Sylwia Trzaska, "Przestrzeń, prywatność, przytulność, kicz", Przestrzenie prywatne

fot. dzięki uprzejmości Gutek Film Sp. z o.o. Li Edelkoort, holenderska projektantka i rów- poprzez powrót unikatu i rękodzieła w miejsce Czym jest kicz? nocześnie wyrocznia w przewidywaniu trendów opatrzonych kopii mebli znanych projektantów, w designie, od kilku już lat zwraca uwagę na dopuszczonych do masowej produkcji. Z drugiej Określenie „kicz” narodziło się w środowisku ma- zjawiska, które określa jako nesting i cocooning, strony, zapowiadana ucieczka w prywatność może larzy monachijskich lat siedemdziesiątych XIX wieku: czyli moszczenie gniazda, wygrzewanie się w cieple niepokoić przez podobieństwo z sytuacją, jaka kitschen oznaczało wykonywać coś byle jak, sprze- domowego ogniska oraz otaczanie kokonem izolu- zaistniała w pierwszej połowie XIX wieku: podob- dać gorszą rzecz tak, by uchodziła za lepszą. Pojęcie jącym od zgiełku i wrzasku zewnętrznego świata: ny manewr doprowadził wówczas do powstania szybko poszerzyło swój pierwotny zakres, najpierw tendencje, które mają w sposób trwały zdominować kultury stanowiącej apoteozę mieszczańskości, wkraczając w dziedzinę malarstwa, później zaś współczesne myślenie o wnętrzach (myślenie nasze a później – pośrednio – do narodzin pojęcia kiczu. architektury, meblarstwa i wystroju wnętrz. XX wiek oraz wielkich i małych firm oferujących nam produk- Styl, określany od lat pięćdziesiątych XIX wieku oskarżył XIX o wydanie na świat kiczu, a oskarżenia ty). Zwiastują one wycofywanie się w sferę prywatną: jako biedermeier, wytworzył model wnętrza, który można by posegregować w szufladkach oznaczo- zamiast przechadzek po salonie-ulicy rodem z Dolce – uzupełniany w kolejnych epokach – oferował nych hasłami „wulgaryzacja romantyzmu”, „tryumf Vita nastanie era wzajemnego odwiedzania się, mieszkańcom przytulność, harmonię, kameralność, kultury mieszczańskiej”, „produkcja masowa i zanik kameralnych przyjęć, do których potrzebna będzie a w zwulgaryzowanej wersji stał się symbolem rękodzieła”. Choć wydawałoby się, że estetykę nam odpowiednia, przemyślana oprawa. drobnomieszczańskiej ciasnoty poglądów. Czy XIX-wieczną już dawno zrehabilitowano, poproszeni Jeżeli tendencje te okażą się trwałe, jakie zwrot ku prywatności oznacza rzeczywiście, że grozi o podanie kilku przykładów kiczu instynktownie za- będą ich konsekwencje? Z jednej strony może- nam powódź Gemütlichkeit (z niem. przytulność, czerpniemy je z popularnej sztuki tej epoki. Słodkie my liczyć na przystosowane do indywidualnych miła atmosfera)? Czy ta ostatnia na pewno jest landszafty, pamiątki z podróży, religijne oleodruki, potrzeb, twórcze, błyskotliwe oswojenie neomo- przejawem złego smaku? Czy najwyższym stopniem koronkowe serwetki niczym śnieżne czapy osiada- fot. dzięki uprzejmości Gutek Film Sp. z o.o. dernistycznych wnętrz, celebrację prywatności przymiotnika „przytulny” musi być „kiczowaty”? jące na meblach, sztuczne kwiaty w kryształowych wazonach wyznaczają pozornie bezpieczne obszary, na których pasie się zły gust. Teoretycy kiczu (Herman