Piotr Winskowski, "Świetliki Alvara Aalta", Przestrzenie światła. Światło w przestrzeni

Piotr Winskowski świetliki alvara aalta fot.: p. winskowski

fot.: p. winskowski W iele treści symbolicznych, religijnych i filozoficznych przypisano światłu słonecz- nemu, a kształtowanie go przez architekturę powiązano z funkcją ich Alvar Aalto, napis na przedpolu filharmonii i sali kongresowej „Finlandia talo” (1962, 1967-1971) w Helsinkach ilustrowania bądź materializowania. Wiele też napisano o relacji między słonecznym zimowych temperaturach – są jednak czane przed budynkami na wolno stojących i sztucznym światłem a przestrzenią, o sposo- przykładami rozwiązywania kwestii izola- ściankach, murkach lub słupach, zwłaszcza bach wpuszczania światła do wnętrz budyn- cyjnych i oświetleniowych wespół z ciekawie gdy materiał, kolor, faktura i krój pisma ków, filtrowaniu go przez maswerki, witraże, kształtowaną oprawą otworu (okna, świe- znajdują kontynuację w detalach samych żaluzje i brises-soleil oraz o przestrzeniach tlika), w oryginalny sposób modyfikującą budynków. z różnych powodów pozbawionych światła oświetlenie wnętrza. Bez odwoływania się naturalnego. do wielkiej tajemnicy czy stereotypowych Ten właśnie sposób wybrał Alvar Aalto – komentarzy o „skandynawskiej powściągli- umieścił napis „FINLANDIA” przy ścieżce We współczesnej architekturze światło jest wości” i „skandynawskiej jakości” pragnę na przedpolu sali kongresowej i kon- opisywane i komentowane najczęściej z dwu zwrócić uwagę na staranność dopracowania certowej „Finlandia talo” w Helsinkach skrajnych pozycji: utylitarnej – gdy jest plastyki świetlików, ich detale i efekty, jakie (1962, 1967-1971). Gmach ten od momentu mierzone w luksach, a konstrukcje okien daje samo oświetlenie, oraz skojarzenia, powstania należał do najbardziej prestiżo- i świetlików rozpatrywuje się po względem jakie buduje ono w świadomości i podświado- wych w kraju (w 1975 roku popisano w nim przepuszczalności promieniowania o okre- mości użytkownika. porozumienia Konferencji Bezpieczeństwa ślonej częstotliwości i kwestii izolacyjności i Współpracy w Europie), jego nazwa jest cieplnej, oraz jako wyraz bądź przejaw bliżej Zanim przejdę do wątków związanych tożsama z nazwą kraju, a wizerunek, wraz niezdefiniowanego mistycyzmu, tajemnicy z oświetleniem wnętrz, należy się zatrzy- z podobizną autora – niemalże bohatera na- lub intymnego nastroju. mać przy tym, co dosłownie i w przenośni rodowego – widniał na banknocie o nomi- znajduje się przed nimi. Nazwy budynków nale 50 marek fińskich (do czasu wprowa- Budynków Alvara Aalta, projektowanych lub instytucji są umieszczane w Polsce na dzenia euro). Stworzenie szyldu dla takiego jeszcze przed kryzysem energetycznym tablicach odkutych w kamieniu, odlanych obiektu, potraktowane kompleksowo, łączy lat siedemdziesiątych, nie cechują szcze- w brązie lub wykonanych z blachy i z uporem w sobie różne wyzwania: jak zawrzeć w nim gólne techniczne ekstrawagancje. Wzno- przytwierdzanych do fasad. Jak zauważał najwyższy standard i prestiż obiektu, jak szone w klimacie surowszym od polskiego z przekąsem profesor Bohdan Lisowski, na podać właściwy kontekst dla artystycznej – o mniejszej ilości światła i niższych, świecie wynaleziono wiele innych sposobów klasy jego architektury, a przede wszyst- „podpisywania” budyn- kim – jakie znaleźć odwołanie do przyrody fot.: p. winskowski ków, znacznie korzyst- kraju, w którym powstał i który poprzez niejszych za względu na swoją nazwę reprezentuje? Kraju, gdzie ar- prestiż instytucji i jakość chitektura zawsze była powiązana z naturą, przestrzeni, jaką oferują. co wcale nie znaczy, że powtarza wzory bu- Choćby napisy umiesz- downictwa ludowego, stanowi za to często Banknot o nominale 50 marek fińskich

