Olaf Müller, "Goethe i zasady świata barw", Przestrzenie światła. Światło w przestrzeni

klassik stiftung weimar/herzogin anna amalia bibliothek Il. 1. Johann Wolfgang Goethe i Friedrich Schiller, Róża temperamentów, luty 1799, akwarela i tusz na papierze

Olaf Müller goethe i zasady świata barw J ohann Wolfgang Goethe jest jedynym wycinka. W części h i s t o r y c z n e j pisze nym spostrzeżeniom, jakich można dokonać poetą na kuli ziemskiej, który odważył o dziejach myśli naukowej dotyczącej barw chłodnym okiem empirycznego badacza. się dokonać zamachu na ugruntowaną – od antyku po początek XIX wieku. Chwali Podważył natomiast zasadność wniosków teorię z dziedziny nauk przyrodniczych. licznych prekursorów własnych teorii i opi- wysnuwanych z owych spostrzeżeń. I chociaż, W swoim najobszerniejszym dziele Farbenleh- suje, jak niecnych sposobów imali się zwolen- podobnie jak Newtona, Goethego interesowały re (Nauka o barwach) z 1810 roku przeprowadza nicy szkoły Newtona, by na siłę przekonać do także farby z warsztatu malarskiego, kolory atak na Optykę (1704) Isaaca Newtona. swojej teorii barw. powierzchni przedmiotów, przede wszystkim koncentrował się na przemijających, nie- Farbenlehre składa się z trzech części: w d y - Choć na rozprawę Goethego ciskają gromy trwałych barwach, które rejestruje wzrok: na d a k t y c z n e j Goethe opisuje niezmie- rozzłoszczeni fizycy, ignorują ją miłośnicy błękicie nieba, zachodach słońca, barwnych rzone bogactwo zjawisk barwnych i eks- poezji, a psychoanalitycy najchętniej zoba- cieniach, na tęczy i kolorowych zjawiskach, perymentów z kolorami. Już w ten sposób czyliby jej autora u siebie na kozetce, on sam jakie można wyczarować za pomocą szklanego pragnie podważyć teorię Newtona, ponieważ uważał Farbenlehre za ważniejsze od wielu i wodnego pryzmatu. – zdaniem autora – opiera się ona jedynie na swoich dramatów. Miał rację. niewystarczającym, wybiórczym, jednostron- podstawowy eksperyment nym podejściu do zjawisk kolorystycznych. Goethe nie był szalony. Co prawda zgłaszał newtona W części p o l e m i c z n e j zamieszcza estetyczny, a nawet moralny sprzeciw wobec Zajrzyjmy Newtonowi przez ramię podczas tłumaczenie najistotniejszej rozprawy New- eksperymentów Newtona z białym i barwnym jego pracy w laboratorium (il. 2). W piękny tona, i to celowo jak najdrobniejszym drukiem, światłem; uważał że męczenie natury, którego słoneczny dzień zaciemnia on położony od po czym tuż pod nim, dużą czcionką, tamten się w nich dopuszczał, jest nie w po- południa pokój, wywierca w drewnianej przedstawia własną krytykę powyższego rządku. Nie zaprzeczał jednak niepodważal- okiennicy maleńką okrągłą dziurkę, bezpo- autoportret [25-26] 2008-2009 | 5

