Vladimir Czumalo, "Miasto przed miastem", Architektura organiczna

„Mało miejsc wywołuje takie oczarowanie jak Czechy, a w środku Czech Praga. Wybitny czeski vladimír czumalo Praga. Inne miasta są być może wspanialsze, bar- historyk okresu baroku, Bohuslav Balbín, w swoich miasto przed dziej urocze albo po prostu »ładniejsze«. Praga was Miscellanea historica regni Bohemia nazywa rzecz ujmie i będzie trzymała z taką siłą jak żadne inne. po imieniu: „gdy zaś Filip Cluverius opisał Europę Tymi słowami norweski teoryk i historyk architektury jako wspaniałą królową, użył Czech jako pępka”. Christian Norberg-Schulz rozpoczyna w swojej Inne antropomorficzne gry kartograficzne miastem książce pt. Genius loci rozdział poświęcony Pradze. umieszczają Pragę wyżej i bardziej na lewo. Klisza Wybrał ją – obok Chartumu i Rzymu – jako wzorcową realizację swojej koncepcji miasta. „Praga – serce Europy” Na mapie umieszczonej w Pielgrzymowaniu świętych Büntinga, które ukazało się w 1610 roku jest do dzisiaj najpopularniejsza. Zanim się zużyła, w Pradze u Daniela Adama z Veleslavína, ukorono- wyrażała coś ważnego: Praga nigdy się nie stała organiczna siła pragi wana kobieta przedstawiająca Europę rozkraczyła miejscem kandydującym w sporze polegającym się szeroko między Atenami a ruską Azją. W pra- na dokładnych pomiarach niedokładnie zdefiniowa- wicy-Italii dzierży jabłko-Sycylię, w lewej (Holstein nego terytorium w celu ustalenia centrum Europy. i Dania) – berło. W centrum ciała, jakby w łonie, Spór ten rozpoczął się w 1775 roku, gdy polski as- z którego rodzi się życie, w otoczeniu gór spoczywają tronom Szymon Antoni Sobiekrajski umieścił centrum 24

wszystkie fot. w artykule: archiwum autora Europy we wsi Suchowola. Od tego momentu prawie Praga ewidentnie była tu przed Pragą. Najpopular- pół setki miast polskich, niemieckich, czeskich, sło- niejsza spośród legend o powstaniu Pragi, zapisana wackich, ukraińskich i litewskich aspirowało do tego, w Kronice czeskiej Václava Hájka z Libočan (wydanej by zostać uznanymi za centrum (polski reżyser, Sta- po raz pierwszy w 1541 roku) i na stałe włączona nisław Mucha, nakręcił o tym wspaniały film), a gra do ikonografii mitu narodowego, wyraża istotę tego toczy się dalej, w miarę jak rozszerza się terytorium miejsca w sposób bardzo sugestywny: gdy księżna Unii Europejskiej, tej nowej definicji Europy. Praga Libusza stanęła z drużyną na skale, miasto objawiło z oddali się z tego śmieje. Tętno Europy nie wynika się w całej ozdobie jej wewnętrznemu, prorockiemu z abstrakcji geometrycznego środka. Serce jest wzrokowi. Słowa proroctwa ustalają położenie organem miłości i smutku, organem życia. przyszłego wprawdzie, ale w intencji już obecnego Bohuslav Balbín zapoczątkował jeszcze inne miasta, do którego Libusza bezpośrednio wysyła biomorficzne opracowanie topografii Czech: rycina osiedleńców. Kristiána Vettera z 1668 roku, zwana Bohemiae Unikalność Pragi jest dana przez konfigurację Rosa, porównuje schodkowy amfiteatr terenu Czech terenu, którą porównuje się zwykle z Rzymem do otwierającego się, bogatego kwiatu róży, w środku i Florencją. Naturalne położenie w żywym środku, którego leży Praga. w sercu, oznacza, że próbując nazwać naturalne Żeby zrozumieć, jak bardzo jednoznacznie miejsce, które stało się Pragą, nie możemy się ograniczyć tylko do pejzażu miejskiego. Nie wyzna- miejsce Pragi jest przeznaczeniem, czają jej bowiem praskie wzgórza, lecz grzebień pogranicznych gór. Fenomenologicznej zasady wystarczy rzucić okiem na mapę fizyczną Europy. skupienia znaczeń okolicy w mieście nie można Są stolice, które stały się nimi na mocy politycznej pokazać wyraźniej. Miasto w trakcie powstawania decyzji albo zaistniałej historycznej sytuacji, bez i rozwoju przekłada miejsce naturalne na język oparcia w naturalnej lokalizacji i w historii miejsca. budynków, a w tym przekładzie dużo się gubi, cza- 25

