Monika Szmyt, "Pełen wigoru chiński portret starości", Przestrzenie starości

Istnieje wiele dzieł sztuki zachodniej pretendują- cych do miana przełomowych – takich, które swoim oddziaływaniem objęły nie tylko dyscypliny artystycz- ne, lecz wpłynęły znacząco na całą kulturę i stały się znakami istotnych przemian. Do nich z pewnością zaliczymy cytowany wielokrotnie „Czarny kwadrat” Malewicza, doskonałą w swojej fabrycznej formie „Fontannę” Duchampa czy też powielaną po tysiąc- kroć na wielu przedmiotach kultury masowej „Marylin Monroe” Warhola. Dla kultury chińskiej taką ikoną stał się porusza- jący portret starości – „Ojciec” autorstwa Luo Zhongli (czyt. dżungli), zaprezentowany po raz pierwszy w 1980 r. na Drugiej Chińskiej Wystawie Młodych Artystów. Luo Zhongli jest absolwentem Akademii Sztuk Pięknych w Sichuan (czyt. siczuan). Jego obraz przedstawia wiekowego chłopa. Jest to bardzo fot. na podstawie publikacji: craig clunas, „art in china”, oxford university press, oxford, 1997, s. 218 intymny i zarazem pełen człowieczeństwa wizerunek starości i ubóstwa. Pobrużdżona skóra twarzy osmaganej przez wiatr i wysuszonej przez słońce, brak zębów i zniszczone dłonie są bardziej znaczącym świadectwem losów starca niż jakikolwiek zapis lub opowieść. Turban na głowie oraz kaftan bez kołnierza mogą wskazywać na przynależność mężczyzny do mniejszości Lahu, zamieszkującej południowo-zachodnie tereny prowincji Yunan. Tytułowy ojciec w prawej dłoni trzyma miseczkę ryżową napełnioną wodą. Światło skierowane na jego twarz rozświetla cały wizerunek, niedyskretnie wydobywając wolumen zmarszczek i bruzd oraz półuśmiech pustych ust. Format obrazu (160 cm x 240 cm) zarezer- wowany był do tej pory wyłącznie dla portretów przywódców partyjnych, co wywołało gorące dys- kusje krytyków i protesty władz. Wejście w sferę 12