oprac.: m. herder Dzięki skrupulatnym pomiarom i obli- się z niego i zaczyna przeprowadzać własne czeniom Newton odkrywa, że szerokość doświadczenia, różnicując parametry Newto- Il. 2. Podstawowy eksperyment Newtona (opracowanie pochwyconego widma zachowuje się w prze- nowskiego eksperymentu. kolorystyczne na podstawie rysunku ze szkicownika widywalny sposób, czyli daje się wyliczyć Newtona) z geometrycznych parametrów, takich jak Dokonuje przy tej okazji zdumiewającego wymiary Słońca, promień przesłony czy odkrycia: jeśliby konsekwentnie zamienić średnio za tak uzyskaną przysłoną ustawia odległość od tablicy. Dziwi go jedynie długość pozycje światła i ciemności w eksperymencie szklany pryzmat i – w odległości dwudziestu widma i jego barwność. A jeśliby przesunąć Newtona, czyli zamiast przez przesłonę do dwóch stóp od niego – białą tablicę, na której po nim oczyma wyobraźni, przespacero- ciemni (jak Newton) przepuścić światło sło- w odpowiednim miejscu stara się pochwy- wać się wzrokiem po przechodzących jedne neczne przez odwrotność przesłony – nazwij- cić światło słoneczne, które przedostało się w drugie kolorowych obszarach, nasunie się my ją zacieniaczem – pojawi się różnokolo- przez otwór i zgodnie z prawem odbicia (pra- przypuszczenie, że różnokolorowe promienie rowe spektrum, równie barwne i intensywne wo Snelliusa) zmieniło kierunek padania. musiały się wydostać z pryzmatu w nieco jak u fizyka, lecz w odmiennych kolorach! Newton dostrzega dwie rzeczy: pochwycona odmiennych kierunkach (il. 2). Precyzując – Goethe otrzymuje dokładne świetlna plama nie jest biała, lecz tęczo- przeciwieństwo widma Newtonowskiego, wobarwna, ponadto nie jest okrągła, lecz Pryzmat rozszczepia zatem bezbarwne jego negatyw. Zamiast spektrum w kolorach: jej długość staje się pięciokrotnie większa światło (promień słońca padający nań przez od szerokości. Na jednym końcu ów pasek przesłonę) na promienie świetlne o róż- jest ciemnoniebieski, na drugim czerwony. nych kolorach, przy czym ciemnoniebieski Pomiędzy tymi dwoma kolorami pojawia pokonuje dłuższą drogę niż błękit, błękit niż ciemnoniebieskim, błękitnym, zielonym, się błękit, zieleń i żółć. Oczywiście przejścia zielony i tak dalej. W skrócie – białe światło żółtym, czerwonym (il. 4 u góry i il. 12) między nimi są płynne, lecz aby nie wspomi- słoneczne okazuje się mieszaniną promieni nać za każdym razem rozmaitości odcieni, o różnych barwach, które po drodze przez Goethe uzyskuje (przy zamianie pozycji świa- przyjmijmy, że schematycznie spektrum to pryzmat załamują się na różne sposoby. Aby tła i ciemności) spektrum komplementarne, wygląda następująco: sprawdzić tę teorię w praktyce, Newton stara w kolorach: się z powrotem połączyć różnorodne promienie w jeden, skupiając je w mrocznych warunkach swej ciemni za pomocą soczewki. Wynikiem jest biała plamka świetlna, która żółtym, czerwonym, purpurowym, ciemno- wobec tego musi stanowić mieszaninę rozma- niebieskim, błękitnym (il. 4 u dołu i il. 13). cd. artykułu na s. 10 itych barw (jest to tak zwana synteza bieli). Tyle Newton. odwrotny eksperyment goethego herzogin anna amalia bibliothek Non sequitur! – wykrzykuje Goethe. Lecz klassik stiftung weimar/ zamiast, niczym wieczni sceptycy, narze- kać, siedząc w wygodnym fotelu, podrywa fot.: i. nussbaumer Il. 4. U góry: spektrum Newtona, fragment akwareli Il. 3. Spektrum Newtona Goethego (zob. il. 10). Poniżej: komplementarne spektrum Goethego, fragment akwareli Goethego (zob. il. 10). autoportret [25-26] 2008-2009 | 6

