Stefano Cammelli, "Mit Pekinu", Przestrzenie władzy

stefano cammelli mit pekinu o stolicy, której nie było kie te elementy zlały się w mit, który nie ma już Kiedy historyk natrafia na obraz Pekinu w sobie nic monumentalnego, artystycznego ani i obserwuje jego triumf w zbiorowej wyobraźni architektonicznego. To legenda jak każda inna, Europejczyków, nie może nie zauważyć, że istnieje niewypowiedziana i stanowiąca sumę chińskiej w niej Pekin wymarzony i cudowny, którego nikt mądrości, tajemnic zamkniętego wobec Zachodu nie widział, którego nikt nie zwiedzał i który żyje mocarstwa, kultury głębokiej, lecz trudnej, odległej, nieskalaną sławą w tej sferze ludzkiego życia, gdzie koniecznie zakazanej. nie ma doświadczenia, lecz tylko sen. Kiedy powstał mit Pekinu, stolicy o niemożliwej Miasto zostało stolicą w XIII wieku, wtedy zwie- i niepospolitej urodzie? Być może mit ten nigdy się dził je Marco Polo, a zamknięcie dla cudzoziemców nie urodził, być może zawsze istniał – w tym sensie, nastąpiło wraz z przejęciem władzy przez dynastię że już wtedy, kiedy Rzym handlował i dialogował Ming (1368). Wstęp do niego był wzbroniony aż z dalekim Wschodem w poszukiwaniu przypraw do drugiej połowy XIX wieku. Sześć wieków cał- i jedwabiu, ta odległa i mądra ziemia niczego nie kowitego zamknięcia, bez wyjątków. W wiekach potrzebowała i sprzedawała swój cenny towar tylko tych nieliczni Europejczycy, którym zezwalano na w zamian za złoto; była już tak zaawansowana wjazd do Chin, nie mogli nawet mieć nadziei na to, cywilizacyjnie, tak rozwinięta i uczona, że nie mogła że zbliżą się do Pekinu. A tych, którym przypadał być niczym innym jak tylko snem. w udziale ów wyjątkowy przywilej, czyli jezuitów, Sześć wieków skromnych opisów i milczenia: zamykano w jego murach jak w złotym więzieniu. Pekin pozostawał mitem przez całe średniowiecze. Pekin stawał się wtedy ich miastem, w którym cie- Był nim dla europejskich dworów i dla papieża, szyli się względną wolnością oraz licznymi, ważnymi dla rosyjskich carów i polskich królów, lecz żaden przywilejami. Wielu z nich nie zezwalano już jednak z nich – nawet najzamożniejszy i najpotężniejszy wszystkie il. w art.: Le Tour du Monde, Paryż 1860 i 1873 na wyjazd: to jak gdyby naruszenie tabu – ujrzenie – nie byłby w stanie powiedzieć, jak w rzeczywi- stolicy – pociągało za sobą dożywotnie więzienie stości wygląda Pekin, jaka jest jego struktura, jak w cudownym, literackim raju, z którego nie wolno wyglądają jego przestrzeń, budynki. Wprawdzie było się oddalać. w osiemnastowiecznej Europie dochodzą z Pekinu Żadne inne miasto na świecie nie może się listy jezuitów, ludzi o ogromnej kulturze i wyro- chlubić tak bajecznym i wywierającym tak silne bieniu literackim, listy mówiące o domach, które wrażenie następstwem wieków władzy i izolacji. rozpływają się po pierwszym deszczu, o dzieciach W konsekwencji zaś czas i władza, butna potęga sprzedawanych na ulicach przez ich ubogie rodziny, ludzi wydających z tego miasta rozkazy, mijanie o dziewczynkach, którym nawet się nie nadaje imie- pór roku, które, zdawało się, że nie są w stanie nia, lecz tylko liczebnik porządkowy w oczekiwaniu nawet nadwerężyć wieczności imperium – wszyst- na moment, kiedy mąż nada im swoje imię w chwili 80 81

