Noemi Petneki, Pusta puszta, Bezkres

Noémi Petneki pusta puszta na węgierskiej równinie fot. m. b. müller, www.filmtortenet.hu

P owierzchnia ziemi płaska jak stol- Krajobraz ten pojawił się w literaturze U Petőfiego krajobraz znajduje się już na nica sięga widnokręgu. Pod stopami węgierskiej stosunkowo późno, bo niespełna pierwszym planie. Puszta to przestrzeń ide- człowieka – wszędzie trawa, nad dwieście lat temu. Odkryli go dla dwóch alna dla duszy romantycznej, gdzie może ona jego głową – ogromny klosz nie- różnych narodów i języków dwaj poeci, szaleć bez ograniczeń. Jak pisze sam Petőfi: ba. W upalne dni na horyzoncie majaczą Nikolaus Lenau (1802-1850) dla Austriaków srebrzyste góry-chmury, drzewa czy budynki i Sándor Petőfi (1823-1849) dla Węgrów. Tam wśród nizin, szerokich jak morze, – to mamidła, fatamorgany wabiące podróż- Rodowody obydwu to typowe przykłady Jam w ojczyźnie, tam mój świat prawdziwy, nych w nicość. Monotonny krajobraz wiel- mieszania się różnych ludów i narodów, Wyzwolona orla dusza moja, kich pustkowi tylko czasem urozmaica jakiś jakie miało miejsce na Wielkiej Nizinie Kiedy ujrzę nieskończoność niwy1. żuraw studni czy csárda – tutejsza gospoda, Węgierskiej. Ojciec Lenaua pracował jako gdzie piękna gospodyni karmi ukrywających austriacki urzędnik na terenie dzisiejszej W wierszu Ruiny csardy poeta jeszcze bardziej się na tej ziemi niczyjej zbójów. Na ogrom- Rumunii, zaś rodzice Petőfiego byli Słowa- dosłownie mówi o tym, że bezkres równiny nym, pierwotnym, trawiastym stepie pasą się kami z pochodzenia – po stupięćdziesięcio- to wolność, a wolność droższa jest dlań od stada owiec, bydła i koni; twardzi pasterze letnim panowaniu Turków osmańskich nad życia – ta ostatnia myśl jest jednym z naj- w dziwacznych strojach zachowali jeszcze centralną częścią kraju Korony św. Stefana ważniejszych przesłań twórczości Petőfiego: rdzenną, prawdziwie madziarską kulturę. zwycięscy Habsburgowie zaludnili spustoszo- ne przez nich tereny głównie mieszkańcami Równinna kraino, bezmiernej czar dali, Jest to oczywiście szablonowy opis węgierskiej dzisiejszej Słowacji. Obaj poeci mieszkali Jak żadna w mym sercu zachwytem się palisz. puszty i zarazem stereotyp na temat Węgier później w innych częściach swoich krajów, Wzniesienie pogórza, co dal mi przesłania, i Węgrów, który nawet dziś, przynajmniej ale puszta pozostawała dla nich krajobrazem To stary rękopis, niełatwy w czytaniu; w części, jest żywotny. W rzeczywistości jest pierwotnym, krainą dzieciństwa. Co prawda A ty, moja puszto, na wiatry otwarta – to obraz zaczerpnięty z epoki romantyzmu, u Lenaua krajobraz ten stanowi tylko tło Jak list, jak od miłej przesłana mi karta – który przynajmniej dwukrotnie mija się dla biedermeierowskich obrazów rodza- Z jej liter bez trudu, natychmiast odczytasz z prawdą. Po pierwsze, całą Wielką Nizinę jowych, ale to właśnie Lenau odkrywa, że tej I wielkość, i piękno, radosny sens pytań Węgierską pierwotnie pokrywały lasy dębowe przestrzeni można nadać dynamikę poprzez I byłbym pogodnie, radośnie szczęśliwy i bagna, więc krajobraz stepowej puszty jest obserwację podczas ruchu. W wierszu Die Móc tu, pod tym niebem na zawsze wieść żywot, wynikiem działania człowieka; po drugie, drei Zigeuner („Trzej Cyganie”) narrator jedzie puszta nigdy nie zajmowała całego terenu przez pusztę wozem i nagle zwraca uwagę na Jak gdybym był wolnym nomadem pustyni, równin węgierskich, dziś zaś taki krajobraz tytułowych bohaterów, których zachowanie Jak chybcy w Arabii są dziś Beduini. można znaleźć już tylko na terenie Parku skłania go do refleksji. Lenau przyczynił Tak, wolność – zaprawdę jedyny to żywioł, Narodowego Hortobágy. się wraz z malarzami i kompozytorami Co tak jako bóstwo ją wielbię prawdziwie; romantyzmu do spopularyzowania egzotycz- Mej krwi dla niej nie żal i śmierci mi nie żal, Słowo puszta (wymawiane w języku pols- nego obrazu węgierskiej puszty w Europie Wysławiać ją będę w mogile już leżąc2. kim jako pusta) pochodzi od przymiotnika Zachodniej: z Cyganami, rabusiami i mar- mającego to samo znaczenie, co polski wyraz szem Rakoczego, który później przerodził się 1 S. Petőfi, Niż, [w:] tegoż, Na wielkiej drodze, Świdnica 1993, „pusty”; jest to, rzecz jasna, zapożyczenie w kiczowatą „romantykę puszty” (Pusztenro- s. 24. 2 S. Petőfi, Ruiny csardy, [w:] tegoż, Poezje wybrane, słowiańskie w języku węgierskim. mantik) świata operetek. Warszawa 1973, s. 53. autoportret 3 [28] 2009 | 17 Obok: kadr z filmu Talpuk alatt fütyül a szél („Pod stopami gwiżdże wiatr”, 1976) w reżyserii Györgya Szomjasa, pokazujący stereotypowy obraz puszty