oprac.: m. herder Il. 5. Powsta- wanie koła barw Newtona z podłużnego widma barwnego koło barw newtona okrężna odpowiedź poety Mimo redukcji podyktowanej konwencją, Autorem jednego z pierwszych kół barw jest Koło barwne Goethego (il. 7) zawiera z siedmiu do pięciu kolorów, Goethe pozwala Isaac Newton. W Optyce buduje koło z sied- o jeden kolor mniej niż Newtonowskie, sobie wprowadzić swój własny, ulubiony, miu oddzielnych kolorów, które wybiera przy czym przypatrzywszy mu się dokład- którego brak u Newtona – purpurę. To znacz- z podłużnego pasa uzyskanego przez siebie nie, możemy stwierdzić, że jest to tylko nie więcej niż przyjęcie innej konwencji – to widma. Liczba barw, na które się zdecydował kwestia podziałów; w istocie roztacza ono rewolucja. Można by rzec, że Goethe rozcina i granice między nimi wydają się wynikiem szerszą paletę barw. Goethe redukuje licz- Newtonowskie koło kolorów, by zrobić w nim nieco apodyktycznej decyzji (zob. ramka bę kolorów do pięciu, jako że w miejsce miejsce – w znajomym już punkcie D (il. 8) – Okrężna odpowiedź poety). Newton starał się trójki: ciemnoniebieski – błękit – fiolet swojemu pupilkowi: purpurze. Ponadto tak nawiązać siódemką kolorów do harmonij- (Caeruleus, Indicus, Violaceus) rozróż- przekręca swoje koło, by znalazła się ona nych proporcji siedmiu tonów z muzycznej nia tylko dwa: ciemnoniebieski i fiolet, nie, jak u fizyka, na jakiejś tam 10.40, lecz oktawy. Prócz tego koło miało pomóc mala- a w miejsce Newtonowskiej pary kolo- w najważniejszym punkcie zegarowej tarczy: rzom w mieszaniu farb. rów: czerwony – pomarańczowy (Rubeus, w samo południe, na godzinie 12.00. Z pełną Aureus), proponuje jeden: czerwonopoma- świadomością zwieńcza swe koło purpurą. W jaki sposób Newton utworzył koło barw? rańczowy. Miejsca cięć są jednak sprawą U jej stóp, też w ważnym miejscu, plasuje się To łatwe: podłużne spektrum potraktował umowną; w przypadku tonów czerwonych zieleń. Aby zrozumieć dlaczego, trzeba się niczym rozwałkowane ciasto i zlepił je i błękitnych badacze przystali na różniące nieco zagłębić w Naukę o barwach (zob. ram- zgrabnie w precel. Kraniec czerwonopoma- się konwencje, natomiast przy żółci i ziele- ka Koło barw Goethego w świetle jego własnej rańczowy (Rubeus) połączył prawie na siłę ni – na taką samą. o barwach nauki). z niebieskofioletowym (Violaceus) w punkcie D (il. 5). Tam spotykają się z sobą kolory, j. w. goethe, die schriften zur naturwissenschaft, leopoldina-ausgabe, weimar 1947 oprac.: m. herder które – według niego – nie są sobie bliskie i tylko na pierwszy rzut oka wydają się bardziej spokrewnione niż w rzeczywistości. W schemacie zabrakło miejsca na ulubioną przez Goethego purpurę – co ma on za złe obojętnemu fizykowi. Podobnie jak to, że ów nie tylko ma ją za nic, ale także pozwala jej przepaść w arbitralnie wyznaczonym punkcie D swego barwnego koła (jeśli wyobrazi- my sobie je jako tarczę zegarową, punkt D znajdzie się tam, gdzie krótka wskazówka o godzinie 10.40). Il. 6. Koło barw herzogin anna amalia bibliothek Newtona z 1704 klassik stiftung weimar/ roku Il. 7. Koło barw Goethego. Rekonstrukcja: Rupprecht Matthaei, 1932 Il. 8. Aby stworzyć z koła barw Newtona (il. 6) koło Goethego (il. 7), należy je rozciąć w punkcie D i roz- dzielić, uzyskując miejsce na kolor purpurowy i. newton, optics: or, a treatise of the reflections, refractions, inflections and colours of light, 1704 [w:] opera quae extant omnia, stuttgart 1964

Il. 9. Ośmioczęściowe koło barw Goethego, akwarela Goethego, 5 lutego 1829 – wcale nie doprowadzi- koło barw goethego w świetle jego łoby go to do bankructwa. własnej o barwach nauki Być może da się wytłuma- Goethe stworzył swe koło barw, by zaprowa- czyć tę decyzję hipotezą, dzić porządek w chaosie świata barw i czy- że nie chciał się narazić telnie przedstawić własne teorie. Ma ono współczesnym sobie niewiele wspólnego ze spektrum Newtona. malarzom, którzy właśnie Po prawej, na ilustracji 10 widać nieoficjal- rozsmakowali się w bardzo ną, próbną wersję koła z ilustracji 7. Rysu- oszczędnej, zredukowanej nek nosi enigmatyczny tytuł Symboliczne palecie? Newton poszuki- przybliżanie magnesu i sugeruje, że Goethe wał popleczników i miał starał się przypisać barwom strukturę dwu- nadzieję znaleźć ich wśród biegunową, taką samą, jaka istnieje przy malarskiej braci, stoją- zjawiskach magnetycznych zachodzących cej znacznie bliżej nauk w polu pomiędzy północnym a południowym klassik stiftung weimar/herzogin anna amalia bibliothek przyrodniczych niż dziś. biegunem magnetycznym. Zależało mu, by zrobić wrażenie, że jego teoria Dwa równorzędne bieguny, pomiędzy który- bazuje na zredukowanej mi zawiera się cały świat barw, to dla Goethe- liczbie kolorów podstawo- go białe światło i czarna ciemność. Zjawiska wych, z których wynika cała kolorystyczne biorą w nich swój początek, reszta, podczas gdy tak na- powstając w obecności elementów przyćmie- prawdę – jeśli wolno się tak wających, tak jak mleczne szkło, mgła, mętna wyrazić – drobnym drukiem woda, cienki papier. Czynniki te utrudniają postuluje nieskończoną przepływ światła, jednocześnie go nie bloku- liczbę podstawowych barw. jąc. Goethe proponuje dwa sposoby wyczaro- o nieskończoności odcieni w kołach wywania kolorów: patrzeć w ciemność przez barw Nie inaczej podchodzi do nich Goethe, i to półprzeźroczystą, podświetloną substancję, Trudno jest wydrukować bogactwo odcieni; nie tylko w teorii. W swoim wydrukowanym aby zobaczyć niebieskość; patrzeć w światło za czasów Goethego i Newtona było to prak- w kolorze kole barwnym nie mógł przedsta- przez niepodświetloną półprzeźroczystą tycznie niemożliwe. Czy fakt ten tłumaczy, wić ciągłego przechodzenia jednej barwy substancję – by zobaczyć żółć. dlaczego koła obu badaczy są zredukowane w drugą. Zrobił to natomiast na rysunku od- do sześciu czy siedmiu barw? Nie. Newton ręcznym. Ilustracja 9 przedstawia akwarelę, To pierwsze zdarza się choćby w górach po- w ogóle nie opublikował swego koła dru- którą osiemdziesięcioletni Goethe namalo- rośniętych ciemnym lasem, który w dni o nie- kiem, był na to o wiele za, hmm... oszczęd- wał 5 lutego 1829 roku. Archiwiści w Weima- wielkiej przejrzystości powietrza z dala wyda- ny. Przynajmniej w czarno-białym, które rze mylnie nazwali ją Ośmioczęściowe koło je się niebieski. W tym wypadku potrzebnym opublikował, mógł przecież sobie pozwolić barwne. Proszę policzyć: ile kolorów chciał elementem jest powietrze, które staje na na bardziej szczegółowy podział i szał barw pokazać nam Goethe? drodze między patrzącym a ciemnością lasu. autoportret [25-26] 2008-2009 | 8

