Michał Wiśniewski, Po majątki na Podole..., Przestrzenie kolonialne

Michał Wiśniewski po majątki na podole… O statnich dwieście lat to czas cymi ekonomicznie i kulturowo grupami zagrożeniem, w krótkim czasie przeistoczyła afirmacji obrazu Polski jako społecznymi, w których kręgu narodził się się w narzędzie służące kolonizacji dzisiej- niewinnej ofiary, której męczeń- i rozwinął polski nowoczesny nacjonalizm. szych terenów Ukrainy i Białorusi. Kiedy stwo miało zaskarbić wolność Ten specyficzny dyskurs trwania w izolacji w XVII wieku na ziemiach Rzeczypospolitej i odkupienie. W literaturze i sztukach tylko z pozoru posiadał jeden, skupiony na triumfowała kontrreformacja, dotychczaso- wizualnych – chętnie przedstawiana jako podtrzymaniu własnej egzystencji, wymiar. wa militarna i ekonomiczna presja zyskała Słowianka w kajdanach – alegoria Polski W polskiej kulturze, która tak chętnie była dodatkowy wymiar religijny, który uwypu- łączyła w sobie perwersyjną seksualność utożsamiana z ideą ofiary spełnianej w imię klił poczucie wyjątkowości „przedmurza z symboliką niezależności i tożsamości wolności, był obecny także przeciwny wek- chrześcijaństwa” oraz zespolił rodzimą zdolnej do konstruowania własnej narracji. tor, wyrażany przez własną ekspansję na kulturę z Kościołem katolickim. Te silnie Figura pełna sprzeczności i rozdwojenia: po- zewnątrz i kolonizację mniejszości zamiesz- zakorzenione tropy tożsamości określiły bita, ale wciąż żywa; słaba, ale silna duchem; kujących rozległe terytorium przedrozbioro- kontekst narodzin nowoczesnego polskiego kochanka, ale też piastunka utożsamiana wej Rzeczypospolitej. Siła tego imperatywu nacjonalizmu. Kiedy pod koniec XIX wieku z Matką Boską – oto jeden z podstawowych nie straciła na znaczeniu nawet wtedy, gdy rodziły się także nacjonalizmy litewski toposów narodowej kultury. Taki wizerunek państwo polskie formalnie nie istniało. i ukraiński, pomiędzy dwiema wizjami stale powracał w rodzimej sztuce, po każdym Paradoksalnie, wizerunek ofiary zapatrzonej polskiej tożsamości zarysowała się dychoto- zdławionym powstaniu pomagał nadać sens w przeszłość pomagał przyćmić i wyprzeć mia. Jej granice można zawrzeć w pytaniu kolejnej traumie. z własnej świadomości dwuznaczną rolę, o treści, za pomocą których poddani presji jaką polskie ziemiaństwo pełniło na Kresach. kolonizacyjnej Polacy potrafili wytłumaczyć Ta mistyczna, idealna wizja już od XIX wie- własną „dziejową misję” oraz idącą z nią ku była skupiona wokół idei obrony wspól- Ekspansja na wschód była wpisana w kształt w parze symboliczną i fizyczną przemoc. Re- noty narodowej przed zewnętrzną koloni- kultury polskiej już od czasów późnego fleksja na ten temat dała o sobie znać w okre- zacją. Naród utożsamiano w tym kontekście średniowiecza. Unia Polski i Litwy, zawarta sie międzywojennym. Zanim do tego doszło, z arystokracją i ziemiaństwem, dominują- w XIV wieku w celu obrony przed wspólnym polska kultura, odwołując się do tradycji autoportret 4 [29] 2009 | 48