© museum of finnish architecture który biel importowanego z daleka kamie- nia i obłożonego nim eleganckiego obiektu ujawnia jako bardziej przyjazną fińskim przechodniom. Podobnie wieloraką rolę pełnią świetliki we wnętrzach budynków Alvara Aalta. Wśród szkiców projektowych jego wczesnego, waż- nego dzieła, biblioteki miejskiej w Viipuri (1927-1935), można odnaleźć studia oświetle- nia czytelni. Biblioteki – temat, któremu Aalto poświęcił wiele uwagi, aż wypracował własny typ przestrzenny, powtarzany potem w różnych wariantach w kolejnych projektach – stanowiły też przez kilka dekad przedmiot troski rządów Finlandii – kraju, w którym dokonano wielkiego dzieła: zli- Alvar Aalto, czytelnia w bibliotece miejskiej w Viipuri (1927-1935) kwidowano analfabetyzm w ciągu zaledwie dwóch pokoleń. Znaczenie, jakie przywiązy- artystyczną interpretację kształtów i – co ności przyjęcia roli tła, gdy okoliczności za wano do jakości projektowania i budowy bi- ciekawsze – zjawisk przyrody. tym przemawiają. A takimi okolicznościami bliotek, było istotną częścią tej polityki. Stąd są dla Finów właśnie mgły, chmury i śnieg. właśnie rysunek głowy pochylonej nad sto- Standard zapewnia marmur karraryjski, łem i promienie światła padające na otwartą z którego są wykonane płyty elewacyjne Projektowanie napisu przed filharmonią nie książkę stanowią tu nie tylko świadectwo budynku, murku pod napis i same litery. musi rozstrzygać kwestii stosunku autora do studiów nad architektonicznym detalem, ale Artystyczne i kulturalne konotacje niesie klimatu i naturalnego oświetlenia własnego wyraz postawy i udziału architekta w wiel- antykwa. W kraju (czasami) ostrego, lecz (za- kraju, ale – jak widać – może. Tym samym kim przedsięwzięciu społecznym. wsze) nisko nad horyzontem przesuwającego niesie pewną dodatkową wartość: artystycz- się słońca sprawdza się napis tworzony przez ną interpretację właściwej kulturze fińskiej Przedstawiona w tym samym szkicu sytuacja cień wypukłych liter. W kraju (częstych) wrażliwości na naturę, zastosowaną do jest analizą architektonicznego wykorzy- mgieł i pochmurnego nieba oraz długiej nowego zadania projektowego, w którym stania promieni słonecznych padających na i śnieżnej zimy – napis dzieli los krajobra- kwestia czytelności, wyrazistości takiego płaski dach pod ostrym kątem. W odróżnie- zu: przy takiej pogodzie cień niknie, zostaje napisu bynajmniej nie okazuje się kluczowa. niu od efektu „armat świetlnych” stoso- biel roztopiona w bieli… Najwyższa klasa Nie znaczy to, że napis jest niefunkcjonal- wanych przez Le Corbusiera na południu architektury – zarówno w odniesieniu do ny. Działa on bowiem na kilku poziomach Europy, w Finlandii światło poddane temu budynku, jak i jego podpisu – niekoniecznie jednocześnie, nie tylko jako sygnał podnoszą- samemu zabiegowi zachowuje się inaczej. rodzi się z ekspresji form, ale też z umiejęt- cy prestiż przestrzeni, ale też jako czynnik, Nie wyróżnia jednego miejsca jasną plamą, autoportret [25-26] 2008-2009 | 48