Il. 10. Symboliczne przybliżenie magnesu. Akwarela Goethego, Jena, 15 listopada 1798 Kiedy patrzący zwiększy dystans, zwiększy się też nieprzejrzystość substancji, w wyni- ku czego góry zbledną, pojaśnieją, choć nie utracą błękitnawego odcienia. Jeśli natomiast substancja się rozrzedzi, błękit nasyci się, zmieniając w – jak mówi poeta – „przepiękny fiolet”. Po prawej stronie akwareli Goethego (il. 10) widać barwny pasek, na którym rozgry- wają się opisane wyżej efekty kolorystyczne: od jasnobłękitnego na górze, aż po nasyco- ny fiolet na dole. Czy Goethe ma rację? Kto widział fioletowe góry? Czy niebo nie powinno, jeśli poeta się nie mylił, w wyjątkowo pogodne klassik stiftung weimar/herzogin anna amalia bibliothek dni wydawać się fiołkowe? A zwłaszcza gdy patrzeć na nie z Mount Everestu? Nie bądźmy jednak dla Goethego zbyt surowi; Newton nie znalazł odpowiedzi nawet na pytanie, dlaczego w słoneczne południe niebo jest niebieskie. Obok Goethe przedstawił kolejny przypa- dek: wrażenie barwne, jakie powstaje, kiedy patrzymy poprzez element przyćmiewający na światło białe (czyli słoneczne). W ciągu dnia, przy zamglonym powietrzu Słońce wydaje się bladożółte, wieczorem natomiast pomarań- postrzegane przez element przyćmiewający. intensywne, aż przechodzą w upragnio- czowe (kiedy stoi nisko, dzielą nas od niego Goethe ustawił go tak, że nasilające się zja- ną purpurę. Na dole dzieje się podobnie: dodatkowe warstwy powietrza, czyli nieprze- wiska barwne (fiolet lub rubinowa czerwień) jasnobłękitny i bladożółty łączą się w kolor, źroczystość substancji wzrasta). Zdarza się, że znajdują się na górze, a słabnące na dole który według Goethego pochodzi z miesza- ten pomarańczowy przechodzi aż w rubinowo- (jasnobłękitny lub bladożółty). Układ ten od- nia, a według Newtona występuje tylko jako czerwony, jak widać u góry barwnego paska. powiada kolorystycznym preferencjom poety: podstawowy: zieleń. (Z punktu widzenia współczesnej fizyki wyja- im ładniejszy, tym wyżej. śnienie Goethego jest absurdalne, preferuje Skoro tylko zdołamy choćby raz prześledzić ona posługiwanie się teorią Newtona). Dalej Goethe łączy obydwa oddzielne opisane powyżej procesy, przerwy w owa- zjawiska: wygina i układa obok siebie lu zasklepią się i otrzymamy rozciągnięte Przyjrzyjmy się teraz czterokrotnie prze- końce kolorowych rzędów. Na górze miesza koło kolorów o analogicznym porządku jak rwanemu owalowi. Jego dwa dłuższe boki nasycone barwy: fiolet i rubinową czerwień, oficjalne koło Goethego (il. 7). już poznaliśmy: to ciemność lub światło, co sprawia, że stają się one jeszcze bardziej autoportret [25-26] 2008-2009 | 9

