Michał Wiśniewski, Dom z ziemi polskiej

Michał Wiśniewski dom z ziemi polskiej

P onad dwie dekady temu Lech Wałęsa estetyce późnego modernizmu, gigantycz- podstawowym wzorem tego typu zabudowy wypowiedział zdanie, które z cza- ne programy rozbudowy miast – zrodziła dwór szlachecki, wyjęty rodem z romantycz- sem urosło do rangi jednego z głów- wielkie społeczne rozczarowanie żelbetową nych i postromantycznych definicji kultury nych haseł transformacji: „bierzcie nowoczesnością, która zamiast z oświece- narodowej. Dopiero w przededniu wybuchu sprawy we własne ręce”. Odwołując się do niem i upodmiotowieniem, kojarzyła się drugiej wojny światowej miejskie dwory dla przez lata odgórnie tłumionej aktywności z alienacją i dehumanizacją. urzędnika, oficera, profesora akademickiego polskiego społeczeństwa, ubierał w słowa lub przedsiębiorcy zaczęły być zastępowane sens przyszłych przemian, kiedy szeroka Niechęć społeczna wobec wielkich projektów przez domy, których estetyka wyrastała z mo- reprezentacja społeczeństwa miała się stać modernistycznej urbanistyki i architektury dernistycznej ideologii białego pudełka. Ko- autonomicznym, gospodarczym podmiotem oraz polityczne, a z czasem i ekonomiczne niec tego okresu nastąpił wraz z wybuchem samodzielnie kreującym podstawy rozwoju otwarcie drogi do bogacenia się oraz do wojny, której skutki zahamowały na kilka gospodarczego kraju. Inicjując transfor- autokreacji przestawiły zwrotnicę rozwoju dekad rozwój zabudowy jednorodzinnej. mację, Wałęsa oraz inni liderzy ówczesnej polskiej architektury. Prawie dwie dekady Zniszczenia wojenne wymusiły skupienie opozycji zapewne skupiali swoją uwagę na temu Polacy po raz pierwszy od ponad pół uwagi architektów na budownictwie maso- politycznym oraz ekonomicznym wymiarze wieku stanęli przed szansą pokazania, co im wym, wielorodzinnym. Dodatkowo budynki zmian. Raczej mało kto się zastanawiał nad w duszy gra, i tworzenia własnego środowi- jednorodzinne były symbolem wrogiej ideolo- kulturowym, obyczajowym i wreszcie prze- ska mieszkaniowego, nie tylko „podług nieba gii i nie pasowały do zdominowanej przez strzennym charakterem przekształceń, które i zwyczaju polskiego”, ale także w odniesie- wielkopłytowe domy-miasta rzeczywistości