zawładnięcia ich ciałem. Nie są to opisy godne wielkiej stolicy, wydaje się, że pochodzą raczej ze śląskich wsi lub z Sycylii, ale nikt nie zwraca na nie uwagi. Zbyt wielkie jest zapotrzebowanie na kulturę: osiemnastowieczna Europa, która rozpatruje samą siebie oraz rolę władzy na nowo, która zapuszcza się w chłodne i klarowne prądy oświecenia, wybiera Nawet podróżnicy, którzy przybywają do Pe- Imperialistyczny i zmilitaryzowany Zachód, W Pekinie mury nie były pojemnikiem miasta, lecz raz jeszcze Chiny i ich stolicę, by ozdabiać swoje kinu, nawet generałowie wojsk, które pobiły Chiny który pod koniec XIX wieku ogląda po raz pierwszy samym miastem, gdyż o tym wszystkim, co mogło ogrody, swoje pałace – by poślubić legendę, legendę w dwóch wojnach o opium i zwycięsko wjeżdżają na własne oczy miasto, o którego blasku tak długo się w samym mieście znajdować, nikt nigdy nicze- rozumu, który, gdy doprowadzić go na najwyższy konno do miasta, nie unikną tego doświadczenia. To, śnił, nie ma wątpliwości: to on – Zachód – nie do- go nie wiedział, nawet wtedy, gdy miasto otwarto. stopień rozwoju, umożliwia królom, by stawali się na co widzą, rozczarowuje, tak niewiele jest warte. „To strzega prawdy, a Chińczycy z pewnością zniszczyli A więc ci sami, którzy chwalą paryskie zniszczenia nowo chłopami, oraz chłopom, by żyli jak królowie, wina waszych dział”, odpowiedział jednemu z nich wszystko lub wywieźli to, co najcenniejsze. To nie- Georges-Eugène’a Haussmanna lub wiktoriański tzn. jak mandaryni i cesarze Chin. pewien mandaryn. Lecz tamten odparł, nie usiłując podobieństwo – mówi się – to nie może być Pekin! rozkwit Londynu, złorzeczą tym, którzy zadecydo- Nadszedł XIX wiek, kuźnia kolonialistycznego ukryć swego zakłopotania: „Ależ dajcie spokój! To miasto, które teraz widzimy, nie może być owym wali o wyburzeniu murów Pekinu. Wina ta, w oczach terroru, bezprecedensowej arogancji i rzezi, ustępu- Nasze działa nie są trąbami narodu żydowskiego przez wieki wyśnionym Pekinem. przeważającej części Zachodu, urasta do symbolu jących tylko tym z mającego dopiero nastąpić wieku. w Jerychu… tu wszystko leży w ruinie od wieków. Teraz rozumiemy być może lepiej, dlaczego najgorszych szkód najgorszego komunizmu. Kiedy smutne kolonialne okoliczności sprowadziły Nasze działa nie mają z tym nic wspólnego”. Puccini, chcąc sławić chwałę Chin i ich niewymó- I najgorsze nadużycia popełnione przez Mao, wraz pierwsze europejskie awangardy przed mury mia- Historyk notuje tu ze zdziwieniem coś, co zakrawa wionych tajemnic, nie mógł zrobić nic innego, jak z błędami, których konsekwencje były tak poważne, sta, żołnierze i dyplomaci, ludzie kultury lub wiary na cud: fakt, że legenda Pekinu trwa nawet po tym, jak tylko usytuować całą fabułę Turandot na murach że nawet te nadużycia