Newtonowskie pary kolorów: czerwony Goethe z trudem ukrywa uczucie tryumfu, remis teorii i żółty, tudzież ciemnoniebieski i błękitny po- kiedy komentuje przebieg swojego doświad- Mamy zatem dwie teorie kolorów. Według jawiają się w obu widmach, choć na różnych czenia: „Zjawiska te zachodziły u mnie do- Newtona barwy spektralne są zawarte w świe- pozycjach. Zielony w ogóle nie występuje kładnie tak samo. To, co słusznym było w wy- tle słonecznym, według Goethego można w drugim widmie, zamiast niego pojawia się jaśnieniu pierwszego, wydało się właściwe zaobserwować coś całkiem przeciwnego i za- nowy kolor, którego u Newtona brak i który i przy drugim. Stąd wyciągnąłem konkluzję, ryzykować stwierdzenie, że wszystkie barwy według niego nie mógł istnieć jako kolor że jeśli [Newtonowska – O. M.] szkoła skłon- (spektrum komplementarnego) są zawarte podstawowy – purpura. I był to, nawiasem na była twierdzić, że biały obraz na czarnym w ciemności. Aby sprawdzić tę teorię w prak- mówiąc, ulubiony kolor Goethego. tle poprzez refrakcję zostaje rozniesiony, tyce, możemy, analogicznie jak Newton, pocięty, rozbity na barwy, przyznać musiała- skupić kolory widma komplementarnego na by i przyznać miałaby powinność, że czarny białym tle. Uzyskamy czarną plamę (synteza obraz poprzez załamanie na sposób podobny czerni). Ciemność i czerń są zatem złożone, rozproszy się, podzieli, roztrzaska”1. zgodnie z teorią, z promieni o różnych kolo- Il. 11. Purpura – ulubiony kolor Goethego. Nie pojawia rach. się w spektrum Newtonowskim; powstaje dopiero przy – jakby to wyrazić – współudziale ludzkiego ducha. U Newtona możemy zakładać występowanie purpury 1 J. W. Goethe, Die Schriften zur Naturwissenschaft, cz. I, t. 7, Goethe nie podpisuje się pod tą tezą, pro- pomiędzy czerwonym a ciemnoniebieskim, natomiast Weimar 1947, s. 86, przekład tłum. ponuje ją jedynie na użytek argumentu, by u Goethego zajmuje ona centralne miejsce spektrum. przez prezentację równorzędnej alternatywy podważyć absolutne panowanie teorii New- tona. Nie uważa obu teorii za równie dobre, lecz równie nietrafione. W jego mniemaniu oprac.: m. herder kolory nie powstają ani ze światła białego, ani z czerni, lecz z p r z e n i k a n i a s i ę, z gry ciemności i światła przy obecności elementu przyćmiewającego. (Trudno dziś sprecyzować, co dokładnie miał w tym wypadku na myśli). Podstawowy eksperyment Newtona (il. 12) i przeciw- ny eksperyment Goethego (il. 13) – pojawianie się kolorów po załamaniu światła w pryzmacie, zależne od odległości między pryzmatem a tablicą. Rysunki są oparte na ilustracjach Goethego, lecz jako że oryginały wyblakły, musieliśmy odtworzyć kolory na nowo. Inte- resująca jest pozycja części tła (tablicy), na które pada rozszczepiona wiązka światła – miejsce zaznaczone owalem. To punkt, w którym Newton zarejestrował swoje spektrum; w nim w obu przypadkach szczegól- nie wyraźnie są widoczne niuanse barwne. Il. 12 Il. 13 autoportret [25-26] 2008-2009 | 10