Petőfi zapoczątkował zarazem drugi nurt – są to motywy, które rozwinie sześćdziesiąt który przyniósł także nowy sposób postr- czy sposób przedstawiania niziny, ukazanej lat później Endre Ady (1877-1919). zegania puszty. Pierwszy należący do cyklu jako miejsce pustki, nicości. Puszta zimą jest wiersz nosi tytuł Poeta Hortobágyu. Charak- naprawdę pusta – dowodzi koncept już na Powieściopisarz Mór Jókai (1825-1904), w mło- terystyczna dla Adyego ni to ballada, ni to początku słynnego utworu3; dalej czytamy: dości przyjaciel Petőfiego, niejednokrotnie symboliczny autoportret różni się w znacz- „Step gładki jak gdyby morze ścięte lodem” opisywał węgierską równinę. Omawianemu nym stopniu od wyznań podmiotu lirycznego zagadnieniu najbliższy jest fragment powie- Petőfiego. Sama przyroda puszty zachwyca 3 S. Petőfi, Puszta zimą, [w:] tegoż, Na wielkiej drodze, ści Serce kamienne, opisującej historię węgier- bohatera, natomiast panujące na tych tere- dz. cyt., s. 24. skiej Wiosny Ludów. Po upadku powstania nach warunki życiowe i społeczne zabijają w 1849 roku jeden z głównych bohaterów, w nim artystę: uczestnik walk wyzwoleńczych, uciekając fot.: i. tibor, www.filmtortenet.hu (1.09.2009) przed zemstą Habsburgów, udaje się na pusz- Po stokroć weszły w jego duszę tę. Uczucia i myśli, które wywołuje w nim fatamorgany, świty, mroki, zetknięcie się z tym krajobrazem, ukazują lecz je zjadały ludy krowie, tak naprawdę jego beznadziejne położenie. gdy w nim zakwitał step szeroki. Bezkres równiny odzwierciedla zatem stan duszy człowieka. Plenne jak trawy jego myśli o śmierci, winie, o kobiecie Zmrok poranku znalazł Ödöna wpośród puszty, na sprawiłyby, że świętym piewcą płaskiej, niezamieszkałej równinie. Wokół nic nie stałby się pewnie w innym świecie. dostrzeżesz, prócz ziemi i nieba. Dokoła pustka, oko nie ma się na czem zatrzymać, Ale gdy patrzył na swych druhów na skraju widnokręgu tylko widać na tle nieba chodzących w gaciach pośród owiec, dwa wielkie żurawie u studni, które krzyżując się, to pogwizdywał lub przeklinał utworzyły literę M. Miałożby to znaczyć: Memento i ruszał z batem na janowiec5. mori? [...] Zimowe Węgry Adyego ukazują bezkres zaśnie- Drogi żadnej nigdzie nie widać, nawet nie doj- żonej „pustej puszty” z ruchu, tak jak Lenau rzysz kół kolei. ukazał „Trzech Cyganów”. Obraz zasypanych Ödön dziwnego doznawał uczucia; zdawało mu śniegiem samotnych nizinnych zagród (po się, że jest pyłkiem, atomem4. węgiersku: tanya), odległych o kilometry od każdej, nawet najmniejszej ludzkiej spo- Na odrodzenie literatury węgierskiej og- łeczności, skupia w sobie wiele motywów romny wpływ miało ukazanie się tomiku właściwych autorowi „Nowych wierszy”: Endre Adyego Új versek („Nowe wiersze”, 1906), 5 E. Ady, Poeta Hortobágyu, [w:] tegoż, Złoto i krew, Kraków 4 M. Jókai, Serce kamienne, t. III, Warszawa 1899, s. 103. 1977, s. 12. W filmie Szegénylegények („Desperaci”, 1966) Miklósa Jancsó puszta staje się scenerią wydarzeń politycznych – żandarmeria habsburska przetrzymuje tam rewolu- cjonistów z oddziału Lajosa Kossutha.

