Łukasz Galusek, "Cmentarz nie taki znów wesoły", Śmierć w Europie Środkowej

J est takie miejsce, gdzie śmierć wydaje się czyli Wesoły Cmentarz, jest dziś jedną oswojona. To wioska Șăpânța leżąca na z największych atrakcji Rumunii, obowiąz- brzegu Cisy w rumuńskim Maramureszu. kowo wzmiankowaną w przewodnikowych Znajdujący się na północnym zachodzie rubrykach Must see. To prawda, że turystyka kraju, tuż przy granicy z Ukrainą, Maramu- odkryła i rozsławiła to miejsce; można nawet resz jest jedną z największych kotlin karpa- zaryzykować porównanie do Lévi-Straussow- ckich i nawet dziś stanowi swoistą enklawę, skiego smutku tropików – to taki środko- odizolowaną od reszty Rumunii, dostępną woeuropejski przypadek, w którym rynek jedynie po pokonaniu przełęczy. Górski pier- turystyczny uprzedza namysł etnografów ścień przełamuje tylko Cisa, rwącym nurtem i antropologów, dyktując własną, spłaszczoną wydostając się na zachód. interpretację zjawisk. „Świat na opak”, gdzie śmierć traktowana jest „na wesoło”, doskona- Oddalenie i izolacja sprawiły, że codzienność le bowiem wpisuje się w strategię obliczoną zachowała tu tradycyjny, niemalże odwiecz- na konsumowanie kolejnych osobliwości. Czy ny rytm. Marmaroskie wioski, do niedawna marmaroski cmentarz zdoła oprzeć się tej w całości drewniane, z niebotycznymi wie- presji, zachować coś z autentyczności w sy- żami drewnianych grekokatolickich cerkwi, tuacji na tyle już niedorzecznej, że hrabia uchodzą za doskonałe wcielenie „cywiliza- Drakula, wymyślony gdzieś na dalekim Za- cji drewna”, ostoję żywej kultury ludowej chodzie, stanowi dziś najsilniejszą „markę” i rezerwuar wszystkiego, co w Karpatach i „produkt” promujący Rumunię? Wesoły specyficznie rumuńskie. Cmentarz jest pod tym względem nie mniej Łukasz Galusek Șăpânţa jest jedną z takich wsi, ale posiada atrakcyjny, a przecież to dzieło prawdziwie niezwykłe, na swój sposób wielkie. Taka ona coś jeszcze. Tutejszy Cimitirul Vesel, refleksja nieodparcie towarzyszy nam w tym miejscu, gdzie sami jesteśmy przybyszami, turystami właśnie, wiedzionymi przewodni- kową zachętą. Mimo to zaryzykuję twierdze- taki nagrobek, jakie dziś wypełniają cmen- nie, że tajemnica cmentarza, nieco wbrew tarz. Dopiero po kilku latach Pătraş dodał nazwie, tkwi w czymś zupełnie innym. obrazek i wierszyk; odtąd epitafia dla swoich cmentarz zmarłych zamawiała już u niego każda sa- Na Wesołym Cmentarzu, zamiast zwykle pyncka rodzina. Pracy było tyle, że z czasem widniejących na nagrobkach przedstawień Pătraşowi zaczął pomagać jego uczeń, Dumi- świętych i symboli wiary, pojawiają się sceny tru Pop, zwany Tincu, który kontynuował nie taki znów z życia samych zmarłych. Ich autorem był dzieło mistrza po jego śmierci w 1977 roku. Ioan Stan Pătraş, miejscowy cieśla. Pierwszą z nich wyrzeźbił w 1935 roku dla sąsiada, któ- Krzyże z Wesołego Cmentarza to tradycyjne ry utonął w Cisie, jednak nie był to jeszcze troiţe nagrobkowe. Dominuje na nich kolor wesoły autoportret 3 [24] 2008 | 63