i. nussbaumer, zur farbenlehre, wien 2008, s. 130-131 Il. 14. Pojawianie się barw w widmie Newtona (tabl. A) i w widmie Goethego (tabl. B). Barwy z sześciu ekspe- rymentów Ingo Nussbaumera (tabl. C, D, E, F, G, H). Na każdej tablicy widać w górnej części: punkt wyjściowy (na przykład dla tabl. A – biała plama świetlna w czarnym otoczeniu). W rzędach poniżej znajdują się widma powstające po refrakcji w pryzmacie, dostrzeżone lub sfotografowane. W górnych rzędach widać spektra „klasyczne”, powstające przy niewielkiej odległości od pryzmatu, poniżej ich rozwijanie się w miarę oddalania się od pryzmatu. Trzeci rząd przedstawia spektrum uzyskane przy odległości stosowanej w ciemni przez Newtona. Jeśli jednak do wyjaśniania eksperymentów sześć nowych widm z rozszczepianiem światła możemy się posłu- Wyniki serii eksperymentów Nussbaumera żyć aż dwiema równoprawnymi teoriami, co zapierają dech. Przy każdym z podjętych do- białym, purpurowym, czerwonym, czarnym, będzie, jeśli okaże się, że może być ich jeszcze świadczeń powstają widma barwne, zawsze zielonym. więcej? inne i za każdym razem pojawia się w nich nowy „kolor” – biały albo czarny. Podobne zjawisko występuje przy użyciu Aby to sprawdzić, wiedeński malarz i ekspe- innych par kolorów komplementarnych. Oto rymentator Ingo Nussbaumer przeprowadził Wiązka żółtego światła tworzy na ciemno- cztery inne widma barwne, które otrzymał niedawno szereg doświadczeń, radykalizu- niebieskim tle spektrum w następujących malarz: cd. artykułu na s. 14 jąc tok myślenia Goethego. Jak widzieliśmy, kolorach: Goethe zamienił rolami światło i ciemność – Nussbaumer próbuje rozpostrzeć całą paletę kolorów. Interesuje go pytanie: co się stanie, jeśli zastąpimy światło białe żółtym, czarnym, zielonym, błękitnym, białym, pur- a czerń ciemnoniebieskim – jego kolorem purowym. komplementarnym? I co, jeśli następnie za- mienimy je rolami? I jakie wyniki uzyska- Ciemnoniebieska wiązka na żółtym tle two- my, posługując się innymi parami kolorów rzy widmo w kolorach: komplementarnych? autoportret [25-26] 2008-2009 | 11

Il. 15. Wodny pryzmat Goethego klassik stiftung weimar/herzogin anna amalia bibliothek pryzmat wodny goethego tablice goethego jako część sprzętu ko temu udręczony wydawca. Tym usilniej Ilustracja 15 przedstawia pusty pryzmat o wy- do eksperymentów nalegał Goethe na swych czytelników, by sokości 34 centymetrów. Goethe sam zlecił Liczne eksperymenty Goethego kończą się zechcieli się osobiście zapoznać z wątpli- jego wykonanie i używał go do swych ekspe- na przyglądaniu się określonym tablicom wymi eksperymentami. Proszę spróbować rymentów. Takie pryzmaty napełniano wodą; przez pryzmat. Goethe musiał go długo samemu – wystarczy rozebrać jakąś nieuży- niesłychanie ułatwiały one doświadczenia, szlifować, zanim uznał za odpowiadający waną lornetkę lub stary mikroskop, których zastępując niewielkie pryzmaty szklane. jego przedstawieniu (patrz na przykład i tak Państwo od dawna nie używają, i wyjąć Przy subiektywnych eksperymentach można tablice 2a i 3, il. 16). Za ich pomocą można z nich jeden z pryzmatów. Proszę spojrzeć przezeń patrzeć obojgiem oczu, co decyduje obserwować sytuacje optyczne w upo- przez pryzmat na prawą czerwono-niebieską o dokładności i komforcie oglądu (nie trzeba, rządkowanej, systematycznej kolejności. smugę na czarnym tle w ilustracji 16. Jeśli jak przy małym szklanym pryzmacie, zmrużyć Goethe nie zważał na koszty druku, byleby Państwo trzymają pryzmat tak, by pola chro- jednego oka). Dodatkowo, przy obiektywnych dostarczyć swoim czytelnikom materiałów matyczne przesuwałwy się pionowo, widzą eksperymentach można pozwolić sobie na dla własnych eksperymentów. Jak wyobra- Państwo dokładnie to, co zakładał Newton znacznie większe optyczne konstelacje. Dla- żał to sobie, pokazuje ilustracja 16 (tablica w swojej teorii: niebieska smuga jest o wiele czego nie produkowano wówczas szklanych z edycji Farbenlehre i ta sama, już wyblakła silniej przesunięta niż czerwona. Teraz pryzmatów w tak dużych rozmiarach? Byłyby tablica będąca integralną częścią ekspery- proszę spojrzeć na lewą czerwono-niebieską za ciężkie, za mętne i za drogie. Newton, mentalnego sprzętu Goethego). Pierwotnie smugę na białym tle. Niespodzianka: nagle nawiasem mówiąc, także posługiwał się pry- Goethe planował każdemu nabywcy swojej odwracają się relacje! (Zadanie domowe dla zmatem wodnym. Farbenlehre dostarczyć wraz z dziełem pilnych czytelników: jak Newton wyjaśniłby także pryzmat, ale zbuntował się przeciw- ten fenomen?) Il. 16. Od lewej: Tablica 2a Goethego; Tablica 3 Goethego; Tablica 2a Goethego jako część ekspery- j. w. goethe, die schriften zur naturwissenschaft, leopoldina-ausgabe, weimar 1947 klassik stiftung weimar/herzogin anna amalia bibliothek mentu

klassik stiftung weimar/herzogin anna amalia bibliothek Il. 17. Optyczne karty do gry, 1790/1791, autor nieznany, własność Goethego

