaniu pio- łykowy trzewik mitycznego założyciela rodu Prze- i znalazł sposoby na optyczną dominację: potężne Władza pokazała nową twarz w drugiej połowie nowym, uwieńczonym praskim Zamkiem. myślidów, Przemysła Oracza, i zawiesili mu przez obwarowanie z charakterystyczną bramą, zwaną XVIII wieku: wiedeński architekt cesarski Niccolò Miasto ustosunkowuje się do swego głównego ramię jego torbę. Powrotna pielgrzymka na Zamek Spiczastą, przebudowa kolegiaty i pałacu królew- Paccassi, autor przebudowy Schönbrunnu, obdarzył akropolu także za pośrednictwem konkurencyjnych symbolicznie odwzorowywała wznoszącą się w górę skiego. Ze zniszczeń po zdobyciu przez husytów Zamek jednolitymi prostymi elewacjami, nadając mu linii pionowych. Wieża to wielki praski temat. Wieże drogę od prostych początków królewskiego rodu po drugi praski akropol już się nie podniósł. Jednak w ten sposób nową monumentalność. Ogromna kościołów parafialnych i klasztornych pozostają triumf Luksemburgów. Karol IV nadał w ten sposób stosunek praskiego Zamku do Wyszehradu już się kubatura połączonych budowli pozostała jednak nie tylko w relacji z niebem, lecz także ze swą nowe znaczenie przedziwnej sytuacji współistnienia odtąd nie zmieni: Wyszehrad zostanie widzialnym pusta aż do powstania niepodległej Republiki matką – katedrą, podczas gdy wieże ratuszowe dwóch akropoli na dwóch różnych wzgórzach, świadectwem prehistorycznego początku miasta Czechosłowackiej. Zjednoczony korpus zamkowy nie pełnią tylko funkcji praktycznej, lecz unaocz- królujących nad praską kotliną. i narodu, Zamek zaś świadectwem początku hi- uwydatniał sylwetkę niedokończonej katedry. niają zarazem emancypację miejskiej współnoty. Pagórek zamkowy wznosi się około osiem- storycznego, symbolem państwowości, jej tradycji Wprawdzie barokowy plan jej ukończenia zaczął Tak naprawdę jednak nigdy nawet nie próbują dziesięciu metrów nad powierzchnią Wełtawy, wy- i ciągłości, oraz siedzibą obecnej władzy. być realizowany, jednak budowa została wkrótce stawać do konkurencji. Pierwszeństwo zamku szehradzki jest chyba o trzydzieści metrów niższy, Przedsięwzięcia budowlane Jagiellonów na wstrzymana. Dopiero romantyczna fascynacja w panoramie praskiej nie podlega żadnej dyskusji. niemal prostopadła wyszehradzka skała wynurza się Zamku utrwalają i wzmacniają wielkie dzieło Ka- średniowieczem i narodową przeszłością przywołała Panoramiczna wieża na szczycie wzgórza Petřín, zaś nagle prosto z rzeki. Akropol tu właśnie zrodził rola IV. Nadejście Habsburgów poszerza również ponownie do życia projekt dokończenia katedry. postawiona w 89 roku jako reprodukcja wieży kolejny akropol: książę Brzetysław przed śmiercią funkcje Zamku: za Jelenią Fosą powstają ogrody Od lat sześćdziesiątych XIX wieku ruszyła więc Eiffla w skali :5, nie nosiła w sobie żadnych treści 56 57

