Vadim Bass, Architektura na wynos

Vadim Bass architektura na wynos„T eraz spotyka się osobliwego ja mam w duszy ognistego ptaka wo-smukli” Rossi, Stasow, Woronichin, rodzaju ludzi, w większości i tęsknię za monarchą Montferrand3… Trzeba wysiłku, żeby sobie przypadków są to młodzi poeci, Próby budowania rosyjskiej tożsamości na- wyobrazić te nazwiska w jednym rzędzie którzy słowo «niemiecki» wy- rodowej z elementów dostępnych zwykle z ideowcami Ropetem, Gornostajewem,mawiają prawie zawsze z zadartym nosem”, przypominają korzenny koktajl, którego Sherwoodem lub Pomierancewem4. Na-pisał oświecony i dowcipny Georg Lichten- składniki to prawosławie, samodzierżawie wiasem mówiąc, także projekt pierwszejberg pod koniec XVIII wieku. Wówczas uwa- i ludowość w różnych proporcjach. Zresztą z „narodowych” cerkwi Konstantina Tonaga ta brzmiała całkiem niewinnie. Jaką zaś z początku architektom wychodziły raczej powstał w 1830 roku, kiedy wokół pełnąpostać przybrało owo zadzieranie nosa w cią- „blamanż z kisielem”, mieszanka francu- parą budowano wielkorosyjskie zespoły –gu minionych dwóch stuleci opowiadać nie skiego z niżnonowogrodzkim. Nic w tym oblicze Puszkinowskiego, ancien regime’o-trzeba. Idea narodowa skompromitowała się dziwnego: kraj był im znany praktycznie wego Petersburga.jak żadna inna. Dziś politycznie poprawne jak „krańce Chin”. W romantycznychkręgi, odstawiwszy drewniane cyrkle, wolą fantazjach z końca XVIII wieku na tematy Ten sam Lichtenberg napisał: „Byłem w An-mówić o „narodowej swoistości” i o „tożsa- średniowieczne – powiedzmy u Wasilija glii, żeby nauczyć się pisać po niemiecku”.mości”. Historycy sztuki, otrząsnąwszy się Bażenowa1 albo Matwieja Kazakowa2 – Dla człowieka naszych czasów, nauczonegoz powojennego szoku, znowu zadają sobie rosyjskie oznaczało w ogóle gotyckie. Ale „wyobcowania” i „wczuwania”, myśl to napytania z gatunku tych, z których kiedyś po- ojców narodowego budownictwa lepiej wskroś trywialna. Ale dwieście lat temuwstał ich zawód: jak przejawia się charakter poszukiwać wśród klasycystów. „Suro- Rosjanie musieli przejechać całą Europęnarodowy, co jest właściwie niemieckiegow sztuce niemieckiej, angielskiego w angiel- 3 Carlo Rossi (1775-1849), Vasilij Petrovič Stasov (1769- 1 Vassilij Baženov (1738-1799). [Wszystkie rosyjskie -1848), Andrej Nikiforovič Voronichin (1759-1814),skiej itd. Na liście dostawców luster, w któ- nazwiska podajemy w tekście w transkrypcji polskiej, Auguste de Montferrand (1786-1858).rych przyglądają się narody ciekawe samych natomiast w przypisach – ich odpowiedniki w trans- 4 Ivan Pavlovič Ropet (1845-1908), Aleksej Maksimovičsiebie, architekci ustawili się na samej górze krypcji międzynarodowej ze względu na jej uniwersal- Gornostaev (1808-1862), Vladimir Vladimirovič Še- ny charakter; wszystkie przypisy w art. – E. R.]. rvud (1867-1930), Aleksandr Nikanorovič Pomerancevobok literatów. 2 Matvej Kazakov (1738-1812). (1849-1918). autoportret 3 [32] 2010 | 80