sem już nawet nie ma czego przekładać – co było, zanikło albo zostało przykryte. Jeśli zaś szerszym kontekstem są całe Czechy, nie grozi to niwelacją i takim zatarciem pierwotnych uwarunkowań, które wykracza poza próg uzależnienia od tychże uwa- runkowań. W dodatku Praga gromadzi i reprezen- tuje pejzaż Czech nawet w sensie dosłownym: są w niej obecne wszystkie elementy, od jednostajnej równiny po dramatyczne skalne formacje i ściany najwyższego stopnia trudności. Jest tu zebrana cała terenowa morfologia, ożywiona bogactwem gatunków roślinności, rozmaitością powierzchni wodnych i strumieni. By posłużyć się językiem sta- tystyki: centralny rejestr ochrony zabytków przyrody odnotowuje dzisiaj na terenie stołecznego miasta Pragi 90 szczególnie chronionych obiektów, czyli narodowych zabytków przyrodniczych, naturalnych rezerwatów i chronionych parków krajobrazowych, 8 miejscowości o ogólnoeuropejskim znaczeniu i 73 zabytkowe drzewa. Miasto od samego początku budowało w zgodzie z tym, co zastane, nie budowało przeciwko ani zamiast; sztuczne miejsce Praga nie zagłuszyło naturalnego miejsca Praga, dodało tylko swoje akcenty i nowe głosy. Siłę pierwotnych uwarunkowań można odczytać także z czegoś tak abstrakcyjnego, jak zwyczajny plan miasta. Owszem, brak tu trzeciego wymiaru, rzeźby terenu, a miasto zastępuje dwuwymiarowy rzut poziomy zabudowanych powierzchni, ulic, placów, parków i rowów odwadniających. Jednak wprawny obserwator potrafiłby z planu Pragi odczy- tać rzeźbę terenu z samego przebiegu ulic, położenia i kształtu przestrzeni publicznej, ze stosunku między materiałami budowlanymi i zielenią. Abstrakcyjna geometria apriorycznego urbanizmu pojawia się dopiero w dzielnicach oddalonych w czasie i w przestrzeni od centrum doliny wełtawskiej. Ulice i place historycznych miast praskich ujawniają organiczny wzrost miasta i jednoznaczny determinizm pierwotnych uwarunkowań. Tkanka ulic starego miasta robi wrażenie naturalnego strumienia, które jest tak silne, że w historio- grafii najstarszych dziejów praskiego urbanizmu dłu- go cieszyła się powodzeniem tzw. teoria wyspowa. Gwoli sprawiedliwości należy poprzedzić prezentację tej teorii kilkoma objaśnieniami. Po pierwsze, musimy pamiętać o naturalnych ograniczeniach, które sta- 26