Zainteresowanie wzbudza nie tylko krajobraz puszty, ale również życie zamieszkujących tę bezkresną równinę ludzi. Obok i poniżej: sceny z filmu Georga Hölleringa Hortobágy (1936), na podstawie noweli Zsigmonda Móricza cechy autobiograficzne (Ady pochodził ze nym krajobrazie równinnym samotnego ko- wsi), śmierć, poczucie silnego przywiązania nia ze spuszczonym łbem. Obraz przypomina do Węgier i jednocześnie ukazywanie ich nieco wiersz Adyego Lelkek a pányván („Dusze zaściankowości. na wędzidłach”): Gdy po węgierskich równin plamie Kiedy widzicie na węgierskim polu Lokomotywą rozpędzoną zakrwawionego, spienionego ogiera na wędzidle, Jadę wśród nocy zaśnieżonej – przetnijcie jego pęta, W śnie trwają tanye. bo dusza to, smutna węgierska dusza7. Taka równinna biel sieroca, W swoich naturalistycznych powieściach Ponad nią mroźnych wichrów śnienia i opowiadaniach Zsigmond Móricz (1879-1942) Snują się w dumkach jak marzenia… ukazuje całą prawdę o ludziach prowincji, O czym śnią w nocy? nawet tę najmniej romantyczną. Jego słynna nowela zatytułowana Barbarzyńcy opowiada Czy sen ich przetrwał niezbudzony? o bestialskim mordzie, którego pasterze Jadę na święta Bożej Szopki dokonują na innym pasterzu i jego dwuna- Ja – duże dziecko matki-chłopki, stoletnim synu wśród puszty. Pisarz wprowa- Mój duch pod szronem. dza krótką przerwę w opisie okropności – być może też dlatego, by czytelnik poczuł na Gdy po bezkresie mknę wśród zimy, chwilę ulgę – kiedy ukazuje postać kobie- Wiem, że sny nasze śmierci snami, ty szukającej męża (o którym wiemy już, A ja i Węgrów smutne tanye że został zamordowany). Bezkres równiny Bezsennie śnimy6. i przemierzająca go ludzka postać są przed- stawiane w lirycznym tonie, a jednocześnie Motywy te możemy znaleźć także w malarst- wprowadzają stylistykę bajek ludowych. wie Jánosa Tornyaia (1869-1936). Artysta pochodził z najuboższej warstwy chłopskiej. A kobieta szła i szła, aż zniknęła. Wchłonęła ją Był uczniem wybitnych malarzy, ale wrócił wielka puszta. Słońce coraz wyżej wędrowało po do świata owych samotnych zagród tanya niebie i spoglądało w dół na czarnowłosą, ubraną i samotnie malował ten sam surowy pejzaż w biel kobietę, jak przemierza pusztę. A ona tylko o różnych porach dnia. Jego najsłynniejsze szła i szła. Nawet nie spojrzała w stronę domu, dzieło Bús magyar sors („Smutny los węgiers- tylko szła przed siebie, aż ją puszta połknęła8. ki”) przedstawia na pustym, ale niespokoj- 7 http://mek.niif.hu/00500/00588/html/vers0101. htm#31 (15.07.2009), [tłum. N. P.] 6 E. Ady, Zimowe Węgry, [w:] tenże, Popiołem i płomieniem, 8 Z. Móricz, Barbarzyńcy, [w:] tenże, Ptaszyna Boża i inne Budapeszt 1943, s. 21. opowiadania, Kraków 1988, s. 124. www.filmkultura.hu (1.09.2009) autoportret 3 [28] 2009 | 19

