Teatr Orientu - scenariusz prezentacji

www.dilettante.pl TEATR ORIENTU SLAJD 1. TYTUŁ Na zdjęciu widać maski balijskiego teatru topeng. Poniższa prezentacja przybliżyć ma teatr Orientu. Jedną z jego najistotniejszych cech jest to, iż od wieków nie ulega on zmianom. Przenieśmy się zatem do najdalszych zakątków świata, do początków najstarszych cywilizacji. Przyglądnijmy się różnym rytuałom i nieskrępo- wanej ekspresji ciała. WSTĘP SLAJD 2. ŚWIAT ORIENTU W wymienionych krajach wykształciły się najbardziej charakterystyczne formy orientalnego teatru. POCZĄTKI SLAJD 3. WSPÓLNE CECHY Na pochodzenie orientalnego teatru istotny wpływ miała religia – hinduizm, bud- dyzm, islam, taoizm, szintoizm. Ważne były także korzenie ludowe i związane z nimi obrzędy oraz wierzenia. Pierwotnym rytuałom towarzyszyły pieśni, tańce i recytacje – później te same elementy trafiły do udramatyzowanych opowieści. W Azji rozwinął się przede wszystkim teatr tańca i teatr lalek. Taniec to pierwotny ruch ludzkiego ciała, coś co drzemie w każdym człowieku. Na bazie podstawowych ruchów rozwinęły się różne taneczne formy – zarówno te proste, jak i bardziej złożone. Wszystkie przetrwały do dziś. Rozwój gospodarczy nie miał wpływu na rozwój teatru. Zarówno biedne państwa, takie jak Wietnam, Tajlandia czy Chiny, jak i świetnie rozwinięta gospodarczo Japonia posiadały swój teatr, ponieważ do jego „budowy” wykorzystywano wszystko, co było pod ręką: świece, zwierzęce skóry, wodę. SLAJD 4. ROZWÓJ TEATRU Początkowy pochwalny i religijny charakter teatru orientalnego rozwinął się w formę rozrywkową. Teatry miały zazwyczaj wędrowny, objazdowy charakter. Stąd tak wiele w dekoracji symboli i metafor – w takich warunkach nie było bowiem możli- wości budowania stałej i skomplikowanej scenografii. Aktorstwo stało się zawodem i sposobem zarabiania na życie – pojawiło się zjawisko klanu, czy też rodziny aktorskiej. SLAJD 5 Zarówno teatr rytualny, jak i rozrywkowy możemy podzielić ze względu na rodzaj przyjętej formy. Należy jednak podkreślić, że jest to podział umowny, gdyż bardzo trudno jednoznacznie przydzielić jakiś rodzaj teatralny do ścisłych ram gatunko- wych. Na potrzeby naszej prezentacji wyróżniliśmy teatry: tańca, aktora, masek, lalek, cieni oraz form łączonych. I właśnie w takiej kolejności je prezentujemy. SLAJD 6 Oczywiście skodyfikowane formy teatralne posiadają swoją dramaturgię, opowia- dają jakąś historię. Tematy czerpano zazwyczaj z legend, historycznych anegdot i ludowych opowieści. Źródła te sprawiały, że zakres bohaterów był ściśle określony – byli to najczęściej bogowie, demony, wojownicy, władcy, a także nieszczęśliwi kochankowie. www.mik.krakow.pl TEATR ORIENTU | 1

