Piotr Krasny, "Wizerunki zmarłych w sztuce nowożytnej Europy zaalpejskiej", Śmierć w Europie Środkowej

Turzona na łożu śmierci. Obraz ten został na- niałe ciało nieboszczyka, złożone na marach Piotr Krasny malowany w ciągu miesiąca i był wystawiony w czasie pogrzebu, odprawionego 14 lutego nakrytych barwnym kobiercem, było uka- zywane wzdłuż obrazu, z głową sytuowaną 1617 roku. Sposób ekspozycji obrazu w trak- nieodmiennie po jego prawej stronie. Obok wizerunki zmarłych w sztuce cie owych uroczystości nie został niestety ujęć całopostaciowych zdarzały się także wi- opisany. Być może był on wkomponowany zerunki wykadrowane do pasa lub do kolan. w ozdobny katafalk, tak jak wizerunek Wła- W obrazach tych powielano nie tylko układ nowożytnej europy zaalpejskiej dysława IV na łożu śmierci, widoczny na pro- jekcie jego castrum doloris sporządzonym przez Giovanniego Battistę Gisleniego. Wiadomo, kompozycyjny, ale także – w znacznym stopniu – ubiór zmarłych, tak więc jedyną zindywidualizowaną partią owych dzieł że po pogrzebie Gyorgy’ego Turzona jego były twarze nieboszczyków. Malowano je archetyp żałosnego rozwodu, który śmierć nieużyta sprawiła pośmiertny portret zawisł w kaplicy Zamku z największą starannością, dążąc do jak naj- Orawskiego jako jego tymczasowy nagrobek, wierniejszego ukazania fizjonomii modela, A a po wystawieniu okazałego kamiennego co miało zapewne sugerować jego „obecność” Portret pośmiertny Baltazara Horvátha-Stansitha z kościoła ngielski jezuita Edward Coffin nować je – tak jak we Włoszech – w krysz- Możliwość „cielesnego” pożegnania niebosz- monumentu został przeniesiony do świątyni w czasie ceremonii pogrzebowych. Bardzo parafialnego w Strážkach, 1678. Świeże gałązki rozmarynu (nomen omen), opisując na począt- tałowych lub szklanych urnach. Pewien czyka miała więc niemal wyłącznie jego rodzi- w innej rezydencji Turzonów, w Bytcy, jako często zaznaczano zmiany pośmiertne na wetknięte w ręce nieboszczyka i rozrzucone wokół jego ciała ku XVII wieku rzymski pogrzeb wpływ na taki stan rzeczy miały być może na i najbliżsi znajomi, większość zaś uczestni- swoisty cenotaf, i tam upamiętniał zmarłego jego twarzy, przez co uzyskiwano nieraz wyrażały wiarę w wieczne życie duszy oraz tłumiły woń swojego świątobliwego konfratra wątpliwe kompetencje północnoeuropejskich ków ceremonii pogrzebowych mogła oglądać magnata. dość makabryczne efekty. Obrazy, które mia- rozkładu. kardynała Roberta Bellarmina, odnotował balsamistów, w kilkadziesiąt godzin po ich tylko szczelnie zamkniętą trumnę. Swoistym ły uchronić wielu widzów przed patrzeniem z niemałym zdziwieniem brak jakiegokol- zabiegach ciała polskich Wazów rozkładały substytutem bliższego kontaktu ze zmarłym Szybkie wykonanie pośmiertnego portretu na twarz nieboszczyka w trakcie ceremonii wiek dystansu w sposobie odnoszenia się się już bowiem tak intensywnie, że trzeba stały się zatem obrazy przypominające jego Turzona było