Błotnisty krajobraz puszty podkreśla wyobcowanie bohaterów filmu Szatańskie tango (Sátántangó, 1994), w reżyserii Béli Tarra. tyle na krajobrazie, ile na przedstawieniu sposobu życia mieszkańców, zbiera informa- www.filmunio.hu/object.4ce4027a-1b6d-45ed-9604-273c59533641.ivy (1.09.2009) cje o niezbyt dalekiej przeszłości, jak powieść leksykonowa Por („Kurz”, „Pył”) Ferenca Temesiego albo książki Pála Závady ukazują- ce życie Słowaków nizinnych, lub też szuka miejsca niziny węgierskiej w „globalnej wiosce” (Imre Oravecz porównuje ją z zamor- skimi pustyniami). Globalność sprawia, że gdy znany poeta romski Tamás Jónás chce ulokować w przestrzeni bezkres i skonfronto- wać go z jednostką, wybiera nie pusztę, lecz – morze… Być może ta wstrzemięźliwość, można by rzec nawet: bezradność, Węgrów wobec tematu puszty wynika z faktu, że wierszy Petőfiego uczy się w szkole i „bezkres Pochodzący z marginesu społecznego węgier- chatek i samotnych zagród już nie widać, pochło- równin” jest swoistym mitem, z którym trze- skiej niziny Péter Veres (1897-1970) w swoich nęła je biała mgła9. ba się zmierzyć; a sama puszta, ta „prawdzi- dziełach bliskich socjografii, czerpiąc nieraz wa” (choć w rzeczywistości powstała w wyni- z własnych wspomnień, opisuje codzienną We współczesnej literaturze i sztuce nie ku działalności człowieka), skurczyła się do walkę o życie toczoną przez najbiedniejszych. znajdujemy kontynuacji wątku jednostki terenów parku narodowego i jest odwiedzana „Bezkresna pustynia” równiny posiada wobec bezkresu równiny. Krajobraz ten jest przez tłumy spragnionych „pusztaromanty- u niego wyłącznie cechy negatywne. Podczas natomiast obecny w filmie – stanowi tło ki” turystów. Rozdział węgierskiej historii gdy u Petőfiego krajobraz ten uosabiał dla dramatycznych przeżyć bohaterów we kultury opowiadający o nizinnych bezkre- wartość drogą nad życie, tu pozbawia życie wczesnych filmach Miklósa Jancsó; czarno- sach staje się powoli zamknięty, czy też, być wszelkiej godności. Żyjący na tym terenie -biały, błotnisty krajobraz pokazywany w dłu- może, czeka na współczesne „Nowe wiersze”, ludzie z głodu łapią szczury i wrony, nawet gich ujęciach podkreśla rozpad i wyobcowa- by ukazać swoje zakorzenione w tradycji, gnoju – będącego z braku drzew jedynym nie w Szatańskim tangu Béli Tarra (Sátántangó, a zarazem nowe oblicze. opałem, na którym gotują strawę – nie mają 1994); podobnie czarno-biała, wyludniona dosyć, ich dzieci jedzą niedopieczone bułki nizina jest miejscem i zarazem symbolem z mąki i wody. Oto fragment opisu wrogiego samotnej udręki młodej Ukrainki pragnącej wybrana literatura: krajobrazu: osiąść na Węgrzech w filmie Passzport – útlevél • N. Lenau, Lenaus Werke, Leipzig [po 1900 r.] i wiersze na a semmibe („Paszport donikąd”, 2000) Pétera Project Gutenberg – www.gutenberg.org (1.07.2009). Pole to bezkresna pustynia. Ostry wicher północ- Gothára. Literatura skupia się jednak nie • S. Petőfi, Poezje wybrane, red. L. Kaltenbergh, Warszawa ny niesie zamieć, nad ziemią unosi się siwy dym 1973. • M. Jókai, Serce kamienne, t. III, Warszawa 1899. drobnego śniegu. W beznadziejnie monotonnym 9 P. Veres, Tél a gyepsoron, http://www.korunk.org/?q= node/8&ev=1934&honap=3&cikk=10264 (15.07.2009) • E. Ady, Złoto i krew, Kraków 1977. krajobrazie gdzieniegdzie czernieją żurawie. Ale • Z. Móricz, Ptaszyna Boża i inne opowiadania, Kraków 1988. [tłum. N. P.]. autoportret 3 [28] 2009 | 20