skich władców spoczywa na Zamku, w katedrze i w bazylice św. Jerzego. Wyszehradowi, dzięki grobom czterech królów z rodu Przemyślidów, udało się zachować swe kościoły i cmentarz nawet w obrębie twierdzy, w którą był zmieniany między 653 a 850 rokiem. Praga ma jeszcze jeden akropol, dzisiaj funkcjonalnie i ideowo pusty, podobnie jak Pomnik Narodowy: w dni świąteczne pochody udają się z miasta przez via sacra do kościołów położonych na szczycie akropolu. Katedra i dalsze kościoły Zamku połączone są z miastem i okolicą licznymi szlakami, wśród nich jednak najważniejsza jest Droga Królewska, którą udawały się orszaki koronacyjne z królewskiego dworu w mieście na Zamek (koronacyjnego porządku Karola IV prze- strzegał tylko on sam). Młoda republika odkryła źródło sacrum w okresowych zjazdach „Sokoła”, tradycyjnej organizacji wychowania fizycznego, która odegrała wyjątkową rolę w czeskim życiu narodowym. W celu wspólnego uprawiania ćwi- czeń gimnastycznych – sugestywnego rytuału Anonimowe zdjęcie z reklamowego folderu Praha z 940 roku Anonimowe zdjęcie z reklamowego folderu Praha z 940 roku wzmacniania jedności, wydajności, sprawności i witalności narodu – dziesiątki tysięcy sportowców udawały się na szczyt wzgórza Strahov, gdzie od 925 roku budowano dla nich stadion, w niektó- rych parametrach największy na świecie. Już rok później był w stanie pomieścić 30 tysięcy widzów. Do należycie przerobionej tradycji nawiązały powojenne spartakiady, na przykład w 985 roku ćwiczyło na Strahovie szesnaście grup, czyli łącznie 380 tysięcy osób. Zamek przetrwał wszelką konkurencję alter- natywnych akropoli. Jego znaczenie nie jest nimi osłabione, wręcz przeciwnie – dzięki nim jest ona mocarstwowych, więc miasto ją przyjęło. Telewi- willa, którą w 94 roku kazał sobie zbudować mocniej akcentowana. Czeskie dzieje są też od zyjna stacja nadawcza na Žižkovie, wybudowana w pobliżu Zamku Karel Kramář, późniejszy prze- samego początku historią walki o Zamek. Głowy w latach 985-992 i wysoka na 26 metrów, która wodniczący rady ministrów Czechosłowacji. państwa się zmieniają, ale królewski majestat przecież nie oddziałuje na główną panoramę mia- Jednym z najczęściej padających argumentów praskiego Zamku zostaje. Dlatego walka trwa do sta reprezentowaną przez zamek, gdyż znajduje przeciwko zwycięskiemu projektowi konkursowe- dziś, kiedy o rzeczywistej władzy zamieszkującej się po drugiej, przeciwległej stronie kotliny praskiej, mu Jana Kaplicky’ego na nowy budynek Biblioteki Zamek głowy państwa nie ma mowy i przemysł została – przeciwnie – odebrana jako wyraz buty Narodowej na Letnej jest nieudowodnione twier- turystyczny robi, co może, by stamtąd wyrugo- władzy i obdarowana szeregiem prześmiewczych dzenie, jakoby jego sylwetka miała konkurować wać jakiekolwiek dostojeństwo. Siła akropolu jest przezwisk. Jedno z nich jest dla interesującego z praskim zamkiem. Obecnie Pradze grozi skre- w stanie połączyć sakralność i świeckość, uświęcić nas tutaj tematu wielce znamienne: penis Biľaka ślenie z listy światowego dziedzictwa z powodu władzę i jej architekturę. (sekretarz Komitetu Centralnego Komunistycznej tego, że coraz więcej wysokich budynków psuje Partii Czechosłowacji, Vasil Biľak, był szczególnie panoramę miasta. tłum. emiliano ranocchi nielubianym przedstawicielem reżimu wprowadzo- Główne praskie akropole są zarazem ne- nego przez radziecką okupację). W obrębie świętej kropoliami. W masywnej bazylice na Strahovie panoramy nigdy nie została też zaakceptowana spoczywa ciało Władysława II, większość cze- 58 59

Vladimír Czumalo, "Oddziaływanie wzgórz", Przestrzenie władzy

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 10

Statistics

Vladimír Czumalo, "Oddziaływanie wzgórz", Przestrzenie władzy — Presentation Transcript