możliwe, ponieważ malarz pogrzebowych, utrwalały więc – paradok- Włochów do ciała nieboszczyka. Szczególnie było je czym prędzej zamykać w trumnach. wygląd, a zarazem wolne od drastycznych nie musiał tracić czasu na poszukiwanie salnie – indywidualny „dramat śmierci” zaszokował go przebieg balsamowania zwłok, Mistrzowie ci nie mogli się jednak zbyt zmian pośmiertnych i oznak rozkładu. rozwiązań formalnych, ale miał za zadanie na całe stulecia, wywierając wrażenie na któremu asystowali na klęczkach hierarcho- często popisywać swoimi umiejętnościami, zastosować w nim konwencjonalny sposób widzach w setkach austriackich, węgier- wie kościelni i arystokraci, nie tyle modląc ponieważ umierający zastrzegali w te- Wiele wskazuje na to, że wykonanie takiego portretowania zmarłego, przyjęty w całej skich i czeskich kaplic pałacowych oraz się za Bellarmina, co raczej licząc na pozyska- stamentach, aby ich ciał „nie patroszyć”. wizerunku było stałym elementem domo- monarchii habsburskiej w epoce nowożyt- kościołów, pełniących funkcję mauzoleów nie jego krwi lub narządów wewnętrznych na Publiczne wystawienie zmarłego bywało wych obrzędów przedpogrzebowych, wpisa- nej. Zgodnie z owym schematem, zesztyw- szlacheckich. relikwie. Z zaskoczeniem patrzył też na tłu- zresztą postrzegane jako dalece niestosowny nym ściśle w ich sformalizowany porządek, Portret pośmiertny Elżbiety Rakoczy z kościoła parafialnego my prostych ludzi, tłoczących się w kościele przejaw pychy, czego znakomicie dowodzi utrwalony na przykład w dzienniku Imricha w Topolczankach, 1663. Przynależność zmarłej do Kościoła wokół mar zmarłego jezuity, aby dotknąć jego zakończenie żywota Jana Kalwina spisanego Turzona, który opisał szczegółowo ostatnie katolickiego sygnalizują ostentacyjnie nie tylko krucyfiks ciała i ucałować jego twarz lub stopy. przez Teodora Bezę: „Wielu pragnęło ujrzeć pożegnanie swojego ojca Gyorgy’ego na i świece, ale także cudowny obraz Matki Boskiej jeszcze twarz [nieboszczyka], nie mogąc go Zamku Orawskim. Gyorgy zmarł 24 grudnia Topolczańskiej i anioły zjawiające się za marami. W rodzinnych stronach Coffina i w całej zaal- pozostawić w spokoju żywego ani umarłego, 1616 roku, 4 stycznia na zebraniu rodzin- pejskiej Europie nawet świątobliwe trupy a pośród nich także ludzie z obcych nacji, nym ustalono przebieg pogrzebu, w dniu wzbudzały pewien lęk i obrzydzenie. Dlatego którzy już wcześniej przybyli z daleka, aby następnym otworzono testament, 8 stycznia dość prędko owijano je w całuny i chowano go zobaczyć [...]. Pragnęli oni niezmiernie sprowadzono trumnę obitą czarnym suknem, do trumien, osłaniając je przed wzrokiem ujrzeć go choćby martwego i usilnie o to aby nazajutrz zamknąć w niej ciało. Tuż żywych. Nawet relikwie świętych ukrywano prosili, lecz aby zapobiec oszczerstwom, przed tym aktem żona nieboszczyka wezwała w srebrnych skrzyniach, zamiast ekspo- zawinięto go w całun”. malarza, aby wykonał szkice do wizerunku