Borbála Pallavicini-Andrássy świat skąpany we mgle. Te różdżki tworzą czerwieniejącą tarczę słońca. Szkarłatne pasy płonące po mojej prawej ręce wskazują dziennik drogę ciała niebieskiego spieszącego ku horyzontowi. Mgła też żarzy się, rozlewa, z niej na wszystko spływa czerwona farba. Nagle w prehistorycznych mgłach, w żarzących się oparach z wysiedlenia pływam w przestrzeni kosmicznej. Co się stało? Gdzie jestem? Dopiero co przeszłam przez małą groblę pomiędzy polami ryżo- wymi, a z lewej ku mnie wyłoniła się, zakręcając, poszarpana i z 1956 roku Dolina Milléra. Teraz groblę połknęły moczary i czernią zieje koryto rzeki. Na modlitwę wzywa żabi muezin. Z moczarów do- chodzi chór płazów. Fale dźwiękowe wprawiają w drżenie czar- ne linie łodyg trzciny, wszystko kołysze się, płynie, powiewa. (1951) Opamiętuję się, muszę się spieszyć, dopada mnie noc, coraz to 27 lipca rosną cienie. Na nogach mam kalosze, ubranie wieszam na szyi, przeprawiam się w bród, przecież widzę tam, na drugim brzegu, Chmurzyło się od dwóch dni. Musiałam pójść do Besenyszög po zaschły szkielet wierzby, którą znam. mąkę, po węgiel drzewny. Obiad zjadłam w drodze powrotnej u Kargów, a ponieważ padało i chciałam zaczekać, aż przesta- Nim docieram, spostrzegam, że nie jest to moja stara znajoma, nie, dość późno wyruszyłam. Już po żniwach, ale jeszcze nie za- lecz tylko jej podobna. Próbuję się zorientować. Stąd powinnam orane, zboczyłam więc z drogi, dobrze tak iść polem na wprost. widzieć pięć dużych topól na kamienistej drodze. Między nimi Na tej bezdrzewnej równinie nie ma innego punktu odniesienia a mną jest zagroda. Powinna tu być. Ale jej nie ma! Nigdzie niż pozycja słońca, a ja muszę iść na południe. Zagrody nie są nie ma tych pięciu topól, a słońce jest już zaledwie czerwoną dobrym drogowskazem. Z której strony by nie spojrzeć, ujaw- półkulą, która zapada się w przestrzeń. Nie ma żywego ducha, niają inną twarz. Rozpoznać można je jedynie od tej, do której żadnych domostw, jedynie kłębiąca się szarość, podobna do przywykliśmy, to znaczy od drogi. dymu para nisko nad ziemią. Idę, idę i jak zawsze podczas tych samotnych spacerów prze- Ta przybiera kształty, zmieniające się w mgnieniu oka kształty, noszę się do odległej przeszłości, opowiadam sobie (najczęściej z których tworzą się grupy, to kładą się na brzuchu, to podnoszą na głos) o tym lub tamtym minionym przeżyciu. Mój wzrok się, liżą mnie, tańcują wokół. wyprzedza mnie zaledwie o trzy metry i coraz bardziej oddalam się od tej chwili obecnej w przeszłość. Coraz bardziej wymykam Ależ nie jestem już sama na puszcie! Przecież zewsząd wyłaniają się z mojego obecnego „ja”, z czasu, z przestrzeni. się postacie, jasne i ciemne, balet bieli i czerni. Idę, idę i rwą się chmury, strzępy pływają tu i tam. Raz po raz Przestrzeń kosmiczna stała się głucha, bezdźwięczna, jak przebija z nich ukośny snop światła, rozsypując srebrny pył na gdyby zatkano jej gardziel. Czuję, jakby ziemia otoczyła mnie autoportret 3 [28] 2009 | 21