Il. 18. Dwa znane i sześć nowych sposobów mieszania mieszania substraktywnego są z reguły ciemniejsze i. nussbaumer, zur farbenlehre, wien 2008, s.133 (nakładania) barw. W wypadku mieszania addytywne- niż poszczególne użyte składniki (tabl. 2). Błękit i żółty go różnobarwne promienie świetlne zostają nałożone mieszane substraktywnie dadzą zieleń; rezultatem na siebie. W ten sposób, dysponując światłem w kolo- połączenia błękitu, żółtego i purpury będzie czerń. Ten rze czerwonym, żółtym i ciemnoniebieskim, możemy rodzaj mieszania jest dokładnym przeciwieństwem stworzyć wszystkie inne kolory (tabl. 1). Nakładając addytywnego, jego negatywem kolorystycznym. Od- czerwień na zieleń, uzyskamy kolor żółty; dodając krycie Goethego bierze się z faktu, że wynik mieszania zieleń do ciemnoniebieskiego – błękit. Biel otrzymamy substraktywnego można uzyskać nie tylko przez jako sumę czerwieni, zieleni i ciemnoniebieskiego. Na- zastosowanie pigmentów, ale także przez nakładanie wiasem mówiąc, na podstawie kompozycji addytywnej barwnego światła ze spektrum Goethego. Podczas mie- funkcjonują kolorowe monitory. szania kolorowego światła spoza porządkowych widm Mieszanie substraktywne jest nam znane z malarstwa. Nussbaumera uzyskujemy sześć kolejnych sposobów Tu mamy do czynienia z łączeniem pigmentów, które mieszania barw (tabl. 3-8). jakby odbierają sobie wzajemnie światło. Stąd wyniki nowe reguły mieszania kolorów gii zmysłów. Do odkrycia tych zadziwiających Wyżej opisane wyniki znajdują zastosowanie struktur nie były potrzebne żadne skompli- nie tylko w teorii. Są w stanie zrewolucjo- kowane urządzenia. Wystarczył „najdosko- nizować nasze pojęcie o mieszaniu barw. nalszy instrument”, jaki według Goethego Dotychczas znane nam są dwa schematy posiadamy: oczy. mieszania barw: addytywny i substraktywny. Ten pierwszy opiera się na spektrum Newto- Szczęśliwym zbiegiem okoliczności ktoś nowskim, a drugi na widmie Goethego (il. 18, potraktował poważnie rozważania Goethego tabl. 1 i 2). i za ich pomocą kontynuuje badania – to szczęście i zarazem niewielka sensacja. Co się stanie, jeśli wykorzystamy do miesza- Wszystkie nowo odkryte widma Nussbaumer nia sześć innych widm? Wypróbował to Ingo Tłumaczenie z niemieckiego: Sylwia Trzaska określa jako pozaporządkowe, chociaż tworzą Nussbaumer. Wyświetlił barwy swych poza- one przecież zadziwiający porządek (il. 14, porządkowych widm i zmieszał w odpowied- tablice C do H). nich warunkach kolorystycznych otoczenia. Syntezy żółcieni i ciemnoniebieskiego, o któ- Ten, kto przyznał rację pierwotnemu dowo- rych była wcześniej mowa, są tylko pierwszy- wybrana literatura: dowi Newtona, musi pójść za jego logicznym mi wynikami owych nieortodoksyjnych reguł • J. W. Goethe, Farbenlehre [w:] tegoż, Die Schriften zur tokiem rozumowania i stwierdzić, że na mieszania kolorów, a zarazem czubkiem Naturwissenschaft, H. I, Bd. 4-7, Weimar 1947. przykład światło żółte albo ciemnoniebieskie tęczowobarwnej góry lodowej. • O. Müller, Goethes philosophisches Unbehagen beim Blick durchs Prisma, [w:] Farben, hrsg. S. Glasauer, J. Stein- zawiera wszystkie inne kolory swojego wid- brenner, Frankfurt 2007, s. 64-101. ma. Sprawdzenie teorii w praktyce przebiega Szczegóły przedstawiają tablice 3-6 na il. 18. • I. Newton, A New Theory About Light and Colours, „Philo- dokładnie tak samo jak w wypadku ekspe- Kto się im przyjrzy, popadnie w zdumienie: sophical Transactions of the Royal Society” 1671/72, rymentu Newtona i przeciweksperymentu światem naszych barw rządzi skomplikowa- no. 80. Goethego. (Jego wynikiem będzie synteza ny, systematyczny porządek o niezwykłej • I. Newton, Optics: or A Treatise of the Reflections, Refractions and Colours of Light [w:] tegoż, Opera quae extant omnia, żółcieni albo ciemnoniebieskiego – oczywi- urodzie. Jakimi sposobami nasza percepcja Stuttgart 1964. ście w wypadku wybrania do eksperymentu i mózg tworzą te cudowne struktury – nie • I. Nussbaumer, Zur Farbenlehre. Entdeckung der unordentli- wymienionych powyżej barw). wiemy. To przedmiot badań z zakresu fizjolo- cher Spektren, Wien 2008. autoportret [25-26] 2008-2009 | 14