Sobór Świętej Trójcy w Petersburgu, proj. WasilijStasow, 1828-1835i zdobyć Paryż, żeby poczuć wreszcie podnogami swój kraj. Odtąd weszła na stałe donaszego menu zupa z ognistego ptaka, gęstozaprawiana makaronem państwowym. To te„rosyjsko-bizantyńskie” cerkwie, wybudo-wane według „reguł dobrego Tona”, te same,które Aleksander Hercen nazwał pięciogło-wymi sosjerkami z cebulastą kopułą zamiastkorków. To te „bohaterskie wrota”, te ręczni-ki haftowane i dalsze wykwinty „Ropetowsz-czyzny”. To różnorodne plony archeologicz-nych wypraw i historycznych studiów. To wikimediapojawiające się na przełomie XIX i XX wiekunarodowo-romantyczne wariacje na motywyPskowa i Nowogrodu, w literaturze zwane„neorosyjskimi” (nie mylić z „pseudo”!). no-Historycznego Władimira Pokrowskiego objawia się w pierwszej kolejności Niemcom.I tak dalej aż do powojennego budownictwa (1908) albo gigantycznego stadionu-kremla „Nasza penetracja planety” rozpoczęła się od„socjalistycznego w treści i narodowego naprzeciwko Strzałki6 autorstwa tegoż kolonii Aleksandrowka koło Poczdamu. Nicw formie” i obecnych atrap świętej Rusi. Pokrowskiego i Jeronima Kitnera7 (1914). dziwnego, że twórcą wybudowanej tu cerkwi W miastach historycznych zaś – o dziwo – Aleksandra Newskiego został wspomnianyZresztą w Petersburgu namiętne umiłowanie podobna architektura wygląda w pełni orga- już Wasilij Pietrowicz Stasow, autor – praw-rodziny carskiej do wizualnych przejawów nicznie, nawet niezależnie od jej ewidentnej dopodobnie najbardziej rosyjskiej z peters-rosyjskości tłumiła inercja otoczenia – wtórności, albo wręcz dzięki niej. burskich świątyń – soboru Trójcy Świętejobrazy cesarskiej stolicy, szkoły klasycznej. (1827-1835). I trzeba przyznać, że przyjęła sięW przeciwnym razie – proszę wyobrazić so- W 1829 roku, trzy lata wcześniej nim Siergiej tradycja sprawdzania własnej narodowejbie zabawkowe „Fieodorowskie miasteczko”5 Uwarow8 ukuł swoją trojaką formułę „prawo- tożsamości na sąsiadach.i pozostałe carskosielskie drobnoszlacheckie sławie – samodzierżawie – ludowość”, dokoń-uciechy, tylko na skalę całego miasta. Prze- czono budowlę demonstrującą poszukiwania na siebie spojrzeć, innymcież były projekty w rodzaju Muzeum Wojen- rosyjskiej specyfiki. Ponieważ – jak wiadomo pokazać – rosyjski bóg jest „bogiem w szczególności „Wszystko przypominało […] obraz jednego5 Fieodorowskie miasteczko (Фео́доровский городо́к) to Niemców”, to, co rosyjskie, w architekturze ze znanych miast Azji, w których istnie-kompleks budynków utrzymanych w stylu XVII wieku, nie jakoś nie chce się wierzyć i które,wybudowanych według projektu Stepana Kriczinskiego zdawałoby się, istnieją tylko w bogatej(Stepan Samojlovič Kričinskij) wspólnie z Władimirem 6 Strzałka Wyspy Wasilewskiej (Стрелка ВасильевскогоPokrowskim (Vladimir Pokrovskij) w latach 1913-1917 острова) to wschodni cypel Wyspy Wasilewskiej wyobraźni arabskich poetów”. Proszęw mieście Puszkin (dawne Carskie Sioło) przy Parku w Sankt Petersburgu – jeden z najpiękniejszych kom- zastąpić arabskich poetów hollywoodzkimiFermskim. Symboliczna wymowa jednolitej stylistyki pleksów architektonicznych miasta. reżyserami, aby przekonać się, że w swoichbudynku wykraczała daleko poza funkcję użytkową 7 Ieronim Sevast’janovič Kitner (1839-1929). wyobrażeniach o rosyjskiej architekturzezespołu, podkreślając jedność imperium Romanowów. 8 Sergej Semënovič Uvarov (1786-1855). autoportret 3 [32] 2010 | 81

