Vadim Bass, "Paradoksy socrealizmu", Przestrzenie władzy

vadim bass paradoksy socrealizmu architekt a władza w stalinowskim zsrr „Nie jesteśmy w stanie, jak mi się wydaje, wymie- nić jakiegokolwiek pełnowartościowego w sensie ideowo-architektonicznym dzieła w Leningradzie, mimo że w ciągu ostatnich lat wybudowano w naszym mieście szereg dobrych, a może nawet doskonałych formalnie budynków. Najbardziej znaczącą, najpoważniejszą i najbardziej doniosłą spośród powstających obecnie budowli jest Leningradzki Dom Rad […]; niewątpliwie wyróżnia się on szeregiem architektonicznych warto- ści i nie sposób, rzecz jasna, nazwać go bezideowym, jednak nie podobna go też, moim zdaniem, zaliczyć do ideowo pełnowartościowych”. Słowa te pochodzą od Aleksandra Gegelli, fot.: archiwum autora prezesa zarządu leningradzkiego oddziału Związku Radzieckich Architektów (ZRA). Spróbujmy sobie uzmysłowić sytuację: choć od początku lat trzydziestych, kiedy ogłoszono kurs „oswojenia klasycznego dziedzictwa” (tradycyjnie liczy się od postanowienia politbiura CK Wszechzwiązkowej Komunistycz- nej Partii [bolszewików] z 23 kwietnia 1932 roku „O przebudowie organizacji literacko-artystycznych” [po którym zostało założone ZRA] i od postanowienia Leningradskij Dom Sovetov. Architekturnye konkursy 1930-ch godov: katalog. Sankt-Petersburg 2006, © Государственный музей истории Санкт-Петербурга Rady budowlanej Pałacu Rad z 28 lutego 1932 roku) minęło już prawie dziesięciolecie, to jednak formuła „autentycznie radzieckiej” architektury jeszcze nie fot.: boris tombak © Государственный музей архитектуры им. А. В. Щусева, Москва została wynaleziona. Mało tego, zarzuty niepełnowartościowości ideowej pojawiają się jeszcze przed ukończeniem budynku, którego jedynym przeznaczeniem jest to, by pomieścić partyjne i radzieckie organy władzy, innymi słowy: by stać się symbolem „radzieckości”, materialnym ucieleśnieniem ideologii. Jest to „budynek numer jeden” w drugim mieście kraju. Budowa nie jest jeszcze zakończona, a już zarzuca mu się „nieradzieckość” i „niepełnowartościowość”. A jed- 1 A. I. Gegello, Naši tvorčeskie zadači, „Architektura Leningrada” 1940, nr 6, z. 2. [Tytuły i nazwiska rosyj- skie zapisujemy w transliteracji międzynarodowej, ze względu na coraz powszechniejsze jej stosowanie i uży- teczność. Nazwiska i nazwy funkcjonujące powszechnie w języku polskim pozostawiono w tradycyjnym zapisie – przyp. red.] 12 13