Plakat reklamujący Wystawę Architektury i Wnętrz w Otoczeniu Ogrodowym, Kraków 1912 szlacheckiej, zdołała wyprodukować bogaty ziemiach polskich organizacja propagująca język symboli i mitów składających się na idee brytyjskiego ruchu odrodzenia rzemiosł. nowoczesny wizerunek narodu. Ziemiaństwo Nowe ugrupowanie współtworzyli najwy- i Kresy pełniły w nim rolę szczególną. bitniejsi artyści Krakowa przełomu wieków, między innymi Stanisław Wyspiański, Józef Najważniejszą architektoniczną figurą, która Mehoffer, a także Józef Czajkowski, Karol wyrastała z polskiej kultury i spajała rodzi- Frycz, Franciszek Mączyński, Włodzimierz my krajobraz, był dwór szlachecki – symbol Tetmajer. Ich celem było stworzenie całościo- autonomicznej narracji, archetyp rodzin- wej wizji polskiego domu, którego estetyka nego domu, utrwalający wszystkie formy stanowiłaby wyraz nowoczesnego ducha życia codziennego i obyczajów ziemiaństwa. narodu, widoczny zarówno w drobnych przed- Klasycyzujący, parterowy budynek, kryty miotach, jak i całych założeniach urbanistycz- z. xvi, kraków 1912 łamanym dachem, z frontem zdobionym nych. W jednym z tekstów programowych wspartym na kolumnach tympanonem Towarzystwa młody prawnik i historyk sztuki stanowił swoisty emblemat szlachty − grupy Jerzy Warchałowski zaznaczył, że nowa orga- społecznej dominującej nieprzerwanie aż do nizacja: „pragnie stworzyć najlepsze warunki sztuka stosowana, reformy rolnej w czasach PRL. Widać to mię- rozwoju sztuki samodzielnej, wolnej od naśla- dzy innymi w rodzimej literaturze, w której downictwa, od przemijających wpływów świa- od czasów Mickiewicza dwór doczekał się za- towej mody. Własna sztuka, zgodna z duchem i zamieszkać we własnym dworze. W ramach równo wielu apologii, jak i krytyk. Za sprawą narodu, wprowadzona w życie, rozpowszech- tego dyskursu obowiązkiem odrodzonego takich utworów, jak Pan Tadeusz, przeistoczył niona w domu i poza domem, na co dzień i na państwa miało być zapewnienie wszystkim się w mit odebranej Polakom arkadii. Nic święto. Oto ideał nie tylko artystyczny, ale jego obywatelom własnego domu, najlepiej więc dziwnego, że z chwilą poszukiwania także ekonomiczny i narodowy”1. dworu. Obowiązkiem zaś obywateli obdaro- przez rodzimą architekturę recepty na styl wanych przez państwo takim prezentem było narodowy, dwór stał się naturalnym punk- Zapewnienie spójności tej konstrukcji wy- posłuszeństwo wobec narodowej ideologii, tem odniesienia, wygrywając rywalizację magało odwołania się do narodowego mitu. w tym gotowość do militarnego zaangażowa- o prymat w tej materii z zakopiańską cha- Do takiej roli świetnie pasował dwór, który nia się w jej obronę i ekspansję. Narodowa łupą. Odkryty na przełomie XIX i XX wieku wydawał się kluczem do połączenia tradycji utopia stanowiła czytelny element społecz- dla potrzeb nowoczesnego wzornictwa, od i nowoczesności, mógł być zaakceptowany nego i politycznego programu Towarzystwa, samego początku był obiektem narracji zarówno przez konserwatywne ziemiaństwo, które odegrało kluczową rolę w kształtowa- politycznej; z jednej strony jako ołtarz na- jak i inne grupy społeczne. Polska Sztuka niu polskiej architektury w pierwszej deka- rodowej ofiary, z drugiej – środek dominacji Stosowana dążyła do stworzenia na bazie dzie po odzyskaniu niepodległości. i sprawowania kontroli. tego symbolu własnej wizji społecznej utopii, w ramach której nie tylko ziemiaństwo Na przełomie XIX i XX wieku zabudowa Z ideą dworu utożsamiało się między innymi mogło przeżyć akt symbolicznej nobilitacji jednorodzinna była głównym tematem założone w 1901 roku w Krakowie Towarzy- większości powstających w Europie progra- stwo Polska Sztuka Stosowana, pierwsza na mów reformy urbanistycznej. Począwszy od 1 J. Warchałowski, O sztuce stosowanej, Kraków 1904, s. 9. autoportret 4 [29] 2009 | 49