Sobór św. Aleksandra Newskiego w Tallinie, proj. Michaił Preobrażenskij, 1894-1900 Poniżej: sobór Uspieński w Helsinkach, proj. Aleksiej Gornostajew, 1862-1868 dania, sobór Aleksandra Newskiego w Rewlu (obecny Tallin, architekt Michaił Preobra- żenskij9) wzniesiono na miejscu mogiły epickiego bohatera Kalevipoega. Drugi sobór, warszawski (najwyższa ówcześnie budowla miasta; sobór ukończono w 1912 roku), padł ofiarą „wewnętrznego sporu Słowian”: po odzyskaniu niepodległości dzieło Leontija Benois10 wysadzono w powietrze. Za to sobór Uspieński Aleksieja Gornostajewa, pomimo wszystkich sporów pomiędzy Finami i Rosja- nami, do dziś stoi w centrum Helsinek. Również na dalekiej obczyźnie architekci budowali małą ojczyznę dla rodaków, wikimedia specjalnie się nie oglądając na francuskich, włoskich lub niemieckich aborygenów. Efekt: dyplomatyczne cerkwie we Florencji, dzisiejsi przeciętni Europejczycy lub Ame- Wiedniu, Dreźnie, Genewie i innych mia- rykanie daleko nie odeszli od francuskiego stach. Świeży przykład: cerkiew św. Katarzy- oficera, który wkraczał do Moskwy w 1812 ny w Rzymie, wybudowana według projektu roku. Zresztą sami jesteśmy temu winni. Andrieja Obolienskiego11 na terenie należącej W dużej mierze sposób, w jaki widzi nas do ambasady willi Abamelek-Lazarev, nieda- świat, zawdzięczamy staraniom architek- leko bazyliki św. Piotra. Wielu Włochów nie tów o „stworzenie pozytywnego wizerunku jest zachwyconych takim podarunkiem. Przy Rosji za granicą”. czym wszystkich przyzwoitości przestrzega- no: krzyż nad kopułą nowego budynku jest Efektami tych starań w końcu XIX i na o osiem metrów niższy od „Piotrowskiego”. początku XX wieku intensywnie obrastają Swoistą odpowiedzią na te cerkwie amba- krańce imperium: obecne Litwa, Łotwa, sadzkie była budowa kościoła francuskiego Estonia oraz Polska, Finlandia. Architektu- w Petersburgu, dzieła Leontija Benois i Ma- ra na eksport jest demonstracyjna w swej riana Pierietiatkowicza12. rosyjskości i nie chce mieć nic wspólne- go z otoczeniem, co też zrozumiałe: jaki generał-gubernator zmarnuje okazję, by 9 Michail Timofeevič Preobraženskij (1854-1930). 10 Leontij Nikolaevič Benois (1856-1828). zademonstrować podległej nacji, kto jest tu 11 Andrej Obolenskij.flickr gospodarzem? I tak, według estońskiego po- 12 Marian Marianovič Peretjatkovič (1872-1916). autoportret 3 [32] 2010 | 82