Podobne wizerunki zmarłych powstawały idealizacji, dążąc do wiarygodnego uobec- Patrzyli bowiem na ludzi takich jak oni (a nie szczególnie wysoką pozycję w społeczności Europy Północnej odczuwali wyraźny lęk również w Rzeczypospolitej, ale musiano je nienia zmarłego poprzez jak najwierniejsze – na jakże od siebie różne kościotrupy), – władców, książąt, hierarchów kościelnych przed śmiercią i rozkładem, personifiko- wykonywać niezbyt często, skoro zaledwie ukazanie jego rysów. Mogłoby się wydawać, osobliwy zaś kształt portretów uświadamiał i arystokratów, asystowali także artyści, któ- wanymi w trupie, ale nie chcieli zdradzać kilka takich obrazów zachowało się w pol- że taka konwencja była zdecydowanie mniej im dobitnie, w jakim stanie znajdują się już rzy przystępowali do portretowania zmarłego tego lęku w stosunku do bliskich zmarłych, skich świątyniach. Od końca XVI wieku dramatyczna niż dosadne portrety trupów sportretowani. Polski zwyczaj pogrzebowy tuż po jego śmierci, nie czekając na obmycie, utrwalając ich wygląd w tyleż ostentacyjny, malowano za to setki tzw. portretów tru- w krajach monarchii habsburskiej. Uczest- pozwalał więc z jednej strony ukryć niebosz- ubranie i ułożenie ciała. Rysunki wykonane co mocno poruszający sposób. miennych, ukazujących popiersie niebosz- nicy polskich pogrzebów nie tylko jednak czyków w trakcie egzekwii, z drugiej spra- w takim momencie oraz sporządzone na ich wszystkie fot. w artykule: archiwum autora czyka na sześciobocznej metalowej płycie. patrzyli w otwarte oczy nieboszczyka, ale wiał, że w pewnym sensie zostawali oni na postawie obrazy olejne i rzeźby utrwalały Warto podkreślić, że owa praktyka była Taki kształt obrazów, dostosowany do formy mogli także mieć wrażenie, że ten przygląda stałe pomiędzy żywymi, przypominając im nieraz nader realistycznie grozę agonii, ból w epoce nowożytnej akceptowana niemal głów (czyli tylnej ściany) trumny, wskazuje im się z niepokojącą wnikliwością. bezlitośnie o nieuchronności śmierci. przedśmiertnej choroby lub pierwsze zmiany powszechnie i bez żadnych odnotowanych jednoznacznie, w jaki sposób eksponowano fizjologiczne zachodzące w trupie. w źródłach zastrzeżeń. Sztuka nowożytna je w trakcie ceremonii pogrzebowych. Nie- Po zakończeniu uroczystości pogrzebowych Podobną funkcję, bez żadnych dwuznacz- w krajach zaalpejskich, a zwłaszcza w mocno boszczycy byli na nich ukazywani jako oso- portrety zmarłych odczepiano z reguły od ności, spełniały niezbyt liczne, ale bardzo Trudno powiedzieć, dlaczego w krajach, poróżnionej w wierze Europie Środkowej by żyjące, o otwartych oczach i ekspresyjnej trumien, aby wkomponować je w pomniki charakterystyczne portrety zmarłych w których unikano „uładzonego” widoku podlegała silnej konfesjonalizacji, to znaczy mimice. Takie rozwiązanie ikonograficzne nagrobne albo po prostu zawiesić we wnętrzu wykonywane tuż po ich śmierci, spotykane nieboszczyka, utrwalano jego znacznie bar- zróżnicowaniu rozwiązań ikonograficznych Hans Merian, Portret arcyksięcia Wilhelma IV stanowiło zapewne wyraz wiary w wiecz- kościoła. Można przypuszczać, że wierni oglą- zwłaszcza w krajach Rzeszy i w Niderlan- dziej dramatyczny obraz. Dzieła tego rodza- i formalnych w zależności od wyznania Wittelsbacha na łożu śmierci, 1550 ne życie duszy, zwłaszcza że zmarli byli dający na owych obrazach wizerunki