Monika Szmyt, Lekcje nowoczesności w Chinach, Nowoczesności

Monika Szmyt lekcje nowoczesności w chinach P ytanie o dwie nowoczesności woczesna. Niniejszy esej oraz towarzyszące znajdujących się tuż obok, wzniesionych w architekturze Chin otwiera mu fotografie są rezultatem podróży badaw- sto lat temu, w czasie, gdy Bund, akumu- drzwi do zrozumienia hybrydycz- czej do Chin zorganizowanej przez grono lując zachodni kapitał, użyczył na trwałe nej natury przestrzeni chińskich historyków sztuki z Instytutu Historii Sztu- przestrzeni dla pomnikowej reprezentacji gigametropolii. Zwłaszcza Szanghaj czy ki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza finansowej hegemonii europejskich ambicji Hongkong zachęcają do przyjrzenia się w Poznaniu pod przewodnictwem profesora w chińskim regionie. pierwszym zmaganiom z nietradycyjną ar- Piotra Piotrowskiego, w marcu 2008 roku. chitekturą w Państwie Środka. W dziejach Jednym z okazalszych przykładów kapitało- tych kilkunastomilionowych miast udaje Aby zrozumieć ideę modernizacji architek- wej i architektonicznej dominacji – w mie- się wyróżnić nurt modernizacji z początku tonicznej, konieczne jest przyjrzenie się ście, które do 1930 roku plasowało się na XX wieku, mający swoje źródła w przemocy architekturze miast, w których transforma- piątym miejscu w świecie pod względem symbolicznej zadanej przestrzeni chińskich cja urbanistyczna przebiegała na podsta- wielkości – był budynek Hongkong and portów w wyniku traktatów zawartych po wie innych warunków przestrzennych, Shanghai Banking Corporation. Jak podaje okresie wojen opiumowych (1839-1860) oraz politycznych i społecznych niż w Szangha- Peter Hibbard w The Bund: Shanghai Faces the w dążeniu samych Chińczyków do poprawy ju. Przechadzkę po różnych aglomeracjach West (Bund. Szanghaj patrzy na Zachód), bank jakości życia. Hybrydyczność układu prze- ze starą-nową architekturą rozpocznijmy ten powstał w Hongkongu w 1865 roku, a od strzennego uzmysławia spacer szanghajską jednak od Bundu, najatrakcyjniejszego 1874 roku zasłynął z finansowania, między ulicą Bund wzdłuż rzeki Huangpu, która dziś celu turystycznych wizyt w Szanghaju. innymi, ówczesnego Cesarskiego Chińskiego jest szerokim, transgresyjnym pasem prze- Spacer ze wszech miar intrygującą szero- Rządu. Pięciokondygnacyjna, wieloosio- strzennym w tkance gigantycznego miasta ką ulicą konfrontuje dzisiejszego flâneura wa masywna budowla z kamienną kopułą oraz stanowi granicę dla oka delektującego z panoramą rozczłonkowanej, lżejszej, nawiązywała do stylu Beaux Art w neokla- się architektonicznym pejzażem miasta, futurystycznej architektury nowoczesnego sycznych formach i detalu architektonicz- w którym przenikają się architektura stara Putongu – biznesowej dzielnicy za rzeką nym. Luksus wnętrz rozpościerających się i nowa, kolonialna i postkolonialna – no- – oraz ze ścianą masywnych konstrukcji od oktogonalnego holu, marmurowe łuki autoportret 1 [30] 2010 | 22