www.dilettante.pl PODSUMOWANIE SLAJDY 7, 8 Teatr Orientu przynależy geograficznie do obszaru Azji, zwłaszcza południowo - wschodniej. Na jego powstanie i charakter miały wpływ: religia, zwyczaje ludowe i rytuały. Roz- wój gospodarczy nie miał determinującego znaczenia w procesie kształtowania się form teatralnych – teatru tańca, masek, lalek i cieni. Rozrywkowe odmiany teatru sięgają po tematy do legend, historii państwa oraz popularnych opowieści i eposów. FORMY TEATRU ORIENTALNEGO SLAJD 9. TEATR TAŃCA Dwie najważniejsze i najbardziej charakterystyczne formy teatru tańca to rozwija- jący się w Indiach kathakali oraz japoński taniec butoh. TEATR TAŃCA SLAJD 10. KATHAKALI – INDIE Największy wpływ religii na teatr można zaobserwować w Indiach. Modlono się tam w sanskrycie – języku, który dostępny był tylko wtajemniczonym braminom. Widowisko teatralne okazało się doskonałym sposobem kontaktu z wiernymi. Najbardziej znaną formą religijnego hinduskiego teatru jest kathakali. To klasyczny taniec, w którym tancerz odgrywający rolę bóstwa wykonuje na twarzy charakterystyczny makijaż, tworząc rodzaj maski. Za pomocą skodyfikowanych gestów i ruchu ciała przekazuje daną opowieść oraz jej sens. Stąd tak istotne są wielo- godzinne ćwiczenia aktorów-tancerzy, by każdy z nich mógł w sposób doskonały zapanować nad własnym ciałem. W ruchach aktorów nie może być żadnej dowol- ności czy improwizacji. SLAJD 11. BUTOH – JAPONIA Najbardziej ekspresyjna i awangardowa odmiana tańca narodziła się w drugiej połowie XX wieku w Japonii, gdzie taniec butoh – bo o nim mowa – święci swoje triumfy. Jego technika opiera się bardziej na chodzeniu niż tańczeniu w europej- skim znaczeniu tego słowa. Sięga do tradycyjnych rytuałów wieśniaków z pół- nocno-wschodniej Japonii. Ważniejsze od opowiedzenia jakiejś historii jest w nim wyrażenie emocji. Oznacza to dialog z tradycyjnym teatrem, a także protest prze- ciwko amerykanizowaniu japońskiej kultury. FORMY TEATRU ORIENTALNEGO SLAJD 12. TEATR MASEK W teatrze masek występuje aktor z osłoniętą twarzą. Najbardziej charakterys- tyczną odmianą orientalnych masek są balijskie maski topeng. Maską może być jednak także mocny makijaż – jak w japońskim teatrze kabuki. TEATR MASEK SLAJD 13. KABUKI – JAPONIA Najbardziej widowiskowa odmiana teatru orientalnego nazywa się kabuki i jest sztuką rdzennie japońską. Teatr kabuki wystawia spektakle na scenie wyposażonej w skomplikowaną maszy- nerię, także scenę obrotową. Wykształcił też formę stałego teatru instytucjonal- nego. Repertuar stanowią dramaty historyczne i obyczajowe z lirycznymi i epickimi wstawkami, składające się z kilkunastu aktów różnych sztuk. Dużą rolę odgrywają barwne dekoracje i stroje, niejednokrotnie bardzo skomplikowane i trudne do założenia, a także taniec oraz muzyka. Postacie sceniczne, gra aktorów i oprawa plastyczna określone są pewną konwencją, to znaczy mają skodyfikowane gesty, ruchy i barwy, których znaczenie jest umowne i znane widzowi. www.mik.krakow.pl TEATR ORIENTU | 2

www.dilettante.pl W kabuki wykształciły się dwa sposoby gry: aragoto – gwałtowny, dynamiczny, dla nadludzkiego bohatera, który występuje w masce (także makijażu) i wygłasza patetyczne tyrady, oraz wagoto – charakterystyczny dla amanta, ideału mężczyzny z epoki mieszczańskiej. SLAJD 14. TOPENG – BALI Na Bali wykształciła się najbardziej charakterystyczna odmiana teatru masek, czyli topeng. Teatr spełniał tam zawsze istotną funkcję. Jawajscy artyści z hindusko-buddyjskiego dworu stworzyli taniec masek topeng, broniąc się przed coraz większym wpływem kultury islamu. Głównym tematem są balijskie i jawajskie legendy. Maski są potrzebne tancerzom, by wprowadzili się w trans. W transie bowiem wyko- nują rytualny taniec mający przynieść wzrost plonów. Maska jest symbolem zawłasz- czenia i opętania – aktorzy wierzą, że po ich włożeniu wstępują w nich duchy. FORMY TEATRU ORIENTALNEGO SLAJD 15. TEATR LALEK Do najbardziej typowych teatrów lalkowych Azji należą teatry wykorzystujące indyjskie marionetki kathakali, japońskie bunraku oraz marionetki chińskie. TEATR LALEK SLAJD 16. MARIONETKI KATHAKALI – INDIE Popularny w Indiach teatr marionetek ma wiele wspólnego z wspomnianym teatrem kathakali – takie same kostiumy i ruchy, plastyka, oprawa muzyczna i repertuar. Odrębną formą jest teatr pacynek z Kerali, który tworząc swe lalki, inspirował się rzeźbami świątynnymi. Sztuki tego teatru wystawiano na dziedzińcach świątyń, placach, czasem w specjalnych budynkach przyświątynnych. SLAJD 17. BUNRAKU – JAPONIA Współczesne japońskie lalki bunraku powstały pierwotnie jako lalki jōruri. Tą samą nazwą określane były dawne popularne śpiewane opowieści o japońskich wyda- rzeniach historycznych i legendarnych (z główną bohaterką – księżniczką Jōruri). Były one prezentowane na specjalnie skonstruowanej scenie podczas „występu” lalek. Początkowo były to małe lalki ręczne. Z czasem wprowadzono lalkę większą (ok. 1 m wysokości, jej części ciała są ruchome), ubraną w bogaty kostium historyczny. Jej animacja jest niezwykle skomplikowana – porusza nią animator, któremu towarzyszy dwóch asystentów widzianych przez publiczność. Są oni ubrani w czarne stroje z kapturem zarzuconym na głowę. Dialogi dramatu, partie opisowe i liryczne wygłasza narrator-kantor przy wtórze instrumentu. SLAJD 18. CHIŃSKIE MARIONETKI Oryginalnie chińskim rodzajem teatru klasycznego jest uprawiany przez wiele stuleci teatr marionetek. Jego początki sięgają XI wieku p.n.e. Marionetki wykonywano z drzewa lub terakoty. FORMY TEATRU ORIENTALNEGO SLAJD 19. TEATR CIENI Teatr cieni jest odmianą teatru lalek. Najbardziej znane to jawajski wayang, yiugxi w Chinach oraz popularny do dziś turecki karagöz. TEATR CIENI SLAJD 20. WAYANG – JAWA Najsłynniejsza odmiana teatru cieni pochodzi z indonezyjskiej Jawy i nazywa się wayang. Ten rodzaj teatru wiąże się ściśle z kultem przodków, ale pojawiają się w nim także postaci z mitów. Wayang ma wiele odmian i do dziś zachowała funkcję pośrednika między człowiekiem a światem pozazmysłowym. Istnieje też odmiana rozrywkowa tego teatru, np. wayang purva – połączenie teatru płaskich www.mik.krakow.pl TEATR ORIENTU | 3

