Michał Wiśniewski, "Budowanie dominacji", Przestrzenie władzy

wszystkie fot. w art.: 20-lecie Komunikacji w Polsce odrodzonej, red. S. Faecher, S. Peters, Kraków 1939 najbardziej oczywistych, instynktownie odczuwal- nych przestrzeni imperialnych należą otoczenie Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie i plac Centralny w Nowej Hucie. Analogiczną scenerię symbolicznej dominacji można dostrzec przed dawnym Zamkiem Cesarskim w Poznaniu oraz w wielu innych gma- chach publicznych, militarnych, kolejowych, które w XIX i XX wieku wyrażały siłę ideologicznej presji państw zaborczych. Dzisiaj, współtworząc krajobraz kulturowy polskich miast, prowokują do rozważań nad tożsamością postkolonialną oraz nad stopniem akceptacji dziedzictwa nowoczesności w naszej kulturze. Podczas gdy wymienione przykłady wiążą się z narzuconą z zewnątrz hegemonią, równie Dziedzictwo kulturowe państw narodowych michał wiśniewski intrygujące są rodzime, niezwiązane z obcą nowoczesnej Europy podsuwa pouczające przy- kolonizacją, przykłady oddziaływania państwa budowanie kłady rozwoju idei mocarstwowych. Również na społeczeństwo. Jeszcze przed odzyskaniem mozaika etnicznych, ekonomicznych oraz infrastruk- o rdzennie polskich korzeniach, podkreślali rolę historia Polski, tak często widziana poprzez pry- przez Polskę niepodległości przywoływanie daw- turalnych odmienności, potrzebowała nowej narracji ziemiaństwa i kościoła katolickiego w promowaniu zmat martyrologii i traum XIX i XX wieku, stanowi nej świetności Rzeczypospolitej Obojga Narodów budzącej poczucie wspólnoty i równoważącej polskości na Kresach wschodnich. Obozowi sana- źródło wiedzy o formach wyrażania ekspansywnej oraz własnych „imperialnych osiągnięć” stanowiło różnice społeczne. cji bliższa była idea „zasypywania” tradycyjnych dominacji polityki. W rodzimej historiografii ekspresja władzy sposób odreagowywania braku własnego pań- ● etnicznych podziałów poprzez budowanie silnego najczęściej budzi skojarzenia z niedawnym okresem stwa. Obrazy Matejki czy powieści Sienkiewicza W okresie dwudziestolecia międzywojennego państwa, będącego arbitrem i kreatorem nowych komunistycznego totalitaryzmu. Zjawisko to wyrasta miały chronić i wzmacniać poddaną zewnętrznej doszło do konfrontacji dwóch odmiennych koncepcji przestrzeni koegzystencji wielu narodów. Poparcia jednak poza ramy PRL-u, porównywalne przykłady propagandzie tożsamość oraz rozbudzać aspiracje państwa. Po jednej stronie stawiano reprezento- dla tej koncepcji udzieliła armia oraz nowo powstała demonstracji siły współgrały z koncepcją państwa narodowe. Ceną tych działań było jednak narastanie waną przez obóz Józefa Piłsudskiego wizję Polski grupa społeczna w postaci pracowników administra- dużo wcześniej i są obecne także współcześnie. sny o potędze międzywojennej polski nacjonalizmu i ksenofobii prowadzącej do agresji jako jagiellońskiej federacji wielu kultur i narodów, cji państwowej i szeroko rozumianej inteligencji. Skomplikowana historia, znaczona wielokrotnymi wobec mniejszości narodowych. Z chwilą narodzin w opozycji funkcjonowała zaś wyrażana przez Punktem łączącym oba projekty była myśl o Polsce zmianami przebiegu granic sprawiła, że na obsza- II Rzeczypospolitej, dyskurs imperialnej przeszłości Romana Dmowskiego wizja państwa jako spójnej jako regionalnym imperium zdolnym do kreowania rze dzisiejszej Polski możemy obserwować bogaty szybko został wpisany w projekt nowego państwa. etnicznie twierdzy zachodniego chrześcijaństwa. własnej polityki zagranicznej i konkurowania z sil- wachlarz form architektonicznej indoktrynacji. Do Odrodzona po latach zaborów Polska, rozproszona Endecy akcentowali konieczność promocji osób niejszymi sąsiadami. 30 31

