Przemysław Piekarski, "W stronę niebiańskiej saraswati", Przestrzenie starości

Choć wybuchy wstrząsnęły Delhi kilka dni wcześniej, na bazarze kłębi się przedświąteczny tłum. Do mężczyzny na chodniku podbiega kilkuna- stoletni chłopak, spontanicznie dotyka dłońmi jego stóp, potem mocno się przytula. Słyszę, jak czule mówi: Bapu dżi! – Tatusiu! Tego wieczoru odwiedzam z Magdą, moją nie- gdysiejszą studentką, Shovanę Narayan – mistrzynię tańca kathak. Oboje z szacunkiem dotykamy jej stóp. Kiedy Magda przedstawia mi swojego indyjskiego chłopaka, ten usłyszawszy, że byłem jej nauczy- cielem, w pośpiechu zeskakuje ze skutera, żeby dotknąć moich stóp. Znamienne, że ten ceremoniał i ja powtarzam w chwili zanurzenia się w hindi. Jest częścią tej kultury. Bez tego i wielu innych gestów nie wyobrażam sobie mówienia w tym języku. Czy rze- czywiście jest znakiem szacunku dla starszych? Jako student zaobserwowałem w Krakowie dość egzotyczną wówczas dla mnie scenkę. Młody chłopak z Indii, poczęstowany papierosem, nim zapalił, poprosił o pozwolenie swojego starszego krewnego. Bara bhai – starszy brat – to instytucja nie tylko rodzinna. Mam w Indiach wielu przyjaciół, dla wszystkie fot. w artykule: przemysław piekarski których z racji wieku jestem bara bhai. Dla obcych bywam czacza – wujkiem. Bardzo trudno wejść poza pilnie strzeżone wrota indyjskiej rodziny, zwłaszcza tej tradycyjnej, wielopokoleniowej. Czasem mówi się o takiej insty- tucji – bara ghar, „wielki dom”, czy z angielska: joint family. Studiujący język hindi w Indiach zaliczają cały semestr pariwar sambandh – relacji rodzinnych. W filmach z Bollywood można wyróżnić kilka charak- terystycznych postaci, wyraźnie rozpoznawalnych, 16

przemysław piekarski w stronę niebiańskiej saraswati starość w indiach bo typowych dla indyjskiej obyczajowości: teściowa – pani życia i śmierci młodej mężatki, babka – de- cydującą o losach wnuczek (echo matriarchatu), ojciec despota – głowa rodu, często uniżony wobec własnych rodziców. Mój przyjaciel, biznesmen i „nuworysz”, opowia- da, jak ukradł ojcu sto rupii (ok. 10 zł ) i uciekł z domu. Koczował później na ulicach, imał się każdej pracy. Teraz jest właścicielem kilku hoteli, a jeden z nich podarował ojcu jako spłatę długu. Choć nieustannie pali i je każde mięso, nie ośmieliłby się robić tego w obecności swojego ojca. Alkohol pije tak, żeby ojciec nie widział, w domowej kuchni mięso jest 17

zakazane. Ma blisko pięćdziesiątkę, ale przy ojcu jest zawsze małym, pokornym Winodem. Z pewnością inaczej jest na wsi (a to Indie „prawdziwe”) niż w mieście. Wieś jest bardziej tradycyjna, na dodatek odgrodzona od wścibskich spojrzeń. To w mieście na ulicach spotykasz żebra- ków, także ludzi starych. Wieś wystawia starców przed dom, niech doglądają dzieci i przydomowych zwierząt. Kiedyś wędrowałem wiejską drogą z miejsco- wym kowalem. Rozmawialiśmy w hindi o jego pracy, rodzinie. Kiedy zapytałem o rodziców, z westchnie- niem ulgi odparł: „Bogu dzięki, nie żyją!”. Innym razem, siedząc nad brzegiem jednej ze świętych rzek, wpatrywałem się w płonące stosy. Poprzez słodkawy odór palonego ludzkiego ciała dobiegł mnie niezwykły hałas. Bębny, piszczałki, radosne okrzyki. Zapytany nieznajomy objaśnił: „pewnie ktoś stary umarł – cieszą się…” W Benares, nad brzegiem świętego Gangesu całymi dniami wysiadują stare kobiety. Ogolone głowy, białe żałobne sari. Bezzębne usta powta- rzają modlitwy, proszą o rychłą śmierć. Bo umrzeć w Benares to popłynąć po śmierci do hinduskiego nieba. Tylko wierzące oczy zobaczą spływającą z niebios Saraswati, rzekę, która zabiera na niebiań- ski wypoczynek dusze oczyszczone. Wdowy miały 18