Alvar Aalto, szkic koncepcji oświetlenia czytelni w bibliotece miejskiej w Viipuri przez takie czy inne żarówki i technicznych rozwiązywania kwestii technicznych, funk- innowacji mających na celu upodobnienie cjonalnych, społecznych i symbolicznych fizycznych parametrów światła sztucznego – inspiracji motywem trójkątów i zygzaków, do naturalnego, Aalto znalazł sposób na częstym we współczesnym mu nurcie art wywołanie takiej sugestii środkami prze- déco. To raczej otwartość, eksperymento- strzennymi. Gdy światło sztuczne rozchodzi wanie w różnych kierunkach, wcześnie się z tych samych miejsc sufitu co naturalne, osiągnięta świadomość, że modernistyczne gdy wysokie bębny świetlików oglądanych prawidła stworzone w krajach o cieplejszym po kątem uniemożliwiają identyfikację jego klimacie nie muszą zdawać egzaminu na keuruu 1994, s. 113 źródła, a w pomieszczeniu nie ma innych północy, przekonanie, że te same kwestie okien, przyjemnie jest ulec sugestii, że słońce można rozwiązać na różne sposoby, oraz nie- alvar aalto. a life’s work – architecture design and art, wciąż świeci. wyczerpana inwencja w poszukiwaniu tych sposobów doprowadziły go do podobnych Z kolei pokaźne kołnierze wystające ponad motywów. powierzchnie stropodachów zapobiegają zasłanianiu świetlików przez zalegający Trójkątne, wysokie świetliki bywały też na śnieg. Ciepło z ogrzewanych wnętrz roztapia swój sposób opracowywane dekoracyjnie. ten śnieg, który osiadł na samym (prawie Świetlik taki, stojący na użytkowym tarasie poziomym) przeszkleniu. Typ świetlika na dachu domu kultury w Wolfsburgu zaprojektowanego dla biblioteki w Viipuri (1958-1962), jest obłożony miedzianą blachą, bezpośrednio padając z góry, lecz rozprasza Aalto stosował później wielokrotnie, między fot.: p. winskowski się we wnętrzu. Odbite od wewnętrznych innymi w bibliotece w gmachu Narodowej ścian okrągłych świetlików uformowanych Ubezpieczalni Emerytalnej w Helsinkach w rodzaj glifu rozszerzającego się ku dołowi, (1948-1956), biurowcu Rautatalo (1951-1957) tym precyzyjniej jest kierowane w dół – nie w Helsinkach czy w holu głównej auli wytraca się w okrągłym bębnie. Jednocześnie Politechniki w Otaniemi (projekt: 1953-1955, dość wysoki bęben zatrzymuje promienie budowa: 1964-1967). padające bezpośrednio, które raziłyby oczy czytających. W kolejnych projektach świetlików Aalto inaczej rozwiązał jednak problem zalegające- Dążenie do stworzenia ekwiwalentu światła go śniegu. Wbrew horyzontalnym akcentom słonecznego na czas ciemnych, zimowych i łagodnemu, niemalże pasywnemu charak- popołudni doprowadziło projektanta do terowi brył większości swoich budynków, pomysłu umieszczenia lamp elektrycznych zaczął projektować świetliki w formie stro- wewnątrz bębnów świetlików lub nad nimi, mych, wysokich pryzm. Trudno tu dopatry- tak że świecą z zewnątrz przez szybę. Nieza- wać się u Aalta funkcjonalisty – poszukują- leżnie od badań widma światła emitowanego cego oryginalnych sposobów jednoczesnego Alvar Aalto, świetlik w holu gmachu głównego Politechniki w Helsinkach (projekt: 1953-1955, budowa: 1964-1967)