prac brytyjskich propagatorów odrodzenia bem mieszkania był zafascynowany między sięwzięcie Polskej Sztuki Stosowanej rzemiosł, idea przekształcenia domu miesz- innymi niemiecki dyplomata Hermann Mu- – zorganizowana w 1912 roku na krakow- kalnego w nowoczesny Gesamtkunstwerk była thesius, późniejszy autor radykalnego pro- skich Oleandrach Wystawa Architektury widoczna w działaniach podobnych kręgów gramu reformy sztuki w Niemczech początku i Wnętrz w Otoczeniu Ogrodowym3. To wła- artystycznych między innymi w Europie XX wieku. Analogiczne procesy zachodziy śnie w ramach tej prezentacji dwór został Środkowej. Wzniesiony w 1859 roku na przed- także na terenie cesarstwa Habsburgów, cze- pokazany nie tylko jako jednostka rozwoju mieściach Londynu The Red House, dom go przykładem była działalność wiedeńskiej miast, ale również jako sposób przełamywa- własny Williama Morrisa, współtwórcy bry- Secesji oraz Polskiej Sztuki Stosowanej. nia barier społecznych, symbol elit zamie- tyjskiego ruchu Arts & Crafts, wyznaczył na niony w środowisko mieszkaniowe i miejsce następne sto lat jeden z głównych kierunków W Krakowie do poszukiwania form rodzi- spotkań robotników i chłopów. rozwoju architektury na wyspach, łącząc ją mych w sztuce nawoływali między innymi z produkcją rzemieślniczą oraz oryginalną wspomniany Jerzy Warchałowski, Stanisław Jednoczący charakter dworu był wykorzysty- wizją własnej tożsamości. Brytyjskim sposo- Wyspiański oraz jeden z nestorów lokalnego wany również w trakcie I wojny światowej, środowiska architektów − Władysław Ekiel- kiedy to, ze względu na skalę zniszczeń, roz- ski, który już w 1900 roku podkreślał na poczęto prace nad standaryzacją budownic- łamach magazynu „Architekt” konieczność twa miast i wsi. W 1916 roku związani z Pol- prowadzenia badań nad tradycją budowlaną ską Sztuką Stosowaną artyści uczestniczyli dawnej Rzeczypospolitej2. W duchu tego w przygotowaniu wystawy Wieś i Miasteczko, typu deklaracji Polska Sztuka Stosowana prezentującej bogactwo polskiej architektury ogłosiła kilka konkursów architektonicz- drewnianej, a także w opracowaniu kata- nych, między innymi na projekt szkoły logu typowych budynków mieszkaniowych wiejskiej w 1903 roku, projekt dworu ro- oraz publicznych4. Za sprawą tych działań dzinnego Zygmunta Krasińskiego w Opino- dwór doczekał się w międzywojennej Polsce górze w 1908 roku oraz dworu rodziny Włod- masowej implementacji w setkach budynków ków w Niegowici w 1913 roku. Wymienione publicznych, szkół, gmachów wojskowych, konkursy, obok najważniejszych realizacji pocztowych i kolejowych, a także w tysiącach ugrupowania: między innymi wnętrz Teatru prywatnych domów jednorodzinnych. Starego w Krakowie z 1906 roku oraz wnętrz sztuka stosowana, z. xvi, kraków 1912 apartamentów Prezydenta Miasta Krakowa Bliskie związki twórców Polskiej Sztuki Sto- z 1907 roku, stworzyły formalne podstawy sowanej z obozem Józefa Piłsudskiego oraz tak zwanego stylu dworkowego. Ukorono- z utworzonymi przez niego Legionami za- waniem ludowo-ziemiańskich fascynacji, owocowały niepowtarzalną nicią porozumie- a zarazem próbą zespolenia ich z wizją nowoczesnego miasta było największe przed- 3 J. Sz. Wroński, Inicjatywy Krakowskiego Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana w zakresie architektury świeckiej i sakralnej (1901-1914), „Rocznik Krakowski” 1993, t. LIX, s. 99-105. 2 W. Ekielski, Wrażenia z Paryża, „Architekt” 1900-1901, 4 Wieś i miasteczko. Materiały do architektury polskiej, t. 8, s. 128. red. Z. Kalinowski, J. Kłos, Warszawa 1916. U góry: pawilon główny Wystawy Architektury i Wnętrz w Otoczeniu Ogrodowym, proj. Ludwik Wojtyczko i Józef Czajkowski, Kraków 1912 Obok: salon dworu pokazywanego na Wystawie Archi- tektury i Wnętrz w Otoczeniu Ogrodowym, proj. Józef Czajkowski, proj. mebli: Karol Tichy, Kraków 1912 sztuka stosowana, z. xvi, kraków 1912