niebieski, symbolizujący niebo, dokąd udają pisane są w pierwszej osobie, jakby niegdy- Ale cmentarz jest tyleż zbiorowym portre- „rodzimych”, czyli Sasów siedmiogrodz- się dusze zmarłych. Ten charakterystyczny siejsi mieszkańcy wioski chcieli z zaświatów tem wioski, co wizją nieba. I to nie tylko za kich – czy Francuzów, których wyobraże- odcień zaczęto nawet określać jako albastru opowiedzieć o swoim życiu, trapiących ich sprawą iście niebiańskiego błękitu, jaki ema- nia w tym wypadku są niczym innym, jak din Șăpânţa (błękit z Șăpânţy). Być może rozterkach, nierzadko i tragediach. Widać nuje z nagrobków. Wizje sądu ostatecznego kwintesencją moralnego zepsucia, samego kiedyś jego sława dorówna „błękitowi woro- tak spełnia się zmarłych z żywymi obcowanie i następującego po nim wiecznego porządku w sobie godnego potępienia. Tyle dydaktyzm neckiemu” – barwie malowideł z monasteru w tej małej karpackiej wspólnocie, gdzie czas to niemalże rumuńska specjalność. Te naj- lojalnych duszpasterzy; jednak kiedy o niebie Voroneţ na Bukowinie. Nagrobki zdobione bardziej przypomina pętlę niźli linię prowa- słynniejsze pokrywają ściany malowanych rozmyślają zwykli śmiertelnicy, a takimi byli są ornamentami utrzymanymi w jasnych, dzącą w nieznane. monasterów Bukowiny, ale trudno wprost przecież Pătraş i Pop, sprawy jawią się mniej czystych barwach: zieleń – to symbol życia wyobrazić sobie jakikolwiek cerkiewny ganek kategorycznie. Wszak śmierć nie wybiera, i lasu, żółć – słońca i urodzaju, czerwień Epitafia przedstawiają zmarłych w momen- (pridvor) bądź przednawie bez takiej sceny. nie zważa na uczynki czy stan posiadania. – cierpienia, ale i namiętności, biel – czysto- tach, które nadały ich życiu określone pięt- Tam, gdzie jej kształt dyktowała teologia, Co więcej, w wiosce takiej jak Șăpânţa nikt ści, czerń – śmierci. Pojawiają się motywy no – czy to tragiczny w skutkach wypadek, nierzadko sprzężona z polityką, rozdział nie ma wątpliwości, kto jest obcy, a kto swój. geometryczne, roślinne oraz znaki kosmicz- czy też codzienna krzątanina, na której przebiegał dość jasno. Do raju, Nowej Jero- Ten jest swój, kogo znamy; obcy zaś są daleko ne: słońce, księżyc, gwiazdy, rozety. Nagrob- upłynął ich ziemski czas. Pătraş ukazywał zolimy, wstępowali w pierwszej kolejności i nie warto zaprzątać sobie głowy ich losem. ki nie są wykute z kamienia bądź odlane swych sąsiadów z wielką sympatią, potrafił ludzie właściwego wyznania, a więc prawo- Jeśli więc na każdego przyjdzie kolej, koniec w metalu; Pătraş wyrzeźbił je w dębowym świetnie oddać zwyczajne, bliskie im tematy, -sławni. Zdarzające się każdemu przewinie- końców wszyscy trafią kiedyś na tamten Jezus i Samarytanka przy studni – osiemnastowieczne drewnie, gdyż – jak sam uzasadniał – ludzie takie jak pobożność, pracowitość, spełniona nia – sprawa ludzkiej ułomności – nie były świat, to musi istnieć jakaś niebiańska , malowidło w cerkwi św. Praksewy w Deseşti w Maramureszu mieszkali wśród drzew i żyli miłość małżeńska i rodzicielska, ofiarność aż tak ważne, piekło zarezerwowano bowiem gdzie można będzie się odnaleźć. z drzewa. Nieprzypadkowo przecież odwie- i pomoc niesiona innym czy wreszcie spokoj- przede wszystkim dla wrogów. Kilkanaście dzający Rumunię Claudio Magris notował: na starość. kilometrów od Șăpânţy, w Deseşti, w przed- Wesołość i poufała drwina ze spraw ostatecz- i eseista, widział w niej podstawowy rys „Cywilizacja rumuńska to cywilizacja drew- nawiu cerkwi św. Praksewy widnieje jeden nych kryją w sobie podszyte melancholią rumuńskiej duszy, „rozpiętej między wytłu- na, jego dobroci i siły, sakralnej i solidnej Wesoły Cmentarz to przede wszystkim z takich sądów, gdzie wśród potępionych przeświadczenie o nieuchronności zdarzeń, mionym fatalizmem a ufnością, nigdy nazbyt łagodności rodzinnych sprzętów, ław i sto- niezwykła obrazkowa saga opowiadająca dostrzec można przedstawienia Turków, które mają nastąpić. To cecha na tyle rumuń- wybujałą”. Tak jak w popularniej balladzie łów, które zachowują w domu wspomnienie o codzienności kolejnych pokoleń miesz- Tatarów, Żydów, Niemców – rzecz jasna tych ska, że Lucian Blaga, wybitny filozof, poeta Mioriţa („Owieczka”), której bohater, pasterz, wielkich lasów, gdzie miejscowa ludność kańców wsi. W tym tkwi jego wyjątkowość ostrzeżony przez owcę o niebezpieczeństwie szukała niegdyś schronienia przed kolejnymi w dziejach sztuki, nie tylko ludowej! Șăpânţa czyhającym ze strony dwóch zazdrosnych najazdami”. to przecież miejsce jakich wiele i zapewne kompanów, zamiast ratować się ucieczką, dlatego nikt przed Pătraşem tak wnikliwie czeka na śmierć. A śmierć na połoninie, przy Najważniejsi jednak są ludzie uwiecznieni go nie sportretował. Tymczasem uchwycona całym swym tragizmie, staje się „mistycznym w nagrobkach. „Radości życia nie zaznałem, tu powszedniość w całej gamie jej odcieni aktem zaślubin”, zjednoczeniem z naturą wciąż pługiem pracowałem. Śmierć serca okazała się obszarem przez sztukę niezgłębio- – jedyną dostępną formą nieśmiertelności. nie miała, oczy z duszą mi wyrwała. Gdy nym, a przez to frapującym. Głęboki realizm ukończyłem 35 lat, życia mego nadszedł kres” wsparty bystrością obserwacji oraz epicki Mieszkańcy Șăpânțy nie demonizują śmierci. – zwierza się jeden ze zmarłych. „Byłem rozmach czynią Pătraşa i Popa – jakkolwiek Oswoili ją, zżyli się z nią na swój sposób. Tak dobrym policjantem. Pozdrawiam was i sa- ryzykowne wydawać się może to porównanie jak z sąsiadem, którego też nikt nie wybiera lutuję. Bo już się nie zobaczymy” – wtóruje – spadkobiercami tradycji braci De Limbourg, i choć bywa uciążliwy, cóż począć, to przecież inny. Wierszyki umieszczone w epitafiach twórców słynnych Godzinek księcia de Berry. nadal sąsiad. wszystkie fot. w artykule: Paweł Mazur autoportret 3 [24] 2008 | 64

Łukasz Galusek, "Cmentarz nie taki znów wesoły", Śmierć w Europie Środkowej

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 136

Statistics

Łukasz Galusek, "Cmentarz nie taki znów wesoły", Śmierć w Europie Środkowej — Presentation Transcript

http://autoportret.pl	135
http://webcache.googleusercontent.com	1