żywych, dach. Na terenach tych ciało nieboszczyka ju nie były wprawdzie eksponowane w cza- zleceniodawców. Tendencja ta nie ujawni- ukazywani na złotym tle, zarezerwowanym poruszonych ludzi, ujęte w trumienny zarys, pozostawiano w spokoju co najmniej przez sie ceremonii pogrzebowych ani też nie ła się jednak w portretach nieboszczyków. pejskie społeczności. Trzeba jednak podkre- w średniowieczu dla wizerunków świętych. przypominali sobie szczególnie wyraziście godzinę po wydaniu ostatniego tchnienia, zawieszano ich w kościołach i w miejscach Na Węgrzech charakterystyczne wizerunki ślić, że był to „kult” przemyślnie wysublimo- W odróżnieniu od obrazów religijnych, inskrypcje z nagrobków: „Byłem tym, czym nie zmieniając nawet jego ułożenia i nie publicznych, ale nawet ukryte w ciemnych zmarłych na marach upamiętniały zarówno wany, poprzez zastąpienie gnijącego trupa unikano jednak w portretach trumiennych ty jesteś – będziesz tym, czym ja jestem”. zamykając mu oczu. Agonii osób zajmujących kątach rezydencji mogły od czasu do czasu katolików, jak i luteran oraz kalwinistów, zmarłego jego eleganckim wizerunkiem. Z tej przestraszyć domowników. Wszystko wska- a portrety trumienne w Rzeczypospolitej zamiany wynikały wszystkie dwuznaczności zuje więc na to, że mieszkańcy nowożytnej ukazywały nie tylko wyznawców Kościoła i paradoksy, które obserwowaliśmy w tych zachodniego, ale także unitów i prawosław- krótkich rozważaniach. nych. Nawet Bohdan Chmielnicki, hetman kozacki, zbuntowany przeciwko polskiej władzy i „polskiej wierze”, kazał namalować na pogrzeb swojego syna okazały portret trumienny. Na pośmiertnych portretach ukazywano wybrana literatura: • A. Pigler, Portraying the Dead, „Acta Historiae Artium”, 4, przede wszystkim przedstawicieli arystokra- 1957, nr 1-2, s. 1-75. cji i bogatej szlachty, ale także mieszczanie • E. D. Buzási, 17th Century Catafalque Paintings in Hungary, mogli liczyć na taki wizerunek, o ile ich „Acta Historiae Artium”, 21, 1975, nr 1-2, s. 87-124. • Vanitas. Portret trumienny na tle sarmackich obyczajów rodziny przejawiały dumę rodową i dyspono- pogrzebowych, (katalog wystawy w Muzeum Narodowym wały odpowiednimi środkami, by ją ekspono- w Poznaniu), red. J. Dziubkowa, Poznań 1996. wać. Artystyczny „kult przodków” łamał więc •Przeraźliwe echo trąby żałosnej do wieczności wzywającej. Śmierć w kulturze dawnej Polski od średniowiecza do końca granice podziałów religijnych i klasowych, XVIII wieku, (katalog wystawy w Zamku Królewskim jednocząc szczególnie mocno północnoeuro- w Warszawie), red. P. Mrozowski, Warszawa 2001. Portret trumienny Krzysztofa Wedla-Tuczyńskiego w kościele Portret trumienny Baltazara Horlemesa w kościele Katafalk na pogrzebie Marianny z Mycielskich Przyjemskiej, parafialnym w Tucznie, 1649 św. Andrzeja w Olkuszu, 1682 1701. Miedzioryt zamieszczony w broszurze z tekstem kazania pogrzebowego pokazuje, w jaki sposób przybijano portret nieboszczyka do trumny. autoportret 3 [24] 2008 | 30 autoportret 3 [24] 2008 | 31

Piotr Krasny, "Wizerunki zmarłych w sztuce nowożytnej Europy zaalpejskiej", Śmierć w Europie Środkowej

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 268

Statistics

Piotr Krasny, "Wizerunki zmarłych w sztuce nowożytnej Europy zaalpejskiej", Śmierć w Europie Środkowej — Presentation Transcript

http://autoportret.pl	267
http://www.slideshare.net	1