Leningradskij Dom Sovetov. Architekturnye konkursy 1930-ch godov: katalog. Sankt-Peterburg 2006 © Государственный музей истории Санкт-Петербурга Stalinowska fantasmagoria uwidacznia się szczególnie w sposobach obchodzenia się z po- rządkiem architektonicznym – formą kanonizowaną Leningradskij Dom Sovetov. Architekturnye konkursy 1930-ch godov: katalog. Sankt-Peterburg 2006 © Государственный музей истории Санкт-Петербурга i cieszącą się szczególnym autorytetem w zawodzie. Wszytkie te wiwisekcje, stopniowe przekształcenia proporcji, uproszczenia i „upiększenia”, pylony, krótkie kolumienki bez entazis i niemożliwe kapitele można ująć jako znaki „odczłowieczenia” porządku, wytępienia jego antropomorficznej natury, do końca XIX wieku nie podawanej w wątpliwość. Logika po- sługiwania się porządkiem w kompozycjach odbiega tu więc znacznie od klasycznej. Źródła unikalności architektury stalinowskiej należy szukać przede wszystkim w osobliwym położeniu architekta. Odczyt sekretarza odpowie- dzialnego ZRA Karo Alabjana na pierwszym zjeździe radzieckich architektów (1937) zawierał rozdział Jak nauczyć się rozpoznawać wrogów narodu. Ra- dziecki budowniczy funkcjonuje pomiędzy nagrodą stalinowską a obozem koncentracyjnym, przy czym – podkreślmy to wyraźnie – ocena projektu, jego los oraz los jego autora są absolutnie nieprzewidywal- ne, gdyż nie wiążą się z kryteriami profesjonalizmu czy artystycznej jakości. Rosyjscy architekci mają za sobą długą i trudną historię wzajemnych relacji z władzą. Znamienne, że w 1938 roku ukazuje się wiersz Bu- downiczowie Dmitrija Kedrina, poświęcony losom twórców moskiewskiej świątyni Pokrowa na Rowie, oślepionych z polecenia Iwana Groźnego. W XX wieku, na oczach jednego pokolenia charakter tych relacji zmienia się radykalnie, przechodząc od konwencji etykiety i rytualnej retoryki początku wieku do praktyki politycznej przemocy i socjalnego konformizmu lat trzydziestych. Maksyma „klient ma zatem trzy przykłady „wzajemnej relacji formy zawsze rację” nabiera uniwersalnego znaczenia, i treści w architekturze”. „Pełny rozziew między nak budowa trwa. W istocie oznacza to, że „ideowo deklarowano związki z klasycznością, a wśród jednak „racja” nie jest tutaj oparta na kryteriach formą a treścią” ilustruje moskiewski budynek pełnowartościowa” radziecka architektura w ogóle nie wiodących mistrzów epoki znajdowali się wybitnie wizualnych. Na tym zresztą polega istotna róż- Le Corbusiera, „sztuczne połączenie” przedstawia istnieje. Albo też, dokład wykształceni profesjonaliści, którzy klasycyzm nica między „architekturą totalitarną” w ZSSR budynek na ul. Mochowej, dzieło Žoltovskiego, niej, że dowolny budynek może zostać odczytany ugruntowali już w pierwszej dekadzie XX wieku (jak i w Niemczech. W nazistowskich Niemczech „w którym współczesne mieszkanie zrealizowano jako „radziecki” lub „nieradziecki” (z wszelkimi z tego Ivan Žoltovskij, Ivan Fomin, Vladimir Ščuko i in.). architektoniczne pretensje najwyższej władzy są w tak klasycznej formie, że wywołuje konsternację”. wniosku wynikającymi konsekwencjami dla autorów), Architektura „socrealizmu” jest jednak ambiwalen- wyrażane za pośrednictwem architektonicznych Za to „stacje metra, zbudowane według projektu w zależności od politycznych potrzeb widza. tna, istnieje ona bowiem na styku różnych języków środków. W radzieckim budownictwie życzenia tow. Kaganoviča, przedstawiają poprawną korelację fot.: archiwum autora „Architektura stalinowska” jest zjawiskiem formalnych i kompozycyjnych paradygmatów. zleceniodawcy nie mają ani oczywistego sensu między formą a treścią, i wskutek tego otrzymujemy paradoksalnym. Z trudem znajdzie się drugi okres Formy historyczne, zarówno w swej postaci kano- artystycznego, ani bezpośredniego wizualnego w jego postaci najwspanialszy architektoniczny fot.: archiwum autora w historii budownictwa, który odznaczałby się nicznej, jak i przetworzone, podlegają tu pewnej przełożenia. Ma się tu raczej do czynienia z ideo- pomnik naszej epoki”2. podobną obfitością formalnych i kompozycyjnych reorganizacji w nowym kontekście. Wszystko jest logiczną kazuistyką. rozwiązań, różnorodnością, niekanonicznością. niezwykłe: rozmiar, proporcje, podziały, logika Funkcjonariusz partyjny Angarov na zebraniu 2 O nekotorych voprosach sovetskoj architektury, Jest to tym bardziej zaskakujące, że oficjalnie podporządkowania, dekoracja. architektów z 27 lutego 1936 roku przytacza „Architektura SSSR” 1936, nr 4, z. 10. 14 15