już wówczas wydawały się nieuchronne. niu do wyłącznie własnego, swojskiego po- Polski Ludowej. czucia estetyki, przy całkowitym odrzuceniu Mówimy o okresie, który nastał w Polsce po dotychczasowego, modernistycznego gorsetu. Pierwsze zmiany w środowisku mieszkanio- niemal dekadzie głębokiego kryzysu, jaki siłą Początek lat dziewięćdziesiątych oznaczał wym PRL pojawiły się w latach sześćdziesią- rzeczy dotknął także budownictwo. Wiele dla lokalnej architektury wielki powrót tych, aby coraz wyraźniej dać o sobie znać rozpoczętych jeszcze w epoce Gierka sztan- do budownictwa jednorodzinnego. Wraz w kolejnej dekadzie. To w okresie, kiedy na darowych inwestycji socjalizmu przez całe z przypływem kapitału stłamszeni w uzna- czele PZPR stał towarzysz Edward Gierek, lata osiemdziesiąte stało pustych, niedokoń- wanych za slumsy blokach Polacy zaczęli się przede wszystkim polska wieś przeżyła czonych, bez widoku na przyszłość. Niektóre przeprowadzać do domów, często pierwszych ekspansję domów-kostek, jednorodzinnych z nich, jak kielecką kopię Teatru Muzycznego własnych domów w życiu. mutacji prefabrykowanego budownictwa. w Gdyni, oddano do użytku po kilkunastu Zniekształcone przez narzucone normatywy latach budowy, już po przewrocie. Inne, jak Wiek XX zapisał się w rodzimym krajobrazie i prawne ograniczenia skutecznie zdewasto- krakowski budynek Najwyższej Organizacji kulturowym trzema fazami rozwoju zabu- wały rodzimy krajobraz kulturowy. W miej- Technicznej, nadal straszą swoją ponurą dowy jednorodzinnej. Pierwsza nastąpiła sce drewnianych chałup budowane były od sylwetą i ewentualnie służą jako gigantyczna wraz z trwającą już przed pierwszą wojną Tatr do Bałtyku sześcienne, dwukondygna- przestrzeń reklamowa. PRL-owska utopia światową ekspansją terytorialną miast oraz cyjne domy, których architektura z założenia masowej urbanizacji – podobnie jak inne ekonomicznym upodmiotowieniem inteli- miała naśladować estetykę bloków. Nietyn- urzeczywistniane po drugiej wojnie świato- gencji. Jej złote lata przypadły na czas tuż kowane, „zdobione” służącymi za podręczne wej w różnych częściach globu, bazujące na po odzyskaniu niepodległości, ustanawiając magazyny długimi balkonami, kryte dachami autoportret 2 [31] 2010 | 15