Broch, Abraham Moles, Gilo Dorfles), piszący około połowy XX wieku, zgod- nie z tendencją tamtego czasu, próbowali arbitralnie przeanalizować ulotne zjawisko kiczu i wyznaczyć precyzyjną mapę kiczowych osobliwości. Podzielili kicz na słodki (którego przykłady są nam doskonale znane) oraz kwaśny (sceny śmierci, zbrodnie, horrory, wampiry). Wskazali obszary szczególnie Próby zamknięcia zmiennego pojęcia kiczu pierwotne znaczenie kiczu przeszło do historii. Kicz- podatne na zły gust, wyodrębniając między innymi w sztywne ramy zanikły wraz ze zmierzchem mo- -bylejakość nie przestał istnieć. Niezmienny wydaje kicz religijny, patriotyczny, cmentarny czy kicz miesz- dernistycznej estetyki. Twórcy i projektanci, patrząc się jeden z jego wyznaczników: poprzez skojarzenie czańskiego wnętrza. Przesadnie redukując kryteria na kicz z dystansem, bez uprzedzeń, czasem przez estetycznej brzydoty z moralną niedoskonałością, oceny do cech formalnych, proponowali zestawienia pryzmat ironii, dostrzegli w nim potencjał i uczynili głębsza natura kiczu jest definiowana jako kłam- przykładów dobrego i złego smaku. Przeciwstawiali z niego element artystycznej gry. Dzięki temu sło- stwo, przeciwieństwo autentyczności. sobie – stając po stronie tych pierwszych – amor va- wo „kicz” uzyskało dodatkowe, niewartościujące Maria Poprzęcka w książce O złej sztuce cui i horror vacui, linie prostą i falistą, kąt prosty i łuk, znaczenie; dziś można je rozumieć po prostu jako pisze: „Ponieważ nie da się naśladować aktu kolory podstawowe i pochodne, pustkę i ornament. pewien styl. Pokrewny temu sposobowi pojmowa- twórczego, stąd kicz posługuje się formami czysto Zalecali podejrzliwość wobec braku oryginalności nia kiczu jest termin camp – rozpowszechniony zewnętrznymi, najłatwiejszymi do przechwycenia (choć kicz bywa czasem zaskakująco oryginalny), przez Susan Sonntag (w artykule Notes on Camp i zastosowania [...], powtórzona będzie ozdoba, nie wobec stereotypów, pretensjonalności i wewnętrznej z 1964 roku), która jako jedna z pierwszych zauwa- konstrukcja, przejmowanie efektów bez wewnętrz- niespójności, nie dostrzegając, że można je znaleźć żyła proces nobilitacji kiczu. nej treści [...] Zło tkwiące w tej sztuce jest więc i po prawej, i po lewej stronie powyższej tabeli. przede wszystkim fałszem. Jest zaprzeczeniem nie Wyrafinowanym narzędziem diagnozowania kiczu Czy kicz kłamie? sztuki, lecz prawdy”. miała być konfrontacja podejrzanego przedmiotu Przy ustaleniu definicji kiczu jako kłamstwa z pięcioma zasadami, przedstawionymi polskiemu Estetyczna przemiana w drugiej połowie XX nie obyło się nawet bez poważnych oskarżeń pod il. marcin klag czytelnikowi przez Abrahama Molesa: zasadą nie- wieku – zgoda na heterogeniczność struktur, adresem ludzkości. Herman Broch wprowadził po- dostosowania, kumulacji, synestezji, przeciętności dopuszczenie wielości estetycznych wyborów, jęcie człowieka kiczowego. Pisał: „Kicz nie mógłby i komfortu (por. tabela poniżej). rehabilitacja ornamentu i koloru – nie oznacza, że bowiem ani powstać, ani przetrwać, gdyby nie istniał 56 57