Strona tytułowa wydawnictwa Budowa Pomieszczeń dla Korpusu Ochrony Pogranicza i domów dla urzędników państwowych w województwach wschodnich, z. 2, Warszawa, Ministerstwo Robót Publicznych 1925 z. 2, warszawa, 1991 nia pomiędzy światami sztuki i polityki. Ta torów. Przebudowa starych oraz budowa budowa pomieszczeń dla korpusu ochrony pogranicza i domów dla urzędników państwowych w województwach wschodnich, symbioza znalazła bezpośrednie przełożenie nowych połączeń − jak liczącej prawie pół ty- na kształt symboliki i ikonografii odrodzone- siąca kilometrów, łączącej Śląsk z Bałtykiem go państwa, w tym na architekturę gmachów magistrali węglowej, albo nowej sieci metro- jego instytucji. Liczne tego typu realizacje politalnego okręgu Warszawy − stanowiły zostały powierzone twórcom Towarzystwa pretekst do nacjonalistycznej manifestacji oraz powstałym w 1913 roku z połączenia wyrażonej w dworkowej architekturze stacji tej organizacji z grupą młodszych twórców kolejowych. Świetnym przykładem propago- Warsztatom Krakowskim. Wielu przedsta- wanej przez państwo estetyki była presti- wicieli tego środowiska zdobyło również żowa stacja kolejowa w Gdyni z 1926 roku, wysokie pozycje w najważniejszych szkołach autorstwa Romualda Millera. Polskość Pomo- artystycznych Warszawy i Krakowa oraz no- rza była w tym czasie bytem konceptualnym, wych instytucjach, takich jak Ministerstwo a nowa architektura budynków publicznych Sztuki i Kultury, co z kolei miało fundamen- miała dopiero ją wykreować, symbolicznie talny wpływ na dalszy rozwój całej polskiej kolonizując przyłączony do Polski niewielki twórczości artystycznej, także po 1945 roku. pas wybrzeża. Budowa Gdyni oraz tamtejszej W pierwszych latach niepodległości niektó- dworkowej stacji kolejowej była głównym rzy z nich, między innymi Józef Czajkowski, projektem tej polityki. Wojciech Jastrzębowski, Karol Tichy i Jerzy Warchałowski, postanowili związać swoje Forma dworu była popularna także w mię- dalsze losy z Warszawą, nową-starą stolicą, dzywojennej architekturze militarnej. która w krótkim czasie przejęła funkcję cen- II Rzeczpospolita, nie mając szans na trwałą trum polskiej kultury. stabilizację pozycji politycznej, była zmuszo- na do ciągłych zbrojeń i utrzymywania armii Obecność krakowskich artystów w pracy o rozmiarach destrukcyjnie wpływających z. 2, warszawa, 1991 stołecznych uczelni artystycznych nadała ich na budżet państwa. Dwory były budowane działaniom niedostępny wcześniej, ogólnona- zarówno dla potrzeb garnizonów, jak i dla rodowy wymiar, podnosząc między innymi korpusu oficerskiego. W latach dwudziestych styl dworkowy do rangi sztuki oficjalnej. poforteczne tereny w pobliżu warszawskiej budowa pomieszczeń dla korpusu ochrony pogranicza i domów dla urzędników państwowych w województwach wschodnich, Polska lat dwudziestych wciąż była luźnym Cytadeli oraz krakowskiego Fortu Mogilskie- zlepkiem trzech bytów państwowych, które go wypełniły setki dworków, niemalże kopii dopiero trzeba było zjednoczyć. Miały temu projektów z Wystawy Architektury i Wnętrz służyć nowe inicjatywy infrastrukturalne, w Otoczeniu Ogrodowym w 1912 roku. Mit dworu przede wszystkim rozbudowa sieci kolejo- dla każdego został tam jednak zrealizowany wej, która w 1918 roku składała się z trzech zaledwie w skali ograniczonej do nowych różnych systemów sygnalizacji ruchu i po- wojskowych i urzędniczych elit. Jedną z naj- siadała linie o dwóch różnych szerokościach szybszych ścieżek awansu społecznego była Projekt na dom jednorodzinny w formie dworu dla rodziny urzędniczej Wilhelma Henneberga, przygotowany z myślą o koloniach urzędniczych na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej

Projekt na koszary dowództwa Korpusu Ochrony z. 2, warszawa, 1991 Pogranicza Tadeusza Nowakowskiego, 1924-1925 budowa pomieszczeń dla korpusu ochrony pogranicza i domów dla urzędników państwowych w województwach wschodnich, dopiero miały zostać przez Polskę zdomino- urzędnicy mieli bronić nie tylko granic, ale wane, stanowiąc rodzaj wewnętrznej kolonii. również interesów polskich właścicieli ziem- skich oraz zapewniać stałą więź z „centralą” Przez cały okres zaborów grupą dominują- w Warszawie. Wizja polskości jako obrony cą na omawianych terenach było polskie przed zewnętrznym atakiem nabierała ziemiaństwo, w którego władaniu znajdowa- w tym kontekście wyjątkowo dwuznacznego ła się przeważająca część gruntów ornych. wymiaru. Broniono się przecież już nie przed Tutaj kultywowano najbardziej konserwa- rozbiorową polityką kolonizacji, ale przed tywny model polskiej kultury ziemiańskiej, coraz śmielej wyrażającą swoje polityczne która po powstaniu styczniowym utraciła racje miejscową ludnością. Za podsumowanie kontakt z warstwami chłopskimi i znalazła postawy ówczesnego polskiego ziemiaństwa się w coraz silniejszym konflikcie narodo- kresowego niech służy zjadliwa krytyka wościowym z budzącymi się nacjonalizmami przedstawiona pod koniec lat trzydziestych ukraińskim, białoruskim i litewskim. An- XX wieku przez Stanisława Ignacego Wit- tagonizmy, które przez lata z powodzeniem kiewicza w rozprawie o wymownym tytule były rozgrywane przez administracje Rosji Narkotyki. Niemyte dusze, w której Witkacy oraz Austro-Węgier, pokazały pełnię swoich nazywał Kresy „stale otwartą raną państwa edukacja pozwalająca na dołączenie do tej rozmiarów wraz z wybuchem rewolucji paź- polskiego”5. grupy, która niemalże od podstaw tworzyła dziernikowej, kiedy to na Kresach masowo zręby nowej administracji. odnotowywano napaści oraz wystąpienia Jednym z symboli hegemonii polskości na Kre- zbrojne tamtejszych chłopów przeciwko sach był utworzony we Lwowie na pamiątkę Kształtowanie się tej grupy pokazuje sytuacja polskiemu ziemiaństwu. Realny konflikt, bratobójczych walk z przełomu 1918 i 1919 roku dawnych województw wschodnich, które sta- którego pyrrusowym zwycięzcą była strona Cmentarz Orląt Lwowskich, polskich gimna- nowiły słabo zaludniony i ekonomicznie naj- polska, stanowił szok, ale nie otrzeźwienie. zjalistów i studentów broniących miasta przed mniej rozwinięty oraz zamieszkany głównie Zamiast dialogu administracja II Rzeczypo- armią ukraińską. Za sprawą monumentali- przez mniejszości narodowościowe fragment spolitej wybrała wobec mieszkańców Kresów zmu założenia nekropolia stanowiła archi- nowego państwa. Szczególnie wymowny politykę ekonomicznej kolonizacji oraz re- tektoniczną oraz ideologiczną dominantę obraz tych ziem pokazywały statystyki zwią- presji, których charakter niewiele się różnił w przestrzeni miasta, które w latach dwu- zane z poziomem analfabetyzmu w Polsce. od polityki mocarstw kolonialnych, realizo- dziestych stawało się jedną z głównych aren W 1929 roku wskaźnik dla Wielkopolski wanej na przykład przez Francuzów w Al- zaogniającej się wojny domowej. Obok takich wahał się pomiędzy 0 a 5%, dla Małopolski gierii w latach pięćdziesiątych XX wieku lub monumentów, imperatyw polskiej supremacji i Mazowsza pomiędzy 5 a 20%, a na terenach przez Brytyjczyków w Irlandii Północnej w krajobrazie kulturowym Kresów wyznacza- niektórych powiatów województwa pole- w latach siedemdziesiątych. ły nowe gmachy publiczne, które szczególnie skiego przekraczał nawet 55%. Analfabetyzm w małych miejscowościach przybierały kształt szedł w parze z niskim poziomem urbanizacji Kresowe ziemiaństwo stanowiło naturalne i industrializacji tych terenów oraz wyzna- zaplecze tej polityki. Polscy żołnierze oraz 5 Cyt. za: M. Janion, Niesamowita Słowiańszczyzna. Fantazma- czał kordon odgradzający od terenów, które sprowadzeni z zachodnich województw ty literatury, Kraków 2006, s. 175. autoportret 4 [29] 2009 | 52