kopertowymi bez gzymsu, swoją masowością mydlanych epatujących bogactwem głów- dworkowym. W rezultacie do dziś można ob- i standaryzacją kompletnie zburzyły w pu- nych bohaterów. Latem 1990 roku Polacy na serwować wysyp przedziwnych konstrukcji, blicznej świadomości pojęcie tego, czym jest ekranach swoich telewizorów, obok kolej- które raz naśladują średniowieczne zamki, architektura domu jednorodzinnego. Szcze- nej emisji rodzimego serialu o perypetiach innym razem barokowe pałace, jeszcze gólnie bolesne rany pozostawiła „kostka pol- mieszkającego w bloku inżyniera w średnim innym rezydencje niczym z baśni tysiąca ska” w miejscowościach turystycznych, gdzie wieku, mogli po raz pierwszy zobaczyć serial i jednej nocy. Kakofonia ozdób i ornamentów w celu zwiększenia komercyjnie wynajmowa- o życiu naftowej magnaterii z Kolorado. Pro- podlana lokalnym patriotyzmem w war- nej kubatury pod jednym dachem upychano dukowana przez stację ABC Dynastia szybko stwie architektonicznej przyniosła podobny pięć lub sześć kondygnacji, wprowadzając do zawładnęła masową wyobraźnią, ukradkiem efekt do tego, którym zadziwiła i oburzyła krajobrazu dziwaczne formy przypominające wprowadzając do polskich miast nowy model lub oczarowała Polaków na początku lat z oddali wigwam lub pagodę. kapiącej przepychem rezydencji, która dziewięćdziesiątych muzyka disco polo. Ta w lokalnej odmianie często przypominała nowa muzyczna moda swoją prostą melo- Przełom polityczny i gospodarczy 1989 roku skrzyżowanie willi z niewielkim blokiem dyką uderzała w funkcjonujące wcześniej oznaczał kolejną falę przewartościowań mieszkaniowym oklejonym grubą warstwą kanony muzyki rozrywkowej. Tak jak disco estetycznych w rodzimej przestrzeni, także historyzujących, styropianowych dekoracji. polo wyrastało z nostalgii za zagubioną wraz w masowych wyobrażeniach o domu jednoro- Rezydencje rodem z Dynastii od początku lat z transformacją społeczną PRL-u ludowością, dzinnym. Niezastąpionym źródłem inspiracji dziewięćdziesiątych stanowiły widoczny tak też estetyka nowobogackich pseudodwor- okazała się kultura masowa, w Polsce wciąż przejaw luksusu á la polonaise, do dziś budząc ków podążała w świat szlachecko-ziemiań- w stanie prenatalnym. Wizja sukcesu osobi- konsternację historyków sztuki, architektów skich korzeni. Powrót do dworku nie był już stego i bogactwa w rodzącym się kapitalizmie czy antropologów kulturowych. jednak możliwy. Katolicko-patriotyczno-ro- pchała zwycięzców transformacji do wypro- mantyczny Polak przełomu wieków XX i XXI wadzania się z bloków oraz inwestowania Tymczasem na cześć głównego bohatera – nawet ten mieszkający na terenach, które we własne domy. W świadomości społecznej Dynastii pseudonim Carrington przyjął jeden przed wybuchem II wojny światowej z Polską nowa faza rozwoju budownictwa jednoro- z bossów dolnośląskiego świata przestęp- nie miały nic wspólnego – pragnął mieszkać dzinnego wiązała się z nostalgią za utraconą czego, a imiona kluczowych postaci serialu w dworku lub w zamku, ale tylko takim, arkadią, za światem swojskich, narodowych do dziś można odnaleźć funkcjonujące jako który będzie wyposażony w podwójny garaż form architektonicznych opisanych już przez nazwy projektów oferowanych w katalogach i naszpikowany elektroniką. Archetyp prze- Mickiewicza na kartach Pana Tadeusza. domów typowych. Zachłyśniecie się luksu- istoczył się w symulakrę, która stworzyła sem przez nowobogackich inwestorów oraz pozór na zawsze utraconego zakorzenienia. Powrót do dworku od pierwszych miesięcy zapatrzenie w estetykę campu wśród zafa- nowej rzeczywistości ekonomicznej był wi- scynowanych postmodernizmem, chcących Fantom swojskości zadomowił się najmoc- doczny w reklamach gazetowych oraz telewi- zerwać z dotychczasowymi ograniczeniami niej na przedmieściach polskich miast, zyjnych pierwszych prywatnych, komercyj- architektów stworzyły w polskiej architek- które szczególnie po wejściu Polski do Unii nych inwestycji mieszkaniowych. Nostalgia turze przestrzeń dla projektowania zupełnie Europejskiej – na fali stymulowanego sto- za zdemolowanym przez reformę rolną nowego typu domów, które miały mieć smak sunkowo tanimi kredytami boomu w budow- dworkiem zbiegła się w czasie z pierwszymi „wielkiego świata”, a równocześnie być zanu- nictwie – stały się przestrzenią intensyw- telewizyjnymi emisjami amerykańskich oper rzone w swojskim postromantycznym sosie nej suburbanizacji. Kilka lat trwania tego autoportret 2 [31] 2010 | 16