Budowania świątyń za granicą oczywiście z projektem pawilonu radzieckiego na łych ówczesnych Niemczech, napuszonanie warunkowały tylko potrzeby korpusu wystawę 1937 roku, żeby postawić vis-à-vis powaga osiąga stopień niepokojący. W ar-dyplomatycznego. Po wojnie rosyjsko-tu- coś „mocniejszego”. chitekturze pierwszej dekady XX wiekureckiej (1877-1878) wznoszono cerkwie dla ambasada niemiecka Petera Behrensabraci Słowian. W 1912 roku Aleksiej Szczu- „rosjanin z niemcem spoczną na placu św. Izaaka w Petersburgu dałasiew13 zbudował zespół domu pielgrzyma obok siebie… powód do dyskusji o charakterze naro-z cerkwią w Bargradzie, włoskim Bari. …na przykład pod Stalingradem”. Albo dowym. Krytyka budynku w ówczesnejRosyjskie cerkwie pojawiają się nawet wcześniej pod Lipskiem, gdzie w setną prasie rosyjskiej zdradza nawet jakieśw kurortach. Kuracjusze z imperium rocznicę bitwy narodów z 1813 roku po- nieokreślone poczucie ulgi. Słowo zostałomogli zapić nostalgię wodą mineralną. jawiły się pomniki w najlepszy z możli- znalezione: oto ona, architektonicznaKarlsbad i inne „bady”, San Remo, „pa- wych sposobów ilustrujące wyobrażenie formuła teutońskiego imperializmu.stuszy Vevey”, Nicea – „ci Rosjanie znają o tożsamości narodowej. „Rosyjskość” Wszystko rozjaśniło się definitywniesens życia”… wcieliła się w słynną cerkiew namiotową, z rozpoczęciem pierwszej wojny świa- wypełnioną przez Władimira Pokrowskie- towej: Niemcy to barbarzyńcy, którzyPrawdziwymi targowiskami architek- go motywami z cerkwi Wniebowstąpienia niszczą cywilizację i kulturę, my – totonicznej próżności stały się jednak w Kołomienskoje pod Moskwą. Symbo- odpowiednio – Rzym, ba, wręcz wszystkiewystawy światowe. Pawilon rosyjski na lem „niemieckości” został cyklopiczny trzy Rzymy w jednym.wystawie światowej w 1878 roku w Pa- monument, dzieło Brunona Schmitza.ryżu zaprojektował Iwan Ropet, w 1900 W budowli tej, podobnie jak i w licznych W XX wieku historycy sztuki, a w ślad zaroku kraj reprezentował minikreml pomnikach Bismarcka rozsianych po ca- nimi także architekci, wykonali ruch koniaautorstwa Roberta Friedricha Meltzera14. brooklyn museum, new yorkFiodor Szechtel15 zabłysnął bajkowymmiasteczkiem w Glasgow (1901), w pierw-szej dekadzie XX wieku Europa ujrzała„neorosyjskie” pawilony Szczusiewai Pokrowskiego. Dwudziestowiecznewystawy ujawniają nie tylko poszuki-wanie siebie, lecz także prowadzeniepolityki poprzez architekturę. Grafionprzyrównano do bagnetu. Czasem rywa-lizacja budowniczych przybierała formykuriozalne. Dość wymienić detektywi-styczno-komiczną historię z AlbertemSpeerem, który zapoznał się w tajemnicy13 Aleksej Viktorovič Ščusev (1873-1949).14 Zruszcz. Roman Fëdorovič Melcer (1860-1943).15 Fëdor Osipovič Šechteľ (1859-1926).Pawilon rosyjski na Wystawie Światowej w Paryżu,proj. Iwan Ropet, 1900