człowiek który lubi kicz i jako producent sztuki chce prowadzić do chęci uchylenia się od niego, a w kon- go wytwarzać, a jako konsument sztuki gotów jest sekwencji wpędzić w towarzyską izolację. go kupować. [...] Sztuka w najszerszym znaczeniu Nie wylewajmy jednak dziecka z kąpielą. Nie tego słowa jest zawsze odbiciem określonego dajmy się wystraszyć bezkompromisowości Brocha człowieka i jeśli kicz jest kłamstwem [...] to zarzut – warto uczynić z niej ostatnią deskę ratunku w sytu- ten godzi w człowieka, który potrzebuje takiego acjach, gdy brzydota i nagromadzenie kiczu stają się kłamliwego i upiększającego zwierciadła, aby się zagrożeniem dla naszego zdrowia psychicznego. w nim rozpoznać i z prostoduszną przyjemnością Z kolei brak autentyczności i fałsz jako wyznacz- stanowić efektowną ozdobę bez treści i wewnętrznej przyznać do swoich kłamstw”. niki kiczu sprawdzają się we współczesnym świecie konieczności, czy przestrzeń sama w sobie może Opinia Brocha każe z niepokojem przyjrzeć się pozornie pozbawionym sztywnych norm estetycz- generować kicz? Chęć posiadania dużego domu, naszym domom i mieszkaniom: w każdej chwili może- nych. Spróbujmy posłużyć się nimi, przyglądając przeniesienie rozmiarów i proporcji pomieszczeń my zostać pociągnięci do odpowiedzialności, osądzeni tak odległym, zdawałoby się, od kiczu pojęciom, znanych z architektury publicznej, galerii sztuki czy i skazani za sztuczną słodycz włóczkowego pudelka, jak przestrzeń. prawdziwych loftów do architektury kameralnej, zwy- kłamstwo materiału drewnopodobnej meblościanki, kle podyktowane pragnieniem podkreślenia funkcji a nawet lśnienie granitowej posadzki, stanowiącej Kicz przestrzeni prywatnej, czyli co robić, reprezentacyjnej domu lub mieszkania, a czasem smutny kontrast z niepozornością życia, jakie przyszło gdy miejsca jest za dużo? przyzwyczajeniem architekta, może stać się kiczową Jeśli nie jesteśmy pewni swoich sił, buduj- Czy jest lekarstwo na kicz? nam wieść. W chwili, w której zarzuty stawiane naszym pułapką. Duża przestrzeń bywa trudna w aranżacji my mniejsze domy. Możemy wziąć przykład ze przestrzeniom stają się zarzutami stawianymi nasze- Skoro w naszych czasach kicz znika z miejsc, i zamieszkiwaniu. Jeżeli nie odbywamy, jak Felicjan świetnych architektów i projektantów, takich jak Ostatecznym znakiem rozbrojenia XIX-wiecznej mu wnętrzu (tj. jaźni), przestrzeń prywatna zmienia w których jest oczekiwany, czy powinniśmy go szu- Dulski, codziennych zdrowotnych spacerów na kopiec Le Corbusier, Eileen Gray, Jean Prouvé, czy Piero bomby złego smaku stało się uznanie kiczu za specy- się w pole nieustającego moralnego egzaminu. Lęk kać tam, gdzie pozornie nie ma nic do roboty? Czy we własnym mieszkaniu, nie prowadzimy w domu Bottoni, którzy, projektując na własny użytek, ficzny styl. Wśród propozycji współczesnych projektantów przed stawaniem do takiego sprawdzianu może nas sama przestrzeń prywatna może być nieautentyczna, galerii sztuki, nie używamy go jako artystycznego ograniczali metraż na rzecz doskonałej jakości przewijają się szydełkowe wzory, toczone nogi mebli, atelier, a bieg historii dawno uwolnił nas od chmar wykonania, przemyślanego piękna i funkcjonalności motywy z jeleniem na skale, połączonych z oszczędnymi, zasiedziałych krewnych i rezydentów, zadanie wnętrza, i tak przecierali ścieżkę nadchodzącej erze zredukowanymi do minimum formami. Tak jak wcześniej oswojenia jej bez otarcia się o kicz może okazać kameralności, przytulności i nesting. za przeciwieństwo kiczu uznano prostotę formy, brak fot.: www.bretz.de się niełatwe. Nadmiar przestrzeni prywatnej czyni ornamentu i redukcję koloru, tak dziś, przyjąwszy styl ją nieprzyjazną, a próba opanowania pustki czasem Niech przytuli mnie mieszkanie! modernizmu za jedną z równoległych, możliwych form prowadzi do bezładnego zapełniania jej mnóstwem wyrazu, równie podatną na błędy złego smaku, przeci- Zasady kiczu Cechy Przykłady niepotrzebnych