Przesłanie tej architektury na poziomie formy widz ledwie odczyta. Kompozycyjne schematy i cytaty z budowli Albertiego i Palladia w pracach Ivana Žoltovskiego, motyw ateńskich Propylejów u Vladimira Ščuki jest oczywisty dla „wykształco- nych”. Z resztą ludności architektura radziecka rozmawia nie tylko językiem klasycznego autory- tetu, lecz i w zupełnie przystępnym języku sztuk plastycznych. Kształtowanie się „socjalistycznego realizmu” wiąże się przede wszystkim z „wychowaniem” zawodowców, z edukacją profesjonalistów w dzie- dzinie funkcjonowania w warunkach braku profesjo- © Государственный музей архитектуры им. А. В. Щусева, Москва nalnej oceny. Wybitni i kompetentni znawcy swojej sztuki, operujący specyficznym językiem i sposobem myślenia, zajmują się alchemią, zgadywaniem tajemnej formuły architektury radzieckiej. Kiedy po raz kolejny nie udaje im się zgadnąć do końca, mówią o konieczności wzmocnienia krytyki i auto- krytyki. W chwili pojawienia się w formie projektu, budowla z punktu widzenia władzy już zawiera © Государственный музей архитектуры им. А. В. Щусева, Москва w sobie szereg niepowodzeń (a dokładniej: tylko połowicznych „powodzeń”) twórcy. Dowolny architekt w dowolnej chwili może się stać podejrzany, podobnie dowolny budynek. Jeśli poezja, jak pisał Majakowski, jest „jazdą w nieznane”, architektura stalinowska jest poezją szczególnego rodzaju. Jest ona klasyką w ciągłym procesie stawania się, który nigdy nie dochodzi do skutku. ną logiką artystycznego, politycznego i etycznego Chwyt „krytyki i samokrytyki” staje się swoistym Być może to właśnie cechy „niedokończoności”, kompromisu. mechanizmem obrony, sposobem na uzgodnienie „nieskończoności”, nieustannego stawania się Ubrana w szaty „racjonalnych” fraz i klasycz- aspektów formalnych i ideologicznych oraz środ- przyciągają ku tej architekturze badaczy naszego nych zasad, architektura ta okazuje się wewnętrznie kiem wspomagąjacym profesjonalne i socjopoli- czasu, z charakterystycznym dla niego tempem, absolutnie irracjonalna – podobnie jak irracjonalny tyczne przetrwanie architektury. z postmodernistycznym niedowierzaniem traktują- jest mechanizm maszyny społecznej oraz logika, Paradoksalnie, istnienie w warunkach totalitar- cego wszelkie zamknięte formuły, z urzeczywistnio- która skazuje jednych na przeżycie, innych na uni- nego reżimu pozwala na swojego rodzaju samowolę © Государственный музей архитектуры им. А. В. Щусева, Москва cestwienie. Echo tego irracjonalizmu zachowało się architekta. Efektem są unikatowe i niepowtarzalne Architektura socrealizmu rodzi właśnie „po- apofatycznie – swoim „niepodobieństwem” do Nietożsamość ta jest widoczna już w planach w szeptanej tradycji. Wspomnijmy chociażby historię oblicza budynków epoki „socrealizmu”. mniki swojej epoki”. Pomników w ogóle, budowli architektury przeszłości, która kojarzy się z roz- najważniejszej ideologicznie budowli, w niezrealizo- podpisu Stalina na projekcie hotelu „Moskwa” (mówi wizualnie bezdyskusyjnych, „klasycznych” tutaj nie poznawalnością i z tradycyjnością. wanym Pałacu Rad w Moskwie, który w założeniu miał się, że Stalinowi przedłożono do potwierdzenia dwa tłum. emiliano ranocchi ma. Jest to sztuka bezustannego poszukiwania Architektura stalinowska jest zasadniczo być równocześnie rzeźbiarskim pomnikiem – głównym warianty jednej fasady, ułożone obok siebie na jed- – poszukiwania nie „piękna”, lecz języka, formy nietożsama ze sobą samą. Budynki istnieją rów- budynkiem administracyjnym ZSRR i swoistą świąty- nej kartce, żeby dokonał wyboru. Ponieważ podpis wizualnej dla wcielenia ideologii. W ten sposób nocześnie w dwóch wcieleniach: jako materialna nią, miejscem kultu, a także do niczego niepodobną widniał w samym środku, a obawiano się powtórnie architektura stalinowska jest swojego rodzaju i zupełnie utylitarna rzeczywistość i jako obietnica „nadarchitekturą”, wcieloną ideą, wreszcie po prostu zapytać przywódcę, połączono więc oba projekty), retoryką, rozumianą jako część ideologii (zgodnie – zarys idealnej przyszłości, w której istnieją idealni „domem”, materialną strukturą przestrzenną. W latach historię wieńczenia Ministerstwa Spraw Zagranicz- z koncepcją Rolanda Barthes’a z jego Retoryki „ludzie-funkcje”, podobni do płaskorzeźbionych trzydziestych znaleziono formułę pozwalającą na nych (według podania projekt nie zakładał iglicy, obrazu), zatem rezygnującą z klasycznych spo- pionierów i naukowców ze stacji metra. Idealna połączenie tej rzeczywistości z modelującą funkcją którą dodano na życzenie Stalina) albo wreszcie sobów przekonywania widza w imię konieczności natura budynków jest szczególnie widoczna w kraju, architektury. Idealną „nadbudową” dla architektury kałamarz Kaganoviča, którego obrys miał posłużyć wyrażania treści nowej epoki. O swoim nowym, którego ludność mieszkała przeważnie w barakach mogą być rzeźba i malarstwo. „Synteza sztuk” staje jako podstawa dla Alabjanowa do sporządzenia „radzieckim” charakterze budynki świadczą i przeludnionych, starych mieszkaniach. się jednym z fetyszów radzieckiej teorii sztuk. planu teatru Armii Czerwonej. 16 17

http://autoportret.pl	247
http://www.slideshare.net	1
http://webcache.googleusercontent.com	1

Vadim Bass, "Paradoksy socrealizmu", Przestrzenie władzy

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

3 Embeds 249

Statistics

Vadim Bass, "Paradoksy socrealizmu", Przestrzenie władzy — Presentation Transcript