monika szmyt pełen wigoru chiński portret starości o sile oddziaływania „ojca” luo zhongli kultu jednostki było wykroczeniem i zasługiwało na wego. Tradycyjne więzi rodzinne w Chinach opie- wizerunkiem przodka – założyciela rodziny – po- naganę. Również technika malarska, polegająca na rały się na konfucjańskiej wartości xiao (czyt. siao) zbawionym zwyczajowo stosowanej, idealistycznej wzorowaniu się na fotografii jako źródle wizerunku – czyli miłości synowskiej, w której centrum stało domieszki. – hiperrealizm, który Luo wykorzystał pod wpływem szczególne poszanowanie rodziców i starszyzny Gdybyśmy jednak poprzestali na odnajdywaniu amerykańskiego artysty Charlesa Close’a – okazała rodowej. Zakładało ono bezwarunkowe oddanie tych znanych i rozpoznawalnych tropów chińskiej się nazbyt kontrowersyjna dla oficjalnych instytucji rodzicom, posłuszeństwo oraz zapewnienie opieki kultury w portrecie starości, wówczas uznalibyśmy artystycznych i ściągnęła odium na artystę. Wielu starszym i ich ochronę przed wszelkimi kłopotami obraz jedynie za współczesną ilustrację konfu- krytyków twierdziło, iż „Ojciec” zbyt dosłownie ukazał aż do śmierci. Natomiast w relacjach pozarodzin- cjańskich wartości. Niezwykłość „Ojca” opiera się sytuację mieszkańców wsi. O sile oddziaływania nych, jako odbicie charakteru konfucjańskiej relacji jednak na czymś więcej. Luo Zhongli uchwycił dzieła najlepiej świadczy anegdotka. Dyrektor si- między młodszym a starszym, normę stanowił w swoim obrazie refleks swych czasów: lat pore- czuańskiej Akademii Sztuk Pięknych, po pierwszej pełen atencji związek między uczniem i mistrzem. wolucyjnych. prezentacji płótna powstałego w kręgu jego akademi- Ciągłość pokoleń w Państwie Środka podtrzymy- Rewolucja Kulturalna (1966 –1976) zainicjowa- ckich idei, naciskał na domalowanie powyżej lewego wana była za sprawą pielęgnacji na przez Mao, Wielkiego Sternika chińskiego mocar- ucha starca, pod turbanem, długopisu kulkowego stwa, miała przyczynić się do oczyszczenia szeregów (sic!): miałby on przydać całości bardziej nowoczes- rytuałów kultu przodków partyjnych z nieprzychylnych maoistowskiej polityce nego charakteru i osłabić wrażenie, że postać jest członków i unieszkodliwienia opozycyjnie nastawio- uosobieniem nędzy. – ojców rodu. Frontalne, półpostaciowe, ideali- nych do niej elit intelektualnych. Próba ta okazała się Metaforyczny tytuł oraz potraktowanie jesieni zowane portrety pośmiertne pełniły w tym kulcie wielce skutecznym sposobem dezintegracji Chin. życia jako motywu przewodniego obrazu nie jest istotną rolę, „uobecniając” osobę zmarłego wśród Stąd lata następujące po tym burzliwym okresie zaskakujące przy pierwszej lekturze przedstawienia żywych. „Ojciec” Luo Zhongli wpisuje się w ten stanowiły czas prawdziwej rekonwalescencji kultury wywodzącego się z konfucjańskiego kręgu kulturo- model portretowania, choć jest realistycznym i społeczeństwa. Szczególnie przejęcie władzy przez fot.: kraig lieb (w:) „china”, lonely planet publications, melbourne 2000, s. 833a 13

fot.: yann layma (w:) „la mer des chansons”, nathan image, paris 1991, s. 53 Deng Xiaopinga w roku 1978 przyniosło istotny Przemoc hongweibinów (czyt. hungwejbin), czyli zwrot na politycznej i historycznej trajektorii Pań- nastoletniej armii czerwonogwardzistów, wobec stwa Środka. Modernizacja oraz zapoczątkowane starszych ludzi objawiała się na wiele drastycznych przez Xiaopinga zmiany na szczeblach władzy, jak nieraz sposobów. Zachęcane do anarchii dzieci również otwarcie Chin na Zachód, były w tym czasie donosiły na rodziców lub się ich wyrzekały; synowie szansą na zreformowanie państwa po „dziesięciu występowali przeciwko ojcom i zmuszali ich do latach chaosu”. samokrytyki; w masowych wiecach, podobnych „Dziesięć lat chaosu”, jak określano rewolucję, do stalinowskich procesów i czystek, studenci pozostawiło jednak niezabliźnioną ranę w życiu i uczniowie upokarzali psychicznie i fizycznie wielu wielopokoleniowych chińskich rodzin. Ar- niedawnych mentorów – profesorów akademickich mia młodocianych, fanatycznych wielbicieli Mao i nauczycieli. Anarchiczna działalność hongweibi- z barbarzyństwem obracała wówczas w popiół nów dokonała spustoszenia w zbiorowej świado- wszystkie wartości wywodzące się z „feudalnej”, mości Chińczyków. przedmaoistowskiej przeszłości – i dotyczyło to Taki był prawdopodobnie główny powód, dla fot.: mirella fratamico nie tylko kultury materialnej, zabytków, dzieł sztuki. którego chińska publiczność zareagowała na obraz Relacje międzyludzkie oraz wartości osadzone Luo Zhongli tak spontanicznie. W czasie pierwszej w tradycyjnych wzorach i rytuałach były podda- ekspozycji przedstawienie wywoływało bardzo wane systematycznej i zmasowanej destrukcji. emocjonalne reakcje. Zwiedzający często 14