przy nich bledną, wrzucono (to obojętne, gdyż obie kategorie ubrane były po otwarto, ba, strzaskano bramy, po tym, jak Europejczy- Pekinu, które występują w jego operze jako najmniej do jednego worka z największym z błędów, najmniej żołniersku) bezskutecznie szukali na krenelażach cy zadeptali ulice lub posadzki pałaców. Nawet wtedy, „prawdopodobne” mury w historii. Były one bowiem uzasadnioną z herezji: wyburzeniem murów Pekinu. najpotężniejszych murów, jakie kiedykolwiek wi- gdy namacalnie stwierdzają rzeczywistą skromność wszystkim: rzeczywistością i mitem; za ich czarnym I na nic tłumaczenia, że mury Pekinu nie były takie dzieli, czegoś, co chociażby z daleka przypominało cesarskiego pałacu, gdy profanują jego skarb i go ogromem nie znajdowało się już nic, albo w każdym stare (nie więcej niż dwieście lat) i że sam Pekin ich upragniony sen. plądrują, mit miasta o niewymownym pięknie nie razie bardzo niewiele. Jaśniejsza też staje się przy- jako miasto nigdy nie istniał. Na nic tłumaczenie, Miasto jest gołe, pozbawione okazałych za- ulega zachwianiu: klejnoty wprawdzie są, podobnie jak czyna, dla której wyburzenie murów stolicy, zlecone że tzw. chińskie miasto – południowe miasto – było bytków. Błoto, brud i ścieki pod otwartym niebem, pyszne szaty, wyrzeźbione jadelity, szkarłatne arrasy przez rząd komunistyczny w latach pięćdziesiątych pod koniec XIX wieku tak skromne i biedne, że nie budy, kanały wyprowadzające wodę ze ścieków. i pąsowe ceramiki…, lecz prawdziwego skarbu, XX wieku, było i jest tak niepowetowaną stratą znajdował się w nim ani jeden budynek z cegieł. A już Jest centrum monumentalne: kompleks tatarskie- jak domniemują autorzy dzienników podróży, już nie – stratą niewybaczalną. Owszem, wielu w Europie zupełnie na nic tłumaczenie, że w środku tatarskiego go miasta. Wyczuwa się jego piękno, być może ma. Może dlatego, że został ukryty przez dwulicowych i na świecie popełniło przestępstwo zniszczenia miasta było i jest w dalszym ciągu mnóstwo pięk- i okazałość, lecz w jej sercu ogromny, zasłaniający mandarynów lub sprzedany na targu przez zdradliwych niepełniących już żadnej funkcji murów miast. Ale nych miejsc o wielkim znaczeniu dla kultury, które widok mur zabrania wstępu do cesarskiego miasta. eunuchów przed przybyciem Europejczyków, lub ukry- bastiony Mediolanu, mury Bolonii, podobnie jak zostały odnowione, są pod ochroną i można je nadal W jego środku – mówi się – wybudowano Cesarski ty wśród niedościgłych gór przez wiernych generałów mury tylu innych europejskich miast, nie były niczym zwiedzać… jak w Krakowie, w Bolonii, w Lyonie czy Dwór, Pałac, Zakazane Miasto. w oczekiwaniu dnia narodowego odkupienia… innym, jak tylko murami, które otaczały miasto. w Brukseli. A to dlatego, że o zabytkach tych Zachód 82 83