Panorama dzielnicy Bund, na pierwszym planie budynek Hongkong and Shanghai Banking Corporation, proj. Palmer & Turner Architects and Surveyors, 1923 Poniżej: jeden z wieżowców z dzielnicy Putongu wyłaniający się zza tradycyjnej zabudowy wyposażeniem: agregatem prądotwórczym, rów miejskich były kolejnymi elementami windą i systemem centralnego ogrzewania. modernizacji przeprowadzonej w Tianjinie Jeszcze jednym bankiem z początku XX wie- w duchu higieny. Użyteczność wynikająca ku – potwierdzającym tym samym ścisłe z procesu unowocześniania tkanki miasta, powiązanie świata finansów z dominacją mającego na celu przede wszystkim ochronę symboliczną oraz fasadowość w traktowa- ludności miejskiej przed potencjalnym niu nowoczesnej architektury w Szanghaju, nazywanym wówczas Perłą Orientu – jest wielopiętrowy Bank of Communications z białą modernistyczną interpretacją zary- su hanzeatyckiej fasady i z kontrastującymi oknami z ciemnym szkłem. Z innym interesującym wymiarem chiń- fot. m. szmyt skiej modernizacji spotykamy się w Tianji- nie, mieście dziś mniej licznym niż Szan- ghaj, bo „zaledwie” z dziewięciomilionową populacją. Jeśli w budynku Russo-Chinese i kolumny dopełniały majestatycznego Bank w Szanghaju innowacją techniczną wizerunku banku. Budynek banku, otwarty były nowinki usprawniające działanie bu- w 1923 roku, stał się monumentalnym sym- dynku, podobne udogodnienia zachodniej bolem miasta, inspirującym wiele pokoleń techniki staną się symbolem zmiany stylu architektów aż po czasy współczesne. Huang życia dla całego miasta. Wprowadzenie Yong Ping, chiński artysta mieszkający higieny (w jęz. chiń. weisheng), którą miała we Francji, jako instalację zaproponował za sobą nieść rozpoczęta po 1900 roku mo- pomniejszoną bryłę banku wykonaną z pia- dernizacja, oznaczało skoncentrowanie wy- sku, zatytułowaną Bank of Sand/Sand of Bank siłków trzech rad municypalnych na iście (2000/2005), prezentowaną między innymi hausmannowskim zamyśle transformacji w 2005 roku w Walker Art Center w Minne- miasta wzorem Paryża. Podnoszeniu pozio- apolis w ramach retrospektywnej wystawy mu higieny służyło usprawnienie dostaw House of Oracles (Dom wyroczni). wody pitnej osiągnięte przez budowę wodo- ciągu, który zastąpił tradycyjnych dostaw- W nurcie imponującej architektury banko- ców wody, oraz wprowadzenie regulacji do- wej odnajdujemy także Russo-Chinese Bank, tyczących odprowadzania ścieków zamiast zdaniem Hibbarda sytuujący się w kręgu korzystania z usług zbieraczy nieczystości. architektury zainspirowanej włoskim rene- Wybudowanie elektrowni wodnej z pompą sansem, z rewolucyjnym jak na owe czasy parową, wieży ciśnień oraz wyburzenie mu- autoportret 1 [30] 2010 | 23 fot. m. szmyt

fot. m. szmyt rozprzestrzenieniem się epidemii cholery, łości o życie i zdrowie, w duchu przeobrażeń bynajmniej nie zniwelowała potrzeb związa- pod wpływem Japonii i Zachodu zostało zaś nych z reprezentacją administracji koncesji uzupełnione o kontekst modernizacji. W no- japońskiej, włoskiej i brytyjskiej, które wym, modernistycznym znaczeniu słowo w narodowych stylach starały się domino- weisheng pojawiło się w 1895 roku w raporcie wać architektonicznie w pejzażu miejskim. pierwszej tianjińskiej gazety „Zhibao”. Neogotycki gmach władz municypalnych brytyjskiej koncesji, toskańska willa dla Wzorcową chińską realizacją moderni- Italii i japońskie założenie architektoniczne styczną, łączącą w architekturze zachodnią musiały tworzyć swoiste muzeum egzotycz- technologię z chińską estetyką, miała być nej architektury dla mieszkańca Tianjinu. budowa stolicy w Nanjingu, zainicjowana w 1912 roku przez Sun Yat-sena, ojca chiń- Tianjin stanowi też szczególny przypadek skiej republiki. Projekt urbanistyczny, pozwalający zaobserwować ewolucję tradycyj- rozpoczęty w 1927 roku i realizowany do nych chińskich terminów i przedzierzgania czasu masakry dokonanej przez Japończyków ich znaczenia w kontekście nowoczesności w Nanjingu w 1937 roku, został podporządko- stosownie do nowych potrzeb, jakie dyktowała wany pomysłowi stworzenia przestrzeni dla zmieniająca się rzeczywistość. Po raz pierwszy sprawowania nowoczesnych rządów przez Oriental Pearl Tower, wieża telewizyjna w dzielnicy zwrot weisheng (wei – ‘chronić’, sheng – ‘życie’), partię Kuomintang oraz, co istotniejsze, Pudong, proj. Shanghai Modern Architectural Design czyli „higiena”, pojawił się w kluczowym miał być symbolem nowoczesnego, sprawnie Co. Ltd., 1995 taoistycznym tekście Zhuangzi we fragmencie, zarządzanego państwa. Wzniesienie wzor- rys. s. fieldhouse w którym podkreślona została konieczność cowego miasta pełniącego rolę polityczną naśladownictwa natury dla utrzymania zdro- wiązało się z zaangażowaniem sojusznika: wia. Przez kolejne wieki weisheng oznaczało partnera finansowego i konsultanta mery- przede wszystkim wszelkie techniki wspoma- torycznego. Stąd udział Ameryki i amery- gające i wzmacniające zdrowie, zapewniające kańskich architektów okazał się konieczny także właściwy, zgodny z zasadami chińskiej w radzie przebudowy Nanjingu, a wzorem medycyny przepływ energii w ciele oraz dla chińskich modernizatorów był Wa- – co istotne, także dla modernistycznego szyngton. Od początku poszukiwanie formy wariantu pojęcia związanego z dezynfekcją przestrzennej dla republikańskiej koncepcji i czystością środowiska życia człowieka – politycznej napotykało podstawowy problem, ochronę przed bakteriami. Zapośredniczenie związany jeszcze z przesłaniem Sun Yat-sena: terminu z tradycyjnego języka pozostawiało jak zapewnić jednostce otwartą przestrzeń znaczenie weisheng zgodne z kanonicznym dla korzystania z praw obywatelskich, tak użyciem: słowo to nadal odnosiło się do dba- by jednostka ta pozostała zdyscyplinowana w czasie korzystania ze swojej wolności. Nowa architektura miała implikować