malowniczy urok, stał się narzędziem politycznej presji. Głównym terytorium wyrażanego w ten sposób imperialnego dyskursu były województwa dawnych Kresów wschodnich, obszar brutalnej rywalizacji z Ukraińcami, Białorusinami i Litwinami. We współczesnych polskich narracjach obraz regio- nów położonych za wschodnią granicą spowija mgła sentymentalnych projekcji rodem z Sienkiewicza. Tymczasem realna historia sporów politycznych toczonych w pierwszej połowie XX wieku o Kresy jest bardzo daleka od wyidealizowanych opisów. W polskich podręcznikach do historii rzadko pada słowo kolonizacja, które świetnie oddaje strate- gię polskiego rządu wobec tych terenów, gdzie premiowani byli przede wszystkim przybysze z centralnej Polski, a lokalne społeczności zmagały się z marginalizacją i wykluczeniem poza nawias oferowanego przez państwo awansu. Nie było to zachowanie odosobnione – narodowe egoizmy państw powstałych w Europie Środkowej po I wojnie światowej wyrażały się właśnie poprzez atakowanie mniejszości i dążenie do kulturowej i politycznej indoktrynacji społeczeństw. Od czasów Wielkiej Rewolucji Francuskiej nacjonalizm był instrumentem używanym w celu mobilizacji i eksploatacji sił społecznych. Taki program był wpisany w logikę nowoczesnego państwa narodowego i zazwyczaj szły za nim ambitne projekty urbanizacji, industrializacji i militaryzacji, splatające społeczeństwo z administracją państwa oraz traktujące ludzi jako element i paliwo jego mechanizmów. W międzywojennej Polsce plany te współgrały z realnymi potrzebami zapóźnionego i rozdartego na trzy części państwa. Sięgając po statystyki z tego Niebagatelnym instrumentem politycznym etosu, zainteresowanie sztuką ludową, a także korzeniach i śmiałe sięganie po zdobycze techniki okresu, łatwo jest dostrzec pozostały po latach spajającym obie wizje była promowana przez przywoływanie archetypu polskiego budownictwa przyniosły efekt w postaci sukcesu polskiego pa- zaborów ogromny dystans cywilizacyjny między państwo sztuka, przede wszystkim architektura w postaci dworu szlacheckiego już na początku wilonu na odbywającej się w Paryżu w 1925 roku wschodnią i zachodnią częścią kraju. Poziom i wzornictwo. Stymulowana przez państwo pro- XX wieku ogniskowało uwagę polskich elit. U progu Exposition Internationale des Arts Décoratifs et analfabetyzmu albo rozwoju połączeń kolejowych dukcja artystyczna znalazła żywy odbiór, między niepodległości, w konsekwencji tych poszukiwań Industriels Modernes. Dzieła polskich twórców, i sieci osadniczej na terenie Śląska i Wielkopolski innymi wśród nowych urzędniczych elit. Jedynym powstały liczne realizacje architektoniczne tworzone którzy za cel stawiali sobie ponowny „renesans przewyższał wskaźniki dawnej Galicji, o terenach ugrupowaniem, które kontestowało oficjalną estety- dla potrzeb instytucji odrodzonego państwa. Na narodowej sztuki”, znalazły licznych naśladowców Królestwa Polskiego nie wspominając. Przepaść kę, była lewica – propagująca awangardę i widząca kształt polskiego stylu narodowego składały się i były masowo powielane w całym kraju, stanowiąc pomiędzy sztucznie podzielonymi regionami sta- w architekturze przede wszystkim radykalną strate- motyw dworku oraz wyrastająca z Młodej Polski nośnik kulturowej kolonizacji prowadzonej w imieniu nowiła ogromny balast i zagrożenie, choć z drugiej gię podnoszenia standardu życia i przełamywania i czerpiąca inspiracje z ekspresjonizmu estetyka II Rzeczypospolitej. strony dawała możliwość przedefiniowania geografii barier społecznych. Zanim działania modernistów tzw. szkoły krakowskiej. Zgodnie z twierdzeniem Waltera Benjamina, ekonomicznej i społecznej kraju, pozwalając na znalazły szersze odbicie w przestrzeni polskich W dwudziestoleciu międzywojennym ze dzieło sztuki reprodukowane mechanicznie zo- wdrażanie ambitnych planów, takich jak inwesty- miast, artyści związani z ideą stylu narodowego mieli szkołą krakowską kojarzono grupę pochodzących staje pozbawione aury. Podobnie dwór szlachecki cje przemysłowe na obszarze Górnego Śląska, decydujący głos. U podstaw ich działań znalazło się z Krakowa architektów i dekoratorów, którzy tuż – archetyp polskiej architektury – replikowany w Gdyni lub w rejonie Centralnego Okręgu Prze- dążenie do znalezienia własnego, rodzimego języka po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zdo- w latach dwudziestych XX wieku w tysiącach do- mysłowego. Głównym beneficjentem nowej sytuacji oraz chęć zanegowania wszechobecnej symboliki byli realny wpływ na edukację artystyczną oraz mów mieszkalnych, dworców kolejowych, urzędów gospodarczej i politycznej była nowa-dawna stolica państw zaborczych. Poszukiwanie etnicznego na architekturę budowli rządowych. Trwanie przy pocztowych, budynków wojskowych, zatracił swój Warszawa: w trakcie dwudziestolecia skumulowano 32 33