tysiącem ramion, wcisnęła mnie pomiędzy pełzająco-czołgają- Nim cieniutkie ostrze szabli nowiu księżyca zaczęło rzucać ce się żmije i glisty. Nie ma dalszego ciągu. Trzeba wrócić do swoje światło, uderzył mnie w nos ciepły zapach gnoju, dym pierwotnej postaci. Znów stałam się istotą pierwotną biorącą z komina, nocne parowanie stogu słomy. swój początek z moczarów, wody, pierwszą komórką, z której powstanie życie. Z okna stajni wychodzi na powitanie światło świecy. Teraz Margit wypędza stamtąd kopcącą się ścierką chmary komarów. Zerwały się wszystkie więzi pomiędzy mną a światem, po- A mały pies puli piszczy, przewalając się z radości pod moimi wróciłam do pierwotnej materii. Przestałam istnieć, jestem nogami i wita mnie pełnym przywiązania, przyjacielskim częścią znajdującego się nad i pode mną oceanu. Wznoszę się, poszczekiwaniem. opadam, nie mam ciała, jestem czymś miękkim, okrągłym, czymś pozbawionym ciężaru, a poza mną jest tylko bezkres. Jeszcze całkiem oszołomiona, wchodzę do kuchni, gdzie dwóch młodzieńców łata uprzęże. Oblał mnie zimny pot! Muszę się pozbierać. Muszę dotrzeć do Fokorú, do samotnej zagrody Tímára, tam jest moje miejsce. B. Pallavicini-Andrássy, Kitelepítési és 1956-os naplója, Budapest 1990, s. 75-77. Trzeba rozpalić ogień, usmażyć jajka, grzankę. Muszę po- tłumaczenie z węgierskiego: joanna nowostawska-gyalókay nownie stać się człowiekiem! Muszę, muszę, muszę! Znów przeszłam wodę w bród. Teraz aż do pasa grzęzłam w błocie. Po drugiej stronie wody w górę, na groblę, nią dalej. Jeszcze z prawej widać tren słońca, ale krzaków, drzew, zagród już nie hrabina borbÁla pallavicini-andrÁssy (1890-1968) pocho- można dostrzec. Gdy idę na zachód ku mostowi, docieram do dziła z jednej z najznamienitszych rodzin arystokratycznych szosy. Idę, idę, ale naraz pies szczeka, światło migocze w oknie. na Węgrzech. Dziennik prowadziła przez całe życie, jednak Pod wiązką światła nagle rzeczka zawraca na południe. zachowały się jedynie zapiski po 1951 roku, wcześniejsze spaliła w noc poprzedzającą jej wysiedlenie z Budapesztu. Obawiała Teraz już wiem, gdzie jestem! To zagroda Bozsó, sąsiada! się, że mogłyby wpaść w ręce węgierskiej służby bezpieczeń- stwa. Wysiedleniami objęto wówczas liczną grupę węgierskiej Tu gdzieś była pompa. Na jej miejscu został chwiejący się słup, arystokracji i inteligencji. Autorkę dziennika osadzono w miej- kilka złamanych desek. A więc znów muszę przebrnąć przez scowości Besenyszög nad Cisą, w domu rodziny miejscowych wodę. Tu już trudniej, bo z urwistego brzegu raptownie trzeba kułaków, z którą bardzo się zaprzyjaźniła. Zajęła małą izbę na opuścić się do wody, ale co mnie to obchodzi, i tak jestem już poddaszu, mieszkała tam do zniesienia wysiedleń w 1953 roku. jak Istók Hany1. W dzienniku szczegółowo opisała losy wysiedlonych i proces kolektywizacji wsi za rządów Mátyása Rákosiego. W 1956 roku, na kilka tygodni przed rewolucją, przyjechała do Budapesz- 1 Istók Hany – w 1749 roku w bagnistej okolicy nad Jeziorem Nezyderskim rybacy pochwycili chłopca w wieku około ośmiu lat. Ochrzczono go i nazwano tu, aby wyrobić sobie paszport. Została, dzięki czemu mogła Istók Hany. Chłopiec nie mówił, a jedynie wydawał zwierzęce odgłosy, żywił się w dzienniku szczegółowo opisać wydarzenia tamtych dni. Po trawą, rybami i żabami, doskonale czuł się w wodzie, a nawet – jak mówiono upadku powstania wyemigrowała najpierw do Wiednia, później – pomiędzy palcami miał błony niby płetwy, dlatego nie uważano go w pełni za istotę ludzką. Historia chłopca wielokrotnie rozbudzała wyobraźnię węgierskich do Włoch, a następnie do Kanady. Zmarła w Montrealu w 1968 pisarzy [przyp. tłum.]. roku. Dziennik z wysiedlenia ukazał się drukiem w 1990 roku. autoportret 3 [28] 2009 | 22

http://autoportret.pl	30
http://gallerycracow.tumblr.com	2
http://gallerytumblr.com	2

Noemi Petneki, Pusta puszta, Bezkres

by Małopolski Instytut Kultury on Jan 12, 2010

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

3 Embeds 34

Statistics

Noemi Petneki, Pusta puszta, Bezkres — Document Transcript