właśnie taki system władzy narzuconej w architekturze – łącząc modernistyczną rom idei transformacji urbanistycznej, od za- nowemu podwładnemu. bryłę z chińskim detalem architektonicznym chodnich inwestorów po władze municypal- i ondulowanymi dachami – o tyle trzeci ne. Reprezentacyjna architektura finansowej Usilne poszukiwania funduszy na cele budynek został ukształtowany wyłącznie za hegemonii w Szanghaju, symbol nowoczesnej wojenne zmusiły rząd kuomintangowski do pomocą masywnych bloków, symetrycznych higieny (weisheng) w Tianjinie czy odbicie większej ostrożności w realizacji planów podziałów i ascetycznej dekoracji. nowoczesnego państwa oraz republikańskiej urbanistycznych w stolicy. Najpierw – ze idei politycznej w architekturze łączącej względu na rolę kolei w gospodarczej moder- Tradycyjne chińskie założenia znajdowały chińską tradycję i modernizm w Nanjingu nizacji kraju, a co za tym idzie z uwagi na jednak inne symboliczne odniesienie w tym wskazują na synkretyczność kształtu pierw- miejsce w hierarchii ministerstw – powstał założeniu architektonicznym: w orientowa- szego spotkania z zachodnią nowoczesnością budynek Ministerstwa Kolei (w 1929 roku), niu bryły budynku względem stron świata. architektoniczną na początku XX wieku. następnie Ministerstwa Komunikacji (1934) Zwyczajowo w chińskiej architekturze oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych wejścia do ważnych budynków były zwróco- Gdy powraca się z przechadzki po pierwszych (1933). O ile dwa pierwsze gmachy utrzymy- ne w stronę uprzywilejowanego kierunku zmodernizowanych metropoliach do punktu wały sugerowaną ciągłość z chińską tradycją południowego. Kiedy przybywający spotykał wyjścia – szanghajskiego Bundu z widokiem ważną postać u progu, miał twarz skiero- na współcześnie nowoczesny Putong – pro- rys. s. fieldhouse waną na północ, natomiast gospodarz na blem hybrydyczności procesu modernizacji związane z pomyślnością południe, dlatego architektury w Chinach przestaje być za- wejście do nanjińskiego Ministerstwa Spraw gadką. Nie w pełni przeprowadzona chińska Zagranicznych było skierowane właśnie na modernizacja z początku ubiegłego wieku południe. Wejście do oficjalnej rezydencji mi- otworzyła pole dla dowolnych, niekiedy nistra skierowano już jednak na północ, tu chaotycznych, eksperymentów architekto- bowiem nie obowiązywała rządowa etykieta nicznych dzisiejszym architektonicznym ani protokół dyplomatyczny, więc minister znakomitościom, takim jak Norman Foster, mógł przyjąć w hierarchii formalnej niższą Jacques Herzog i Pierre de Meuron, Rem pozycję względem odwiedzających. Koolhaas. Chiny dzięki temu stały się polem bitwy dla wyobraźni przestrzennej zachod- Zasygnalizowane jedynie powyżej zmiany nich artystów. Dlatego dzisiejszy spacer po Shanghaju, Tianjinu, Nanjingu odwołują się Szanghaju jest ciągle pełen niespodzianek do różnorodnych znaków architektonicznej i nieoczekiwanych widoków. nowoczesności, która na początku wieku została zapoczątkowana pod rządami Kuomintangu i władz obcych państw w por- wybrana literatura tach kontraktowych. Niejednolitość pro- • Remaking the Chinese City. Modernity and National Identity, 1900-1950, ed. J. W. Esherick, Honolulu 2000. cesu przemian przestrzennego charakteru chińskich miast należy tłumaczyć różnymi przesłankami, które towarzyszyły fundato-

Monika Szmyt, Lekcje nowoczesności w Chinach, Nowoczesności

by Małopolski Instytut Kultury on Aug 23, 2010

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 21

Statistics

Monika Szmyt, Lekcje nowoczesności w Chinach, Nowoczesności — Document Transcript