Alvar Aalto, dom kultury w Wolfsburgu (1958-1962) fot.: p. winskowski fot.: p. winskowski Po lewej: Swojski widok wiader ustawionych na podło- dze i zbierających wodę z przeciekającego świetlika Obok: świetlik nad wejściem do sali wykładowej trum Helsinek, a wyższe piętra mieszczą biura różnych instytucji. Świetliki o trój- kątnym przekroju wystające wysoko ponad stropodach składają się z trzech warstw przeszklenia: dwóch trójkątów, jednego w drugim, skierowanych ku górze, trzeciego zaś ku dołowi. Przeszklenia są oparte na dość grubych, stalowych profilach mocowa- nych oddzielnie do stropodachu, niezależ- nie dla każdej warstwy przeszklenia. Sama struktura ma już rzeźbiarskie walory, a co dopiero operujące przez nią światło. Żadna szklana tafla nie jest tu równoległa do in- poniżej przeszklenia ma wysoki kołnierz pojedyncze świetliki znaczące wejścia do sal nej, a wykrój otworu w stropie w kształcie (choć w Wolfsburgu nie pada zimą tyle śnie- wykładowych, również wyposażone w lampy, wydłużonego sześcioboku – zaostrzonego gu co w Helsinkach), a nieco wyżej – gęsty a w samych salach i bibliotece – świetliki- na szerszym końcu, a wciętego na węższym grzebień pionowej balustrady z miedzianych -szczeliny, nieakcentowane plastycznie jako – powoduje, że również żaden ze stalo- listew. Balustrada chroni szkło przed stłucze- bryły do oglądania z zewnątrz. wych profili nie jest równoległy do innego. niem i jednocześnie dzieli światło padające Wszystkie szyby odbijają się za to w sobie na białą ścianę wnętrza świetlika wąskimi Chyba najbardziej złożony świetlik zbudo- nawzajem, potęgując wrażenie liczby sko- pasami cienia. Ten świetlik – widoczny wał Aalto w holu księgarni Akademickiej sów i trójkątów. od dołu i również wyposażony w lampy – (1966-1969), nad salą sprzedaży książek. Sala jest oglądany wraz z innymi elementami wypełnia dziedziniec sześciokondygnacyj- Trzy takie wielkie świetliki usytuowane nad pomieszczeń, w których kompozycji pojawia nego budynku w zwartej zabudowie w cen- wysokim holem stanowią nie tylko źródło się wiele linearnych motywów. Ściany są wy- fot.: p. winskowski kładane charakterystycznymi dla budynków Aalta ceramicznymi, pionowymi, wypukłymi glazurowanymi kształtkami, podwieszony sufit składa się z gęstych, drewnianych listew, balustrada klatki schodowej – z malowanych na biało płaskowników i przykręconych do nich drewnianych listew o innym profilu. Na każdej z tych faktur o nieco innym module inaczej rozkłada się światło, lecz wszędzie powtarza się motyw gęstych, wąskich linii, na przemian jasnych i ciemnych. W holu pierwszego piętra znajdują się też niewielkie, Alvar Aalto, dom kultury w Wolfsburgu (1958-1962). Świetlik na tarasie dachowym

fot.: jaakko antti-poika fot.: p. winskowski światła i kompozycyjną atrakcję. Wchodząc widać też ciemne niebo. Lampy umieszczo- kolejno na dwa poziomy antresoli miesz- ne na obwodzie świetlików są też dobrze czące dalszy ciąg stoisk księgarni, można widoczne z wewnątrz. Wtedy jednak, gdy doświadczyć efektu narastania jasności ku świecą, szklane struktury przybierają kolej- górze. Balustrady pokryte białym marmu- ną, zaskakującą postać: żyrandoli, których rem, jasna posadzka i takiż sufit zwielo- elementy oferują jeszcze inną konfigurację krotniają w tej przestrzeni ilość światła, świateł, odbić i cieni. różnicują odcienie bieli i łagodne cienie. Świetliki te są na tyle rozległe i dostarczają Zjawisko narastania światła w miarę w dzień tyle światła, że wieczorem, przy przemieszczania się ku górze – tak nośne sztucznym oświetleniu, i tak odczuwalna symbolicznie, zarówno w bibliotekach, jest różnica jasności; przez otwór w stropie księgarniach, jak i na uniwersytetach Alvar Aalto, księgarnia Akademicka w Helsinkach (1966-1969). Świetliki w holu głównym