Sobór św. Aleksandra Newskiego w Warszawie, proj. Leontij Benois, 1894-1912, rozebrany 1924-1926 ten sam kurhan, ta sama megalomania. W latach trzydziestych architekci bez różnicy języka lubili uproszczony porządek i kolumnady. Otóż po zwycięstwie architektura radziecka rozkwitła snopami i kło- sami, „narodowymi” drapaczami chmur i niestworzonymi bzdurami wystroju metra na kanwie moskiewskiego baroku. W su- mie idealny entourage dla hollywoodzkich niedźwiedzi i uszanek. Nawiasem mówiąc, naczelny zleceniodawca, któremu tradycja przypisuje pomysł zwieńczenia Siedmiu Sióstr16 dachami namiotowymi i iglicami, okazał się niepospolicie dokładny w wy- borze sposobu sformułowania „uczucia wikimedia narodowego”. wyobrażona wspólnotaszachowego, zgłosiwszy narodowe pretensje natężeniu sił. Trzeba było stworzyć „stolicę Jeśli rosyjscy budowniczowie narodowądo klasyki. To, co wcześniej było po prostu świata” i uwieńczyć ją „najważniejszym tożsamość „lepili z tego, co było”, sąsiedziEuropą i częścią Zachodu, stało się – Rosją. budynkiem wszech czasów i narodów”. Finowie dali odmienny przykład tego, jakTakich, którzy pragnęli spojrzeć na siebie Projekty tych budowli mogłyby niejedno można stworzyć swój rozpoznawalny językjako na jedynych prawowitych spadkobierców powiedzieć o specyfice narodowego poczu- wizualny, działając właściwie w pustceantyku, było wystarczająco dużo zarówno cia formy. W rzeczywistości germański (jeśli nie brać pod uwagę „obrazówna Wschodzie, jak i na Zachodzie. Rosjanin duch przerodził się w patetyczną nudę rodzimej przyrody”, mitologii i innychi Niemiec także w tym porywie okazali się Troosta i Speera. Dalej w „krew i ziemię” daleko niearchitektonicznych materii).jedyni. To zresztą tłumaczy całkiem pomyślny nowych niemieckich przysiółków, w walkę Powstała architektura spokojna i solidna,los cerkwi w stylu rosyjskim na niemieckiej z kosmopolitycznymi płaskimi dachami na doskonale odzwierciedlająca wyobrażeniaziemi. Świątynie w Aleksandrowce, w Dreź- rzecz narodowych i spiczastych, w „zamki o fińskim charakterze narodowym.nie, Darmstadcie, w odróżnieniu od wielu ich zakonne”, projekty gigantycznych „żołnier-rosyjskich współbraci, nie zostały zniszczone. skich sal” i monumentów Wilhelma Kreisa 16 Siedem Sióstr Stalina (ros. Сталинские высотки) toMało tego, obecny prawosławny sobór kate- oraz dalsze proste teutońskie przyjemności. siedem wysokościowców zbudowanych w Moskwie na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych z okazjidralny w Berlinie został założony… w 1936 Dzieła radzieckich kolegów czasem bardzo osiemsetlecia założenia miasta. Do Sióstr Stalina zali-roku i konsekrowany w 1938. trudno odróżnić od „wrogich”. Na przykład cza się czasami także gmach Akademii Nauk w Rydze projekty panteonu bohaterów Wielkiej i Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. Siostry Stalina są czołową realizacją stalinowskiego empiru i zostałyZa to wśród zwolenników klasyki działa- Wojny Ojczyźnianej (1942-1943) są podobne pomyślane jako tło dla ostatecznie niewybudowanegonia wojenne były prowadzone w pełnym do pomnika Frontu Wschodniego Kreisa: Pałacu Rad. autoportret 3 [32] 2010 | 84

Trochę surowa i czasem zabawkowa, alezupełnie wdzięczna i przyjazna. Takiegojęzyka nie uniknęli także petersburscyarchitekci. Zresztą niezależnie od tego,czy winę ponosi klasycyzujące środowiskoczy też imperialna pycha, rozczarowanieprzyszło szybko i terminy „fiński styl”czy „fińska moderna” nabrały wydźwiękupejoratywnego. A przecież jest jeszczemnóstwo wariantów architektonicznejtożsamości: szwedzki, szkocki, kataloński…Jak pisał Benedict Anderson: „naród jestwspólnotą wyobrażoną; narody odróżniająsię od siebie historiami, które sami o sobieopowiadają”. Jeśli popatrzymy na architek-turę pod kątem „motywów narodowych”,„bajeczki” te okazują się często raz trochęstraszne, innym razem szkolno-nudne,kiedy indziej zaś błogo-głupkowate. Bywająjednak też przyjemne wyjątki. Szczególniejeśli architekt, zgodnie z formułą SzwajcaraMaria Botty, „pracuje w obszarze pamięci”.tłumaczenie z rosyjskiego: emiliano ranocchiArtykuł ukazał się w czasopiśmie „Ermitaż” nr 4/2006.Główny budynek Uniwersytetu Moskiewskiegoim. M. Łomonosowa − jedna z „siedmiu sióstr Stalina”,proj. Lew Rudniew, 1949-1953 wikimedia

http://autoportret.pl	89
http://www.slideshare.net	21

Vadim Bass, Architektura na wynos

by Małopolski Instytut Kultury on May 17, 2011

Accessibility

Categories

Tags

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 110

Statistics

Vadim Bass, Architektura na wynos — Document Transcript