www.dilettante.pl skórzanych lalek i teatru cieni. Mistrzem ceremonii w wayang purva jest dalang – narrator, dyrygent muzyków (a niekiedy akompaniator uderzający stopami w instrumenty perkusyjne) i animator lalek. W spektaklu trwającym od godziny dwudziestej pierwszej do szóstej rano powinny występować 144 lalki. Podczas takiego spektaklu część widowni widzi animatora i lalki, część – cienie pojawiające się na ekranie. Lalki są wykonane z perforowanej bawolej skóry, naciągniętej na szkielet z rogu lub drewna (twarz ukazana z profilu, tułów w półobrocie) z rucho- mymi barkami i łokciami, poruszanymi dwoma drewnianymi pałeczkami. Każde wycięcie, kolor, ornament itd. są skodyfikowane i mają określone znaczenie symboliczne. Całemu spektaklowi towarzyszy gra na instrumencie – gamelanie, który tworzy niemal miniorkiestrę, bo składa się aż z trzydziestu części. Publiczność usadowiona jest po obu stronach ustawionego na środku widowni ekra- nu – mężczyźni siedzą za dalangiem, kobiety przed ekranem (widzą tylko cienie). SLAJD 21. CHIŃSKIE LALKI CIENIOWE Repertuar teatru cieniowego w Chinach stanowiły adaptacje tekstów chińskiego teatru klasycznego, opowiadań i legend. Przedstawienie toczyło się przy akompa- niamencie instrumentów za specjalnym ekranem. Widzowie oglądali poruszające się na nim cienie bohaterów opowieści. Charakterystyczne dla teatru chińskiego lalki wykonywane są z wielką precyzją z różnego rodzaju wyprawianych i nasącza- nych olejem skór, poruszane są przez animatorów za pomocą drucików. SLAJD 22. KARAGÖZ – TURCJA W Turcji od XVI wieku popularne były widowiska o charakterze obyczajowo-komicz- nym zwane karagöz. Głównym ich bohaterem jest właśnie Karagöz oraz jego sąsiad Harcivat, którzy przeżywają wiele komicznych i nieprawdopodobnych przygód. Tradycyjne lalki są poruszane za pomocą drucików i mimo iż zawsze postaci są prezentowane z profilu, lalki są niezwykle ruchome – mogą machać rękami i nogami. Warte podkreślenia jest to, że karagöz do dziś cieszy się w Turcji niesłabnącym powodzeniem. FORMY TEATRU ORIENTALNEGO SLAJD 23. FORMY ŁĄCZONE Do najsłynniejszych form łączonych należą chińska opera pekińska oraz japoński teatr Nō. FORMY ŁĄCZONE SLAJD 24. OPERA PEKIŃSKA – CHINY Podstawą wykształconej w Chinach opery pekińskiej jest doprowadzony do perfekcji i świadomie wyeksponowany indywidualny popis wielkiej gwiazdy. Na scenie mogą jednak występować tylko mężczyźni (odgrywają także role kobiet). W przedstawieniu stosuje się umowne dekoracje i nieliczne rekwizyty. Zdarza się, że aktor stoi na pustej scenie z neutralnym tłem i jedynie od ruchów jego ciała i gestów zależy, jaką „wyczaruje” przestrzeń. Sceny są prostokątne, otwarte dla widzów z trzech stron, z czwartej zakryte zasłoną. Budowane były dawniej na terenie świątyń lub przy świątyniach, niekiedy w herbaciarniach. Nie stosowano dekoracji – za wyjątkiem stołu, krzesła, łóżka; nieliczne rekwizyty miały znaczenie umowne (np. stół i dwa krzesła to szczyt góry lub mury miejskie, aktor, wchodząc na stół lub krzesło i zakrywając głowę, daje znak, że stał się niewidzialny i umknął prześladowcom). Aktorzy korzystali z masek lub stosowali pokrywający dokładnie całą twarz makijaż. Kolory oznaczały konkretne cechy, np. czerwony – męstwo wierność i prawość, biały – zdradę, żółty – spryt, niebieski – okrucieństwo, czarny – namiętność, zielony – odwagę, z kolei kropka na nosie lub motyle na policzkach to symbol błazna, żartownisia, makijaż oparty o punkty akupunktury, więc syme- tryczny, charakteryzował postać pozytywną, asymetryczny – czarny charakter. Poszczególnym kategoriom postaci przypisane były określone stroje. Istniały cztery podstawowe typy charakterów: szeng – bohater, dan – heroina, dżing – malowana twarz, i czu – klown. www.mik.krakow.pl TEATR ORIENTU | 4