rzeczy. Sytuacja posiadania zbyt Jeśli stawiamy sobie pytanie, jak ważna jest wieństwem tym może stać się dobra znajomość własnych dużej przestrzeni kończyć się może również kupo- prywatna przestrzeń w życiu współczesnego czło- potrzeb i znalezienie dla nich możliwie najlepszego wyra- waniem przeskalowanych kanap w rozmiarze XXL wieka, warto odwołać się do znaczenia, jakie nadaje zu we wnętrzu. Jest nim understatement, szukanie szla- lub tak zwanych wypoczynków (czegoś, co Niemcy jej niemiecki filozof Peter Sloterdijk. Proponuje on chetności w bezpretensjonalności i zaniechaniu, a nade wdzięcznie nazwali sitzlandschaft), wyściełanych uznać architekturę za sztukę imersyjną. Imersja to wszystko nowa prywatność. Może właśnie cocooning meblowych wysp, na których zamiast czarodziejki pojęcie wywodzące się z zanurzania się w sztucz- – staranne uszczelnienie ścian przeciwko przeciągom Kirke czyha rozleniwienie i sen. Wielkie wnętrza, nych światach percepcji, powstałe w kontekście nadmiaru, przeciwko bezmyślnej produkcji masowej oraz których właściciele oparli się pokusie zapełniania, współczesnej sztuki komputerowej. W odniesieniu nerwowej konsumpcji wyrosłej z marzeń o bogactwie, idą często w parze z minimalistycznym wystrojem. do architektury oznacza ono sztukę zanurzania przytulności i szczęściu jest wolnością od kiczu. Czyste, wypełnione powietrzem, oszczędne w detalu, się w przestrzeń i podlegania stworzonej przez nią nieskazitelne przestrzenie są pozornie całkowicie iluzji. Szczególnie predestynowana do imersji w tym Polecamy: odporne na kicz. Niestety, nawet w nich może zadrgać kontekście jest, zdaniem Sloterdijka, architektura H. Broch, Kilka uwag o kiczu i inne eseje, Warszawa wskazówka kiczowego sejsmografu – wyczuje porcję wnętrz, która zajmuje się w istocie „wytwarzaniem 1998. zbyt łatwego „dobrego smaku”, gładką poprawność sytuacji otulenia”. Uważa, że ta sytuacja otulenia, A. Moles, Kicz, czyli sztuka szczęścia, Warszawa profesjonalnego projektanta niezgodną z indywi- zatopienia się w wybranym mikrośrodowisku, może 1978. dualnością mieszkańców, niedostosowanie do ich stać się propozycją terapii w naszych czasach. S. Sonntag, Notes on Camp, http://interglacial. potrzeb, wreszcie uleganie masowym gustom. Wyznaczając nowy cel prywatnej przestrzeni, com/~sburke/pub/prose/Susan_Sontag_-_ Duża przestrzeń to prawdziwe wyzwanie. Sloterdijk czyni równe pod względem dobrego Notes_on_Camp.html Wymaga nadania treści, poświęcenia, dyscypliny, smaku wnętrze w stylu funkcjonalistycznym, śród- M. Poprzęcka, O złej sztuce, Warszawa 1998. pewnej ręki, a nawet skłonności do przedkładania ziemnomorskim, ludowym, minimalistycznym lub P. Sloterdijk, Architektura jako sztuka imersyjna, piękna malarskich i architektonicznych kompozycji w kiczowym, o ile tylko spełnia narzucone mu zada- „Architektura” 8 (2007). ponad własny komfort. W przeciwnym razie nienie – odpowiada chwilowym potrzebom użytkownika jednokrotnie staje się składowiskiem przedmiotów, i jest naznaczone piętnem jego osobowości. Tym bezosobowym martwym nadmetrażem osłodzonym samym dodaje jeszcze jeden, bardzo współczesny pracą architekta wnętrz. Szczególnym przypadkiem sposób rozumienia kiczu – dla świadomego odbior- nadmiaru przestrzeni są dominujące w krajobrazie cy, lecz już bez czytelnego nawiasu podkreślającego fot.: www.bretz.de polskiej wsi betonowe klocki o trzech piętrach za- dystans, bez wyraźnej ironii i zabiegu sprowadzania pełnionych podobnymi kompletami mebli, z których każdego kiczu do campu (zabiegu, który stosowany życie uciekło do przyziemia. zbyt często, nudzi i trąci myszką). 58 59

Sylwia Trzaska, "Przestrzeń, prywatność, przytulność, kicz", Przestrzenie prywatne

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 554

Statistics

Sylwia Trzaska, "Przestrzeń, prywatność, przytulność, kicz", Przestrzenie prywatne — Presentation Transcript

http://autoportret.pl	550
http://www.slideshare.net	4