J. Radzimiński, Budujemy Polskę, Warszawa 1939 J. Radzimiński, Budujemy Polskę, Warszawa 1939 tu blisko trzydzieści procent wszystkich inwestycji szych polskich miast. Wyjątkową rolę w tym procesie Program industrializacji centralnej i wschodniej w budowanej po wojnie Nowej Hucie industrializacja budowlanych na terenie Polski! Tuż przed wybu- pełniły wysiłki na rzecz industrializacji i urbanizacji Polski miał w wieloraki sposób ingerować w do- miała przynieść „lepsze jutro” szeroko rozumianej chem II wojny światowej ta blisko półtoramilionowa najbardziej zapóźnionych regionów, w szczególno- tychczasowe życie ekonomiczne i społeczne kraju. klasie robotniczej, to w wypadku Stalowej Woli metropolia wyrastała ponad wszystkie inne ośrodki ści gigantyczny projekt budowy Centralnego Okręgu Oprócz celów czysto pragmatycznych, jak walka miała służyć przede wszystkim potędze państwa miejskie silnie scentralizowanego kraju. Podczas Przemysłowego z ośrodkiem produkcji stali w Sta- z bezrobociem i biedą, zerwanie z gospodarką op- narodowego, o którym Wańkowicz z dumą pisał, gdy Warszawa urastała do rangi regionalnej, środ- lowej Woli na czele. W opublikowanej w 1931 roku artą na rolnictwie, rozwój infrastruktury, podniesienie że w 1938 roku odegrało „fanfarę zaolziańską”, kowoeuropejskiej metropolii, inne polskie miasta rozprawie Dysproporcje odpowiedzialny pod koniec warunków życia, stawiano mu również cele odmien- uczestnicząc w agresji nazistów na Czechosłowację coraz bardziej przypominały jej prowincjonalne lat dwudziestych za gospodarkę wicepremier Eu- ne – stworzenie nowego społeczeństwa, uprzemy- i przyłączając do Polski rejon Zaolzia. Kuriozalny odbicie. Działo się tak za sprawą oficjalnej, pub- geniusz Kwiatkowski trafnie opisał katastrofalną słowionego, oderwanego od tradycyjnych stosunków i bulwersujący obecnie rozdział Sztafety poświęcony licznej architektury, która odzwierciedlała zmiany przepaść pomiędzy zachodnią i wschodnią częścią etnicznych, kierowanego przez administrację, nową aneksji Śląska Cieszyńskiego miał w 1939 roku zachodzące w stolicy. Świetnym przykładem tych państwa. Chcąc przełamywać różnice cywiliza- klasę społeczną państwa narodowego. Przytoczo- kreować autorytet państwa oraz skupiać polskie zjawisk były chociażby Katowice, stolica Górnego cyjnego rozwoju, a zarazem zacierać społeczne, ne cele do złudzenia przypominają zasady, jakie społeczeństwo wokół jego przywódców, z prezyden- M. Wańkowicz, Sztafeta: książka o polskim pochodzie gospodarczym, Warszawa 1939 Śląska, a więc tzw. Kresów zachodnich, w której religijne i narodowościowe, państwo polskie pod- miały kształtować powstającą dwie dekady później tem Mościckim oraz marszałkiem Rydzem Śmigłym nowym centrum, w okresie międzywojennym jęło w latach trzydziestych ambitny plan szeroko społeczność Nowej Huty. Podobne były nie tylko na czele. Nacjonalistyczny ton tej publikacji świetnie wybudowano