www.dilettante.pl SLAJD 25. TEATR NŌ – JAPONIA W Japonii z występów wędrownych średniowiecznych komediantów wykształ- ciła się najbardziej znana forma japońskiego teatru zwana Nō. Co ciekawe, Wyspy Japońskie, tak długo znajdujące się w izolacji, wykształciły formę podobną do tej, którą znamy z antycznej Grecji. Jest to kolejny dowód na to, że ewolucja teatru wszędzie przebiegała podobnie. Przedstawienia teatru Nō odbywają się na scenie osłoniętej dachem przypominają- cym dach świątynny. Zresztą sceny teatru nō do dziś wznoszone są na dziedzińcach świątyń. Podium posiada estrady dla chóru i orkiestry. Stałym elementem dekoracji jest rysunek sosny na ścianie w głębi sceny. Aktorzy grający główne role występują w maskach i perukach. Głównym aktorem jest shite. Oprócz niego występuje aktor drugiego planu – waki. Obok sceny, na ziemi, zajmuje miejsce ośmioosobowy chór. Aktorzy posługują się konwencjonalnymi rekwizytami (np. wachlarzem zastępują- cym, zależnie od ułożenia, różne przedmioty). Stosują symboliczne gesty i ruchy. Spektakl składa się z kilku sztuk dramatycznych (poematy w formie dialogów), podzielonych interludiami farsowymi (tzw. farsa kyōgen, która zresztą obecnie przekształciła się już w osobna formę teatralną). Treść utworów zaczerpnięta jest z literatury dworskiej i legend (np. opowieści o bogach, demonach, wojownikach). ORIENT DZISIAJ SLAJD 26 Formy orientalnego teatru przetrwały w różnej formie do dziś, choć trudno ocenić, jak wiele pozostało w nich cech, które charakteryzowały je u początków ich istnie- nia. Ciekawe, że współcześnie poprzez dawne formy orientalnego teatru pokazuje się europejski dramat – chociażby Makbeta w konwencji teatru Nō. Wpływ na to miało z pewnością m.in. prezentowanie w Azji na początku XX wieku osiągnięć europejskiej dramaturgii, w tym realizmu czy naturalizmu – tak przecież odmien- nych od widowisk azjatyckich. XX wiek przyniósł więc wiele rodzajów dramatów w formie europejskiej – określanych tam jako teatr mówiony. PODSUMOWANIE SLAJDY 27, 28 Tradycyjny hinduski teatr tańca to kathakali. Orientalne lalki cieniowe (np. chińskie) wykonywano najczęściej z bardzo cienko wyprawionych skór zwierzęcych. Tradycyjnie, jako stały element scenografii, w japońskim teatrze Nō pojawiała się namalowana sosna. www.mik.krakow.pl TEATR ORIENTU | 5

Teatr Orientu - scenariusz prezentacji

by Małopolski Instytut Kultury on Apr 06, 2010

Accessibility

Tags

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 65

Statistics

Teatr Orientu - scenariusz prezentacji — Document Transcript

http://dilettante.pl	63
http://dilettante.krakowist.com	2