procesu sprawiło, że dawne wsie otaczające sposoby myślenia o estetyce, ale wprost prze- zmu. W analogiczny sposób Venturi, Scott główne polskie metropolie przeistoczyły się ciwnie – dostrzeżono ich wartość polegającą Brown, Izenour na kartach swojej ksiązki w zwarte pierścienie chaotycznej zabudowy, na akceptacji tego, czego mieszkańcy USA symbolicznie odrzucali i besztali twórczość która symuluje zakorzenienie w dworkowej potrzebują, pragną, pożądają w czysto este- modernistów, których uznali za aroganckich, przeszłości. Tęsknota za dworkiem to jeden tycznym wymiarze swojego życia. samozwańczych proroków nowoczesności z podstawowych kluczy do zrozumienia tego, pozbawionych dystansu do siebie samych co się stało z polskim domem. Te pobieżne Opisując Las Vegas Strip, badacze stworzy- oraz wrażliwości na potrzeby „zwyczajnych” obserwacje estetyki rodzimego budownictwa li model do obserwacji przygniecionych ludzi. Ich zdaniem rzeczywistość jest dużo otwierają pole dla głębszej analizy dotyczą- reklamami ulicznych pasaży handlowych bardziej skomplikowana i złożona, niż się to cej fantazmatów i utrwalonych kalek, które typowych amerykańskich miasteczek. mogło śnić modernistom, a symbolem buntu w zbiorowej wyobraźni budują estetyczny Analizując kasyna, uliczne reklamy i neony wobec odgórnie narzucanej nowoczesności obraz samoakceptacji oraz tworzą poczucie stolicy hazardu, zaobserwowali odwieczną jest Las Vegas, które – migotliwe i powierz- zakorzenienia. tęsknotę człowieka do obleczonej w powab chowne – przyciąga zamiast odpychać. patyny czasu dawnej kultury i cywilizacji. Narracja przedstawiona przez autorów była Podobny estetyczny dysonans pomiędzy W XX wieku człowiek, dążąc do tego, by być jednym z przełomowych wydarzeń na drodze umiłowaniem kiczu i przepychu a narzucaną nowoczesnym, wciąż pragnął być zakorze- powrotu do przeszłości, w warunkach USA przez elity, w tym przez klasyków nowocze- niony, zadomowiony w świecie, który miał oznaczającego powrót do architektury domu snej architektury, wizją dobrego smaku od się zmieniać, ale w jakimś sensie pozostawać na przedmieściach obłożonego gontem lub lat nurtuje badaczy związanych z postmoder- wciąż taki sam. W rezultacie modernizm od stylizowanego na okres panowania królowej nizmem. Dla analizy polskiej architektury samego początku znajdował się na spalo- Anny Stuart (styl angielskiego baroku, lata szczególnie owocna może być narracja na nej pozycji, nie mogąc znaleźć odbiorców 1702-1714). temat Las Vegas, stolicy kiczu, którą przed poza światem architektów, awangardowych prawie czterema dekadami opublikowali artystów i technokratów. Silne ideologiczne Do Polski opisane problemy dotarły z dwu- Robert Venturi, Denise Scott Brown oraz i polityczne poparcie pozwoliło się zadomo- dziestoletnim opóźnieniem. W okresie, gdy Steven Izenour. W wydanej w 1972 roku wić nowoczesnej formie w wielu miejscach w Stanach modernizm umierał, nad Wisłą książce Learning from Las Vegas poddano anali- świata, ale praktycznie nigdzie nie pozwoliło wchodził w fazę wielkopłytowego rozkwi- zie przestrzeń Las Vegas Strip, głównej alei jej na zdobycie społecznej legitymizacji. tu. Dopiero wraz z transformacją estetykę stolicy hazardu, przy której są usytuowane pudełka zastąpił nowoczesny pseudodworek. najważniejsze kasyna – świątynie amerykań- Powstanie Learning from Las Vegas zbiegło się Niestety, dynamicznym zmianom estetycz- skiej, powojennej kultury konsumpcji. Pro- w czasie z wyburzeniem osiedla Pruitt-Igoe nym nie towarzyszyła głębsza refleksja nad wadząc przez kilka lat wspólnie ze studenta- w Saint Louis, modernistycznej enklawy naturą zachodzących zjawisk. Zwyciężyło mi badania nad fenomenem Las Vegas Strip, prefabrykowanych bloków, które w ciągu pospieszne przysposabianie najpopularniej- Venturi, Scott Brown i Izenour starali się dwóch dekad swojego istnienia okazały szych technologii do już dawno zapomnianej dotrzeć do głębokich pokładów estetycznej się pogłębiać, a nie rozwiązywać lokalne i przebrzmiałej estetyki. W tym miejscu ro- samoświadomości Ameryki. Kicz i jaskrawy problemy społeczne. Wysadzenie osiedla- dzi się pytanie o polskie Las Vegas, spajające powiew luksusu nie zostały tutaj odrzucone -slumsu zostało uznane przez krytyków estetyczne wyobrażenia Polaków miejsce, jako z natury ordynarne i nieakademickie architektury za symbol końca moderni- w którym odrzucono elitarny gorset autoportret 2 [31] 2010 | 17