przyklękali lub zalewali się łzami domości zarówno artysty, jak i odbiorców obrazu. Bez tej konfrontacji nie powstałby może najważniej- patrząc na „Ojca”, jak gdyby powracali do odprawia- szy obraz wczesnej chińskiej „odwilży”. nia zapomnianych rytuałów przed obrazem przodka. Portret wywarł olbrzymi wpływ na późniejsze Po latach upokorzenia przez młodość przywrócono pokolenia twórców, a Luo zjednał sobie wielu naśla- starości należyte miejsce w społeczeństwie – a doko- dowców w malarstwie i innych dyscyplinach sztuki, nało się to dzięki jednemu obrazowi. W zniszczonej m.in. w filmie. Warto tu wspomnieć o Cai Fengu, który twarzy starca spoglądającego z portretu rozpoznała w obrazie „Okno z lustrem” z 1989 r. powielił „Ojca” się chińska kultura. jak moduł w malarskiej konstrukcji perspektywy zbież- To przeżycie publiczności porównywalne jest nej. Z kolei w głośnym filmie „Żółta ziemia” z 1984 r. do oczyszczenia, jakiego doświadczył artysta reżyser Chen Kaige, znany w Polsce z filmu „Żegnaj, w momencie podjęcia decyzji o stworzeniu tego moja konkubino”, wykorzystał częste zbliżenia na dzieła. Jak pisze Yuejin Wang (czyt. Juedzin Łang), twarz starszego mężczyzny – niemal bezpośrednie w przededniu Nowego Roku artysta został porażony przeniesienie wizerunku z dzieła Luo Zhongli. Także przez puste, tępe spojrzenie starca, który pilnował dyskusja z formatem ikony władzy, jaką rozpoczął nawozu z latryny rodziny Luo. Ludzkie fekalia uwa- obraz Luo, stała się znamienna dla późniejszych żane są w Chinach za najlepszy i najcenniejszy popartowskich działań, czerpiących wiele wyobrażeń środek użyźniający i stąd bierze się ich pieczoło- z ikonografii socrealistycznej i podważających powa- fot.: yann layma (w:) „la mer des chansons”, nathan image, paris 1991, s. 48 wite zabezpieczanie. Starzec, nie bacząc na swój gę wizerunku ojca narodu – Mao Zedonga. zaawansowany wiek, trzęsąc się z przenikliwego „Ojciec” okazał się trwałą inspiracją dla na- zimna i narażając swoje ciało na dyskomfort, nie stępców Luo Zhongli – twórców „nowoczesności” odstępował stanowiska na krok, od rana do wieczora. w chińskiej sztuce, wypełniających dziś ikonosferę Czy źródło godności nadanej człowiekowi w „Ojcu” Państwa Środka „nowymi” wizerunkami. Stał się bierze się ze współczucia i także ikoną społecznej i artystycznej transformacji. Z wigorem, mocą wieku i doświadczenia, portret poczucia winy za jego trudną starości wskazał współczesnym Chinom istotne sytuację życiową? źródło odnowy. Luo potwierdza taką interpretację: „[kiedy go zoba- czyłem], współczucie, litość i zmieszanie wciągnęły Polecamy: mnie w gwałtowny, powietrzny wir”. Przypadkowe Liu Kang, Xiaobing Tang (red.), „Politics, doświadczenie mizerii ludzkiego losu okazało się Discourse and Literary Ideology in Modern China”, traumą i symbolicznym aktem przemocy wobec świa- Durham 1993. 15

Monika Szmyt, "Pełen wigoru chiński portret starości", Przestrzenie starości

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 28, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 28

Statistics

Monika Szmyt, "Pełen wigoru chiński portret starości", Przestrzenie starości — Document Transcript