nowią barierę w poznawaniu najstarszych dziejów miast. Poznawanie to jest praktycznie skazane na informacje czerpane z archeologicznych znale- zisk. W gęsto zabudowanych centrach historycznych miast prowadzenie wykopalisk na powierzchni nie jest możliwe, sposobności ku temu dostarczają tylko roboty budowlane oraz budowanie sieci inżynieryj- nych. Także w Pradze poznanie historycznego jądra miasta posunęło się najbardziej podczas budowy metra i zakładania infrastruktury miejskiej. Skomplikowaną konfigurację naturalnego am- fiteatru, który stanowi o sile oddziaływania słynnej „wizji Pragi”, można określić (jak to czyni Christian Norberg-Schulz), wskazując trzy podstawowe elementy mające siłę „miastotwórczą”. Jest to stosunkowo równinne dno kotliny, którym płynie rzeka i które nadaje się na miejsce targowe i mieszkanie. Jest to jasno wyznaczone miejsce, gdzie można przejść przez rzekę ze względu na poziom wody i charakter dna, który w dodatku nie pozwala, by bród został za- sypany żwirem. Są tu także dwa charakterystyczne, blisko siebie położone kopce: na nich mogą stać grody, które chronią zbiegające się ku brodowi drogi oraz miasto skoncentrowane wokół targu. Miasto, wraz z grodem książęcym, powstało na najbliższym z kopców. Główny targ trzymał się jednak na dystans i znalazł sobie miejsce na prze- ciwnym brzegu rzeki, w wystarczającej odległości od niej, by nie być regularnie zatapianym. Podstawo- wymi drogami stały się naturalne dla struktury miasta szlaki przelotowe prowadzące do brodu oraz drogi łączące bród, targ, książęcą i później królewską, biskupią i arcybiskupią siedzibę z „alternatywną” siedzibą na Wyszehradzie. Stosunek dróg do terenu jest prosty: zawsze chodzi o optymalną kombinację najkrótszej i zarazem najmniej stromej łącznicy na twardym i suchym gruncie. Romańskie domy z kamienia określiły bardzo wcześnie, jak na ów- czesne europejskie warunki, dokładną lokalizację targu – dzisiejszego rynku Starego Miasta – oraz dróg na terenie późniejszego praskiego Starego Miasta. Ich najniższy poziom zachował się do dziś stosunkowo dobrze pod nawierzchnią ulicy. Na doświadczenie związane ze stopniowym pod- noszeniem się poziomu terenu miało wpływ jeszcze jedno: w XIX wieku, wskutek zmian w ekosystemie 27

dorzecza Wełtawy wzrosła częstotliwość powodzi. Rok po niszczycielskiej powodzi zimą 1845 roku zaczęto budować praskie nabrzeża. Wielowiekowy, bliski kontakt z życiodajną rzeką na jej naturalnym brzegu, znajdującym się wówczas na peryferiach miasta, stopniowo ustępował zdystansowanej relacji do jej skanalizowanego biegu. Potem przyszły wielkie powodzie w latach 1862 i 1890, kiedy to most Karola został poważnie uszkodzony. Ich medialny obraz utrwalił się w znanym schemacie: stercząca postać wysokiego dostojnika na tratwie z tłumem funkcjona- riuszy niższego szczebla przepływa praskimi ulicami i placami i nadzoruje prace ratunkowe. Poziom wody w czasie wielkich powodzi XIX wieku (widoczny zresztą cały czas w mieście nawet po usunięciu szkód za sprawą licznych tablic pamiątkowych) wytworzył wyobrażenie o średniowiecznym Starym Mieście jako miejscu dręczonym licznymi powodzia- mi. Miejski plan ze swoimi organicznymi kształtami wydłużonych, soczewkowatych brył pomiędzy roz- widlającymi i znowu zbiegającymi się ulicami nabierał logiki: z planu wynurzały się podwyższone, a przeto zabudowane wyspy – obraz praskiej, powodziowej Wenecji. Podwyższenie poziomu zostało uznane za efektywny średniowieczny środek przeciwpo- wodziowy. Dzisiaj teoria wyspowa jest tylko ciekawym świadectwem radzenia sobie z wyraźnie organiczną strukturą historycznej Pragi. Okazało się, że pro- file „wysp” i „rowów odwadniających”, uchwycone za pośrednictwem prac wykopaliskowych, nie za- wierają śladów regularnego zatapiania. Poziom wody Wełtawy był niższy aż do zaawansowanego średniowiecza, kiedy to podniósł go system jazów. Także hamujące oddziaływanie dorzecza górnego biegu Wełtawy zaczęło zanikać dopiero wskutek postępującego karczowania i intensywnych upraw 28