modernizmu lub postmodernizmu i postano- wśród mas pielgrzymów, dla których Licheń pozwolono mówić we własnym języku. Bez wiono zastąpić go żywą nostalgią za tym, co jest emanacją wysokiej kultury. Obecność tych budowli, przede wszystkim bez bazyliki dawne, formą zdolną uwieść masy. W wa- w tym miejscu nobilituje, uczy i wyznacza w Licheniu, trudno zrozumieć podskórny runkach dopiero krystalizującej się w Polsce trendy estetyczne. Za przykładem Lichenia sens estetyki domów, które wypełniają pol- kultury konsumpcyjnej odpowiedni ładunek w ostatniej dekadzie poszło wielu księży, skie miasta i wsie. Ostatnie rodzące się pyta- symboliczny mają na rodzimym gruncie także pielgrzymów, którzy zapragnęli do swo- nie dotyczy tego, czy tę przygnębiającą jedynie budowle sakralne. ich domów dobudować kolumnady i zdobione estetyczną narrację można tralkami balustrady tarasów. zmienić? Na początek Lata dziewięćdziesiąte to w architekturze na pewno warto ją opisać sakralnej czas zapisany zmianami podobny- Nie przypadkiem autorka tej kompozycji i zrozumieć. mi, do tych, które zaszły w budownictwie nazwała jej estetykę mianem gusto polacco, do- jednorodzinnym. Czas odrzucenia moder- dając w jednym z wywiadów, że: „ten kościół ilustracje: anna zabdyrska nizmu i powrotu do tradycji. Miejscem jest pierwszym przejawem czysto polskiej szczególnym dla tego dyskursu jest Sank- architektury od czasów budowy Trasy W-Z”. tuarium Matki Boskiej Bolesnej Królowej Rozpoczynająca swoją karierę zawodową Polski w Licheniu Starym. Wznoszona już w dobie socrealizmu architektka, podążając po 1989 roku sakralna inwestycja, która za własnymi fantazjami na temat piękna z czasem przerosła, w dosłownym tego słowa i symboliki świątyni, trafnie zdefiniowała znaczeniu, wszystko, co w rodzimej architek- potrzeby masowego odbiorcy, odnajdując je turze sakralnej można odnaleźć. Największa, w formach ostatniego „masowego” stylu hi- najwyższa, najdłuższa, bazylika licheńska storycznego w Polsce, którym był socrealizm. wkroczyła na listę największych katolickich Analogia pomiędzy sanktuarium w Licheniu obiektów sakralnych, jakie kiedykolwiek po- a Pałacem Kultury i Nauki w Warszawie jest wstały. Wzniesiona, podobnie jak Las Vegas, zapisana w poczuciu ogromu i fascynacji, w szczerym polu, zaskakuje pielgrzymów jakie budzą u odbiorców obie te budowle. swoim ogromem. Równocześnie w wielu Reprezentując przeciwstawne ideologiczne spośród nich wzbudza podziw rozmiarem korzenie, znajdują analogię w ogromie i mo- monumentalnych schodów, klasycyzującej numentalizacji przestrzeni. kolumnady, złoconej kopuły oraz niezliczo- nymi ozdobami, dekoracjami, ornamentami, Obserwując Licheń, przeglądamy się w Pałacu jakie znajdują uznanie u odbiorców, których Kultury. Kicz, a zarazem kod kulturowy no- potrzeba zakorzenienia, połączenia z hi- woczesnej, powojennej Polski zawarte w obu storią, tradycją, z dawną kulturą znajduje tych strukturach budzą oburzenie pozbawio- tutaj swój podstawowy wymiar. Tak jak nych przez postmodernizm głosu ekspertów, powierzchowna jest interpretacja tradycji historyków sztuki, krytyków i architektów. w pracach autorki bazyliki Barbary Bie- Znajdują także poklask i uznanie wśród leckiej, tak powierzchowny jest jej odbiór szerokich grup społecznych, którym wreszcie autoportret 2 [31] 2010 | 18

Michał Wiśniewski, Dom z ziemi polskiej

by Małopolski Instytut Kultury on Nov 03, 2010

Accessibility

Tags

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 15

Statistics

Michał Wiśniewski, Dom z ziemi polskiej — Document Transcript