karo, kier, pik i trefl – a do tego gzy Powodem tego jest rozpraszalność heteroge- barwnych pól, ponieważ w tym wypadku, newtona nicznego światła, które na nie pada i w dużej poeta, mimo że dobrze znał wskazówki New- Ilustracja 19 przedstawia pierwotną wersję części zostaje przez nie odbite. Goethe po- tona, zagrał trochę za wysoko. Z grą o wysoką dwunastej tablicy Goethego. Autor polemizu- wtarza ów eksperyment i umieszcza rysunki stawkę kojarzą się symbole, których użył: pik, je nią z czternastą próbą z pierwszej części much na sześciu planszach barwnych. „Popa- karo, kier i trefl – był to prawdopodobnie żar- pierwszej księgi Optyki, w której Newton trzymy na nie poprzez pryzmat, a rozmyją się tobliwy ukłon w stronę warsztatu, w którym przygląda się „muchom i inszym maleńkim kontury i kanty” – triumfuje poeta. Czy przy drukował tablice, słynącego z produkcji kart przedmiotom” poprzez pryzmat, to przy okazji odrobinę nie oszukuje? Newton w opi- do gry. heterogenicznym świetle słonecznym, to przy sie doświadczenia wyraźnie tłumaczy, w jak jednorodnym. Newton spostrzegł, że przy skomplikowany sposób uzyskujemy światło Symbole te mają przeważnie inne kolory świetle homogenicznym nawet najdrobniej- homogeniczne; potrzebne są przesłony, niż w kartach. Dzięki temu tworzą się nowe sze szczegóły nie tracą ostrości, podczas gdy lustro, soczewki, pryzmaty i tak dalej (il. 18). konstelacje barwne, które, widziane przez przy słonecznym krawędzie się zacierają. Nie wystarczy, jak Goethe, namalować sześć pryzmat, prezentują najrozmaitsze widma – widma p o z a p o r z ą d k o w e! Chociażby: ciemnoniebieski kier na żółtym tle w górnej lewej części daje ten sam rezultat, co drugi eksperyment Nussbaumera (s. 11, i tablica F na il. 14). Podobnie zielony trefl na tle purpurowym (tablica D na il. 14). Czy Goethe w swoich obserwacjach antycy- puje pozaporządkowe widma Nussbaumera? Trudno powiedzieć, bo nic o tym nie napisał, jednak przynajmniej ilustracja 19 wskazuje, że miał ku temu przesłanki, i to takie, które fikuśnością kształtów biją na głowę powścią- gliwe prostokąty malarza. “philosophical transactions of the royal academy”, 1716 Powyżej: Il. 18. Newton uzyskuje promień światła jed- norodnego: przez otwór w okiennicy H wpada światło klassik stiftung weimar/herzogin anna amalia bibliothek słoneczne Si odbija się w lustrze L, przechodzi przez otwór w przesłonie h, pada na soczewkę EF, potem przechodzi przez pryzmat A i stamtąd rozprasza się na wiązki homogeniczne. Skomplikowane! Po lewej: Il. 19. Gzy Newtona i światła jednorodne. Tablica nr 12 Goethego, próbnie pokolorowana odbitka (grafika: J. C. E. Mueller, kolor K. F. C. Steiner)

Olaf Müller, "Goethe i zasady świata barw", Przestrzenie światła. Światło w przestrzeni

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 121

Statistics

Olaf Müller, "Goethe i zasady świata barw", Przestrzenie światła. Światło w przestrzeni — Document Transcript

http://autoportret.pl	120
http://webcache.googleusercontent.com	1