rolnych. Wyspowy kształt brył tłumaczą zaś potrzeby Miasta Karola IV, zatem pośrednio – na organiczny na, dlatego nie wykazuje tylko jednego systemu komunikacyjne: dzięki rozwojowi zabudowy proces porządek Starego Miasta. Do ostatniego centy- zagospodarowania przestrzenią. Zostawia miejsce stabilizacji dawnych dróg obejmował nie tylko samo metra zabudowany organizm byłego żydowskiego także dla innych interpretacji i poucza nas o tym, wyznaczanie trasy, ale też określanie jej szerokości. getta, połączonego z organizmem Starego Miasta, że »orientacja« nie oznacza tylko możliwości wyob- Kiedy wraz z rozwojem miasta przestawały one od 1895 roku był poddawany asenizacji zgodnie rażania sobie obrazu miasta, lecz zawiera w sobie wystarczać wskutek wzrostu frekwencji, nie pozosta- z ówczesnymi zasadami. W planach przygotowaw- także »objawienie« i »niespodziankę«. Poznawanie wało nic innego, jak tylko podwoić ich liczbę. czych do asenizacji pojawiła się wprawdzie sza- Pragi jest podobne do słuchania wielkiej kompozycji Struktura powstała ze skupienia dróg w kierunku chownica negująca historycznie wyrosłą strukturę, muzycznej: wciąż odsłania coraz to nowsze aspekty brodu na Klárovie skrystalizowała się budowniczo w końcu jednak zwyciężył wariant, który nie zważał siebie samej”. tak wcześnie, że nie znalazło się już miejsce dla ani na budowniczą istotę, ani na uliczne powaby miej- romańskiego mostu Judyty ani dla gotyckiego mostu sca, za to szanował trasy i proporcje ulic i przestrzeni. tłum.: emiliano ranocchi Karola. Stąd tak częste zdziwienie obcokrajowców, Chociaż teren byłego getta został zabudowany eklek- którzy, mając przed oczyma fotografie-ikony, gubią tycznymi kamienicami i przemieniony w nowoczesną Polecamy: się na krętej trasie między rynkiem Starego Miasta dzielnicę – genius loci przetrwał. Ch. Norberg-Schulz, Genius loci. Towards a Pheno- i mostem Karola, spodziewając się szerokiej, bez- Dobre to świadectwo organicznej siły Pragi menology of Architecture, NY: Rizzoli 1980. pośredniej łącznicy. – wyrosłej raczej niż zbudowanej. Christian Nor- B. Balbín, Krásy a bohatství české země, Praha berg-Schulz precyzyjnie wymienił jej dalsze zalety: 1986. Siła pierwotnych, organicznych „strumieni” „Ogólnie rzecz biorąc, jest to struktura topologicz- nie zanikła. Wspaniałe założenie praskiego No- wego Miasta, dzieło Karola IV, łączące w medium cesarskiego gotyku rzymskie doświadczenie urbanistyczne z renesansem, operowało symbolicznym porządkiem geometrycznym, abstrakcyjnym obra- zem niebiańskiej Jerozolimy. Jego geometryczny porządek idealnie jednak łączył się z porządkiem organicznym: Stare Miasto dostarczyło punktu wyjścia, do którego Nowe Miasto Karola IV ściśle przylgnęło swoim szerokim łukiem. Geometryczna osnowa miasta powstałego na mocy planu zrodziła się z organicznej logiki miasta wyrosłego własnymi siłami. Nigdzie nie przeciwstawia się swoim naturalnym uwarunkowaniom, co zresztą jest właściwe dla ekonomii średniowiecznego myślenia urbanistyczne- go. Widać ją nawet tam, gdzie geometria jest obecna a priori, jak na przykład w wypadku symbolicznego planu w kształcie krzyża, utworzonego przez koś- cioły górnego Nowego Miasta. W trzecim wymiarze wyraźnie ukształtowanego i zaledwie w minimal- nym stopniu zabudowanego terenu panuje już to, co naturalne, a kościoły jedynie dopowiadają dane uprzednio znaczenia. Organiczny nurt rozwija się dalej. Královské Vinohrady wyrastały w szybkim tempie w drugiej połowie XIX wieku tuż za murami Nowego Miasta, na planie zwykłej szachownicy, która jednak wywodziła się z osi reagujących na osnowę Nowego 29

Vladimir Czumalo, "Miasto przed miastem", Architektura organiczna

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 28, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 22

Statistics

Vladimir Czumalo, "Miasto przed miastem", Architektura organiczna — Document Transcript