polskie forum imperialne z monu- zakrojonej industrializacji województw kieleckiego, założenia, ale także ideologia, a nawet propaganda. wpisywał się w powszechną w okresie dwudzie- mentalnym programem architektonicznym w postaci rzeszowskiego i lubelskiego. Przeludnione, biedne, Cennym źródłem wiedzy o COP-ie jest między inny- stolecia retorykę narodowych egoizmów i stanowił gmachu Sejmu oraz Muzeum Śląskiego. Władzom zdominowane przez rolnictwo rejony, które wów- mi wydana zaledwie kilka miesięcy przed wybuchem klasyczny przykład nacjonalistycznej propagandy. województwa i państwa zależało na podkreśleniu czas znajdowały się w geograficznym centrum II wojny światowej książka Melchiora Wańkowicza Obecnie uczy, jak groteskowa i tragiczna potrafi być polskiej przynależności odzyskanego regionu. Za- kraju postanowiono przekształcić w najważniejszy Sztafeta. Autor opisał w niej symboliczną sztafetę oderwana od rzeczywistości propaganda sukcesu. ledwie kilkanaście lat po wzniesieniu wymierzonego ośrodek przemysłowy, zamieszkiwany już nie przez pokoleń dążących do niepodległości i rozwoju kraju. Kilka miesięcy po publikacji Sztafety przedstawiony przeciwko Polakom pruskiego forum imperialnego rolników, ale przez robotników, klientów i podporę Jako kluczowy moment tego procesu Wańkowicz w niej obraz polskiego państwa legł w gruzach w Poznaniu, polskie władze autonomicznego Ślą- administracji państwowej. Po okresie wielkiego przedstawił drugą połowę lat trzydziestych, kiedy hitlerowskiej i sowieckiej agresji. ska zastosowały identyczne metody przestrzennej kryzysu wiele państw z ufnością podchodziło do to po wiekach zniewolenia Rzeczpospolita wybiła indoktrynacji wobec niemieckiej mniejszości. W tym metod gospodarki planowej, między innymi do się na gospodarczą niezależność oraz nauczyła samym celu w 1930 roku wzniesiono także Zamek zasad radzieckiej kolektywizacji. Wielkie programy się, jego zdaniem, kształtować suwerenną politykę Prezydenta RP w Wiśle, kreowanej na górską stolicę robót publicznych podejmowano zarówno w USA zagraniczną. Budowa huty w Stalowej Woli, fabryki przemysłowego regionu. doby Franklina Delano Roosevelta, jak i w nazistow- opon w Dębicy, elektrowni wodnej w Rożnowie, Dominacja sterowanego z centralnie usytuowa- skich Niemczech. Tworząc rozpisany na piętnaście portu w Gdyni oraz wielu, wielu innych projektów nej stolicy państwa skrupulatnie podkreślana była lat plan budowy COP-u Polska czerpała pełnymi przemysłowych miała odzwierciedlać wysiłek pań- w licznych monumentalnych budynkach najwięk- garściami z tych wzorców. stwa na drodze ku imperialnej przyszłości. O ile 34 35

Michał Wiśniewski, "Budowanie dominacji", Przestrzenie władzy

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 87

Statistics

Michał Wiśniewski, "Budowanie dominacji", Przestrzenie władzy — Presentation Transcript

http://autoportret.pl	86
http://www.slideshare.net	1