nic nie wiedział i nadal nic mu one nie mówią. Nie Żaden Europejczyk nie wróci z Pekinu za- o szczęśliwej epoce, kiedy władza i mądrość są one obrazem miasta, nie przedstawiają trwa- chwycony albo całkowicie przekonany wysiłkiem zarządzały światem i dwa miasta – Rzym i Ateny jącego od sześciu wieków marzenia, lecz są „po wykonanym przez Chińczyków, by zbudować coś – z których jedno przedstawiało potęgę, drugie prostu” pięknymi chińskimi budynkami, architekturą nowoczesnego, współczesnego, będącego w stanie kulturę; wspomnienie o tym, jak miasto uczone organiczną, pogodnie korespondującą z przyrodą rzucić wyzwanie światu oraz wizerunkowi ich stolicy, i świetliste, chłodne, buńczuczne, ale zawsze i z otoczeniem, tak że nie wiadomo, gdzie kończy jaki ten świat stworzył. Nikt nie potrafi tego zrobić, mądre, hojne i rozsądne, powoli przesuwało się na się ogród, a gdzie zaczyna się architektura, gdzie jeśli najpierw nie dokona rozrachunku z samym sobą Wschód, gdzie Konstantyn zechciał był wybudować kończy się przestrzeń przyrody, a gdzie zaczyna się i z własną wyobraźnią, zadając sobie pytanie, kiedy swe miasto, które miało stać się Bizancjum. Tak przestrzeń człowieka. i jak narodził się w nim mit chińskiego miasta, co snując się po linii wyobraźni i zapewne popełniając Można te budynki doceniać, a być może z niego zobaczył, co z niego pamięta lub pamięta, wiele błędów i nieścisłości, ten, który zadaje sobie nawet lubić, ale nie są one „Pekinem”, wyśnionym że zobaczył. pytanie o s e n o P e k i n i e , uświadomi sobie, że Pekinem. Co to wszystko ma wspólnego – pytają Może wtedy dopiero, gdy wyłoży na stół wszyst- mit Pekinu stał się mitem gigantycznym i o wymiarze samych siebie turyści (a im bardziej oczytani, tym kie kamyki, które składają się na jego sen, zauważy, uniwersalnym mniej więcej w tych samych dzie- gorzej dla nich!) – z trwającym prawie sześć wieków że tylko niektóre z nich są chińskie. Liczne, bardzo sięcioleciach, kiedy Konstantynopol upadał z ręki marzeniem? Gdzie jest ten tak długo wyśniony Pe- liczne spośród nich nie wiążą się w ogóle z obrazami: Turków, a ówczesna ludzkość patrzyła bezradna, kin, ten olbrzymi i niezwykły twór wyobraźni, który wywołują raczej szlachetne, fascynujące, moralnie przestraszona, w milczeniu. daje o sobie znać li tylko w zewnętrznych przestrze- wzniosłe pojęcia, ale paradoksalnie nie ma wśród Podczas gdy Bizancjum upadało i znikało na niach Zakazanego Miasta (bo te wewnętrzne są tak nich obrazów, żadnych obrazów. Zauważy wówczas zawsze w tajemniczych i niedostępnych objęciach skromne, że aż budzą trwogę)? prawdopodobnie, nie bez pewnego zakłopotania, że islamskiego świata (wprawdzie wspaniałego, ale Czy może istnieć miasto tak piękne jak mit większość kamyków składających się na europejski dla nas Europejczyków nieuchronnie odległego), Pekinu? Czy miasto jest w stanie zmierzyć się obraz cesarskiego Pekinu to w istocie odłamki luster, odradzał się znowu sen o mieście mądrości z legendą, która rosła w świecie przez sześćset w których odbija się jego własna, zachodnia twarz. i kultury, siedzibie władzy oświeconej i doskonałej, lat, sześćset lat całkowitego zamknięcia? Czy może Ale dlaczego obraz Pekinu miałby być złożony biurokracji zimnej i skutecznej – sen o mieście, istnieć mężczyzna przystojny jak Che Guevara ze z luster odzwierciedlających moją twarz? Dlaczegóż z którego Rozum usunął troski niepewności, gdzie sławetnego plakatu? Sam Ernesto Che Guevara to, poszukując Pekinu, widzę samego siebie, i nie inteligencja rządzi i panuje. Odradza się w nowej stanąłby zażenowany przed karykaturą swojego potrafię wyjść poza swoje własne ego, poza ego lokalizacji, na Wschodzie, w Pekinie: tak daleko, obrazu…, a jeśli miałby z tym kłopot mężczyzna narodowe i – być może – europejskie? że w bezpiecznej odległości od wojen i proroków, zmarły jeszcze w kwiecie sił i pełni urody, możemy W tym momencie zaczynają się nareszcie roz- od herezji i integralizmów. I dawny dwumian: Mars sobie wyobrazić, jak trudno jest Pekinowi zmierzyć ważania nie o mieście, lecz o jego micie. A mury nie i Atena, Rzym i Konstantynopol, powraca doskonały się ze snem, którym chciałby zawładnąć. Sen ma mają już żadnego znaczenia, tak jak ścieki, odchody, i bezpieczny, daleko od ludzi i od ich nędzy – wzór nad nim przewagę – a przecież, powtórzmy to jesz- dziewiętnastowieczna nędza, dwudziestowieczne doskonałości, wizerunek wieczności. cze raz, rzeczywisty Pekin nie ma z tym snem nic zniszczenia oraz trochę dziecinne, a trochę ame- wspólnego. Jest on snem europejskim, zrodzonym rykańskie sny chińskiego XXI wieku. tłum. emiliano ranocchi w Europie i tamże dojrzewającym, snem przez I wreszcie pojawi się inna świadomość, która Europejczyków – nie przez Chińczyków – żywionym nie będzie wymagała od Pekinu, żeby był tym, czym i podtrzymywanym przy życiu tak długo, aż stał się nigdy nie był i nie będzie. Wyłoni się z bliskiej wciąż on pewnego rodzaju Atlantydą zachodniej kultury. przeszłości nigdy nieugaszony ból, wspomnienie 84

Stefano Cammelli, "Mit Pekinu", Przestrzenie władzy

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 29

Statistics

Stefano Cammelli, "Mit Pekinu", Przestrzenie władzy — Presentation Transcript