fot.: p. winskowski – zostało rozwinięte przez Aalta jeszcze architektów. Niekiedy jedynie jako punkt pełniej w czterokondygnacyjnym holu odniesienia dla kształtu budynku, kiedy Uniwersytetu w Jyväskylä (1953-1959). Sześć indziej z uwzględnieniem tych dróg analizy zastosowanych świetlików nie ujawnia tu zastanej sytuacji i projektowanego jej prze- swojej struktury, ale proces rozjaśniania kształcenia, które mistrzowi przyniosły tak przestrzeni jest jeszcze ciekawszy, rozłożo- doskonałe rezultaty. ny na większą liczbę etapów odmierzanych kolejnymi biegami schodów, uformowanych Do bardziej szczęśliwych przetworzeń można w linii, jeden za drugim, i spocznikami sta- zaliczyć świetliki w Muzeum Sibeliusa w Tur- nowiącymi wejścia na kolejne kondygnacje. ku (1966-1968) projektu Woldemara Baeckma- Brak innych elementów, które przyciągały- na. W obiekcie tym rozegrano w różnej skali by uwagę – jak stoiska z książkami w księ- – w rzucie, w przekroju i w detalach elewacji garni – i możliwość ogarnięcia wszystkich – motywy niepodejmowane przez Aalta: kwa- biegów jednym spojrzeniem już u dołu, na drat, sześcian, parasol/grzybek o kwadrato- początku drogi, ułatwiają porównanie świa- wym kapeluszu – co do zasady podobny do tła, które rozjaśnia coraz wyżej położone okrągłych grzybków Franka Lloyda Wrighta posadzki, balustrady, słupy i ściany. użytych w biurach Johnson Wax Co. w Ra- fot.: p. winskowski Kilka przedstawionych budynków i zastosowanych w nich świetlików ilustruje jedno, w sumie wąskie pole zainteresowań projektowych Alvara Aalta, na którym – podobnie jak na wielu innych – wykazywał niesłycha- ną inwencję i talent scalania problemów funkcjonalnych i możliwości plastycznych, jakie niesie ich rozwiązanie. Świetliki te pokazują niedogmatyczne podejście do zasad modernizmu przy jednoczesnych staraniach o spełnianie wymagań funkcji analizowanej dużo ambitniej i w bardziej złożony sposób niż w wypadku większości zdeklarowanych funkcjonalistów. Jak wszystkie dobre rozwiązania wypracowa- ne w architekturze na przestrzeni wieków pomysły Aalta bywały wielokrotnie wyko- rzystywane i przetwarzane przez innych Alvar Aalto, hol Uniwersytetu w Jyväskylä (1953-1959) autoportret [25-26] 2008-2009 | 52

fot.: p. winskowski fot.: p. winskowski cine w stanie Wisconsin, USA (1936-1939). wybrana literatura: Muzeum wykonane w żelbecie stanowiącym • T. Barucki, Alvar Aalto, Warszawa 1980. jednocześnie wykończenie elewacji i wnętrz • M. Piprek, Architektura Finlandii, Warszawa 1988. • G. Schildt, Alvar Aalto. A Life’s Work – Architecture, Design – a więc autonomiczne plastycznie wobec and Art, Helsinki 1994. Aaltowskiej stylistyki – wykorzystuje jednak • Alvar Aalto in Seven Buildings. Interpretations of an Architect’s motyw świetlików i zintegrowanego z nimi Work / Alvar Aalto in sieben Bauwerken. Interpretationen des oświetlenia sztucznego. Widoczne w detalach Lebenswerks eines Architekten, Helsinki 1998. Powyżej: Woldemar Baeckman, Muzeum Sibeliusa • Alvar Aalto. Toward a Human Modernism, ed. W. Nerdinger, w Turku (1966-1968) budynku dążenie do złagodzenia kategorycz- Munich – London – New York 1999. ności kwadratów realizuje się między innymi U góry po lewej i u dołu: Woldemar Baeckman, świetliki w zwichrowaniu powierzchni kapeluszy w Muzeum Sibeliusa wspomnianych grzybków, w kręconych scho- dach i w głębokim, okrągłym świetliku-bębnie wyposażonym w okrągłe lampy oraz w dłu- gich, prostokątnych świetlikach-szczelinach akcentowanych rytmem lamp w prostopadło- ściennych obudowach. Uzyskana w ten sposób jakość oświetlenia i wykorzystanie lamp jako akcentu we wnętrzu zbliżają ten obiekt – skądinąd odmienny plastycznie – nie tyle do architektonicznej stylistyki Aalta, ile do jego strategii uważnego projektowania wszystkich aspektów budynków, owocującej tak wysokiej jakości przestrzeniami i ich oryginalnym oświetleniem. fot.: p. winskowski

Piotr Winskowski, "Świetliki Alvara Aalta", Przestrzenie światła. Światło w przestrzeni

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 28

Statistics

Piotr Winskowski, "Świetliki Alvara Aalta", Przestrzenie światła. Światło w przestrzeni — Document Transcript