nieszczęście przeżyć swoich mężów. Znalazły się ją, a najczęściej stanowią po prostu znak przemijania poza społecznością. Nie mogą jeść z innymi człon- i godnej starości. Są ozdobą wielkich uroczystości, kami rodziny, nie świętują razem z nimi. W pobliskim z uśmiechem błogosławią adorujący ich tłum. Mogą aśramie leżą na podłodze dziesiątki innych, oczeku- palić haszysz i opium, nikt nie każe im płacić za bilet jących śmierci. Koczują przy nich rodziny. Kilka dni, w pociągu, nie pyta o kastę, nazwisko. Czasem, dla kilka tygodni. Stąd już się nie wraca. Indyjska starość większej godności, dzierżą parasol – znak dostojeń- otwiera się na następne życie. stwa. Zdarzają się oszuści domagający się jałmużny, Wrindawan – miasteczko związane z Kriszną. pieniędzy za fotografię. Ci prawdziwi są ponad tym. Tutaj jako młody pasterz uwodził pasterki, a teraz, Wierzą, że to oni są okazją do pobożnych uczynków, jak twierdzą wyznawcy, co noc powraca, by się z nimi błogosławieństwem dla innych. bawić. Pięć stuleci temu przybyła tu Mira Bai, poetka, W miejscach pielgrzymkowych widać barwny wdowa zakochana w Krisznie. Zostawiła po sobie tłum starych ludzi. Zanurzenie się w świętych wo- niezwykły pomnik – świątynię-aśram, gdzie dożywają dach, złożenie ofiary bóstwu, kapłanom i biedakom swych dni wdowy z całych Indii. Siedzą tłumnie przed to pobożny rytuał wrośnięty w tradycję. Starzy mają ołtarzem Kriszny i za garść ryżu wyśpiewują hymny czas, jedzą niedużo, pieniędzy tak wiele im nie na Jego chwałę. Jedne są bardzo stare, inne w sile trzeba. Z zadziwiającą energią potrafią przemierzać wieku. Nie mają już rodzin. Wyzbyły się marzeń. pieszo setki kilometrów. Czy starość ma związek z kastą? Hindusi dzielą Kiedyś znalazłem w świętych księgach hindusów się na cztery warny – kolory: braminów, wojowników, niezwykłą radę: „możesz pielgrzymować do miejsc rzemieślników i sługi. Pierwsze trzy warny do dziś świętych, obmywać swe ciało w przyświątynnych mają prawo do podążania starożytną drogą czterech stawach, ale nie ma rzeczy godniejszej niż odwiedzić etapów życia. Po dzieciństwie i życiu rodzinnym swych rodziców i obmyć im stopy. To pielgrzymka mężczyzna może odejść na ustronie i przemyśleć najświętsza”. swoje życie. Święte księgi określają pewne warunki – żona i dzieci muszą mieć zapewniony godny byt, mężczyzna zaczyna siwieć, pod oczami pojawiają się zmarszczki. Te rekolekcje każą jednym powrócić do rodziny, innym wyzbyć się wszystkiego. Odziani w pomarańczowe szaty, krążą pomiędzy świętymi miej- scami, zdając się na łaskę wiernych. Czasem naucza- 19

Przemysław Piekarski, "W stronę niebiańskiej saraswati", Przestrzenie starości

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 28, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 16

Statistics

Przemysław Piekarski, "W stronę niebiańskiej saraswati", Przestrzenie starości — Document Transcript