dworów. Z kolei polską ekspansję ekono- przeważnie pracownicy instytucji państwo- ruskiej był praktycznie zamknięty. Izolacja miczną w tej części kraju miały potwierdzać wych. To w ramach tej grupy był realizowany kolonizujących kresy nowych elit wzmacnia- organizowane raz do roku we Lwowie Targi dworkowy mit oferowanego przez II Rzeczpo- ła antagonizm i napędzała konflikt, który Wschodnie. Wiele pawilonów tej stałej wysta- spolitą awansu. Osoby głównie z centralnych wyniszczał od środka kruche państwo. Wizja wy kontynuowało formy polskiego klasycy- części kraju i legitymujące się zazwyczaj społecznego awansu zapewniała państwu zmu oraz architektury dworkowej. średnim wykształceniem stały w między- stały nabór urzędników, których rolą było wojennej Polsce przed szansą zdobycia na nadzorować i karać oraz polonizować niepo- Wymownie o charakterze powstających na Kresach uznawanej za prestiżową posady słuszne mniejszości. Kresach państwowych inwestycji świadczyło w jednej z państwowych instytucji. Jak głosi- funkcjonujące wówczas potocznie określenie ła popularna wojskowa piosenka, tak zwana II wojna światowa oraz związany z nią „kolonia”, które stosowano w odniesieniu do żurawiejka: konflikt polsko-ukraiński obnażyły błędne nowych dzielnic urzędniczych lub wojsko- koło tej strategii. Po 1945 roku powstała nowa wych. Dla urzędników kolonie były wzno- Pułk 12 rusza w pole, polska granica, po której wschodniej stronie szone w przygranicznych miasteczkach oraz Po majątki na Podole. do dziś możemy się natknąć na materialne w głównych ośrodkach wschodnich woje- Lance do boju, szable w dłoń, dziedzictwo II Rzeczypospolitej. Nie zawsze wództw, między innymi w Brześciu, Grodnie, Bolszewika goń, goń, goń. akceptowane przez obecnych użytkowników Kowlu, Łucku, Sarnach6. Zazwyczaj odznacza- oraz często budzące zmieszanie wśród tu- ły się one zwartym planem urbanistycznym. Ta opiewająca „wesoły” żywot żołnierski rystów z Polski ruiny i pozostałości wznie- Były lokowane w izolacji od pozostałych części przyśpiewka odkrywała rzeczywisty sens sionych wówczas budynków przypominają miasta i często kontynuowały styl dworkowy. opisanych procesów. Awans, który zgodnie o niespełnionym dworkowym śnie niedoszłej W ich pobliżu wznoszono świątynie katolic- z ideami Towarzystwa Polska Sztuka Stosowa- kolonialnej potęgi. kie, które rozmiarem miały dominować nad na miał być dostępny dla wszystkich, stał się pobliskimi cerkwiami i synagogami. Podczas udziałem zamkniętej grupy tworzącej nowe wznoszenia inwestycji dla wojska swoje polskie elity. Dostęp do tej grupy dla przed- kariery rozpoczynało i rozwijało wielu wybit- stawicieli społeczności ukraińskiej lub biało- nych architektów, między innymi konserwa- z. 2, warszawa, 1991 tor zabytków Wilhelm Henneberg, współ- twórca planu Gdyni Adam Kuncewicz oraz projektant garnizonu na Westerplatte, a po II wojnie światowej jeden z głównych autorów budowa pomieszczeń dla korpusu ochrony pogranicza i domów dla urzędników państwowych w województwach wschodnich, odbudowy Warszawy Jan Zachwatowicz. Użytkownikami budynków powstałych na fali dworkowej urbanizacji Kresów byli 6 H. Faryna-Paszkiewicz, Geometria wyobraźni. Szkice o architekturze dwudziestolecia międzywojennego, Gdańsk 2003, s. 119. Fragment kolonii dla urzędników w Duniłowiczach, proj. prof. Juliusz Kłos

Michał Wiśniewski, Po majątki na Podole..., Przestrzenie kolonialne

by Małopolski Instytut Kultury on Jul 20, 2010

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 20

Statistics

Michał Wiśniewski, Po majątki na Podole..., Przestrzenie kolonialne — Document Transcript